Atque ea diversa penitus dum parte geruntur, Irim de cælo misit Saturnia Juno audacem ad Turnum. Luco tum forte parentis Pilumni Turnus sacrata valle sedebat. Ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est: Turne, quod optanti divum promittere nemo auderet, volvenda dies en attulit ultro. Æneas urbe et sociis et classe relicta sceptra Palatini sedemque petit Euandri. Nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes Lydorumque manum collectos armat agrestis. Quid dubitas? Nunc tempus equos, nunc poscere currus. Rumpe moras omnis et turbata arripe castra. Dixit et in cælum paribus se sustulit alis ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum. Agnovit juvenis duplicisque ad sidera palmas sustulit ac tali fugientem est voce secutus: Iri, decus cæli, quis te mihi nubibus actam detulit in terras? Unde hæc tam clara repente tempestas? Medium video discedere cælum palantisque polo stellas. Sequor omina tanta, quisquis in arma vocas. Et sic effatus ad undam processit summoque hausit de gurgite lymphas, multa deos orans, oneravitque æthera votis. Jamque omnis campis exercitus ibat apertis, dives equum, dives pictai vestis et auri; Messapus primas acies, postrema cœrcent Tyrrhidæ juvenes, medio dux agmine Turnus, vertitur arma tenens et toto vertice supra est. Ceu septem surgens sedatis amnibus altus per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus cum refluit campis et jam se condidit alveo. Hic subitam nigro glomerari pulvere nubem prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis. Primus ab adversa conclamat mole Caicus: Quis globus, o cives, caligine volvitur atra? Ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros, hostis adest, heia! Ingenti clamore per omnis condunt se Teucri portas et mœnia complent. Namque ita discedens præceperat optimus armis Æneas: si qua interea fortuna fuisset, neu struere auderent aciem neu credere campo; Castra modo et tutos servarent aggere muros. Ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat, obiciunt portas tamen et præcepta facessunt armatique cavis exspectant turribus hostem. Turnus ut ante volans tardum præcesserat agmen viginti lectis equitum comitatus, et urbi improvisus adest; Maculis quem Thracius albis portat equus cristaque tegit galea aurea rubra. Ecquis erit, mecum, juvenes, qui primus in hostem? En, ait et jaculum attorquens emittit in auras, principium pugnæ, et campo sese arduus infert. Clamore excipiunt socii fremituque sequuntur horrisono: Teucrum mirantur inertia corda, non æquo dare se campo, non obvia ferre arma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huc lustrat equo muros aditumque per avia quærit. Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili cum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris, nocte super media; Tuti sub matribus agni balatum exercent, ille asper et improbus ira sævit in absentis, collecta fatigat edendi ex longo rabies et siccæ sanguine fauces: haud aliter Rutulo muros et castra tuenti ignescunt iræ, duris dolor ossibus ardet. Qua temptet ratione aditus et quæ via clausos excutiat Teucros vallo atque effundat in æquum? Classem, quæ lateri castrorum adjuncta latebat, aggeribus sæptam circum et fluvialibus undis, invadit sociosque incendia poscit ovantis atque manum pinu flagranti fervidus implet. Tum vero incumbunt, urget præsentia Turni, atque omnis facibus pubes accingitur atris. Diripuere focos; Piceum fert fumida lumen tæda et commixtam Volcanus ad astra favillam. Quis deus, o musæ, tam sæva incendia Teucris avertit? Tantos ratibus quis depulit ignis? Dicite. Prisca fides facto, sed fama perennis. Tempore quo primum Phrygia formabat in Ida Æneas classem et pelagi petere alta parabat, ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum vocibus his adfata Jovem: Da, nate, petenti, quod tua cara parens domito te poscit Olympo. Pinea silva mihi, multos dilecta per annos lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant, nigranti picea trabibusque obscurus acernis: has ego Dardanio juveni, cum classis egeret, læta dedi; Nunc sollicitam timor anxius angit. Solve metus atque hoc precibus sine posse parentem: ne cursu quassatæ ullo neu turbine venti vincantur, prosit nostris in montibus ortas. Filius huic contra, torquet qui sidera mundi: O genetrix, quo fata vocas, aut quid petis istis? Mortaline manu factæ immortale carinæ fas habeant certusque incerta pericula lustret Æneas? Cui tanta deo permissa potestas? Immo ubi defunctæ finem portusque tenebunt Ausonios olim, quæcumque evaserit undis Dardaniumque ducem Laurentia vexerit arva, mortalem eripiam