Tu quoque litoribus nostris, Æneia nutrix, æternam moriens famam, Caieta, dedisti; Et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen Hesperia in magna, si qua est ea gloria, signat. At pius exsequiis Æneas rite solutis, aggere composito tumuli, postquam alta quierunt æquora, tendit iter velis portumque relinquit. Aspirant auræ in noctem nec candida cursus Luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus. Proxima Circææ raduntur litora terræ, dives inaccessos ubi Solis filia lucos adsiduo resonat cantu tectisque superbis urit odoratam nocturna in lumina cedrum, arguto tenuis percurrens pectine telas. Hinc exaudiri gemitus iræque leonum vincla recusantum et sera sub nocte rudentum, sætigerique sues atque in præsepibus ursi sævire ac formæ magnorum ululare luporum, quos hominum ex facie dea sæva potentibus herbis induerat Circe in vultus ac terga ferarum. Quæ ne monstra pii paterentur talia Trœs delati in portus neu litora dira subirent, Neptunus ventis implevit vela secundis atque fugam dedit et præter vada fervida vexit. Jamque rubescebat radiis mare et æthere ab alto Aurora in roseis fulgebat lutea bigis: cum venti posuere omnisque repente resedit flatus et in lento luctantur marmore tonsæ. Atque hic Æneas ingentem ex æquore lucum prospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amœno verticibus rapidis et multa flavus harena in mare prorumpit. Variæ circumque supraque adsuetæ ripis volucres et fluminis alveo æthera mulcebant cantu lucoque volabant. Flectere iter sociis terræque advertere proras imperat et lætus fluvio succedit opaco. Nunc age, qui reges, Erato, quæ tempora rerum, quis Latio antiquo fuerit status, advena classem cum primum Ausoniis exercitus appulit oris, expediam et primæ revocabo exordia pugnæ. Tu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella, dicam acies actosque animis in funera reges Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam Hesperiam. Major rerum mihi nascitur ordo, majus opus moveo. Rex arva Latinus et urbes jam senior longa placidas in pace regebat. Hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica accipimus, Fauno Picus pater isque parentem te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor. Filius huic fato divum prolesque virilis nulla fuit primaque oriens erepta juventa est. Sola domum et tantas servabat filia sedes, jam matura viro, jam plenis nubilis annis. Multi illam magno e Latio totaque petebant Ausonia. Petit ante alios pulcherrimus omnis Turnus, avis atavisque potens, quem regia conjunx adjungi generum miro properabat amore; Sed variis portenta deum terroribus obstant. Laurus erat tecti medio in penetralibus altis, sacra comam multosque metu servata per annos, quam pater inventam, primas cum conderet arces, ipse ferebatur Phœbo sacrasse Latinus Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis. Hujus apes summum densæ (mirabile dictu), stridore ingenti liquidum trans æthera vectæ, obsedere apicem, et pedibus per mutua nexis examen subitum ramo frondente pependit. Continuo vates: Externum cernimus, inquit, adventare virum et partis petere agmen easdem partibus ex isdem et summa dominarier arce. Præterea, castis adolet dum altaria tædis et juxta genitorem astat Lavinia virgo, visa (nefas) longis comprendere crinibus ignem, atque omnem ornatum flamma crepitante cremari regalisque accensa comas, accensa coronam insignem gemmis, tum fumida lumine fulvo involvi ac totis Volcanum spargere tectis. Id vero horrendum ac visu mirabile ferri: namque fore inlustrem fama fatisque canebant ipsam, sed populo magnum portendere bellum. At rex sollicitus monstris oracula Fauni, fatidici genitoris, adit lucosque sub alta consulit Albunea, nemorum quæ maxima sacro fonte sonat sævamque exhalat opaca mephitim. Hinc Italæ gentes omnisque Œnotria tellus in dubiis responsa petunt; Huc dona sacerdos