formam magnique jubebo æquoris esse deas, qualis Nereia Doto et Galatea secant spumantem pectore pontum. Dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris, per pice torrentis atraque voragine ripas adnuit et totum nutu tremefecit Olympum. Ergo aderat promissa dies et tempora Parcæ debita complerant, cum Turni injuria Matrem admonuit ratibus sacris depellere tædas. Hic primum nova lux oculis offulsit et ingens visus ab Aurora cælum transcurrere nimbus Idæique chori; Tum vox horrenda per auras excidit et Troum Rutulorumque agmina complet: Ne trepidate meas, Teucri, defendere navis neve armate manus: maria ante exurere Turno quam sacras dabitur pinus. Vos ite solutæ, ite deæ pelagi: genetrix jubet. Et sua quæque continuo puppes abrumpunt vincula ripis delphinumque modo demersis æquora rostris ima petunt. Hinc virgineæ (mirabile monstrum) quot prius æratæ steterant ad litora proræ reddunt se totidem facies pontoque feruntur. Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto. At non audaci Turno fiducia cessit; Ultro animos tollit dictis atque increpat ultro: Trojanos hæc monstra petunt, his Juppiter ipse auxilium solitum eripuit: non tela neque ignis exspectant Rutulos. Ergo maria invia Teucris, nec spes ulla fugæ: rerum pars altera adempta est. Terra autem in nostris manibus, tot milia gentes arma ferunt Italæ. Nil me fatalia terrent, si qua Phryges præ se jactant, responsa deorum; Sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva fertilis Ausoniæ Trœs. Sunt et mea contra fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem, coniuge prærepta: nec solos tangit Atridas iste dolor solisque licet capere arma Mycenis. Sed periisse semel satis est: peccare fuisset ante satis penitus modo non genus omne perosos femineum. Quibus hæc medii fiducia valli fossarumque moræ, leti discrimina parva, dant animos. At non viderunt mœnia Trojæ Neptuni fabricata manu considere in ignis? Sed vos, o lecti, ferro qui scindere vallum apparat et mecum invadit trepidantia castra. Non armis mihi Volcani, non mille carinis est opus in Teucros; Addant se protinus omnes Etrusci socios, tenebras et inertia furta Palladii cæsis late custodibus arcis ne timeant, nec equi cæca condemur in alvo: luce palam certum est igni circumdare muros. Haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga esse ferant, decimum quos distulit Hector in annum. Nunc adeo, melior quoniam pars acta diei, quod superest, læti bene gestis corpora rebus procurate, viri, et pugnam sperate parari. Interea vigilum excubiis obsidere portas cura datur Messapo et mœnia cingere flammis. Bis septem Rutuli, muros qui milite servent, delecti; Ast illos centeni quemque sequuntur purpurei cristis juvenes auroque corusci. Discurrunt variantque vices fusique per herbam indulgent vino et vertunt crateras ænos. Conlucent ignes, noctem custodia ducit insomnem ludo. Hæc super e vallo prospectant Trœs et armis alta tenent, nec non trepidi formidine portas explorant pontisque et propugnacula jungunt, tela gerunt. Instat Mnestheus acerque Serestus, quos pater Æneas, si quando adversa vocarent, rectores juvenum et rerum dedit esse magistros. Omnis per muros legio, sortita periclum, excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est. Nisus erat portæ custos, acerrimus armis, Hyrtacides, comitem Æneæ quem miserat Ida venatrix jaculo celerem levibusque sagittis; Et juxta comes Euryalus, quo pulchrior alter non fuit Æneadum Trojana neque induit arma, ora puer prima signans intonsa juventa. His amor unus erat, pariterque in bella ruebant: tum quoque communi portam statione tenebant. Nisus ait: Dine hunc ardorem mentibus addunt, Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido? Aut pugnam aut aliquid jamdudum invadere magnum mens agitat mihi, nec placida contenta quiete est. Cernis, quæ Rutulos habeat fiducia rerum. Lumina rara micant; Somno vinoque soluti procubuere; Silent late loca: percipe porro, quid dubitem et quæ nunc animo sententia surgat. Ænean acciri omnes, populusque patresque, exposcunt mittique viros, qui certa reportent. Si tibi quæ posco promittunt (nam mihi facti fama sat est), tumulo videor reperire sub illo posse viam ad muros et mœnia Pallantea. Obstipuit magno laudum percussus amore Euryalus; Simul his ardentem adfatur amicum: Mene igitur socium summis adjungere rebus, Nise, fugis? Solum te in tanta pericula mittam? Non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes, Argolicum terrorem inter Trojæque labores sublatum erudiit, nec tecum talia gessi, magnanimum Ænean et fata extrema secutus: est hic, est animus lucis contemptor