cum tulit et cæsarum ovium sub nocte silenti pellibus incubuit stratis somnosque petivit, multa modis simulacra videt volitantia miris et varias audit voces fruiturque deorum conloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis. Hic et tum pater ipse petens responsa Latinus centum lanigeras mactabat rite bidentis atque harum effultus tergo stratisque jacebat velleribus: subita ex alto vox reddita luco est: Ne pete conubiis natam sociare Latinis, O mea progenies, thalamis neu crede paratis: externi venient generi, qui sanguine nostrum nomen in astra ferant quorumque a stirpe nepotes omnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrens aspicit Oceanum, vertique regique videbunt. Hæc responsa patris Fauni monitusque silenti nocte datos non ipse suo premit ore Latinus, sed circum late volitans jam Fama per urbes Ausonias tulerat, cum Laomedontia pubes gramineo ripæ religavit ab aggere classem. Æneas primique duces et pulcher Julus corpora sub ramis deponunt arboris altæ instituuntque dapes et adorea liba per herbam subiciunt epulis (sic Juppiter ipse monebat) et Cereale solum pomis agrestibus augent. Consumptis hic forte aliis ut vertere morsus exiguam in Cererem penuria adegit edendi et violare manu malisque audacibus orbem fatalis crusti patulis nec parcere quadris: Heus! Etiam mensas consumimus, inquit Julus, nec plura adludens. Ea vox audita laborum prima tulit finem, primamque loquentis ab ore eripuit pater ac stupefactus numine pressit. Continuo: Salve fatis mihi debita tellus vosque, ait, O fidi Trojæ salvete penates: hic domus, hæc patria est. Genitor mihi talia namque (nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit: cum te, nate, fames ignota ad litora vectum accisis coget dapibus consumere mensas, tum sperare domos defessus ibique memento prima locare manu molirique aggere tecta. Hæc erat illa fames; Hæc nos suprema manebat, exitiis positura modum. Quare agite et primo læti cum lumine solis quæ loca, quive habeant homines, ubi mœnia gentis, vestigemus et a portu diversa petamus. Nunc pateras libate Jovi precibusque vocate Anchisen genitorem, et vina reponite mensis. Sic deinde effatus frondenti tempora ramo implicat et geniumque loci primamque deorum Tellurem nymphasque et adhuc ignota precatur flumina, tum Noctem Noctisque orientia signa Idæumque Jovem Phrygiamque ex ordine matrem invocat et duplicis cæloque ereboque parentis. Hic pater omnipotens ter cælo clarus ab alto intonuit radiisque ardentem lucis et auro ipse manu quatiens ostendit ab æthere nubem. Diditur hic subito Trojana per agmina rumor advenisse diem, quo debita mœnia condant. Certatim instaurant epulas atque omine magno crateras læti statuunt et vina coronant. Postera cum prima lustrabat lampade terras orta dies, urbem et finis et litora gentis diversi explorant: hæc fontis stagna Numici, hunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos. Tum satus Anchisa delectos ordine ab omni centum oratores augusta ad mœnia regis ire jubet, ramis velatos Palladis omnis, donaque ferre viro pacemque exposcere Teucris. Haud mora, festinant jussi rapidisque feruntur passibus. Ipse humili designat mœnia fossa moliturque locum primasque in litore sedes castrorum in morem pinnis atque aggere cingit. Jamque iter emensi turris ac tecta Latinorum ardua cernebant juvenes muroque subibant. Ante urbem pueri et primævo flore juventus exercentur equis domitantque in pulvere currus aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis spicula contorquent cursuque ictuque lacessunt: cum prævectus equo longævi regis ad auris nuntius ingentis ignota in veste reportat advenisse viros. Ille intra tecta vocari imperat et solio medius consedit avito. Tectum augustum ingens. Centum sublime columnis, urbe fuit summa, Laurentis regia Pici, horrendum silvis et religione parentum. Hic sceptra accipere et primos