et istum qui vita bene credat emi, quo tendis, honorem. Nisus ad hæc: Equidem de te nil tale verebar nec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantem Juppiter aut quicumque oculis hæc aspicit æquis. Sed si quis (quæ multa vides discrimine tali) si quis in adversum rapiat casusve deusve, te superesse velim; Tua vita dignior ætas. Sit qui me raptum pugna pretiove redemptum mandet humo, solita aut si qua id Fortuna vetabit, absenti ferat inferias decoretque sepulchro. Neu matri miseræ tanti sim causa doloris, quæ te sola, puer, multis e matribus ausa persequitur magni nec mœnia curat Acestæ, Ille autem: Causas nequiquam nectis inanis, nec mea jam mutata loco sententia cedit: acceleremus ait, vigiles simul excitat. Illi succedunt servantque vices: statione relicta ipse comes Niso graditur, regemque requirunt. Cetera per terras omnis animalia somno laxabant curas et corda oblita laborum: ductores Teucrum primi, delecta juventus, consilium summis regni de rebus habebant, quid facerent quisve Æneæ jam nuntius esset. Stant longis adnixi hastis, et scuta tenentes, castrorum et campi medio. Tum Nisus et una Euryalus confestim alacres admittier orant: rem magnam, pretiumque moræ fore. Primus Julus accepit trepidos ac Nisum dicere jussit. Tum sic Hyrtacides: Audite O mentibus æquis, Æneadæ, neve hæc nostris spectentur ab annis, quæ ferimus. Rutuli somno vinoque soluti conticuere; Locum insidiis conspeximus ipsi, qui patet in bivio portæ quæ proxima ponto. Interrupti ignes, aterque ad sidera fumus erigitur: si fortuna permittitis uti quæsitum Ænean et mœnia Pallantea, mox hic cum spoliis ingenti cæde peracta adfore cernetis. Nec nos via fallit euntis: vidimus obscuris primam sub vallibus urbem venatu adsiduo et totum cognovimus amnem. Hic annis gravis atque animi maturus Aletes: Di patrii, quorum semper sub numine Troja est, non tamen omnino Teucros delere paratis, cum talis animos juvenum et tam certa tulistis pectora. Sic memorans umeros dextrasque tenebat amborum et vultum lacrimis atque ora rigabat. Quæ vobis, quæ digna, viri, pro laudibus istis præmia posse rear solvi? Pulcherrima primum di moresque dabunt vestri; Tum cetera reddet actutum pius Æneas atque integer ævi Ascanius, meriti tanti non immemor umquam. Immo ego vos, cui sola salus genitore reducto, excipit Ascanius, per magnos, Nise, penatis Assaracique larem et canæ penetralia Vestæ obtestor; Quæcumque mihi fortuna fidesque est, in vestris pono gremiis: revocate parentem, reddite conspectum; Nihil illo triste recepto. Bina dabo argento perfecta atque aspera signis pocula, devicta genitor quæ cepit Arisba, et tripodas geminos, auri duo magna talenta, cratera antiquum, quem dat Sidonia Dido. Si vero capere Italiam sceptrisque potiri contigerit victori et prædæ dicere sortem, vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis aureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentis excipiam sorti, jam nunc tua præmia, Nise. Præterea bis sex genitor lectissima matrum corpora captivosque dabit suaque omnibus arma, insuper his campi quod rex habet ipse Latinus. Te vero, mea quem spatiis propioribus ætas insequitur, venerande puer, jam pectore toto accipio et comitem casus complector in omnis. Nulla meis sine te quæretur gloria rebus; Seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum verborumque fides. Contra quem talia fatur Euryalus: Me nulla dies tam fortibus ausis dissimilem arguerit; Tantum, fortuna secunda haud adversa cadat. Sed te super omnia dona unum oro, genetrix Priami de gente vetusta est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus mecum excedentem, non mœnia regis Acestæ. Hanc ego nunc ignaram hujus quodcumque pericli est inque salutatam linquo: nox et tua testis dextera), quod nequeam lacrimas perferre parentis. At tu, oro, solare inopem et succurre relictæ. Hanc sine me spem ferre tui: audentior ibo in casus omnis. Percussa mente dedere Dardanidæ lacrimas; Ante omnis pulcher Julus, atque animum patriæ strinxit pietatis imago. Tum sic effatur: Sponde digna tuis ingentibus omnia cœptis. Namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusæ solum defuerit, nec partum gratia talem parva manet. Casus factum quicumque sequentur, per caput hoc juro, per quod pater ante solebat: quæ tibi polliceor reduci rebusque secundis, hæc eadem matrique tuæ generique manebunt. Sic ait inlacrimans; Umero simul exuit ensem auratum, mira quem fecerat arte Lycaon Cnosius atque habilem vagina aptarat eburna. Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis exuvias; Galeam fidus permutat Aletes. Protinus armati incedunt; Quos omnis euntis primorum manus ad portas juvenumque senumque prosequitur votis. Nec non et pulcher Julus, ante annos animumque gerens curamque virilem, multa patri mandata dabat portanda: sed auræ omnia discerpunt et nubibus inrita donant. Egressi superant fossas noctisque per umbram castra inimica petunt, multis tamen ante futuri exitio. Passim somno vinoque per herbam corpora fusa vident, arrectos litore currus, inter lora rotasque viros, simul arma jacere, vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus: Euryale, audendum dextra; Nunc ipsa vocat res. Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis a tergo possit, custodi et consule longe; Hæc ego vasta dabo et lato te limite ducam. Sic memorat vocemque premit; Simul ense superbum Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis exstructus toto proflabat pectore somnum. Rex idem et regi Turno gratissimus augur, sed non augurio potuit depellere pestem. Tris juxta famulos temere inter tela jacentis armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis nactus equis ferroque secat pendentia colla. Tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit sanguine singultantem; Atro tepefacta cruore terra torique madent. Nec non Lamyrumque Lamumque et juvenem Serranum, illa qui plurima nocte luserat, insignis facie, multoque jacebat membra deo victus: felix, si protinus illum æquasset nocti ludum in lucemque tulisset. Impastus ceu plena leo per ovilia turbans (suadet enim vesana fames) manditque trahitque molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento: nec minor Euryali cædes; Incensus et ipse perfurit ac multam in medio sine nomine plebem, Fadumque Herbesumque subit Rhœtumque Abarimque, ignaros, Rhœtum vigilantem et cuncta videntem, sed magnum metuens se post cratera tegebat; Pectore in adverso totum cui comminus ensem condidit adsurgenti et multa morte recepit. Purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta vina refert moriens; Hic furto fervidus instat. Jamque ad Messapi socios tendebat; Ibi ignem deficere extremum et religatos rite videbat carpere gramen equos: breviter cum talia Nisus. Sensit enim nimia cæde atque cupidine ferri: Absistamus, ait, nam lux inimica propinquat. Pœnarum exhaustum satis est, via facta per hostis. Multa virum solido argento perfecta relinquunt armaque craterasque simul pulchrosque tapetas. Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim quæ mittit dona hospitio cum jungeret absens Cædicus, ille suo moriens dat habere nepoti, post mortem bello Rutuli pugnaque potiti hæc rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat. Tum galeam Messapi habilem cristisque decoram induit. Excedunt castris et tuta capessunt. Interea præmissi equites ex urbe Latina, cetera dum legio campis instructa moratur, ibant et Turno regi responsa ferebant, ter centum, scutati omnes, Volcente magistro. Jamque propinquabant castris murosque subibant, cum procul hos lævo flectentis limite cernunt et galea Euryalum sublustri noctis in umbra prodidit immemorem radiisque adversa refulsit. Haud temere est visum. Conclamat ab agmine Volcens State, viri. Quæ causa viæ? Quive estis in armis? Quove tenetis iter? Nihil illi tendere contra, sed celerare fugam in silvas et fidere nocti. Obiciunt equites sese ad divortia nota hinc atque hinc omnemque abitum custode coronant. Silva fuit late dumis atque ilice nigra horrida, quam densi complerant undique sentes; Rara per occultos lucebat semita callis. Euryalum tenebræ ramorum onerosaque præda impediunt fallitque timor regione viarum; Nisus abit, jamque imprudens evaserat hostis atque locos, qui post Albæ de nomine dicti Albani, tum rex stabula alta Latinus habebat, ut stetit et frustra absentem respexit amicum. Euryale infelix, qua te regione reliqui? Quave sequar, rursus perplexum iter omne revolvens fallacis silvæ? Simul et vestigia retro observata legit dumisque silentibus errat. Audit equos, audit strepitus et signa sequentum. Nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris pervenit ac videt Euryalum, quem jam manus omnis fraude loci et noctis, subito turbante tumultu, oppressum rapit et conantem plurima frustra. Quid faciat? Qua vi juvenem, quibus audeat armis eripere? An sese medios moriturus in enses inferat et pulchram properet per vulnera mortem? Ocius adducto torquet hastile lacerto suspiciens altam Lunam et sic voce precatur: Tu, dea, tu præsens nostro succurre labori, astrorum decus et nemorum Latonia custos. Si qua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris dona tulit, si qua ipse meis venatibus auxi suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi: hunc sine me turbare globum et rege tela per auras. Dixerat, et toto conixus corpore ferrum conicit: hasta volans noctis diverberat umbras et venit aversi in tergum Sulmonis ibique frangitur ac fisso transit præcordia ligno. Volvitur ille vomens calidum de pectore flumen frigidus et longis singultibus ilia pulsat. Diversi circumspiciunt. Hoc acrior idem ecce aliud summa telum librabat ab aure. Dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque stridens traiectoque hæsit tepefacta cerebro. Sævit atrox Volcens nec teli conspicit usquam auctorem nec quo se ardens immittere possit. Tu tamen interea calido mihi sanguine pœnas persolves amborum, inquit; Simul ense recluso ibat in Euryalum. Tum vero exterritus, amens conclamat Nisus, nec se celare tenebris amplius aut tantum potuit perferre dolorem. Me me, adsum qui feci, in me convertite ferrum, O Rutuli, mea fraus omnis; Nihil iste nec ausus nec potuit, cælum hoc et conscia sidera testor, tantum infelicem nimium dilexit amicum. Talia dicta dabat; Sed viribus ensis adactus transabiit costas et candida pectora rumpit. Volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus it cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit: purpureus veluti cum flos succisus aratro languescit moriens lassove papavera collo demisere caput, pluvia cum forte gravantur. At Nisus ruit in medios solumque per omnis Volcentem petit in solo Volcente moratur. Quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc proturbant. Instat non setius ac rotat ensem fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore condidit adverso et moriens animam abstulit hosti. Tum super exanimum sese proiecit amicum confossus placidaque ibi demum morte quievit. Fortunati ambo! Si quid mea carmina possunt, nulla dies umquam memori vos eximet ævo, dum domus Æneæ Capitoli immobile saxum accolet imperiumque pater Romanus habebit. Victores præda Rutuli spoliisque potiti Volcentem exanimum flentes in castra ferebant. Nec minor in castris luctus Rhamnete reperto exsangui et primis una tot cæde peremptis, Serranoque Numaque. Ingens concursus ad ipsa corpora seminecisque viros tepidaque recentem cæde locum et pleno spumantis sanguine rivos. Agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem Messapi et multo phaleras sudore receptas. Et jam prima novo spargebat lumine terras Tithoni croceum linquens Aurora cubile: jam sole infuso, jam rebus luce retectis Turnus in arma viros, armis circumdatus ipse, suscitat: æratasque acies in prœlia cogunt, quisque suos, variisque acuunt rumoribus iras. Quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis præfigunt capita et multo clamore sequuntur Euryali et Nisi. Æneadæ duri murorum in parte sinistra opposuere aciem, nam dextera cingitur amni, ingentisque tenent fossas et turribus altis stant mæsti; Simul ora virum præfixa movebant, nota nimis miseris atroque fluentia tabo. Interea pavidam volitans pennata per urbem nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris Euryali. At subitus miseræ calor ossa reliquit, excussi manibus radii revolutaque pensa. Evolat infelix et femineo ululatu, scissa comam, muros amens atque agmina cursu prima petit, non illa virum, non illa pericli telorumque memor; Cælum dehinc questibus implet: Hunc ego te, Euryale, aspicio? Tune ille senectæ sera meæ requies, potuisti linquere solam, crudelis? Nec te, sub tanta pericula missum, adfari extremum miseræ data copia matri? Heu, terra ignota canibus data præda Latinis alitibusque jaces! Nec te tua funere mater produxi pressive oculos aut vulnera lavi, veste tegens, tibi quam noctes festina diesque urgebam et tela curas solabar anilis. Quo sequar? Aut quæ nunc artus avulsaque membra et funus lacerum tellus habet? Hoc mihi de te, nate, refers? Hoc sum terraque marique secuta? Figite me, si qua est pietas, in me omnia tela conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro: aut tu, magne pater divum, miserere, tuoque invisum hoc detrude caput sub Tartara telo, quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam. Hoc fletu concussi animi, mæstusque per omnis it gemitus: torpent infractæ ad prœlia vires. Illam incendentem luctus Idæus et Actor Ilionei monitu et multum lacrimantis Juli corripiunt interque manus sub tecta reponunt. At tuba terribilem sonitum procul ære canoro increpuit; Sequitur clamor cælumque remugit. Accelerant acta pariter testudine Volsci et fossas implere parant ac vellere vallum. Quærunt pars aditum et scalis ascendere muros, qua rara est acies interlucetque corona non tam spissa viris. Telorum effundere contra omne genus Teucri ac duris detrudere contis, adsueti longo muros defendere bello. Saxa quoque infesto volvebant pondere, si qua possent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnis ferre juvat subter densa testudine casus; Nec jam sufficiunt. Nam qua globus imminet ingens, immanem Teucri molem volvuntque ruuntque, quæ stravit Rutulos late armorumque resolvit tegmina. Nec curant cæco contendere Marte amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo missilibus certant. Parte alia horrendus visu quassabat Etruscam pinum et fumiferos infert Mezentius ignis; At Messapus equum domitor, Neptunia proles, rescindit vallum et scalas in mœnia poscit. Vos, o Calliope, precor, aspirate canenti quas ibi tum ferro strages, quæ funera Turnus ediderit, quem quisque virum demiserit Orco; Et mecum ingentis oras evolvite belli, et meministis enim, divæ, et memorare potestis. Turris erat vasto suspectu et pontibus altis, opportuna loco, summis quam viribus omnes expugnare Itali summaque evertere opum vi certabant, Trœs contra defendere saxis perque cavas densi tela intorquere fenestras. Princeps ardentem conjecit lampada Turnus et flammam adfixit lateri, quæ plurima vento corripuit tabulas et postibus hæsit adesis. Turbati trepidare intus frustraque malorum velle fugam. Dum se glomerant retroque residunt in partem, quæ peste caret, tum pondere turris procubuit subito et cælum tonat omne fragore. Semineces ad terram, immani mole secuta, confixique suis telis et pectora duro transfossi ligno veniunt. Vix unus Helenor et Lycus elapsi. Quorum primævus Helenor, Mæonio regi quem serva Licymnia furtim sustulerat vetitisque ad Trojam miserat armis, ense levis nudo parmaque inglorius alba; Isque ubi se Turni media inter milia vidit, hinc acies atque hinc acies astare Latinas, ut fera, quæ densa venantum sæpta corona contra tela furit seseque haud nescia morti inicit et saltu supra venabula fertur, haud aliter juvenis medios moriturus in hostis inruit et, qua tela videt densissima, tendit. At pedibus longe melior Lycus inter et hostis inter et arma fuga muros tenet altaque certat prendere tecta manu sociumque attingere dextras. Quem Turnus, pariter cursu teloque secutus, increpat his victor: Nostrasne evadere, demens, sperasti te posse manus? Simul arripit ipsum pendentem et magna muri cum parte revellit. Qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum sustulit alta petens pedibus Jovis armiger uncis quæsitum aut matri multis balatibus agnum Martius a stabulis rapuit lupus. Undique clamor tollitur: invadunt et fossas aggere complent, ardentis tædas alii ad fastigia jactant. Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis Lucetium portæ subeuntem ignisque ferentem, Emathiona Liger, Corynæum sternit Asilas, hic jaculo bonus, hic longe fallente sagitta, Ortygium Cæneus, victorem Cænea Turnus, Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan, Privernum Capys. Hunc primo levis hasta Themillæ strinxerat: ille manum proiecto tegmine demens ad vulnus tulit; Ergo alis adlapsa sagitta et lævo infixa est alte lateri, abditaque intus spiramenta animæ letali vulnere rupit. Stabat in egregiis Arcentis filius armis, pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera, insignis facie, genitor quem miserat Arcens, eductum Matris luco Symæthia circum flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici: stridentem fundam positis Mezentius hastis ipse ter adducta circum caput egit habena et media adversi liquefacto tempora plumbo diffidit ac multa porrectum extendit harena. Tum primum bello celerem intendisse sagittam dicitur ante feras solitus terrere fugacis Ascanius fortemque manu fudisse Numanum, cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem germanam nuper thalamo sociatus habebat. Is primam ante aciem digna atque indigna relatu vociferans tumidusque novo præcordia regno ibat et ingentem sese clamore ferebat: Non pudet obsidione iterum valloque teneri, bis capti Phryges, et morti prætendere muros? En qui nostra sibi bello conubia poscunt! Quis deus Italiam, quæ vos dementia adegit Non hic Atridæ nec fandi fictor Ulixes: durum a stirpe genus natos ad flumina primum deferimus sævoque gelu duramus et undis, venatu invigilant pueri silvasque fatigant, flectere ludus equos et spicula tendere cornu. At patiens operum parvoque adsueta juventus aut rastris terram domat aut quatit oppida bello. Omne ævum ferro teritur, versaque juvencum terga fatigamus hasta; Nec tarda senectus debilitat viris animi mutatque vigorem: canitiem galea premimus, semperque recentis comportare juvat prædas et vivere rapto. Vobis picta croco et fulgenti murice vestis, desidiæ cordi, juvat indulgere choreis, et tunicæ manicas et habent redimicula mitræ. O vere Phrygiæ, neque enim Phryges, ite per alta Dindyma ubi adsuetis biforem dat tibia cantum! Tympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris Idææ sinite arma viris et cedite ferro. Talia jactantem dictis ac dira canentem non tulit Ascanius nervoque obversus equino contendit telum diversaque bracchia ducens constitit, ante Jovem supplex per vota precatus: Juppiter omnipotens, audacibus adnue cœptis. Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona et statuam ante aras aurata fronte juvencum candentem pariterque caput cum matre ferentem, jam cornu petat et pedibus qui spargat harenam. Audiit et cæli Genitor de parte serena intonuit lævum, sonat una fatifer arcus: effugit horrendum stridens adducta sagitta perque caput Remuli venit et cava tempora ferro traicit. I, verbis virtutem inlude superbis! Bis capti Phryges hæc Rutulis responsa remittunt: Hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur lætitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt. Ætheria tum forte plaga crinitus Apollo desuper Ausonias acies urbemque videbat, nube sedens, atque his victorem adfatur Julum: Macte nova virtute, puer: sic itur ad astra, dis genite et geniture deos. Jure omnia bella gente sub Assaraci fato ventura resident, nec te Troja capit. Simul hæc effatus ab alto æthere se mittit, spirantis dimovet auras Ascaniumque petit. Forma tum vertitur oris antiquum in Buten; Hic Dardanio Anchisæ armiger ante fuit fidusque ad limina custos, tum comitem Ascanio pater addidit. Ibat Apollo omnia longævo similis, vocemque coloremque et crinis albos et sæva sonoribus arma, atque his ardentem dictis adfatur Julum: Sit satis, Ænide, telis impune Numanum oppetiisse tuis; Primam hanc tibi magnus, Apollo concedit laudem et paribus non invidet armis: cetera parce, puer, bello. Sic orsus Apollo mortalis medio aspectus sermone reliquit et procul in tenuem ex oculis evanuit auram. Agnovere deum proceres divinaque tela Dardanidæ pharetramque fuga sensere sonantem. Ergo avidum pugnæ dictis ac numine Phœbi Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus succedunt animasque in aperta pericula mittunt. It clamor totis per propugnacula muris, intendunt acris arcus amentaque torquent. Sternitur omne solum telis, tum scuta cavæque dant sonitum flictu galeæ, pugna aspera surgit: quantus ab occasu veniens pluvialibus Hædis verberat imber humum, quam multa grandine nimbi in vada præcipitant, cum Juppiter horridus austris torquet aquosam hiemem et cælo cava nubila rumpit. Pandarus et Bitias, Idæo Alcanore creti, quos Jovis eduxit luco silvestris Iæra abietibus juvenes patriis et montibus æquos, portam, quæ ducis imperio commissa, recludunt, freti armis, ultroque invitant mœnibus hostem. Ipsi intus dextra ac læva pro turribus astant armati ferro et cristis capita alta corusci: quales æriæ liquentia flumina circum, sive Padi ripis Athesim seu propter amœnum, consurgunt geminæ quercus intonsaque cælo attollunt capita et sublimi vertice nutant. Inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis et præceps animi Tmarus et Mavortius Hæmon agminibus totis aut versi terga dedere aut ipso portæ posuere in limine vitam. Tum magis increscunt animis discordibus iræ; Et jam collecti Trœs glomerantur eodem et conferre manum et procurrere longius audent. Ductori Turno diversa in parte furenti turbantique viros perfertur nuntius, hostem fervere cæde nova et portas præbere patentis. Deserit inceptum atque immani concitus ira Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos. Et primum Antiphaten, is enim se primus agebat, Thebana de matre nothum Sarpedonis alti, conjecto sternit jaculo; Volat Itala cornus æra per tenerum stomachoque infixa sub altum pectus abit; Reddit specus atri vulneris undam spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit. Tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum, tum Bitian ardentem oculis animisque frementem non jaculo, neque enim jaculo vitam ille dedisset, sed magnum stridens contorta phalarica venit, fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga nec duplici squama lorica fidelis et auro sustinuit: conlapsa ruunt immania membra. Dat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens. Talis in Euboico Baiarum litore quondam saxea pila cadit, magnis quam molibus ante constructam ponto jaciunt; Sic illa ruinam prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit: miscent se maria, et nigræ attolluntur harenæ; Tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile Inarime Jovis imperiis imposta Typhœo. Hic Mars armipotens animum virisque Latinis addidit et stimulos acris sub pectore vertit immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem. Undique conveniunt, quoniam data copia pugnæ bellatorque animo deus incidit. Pandarus ut fuso germanum corpore cernit et quo sit fortuna loco, qui casus agat res, portam vi magna converso cardine torquet, obnixus latis umeris, multosque suorum mœnibus exclusos duro in certamine linquit; Ast alios secum includit recipitque ruentis, demens, qui Rutulum in medio non agmine regem viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi, immanem veluti pecora inter inertia tigrim. Continuo nova lux oculis effulsit, et arma horrendum sonuere; Tremunt in vertice cristæ sanguineæ, clipeoque micantia fulmina mittit: agnoscunt faciem invisam atque immania membra turbati subito Æneadæ. Tum Pandarus ingens emicat et mortis fraternæ fervidus ira effatur: Non hæc dotalis regia Amatæ, nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum. Castra inimica vides; Nulla hinc exire potestas. Olli subridens sedato pectore Turnus: Incipe, si qua animo virtus, et consere dextram, hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem. Dixerat. Ille rudem nodis et cortice crudo intorquet summis adnixus viribus hastam: excepere auræ, vulnus Saturnia Juno detorsit veniens, portæque infigitur hasta. At non hoc telum, mea quod vi dextera versat, effugies, neque enim is teli nec vulneris auctor: Sic ait et sublatum alte consurgit in ensem et mediam ferro gemina inter tempora frontem dividit impubisque immani vulnere malas. Fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus: conlapsos artus atque arma cruenta cerebro sternit humi moriens, atque illi partibus æquis huc caput atque illuc umero ex utroque pependit. Diffugiunt versi trepida formidine Trœs: et si continuo victorem ea cura subisset, rumpere claustra manu sociosque immittere portis, ultimus ille dies bello gentique fuisset; Sed furor ardentem cædisque insana cupido egit in adversos. Principio Phalerim et succiso poplite Gygen excipit; Hinc raptas fugientibus ingerit hastas in tergus, Juno viris animumque ministrat. Addit Halyn comitem et confixa Phegea parma, ignaros deinde in muris Martemque cientis Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque. Lyncea tendentem contra sociosque vocantem vibranti gladio conixus ab aggere dexter occupat, huic uno deiectum comminus ictu cum galea longe jacuit caput. Inde ferarum vastatorem Amycum, quo non felicior alter unguere tela manu ferrumque armare veneno, et Clytium Æoliden et amicum Crethea Musis, Crethea Musarum comitem, cui carmina semper et citharæ cordi numerosque intendere nervis. Semper equos atque arma virum pugnasque canebat. Tandem ductores audita cæde suorum conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus, palantisque vident socios hostemque receptum. Et Mnestheus: Quo deinde fugam, quo tenditis? Inquit. Quos alios muros, quæve ultra mœnia habetis? Unus homo et vestris, o cives, undique sæptus aggeribus tantas strages impune per urbem ediderit, juvenum primos tot miserit Orco? Non infelicis patriæ veterumque deorum et magni Æneæ, segnes, miseretque pudetque? Talibus accensi firmantur et agmine denso consistunt. Turnus paulatim excedere pugna et fluvium petere ac partem, quæ cingitur unda; Acrius hoc Teucri clamore incumbere magno et glomerare manum. Ceu sævum turba leonem cum telis premit infensis, at territus ille, asper, acerba tuens, retro redit, et neque terga ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque: haud aliter retro dubius vestigia Turnus improperata refert, et mens exæstuat ira. Quin etiam bis tum medios invaserat hostis, bis confusa fuga per muros agmina vertit; Sed manus e castris propere coit omnis in unum, nec contra vires audet Saturnia Juno sufficere, æriam cælo nam Juppiter Irim demisit germanæ haud mollia jussa ferentem, ni Turnus cedat Teucrorum mœnibus altis. Ergo nec clipeo juvenis subsistere tantum nec dextra valet: iniectis sic undique telis obruitur. Strepit adsiduo cava tempora circum tinnitu galea, et saxis solida æra fatiscunt, discussæque jubæ capiti, nec sufficit umbo ictibus: ingeminant hastis et Trœs et ipse fulmineus Mnestheus. Tum toto corpore sudor liquitur et piceum, nec respirare potestas, flumen agit; Fessos quatit æger anhelitus artus. Tum demum præceps saltu sese omnibus armis in fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavo accepit venientem ac mollibus extulit undis et lætum sociis abluta cæde remisit.