attollere fascis regibus omen erat, hoc illis curia templum, hæ sacris sedes epulis, hic ariete cæso perpetuis soliti patres considere mensis. Quin etiam veterum effigies ex ordine avorum antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus vitisator, curvam servans sub imagine falcem, Saturnusque senex Janique bifrontis imago vestibulo astabant, aliique ab origine reges Martiaque ob patriam pugnando vulnera passi. Multaque præterea sacris in postibus arma, captivi pendent currus curvæque secures et cristæ capitum et portarum ingentia claustra spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis. Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat succinctus trabea lævaque ancile gerebat Picus, equum domitor; Quem capta cupidine conjunx aurea percussum virga versumque venenis fecit avem Circe sparsitque coloribus alas. Tali intus templo divum patriaque Latinus sede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit, atque hæc ingressis placido prior edidit ore: Dicite, Dardanidæ (neque enim nescimus et urbem et genus, auditique advertitis æquore cursum), quid petitis? Quæ causa rates aut cujus egentis litus ad Ausonium tot per vada cærula vexit? Sive errore viæ seu tempestatibus acti, qualia multa mari nautæ patiuntur in alto, fluminis intrastis ripas portuque sedetis, ne fugite hospitium neve ignorate Latinos Saturni gentem, haud vinclo nec legibus æquam, sponte sua veterisque dei se more tenentem. Atque equidem memini (fama est obscurior annis) Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris Dardanus Idæas Phrygiæ penetrarit ad urbes Threiciamque Samum, quæ nunc Samothracia fertur. Hinc illum, Corythi Tyrrhena ab sede profectum, aurea nunc solio stellantis regia cæli accipit et numerum divorum altaribus auget. Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus: Rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos, atra subegit hiems vestris succedere terris, nec sidus regione viæ litusve fefellit: consilio hanc omnes animisque volentibus urbem, adferimur, pulsi regnis, quæ maxima quondam extremo veniens Sol aspiciebat Olympo. Ab Jove principium generis, Jove Dardana pubes gaudet avo, rex ipse Jovis de gente suprema, Troius Æneas, tua nos ad limina misit. Quanta per Idæos sævis effusa Mycenis tempestas jerit campos, quibus actus uterque Europæ atque Asiæ fatis concurrerit orbis, audiit et si quem tellus extrema refuso summovet Oceano et si quem extenta plagarum quattuor in medio dirimit plaga solis iniqui. Diluvio ex illo tot vasta per æquora vecti dis sedem exiguam patriis litusque rogamus innocuum et cunctis undamque auramque patentem. Non erimus regno indecores, nec vestra feretur fama levis tantique abolescet gratia facti, nec Trojam Ausonios gremio excepisse pigebit. Fata per Æneæ juro dextramque potentem sive fide seu quis bello est expertus et armis: multi nos populi, multæ (ne temne, quod ultro præferimus manibus vittas ac verba precantia) et petiere sibi et voluere adjungere gentes; Sed nos fata deum vestras exquirere terras imperiis egere suis. Hinc Dardanus ortus; Huc repetit jussisque ingentibus urget Apollo Tyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici. Dat tibi præterea fortunæ parva prioris munera, reliquias Troja ex ardente receptas. Hoc pater Anchises auro libabat ad aras; Hoc Priami gestamen erat, cum jura vocatis more daret populis, sceptrumque sacerque tiaras Iliadumque labor vestes. Talibus Ilionei dictis defixa Latinus obtutu tenet ora soloque immobilis hæret intentos volvens oculos. Nec purpura regem picta movet nec sceptra movent Priameia tantum, quantum in conubio natæ thalamoque moratur, et veteris Fauni voluit sub pectore sortem, hunc illum fatis externa ab sede profectum portendi generum paribusque in regna vocari auspiciis, huic progeniem virtute futuram egregiam et totum quæ viribus occupet orbem. Tandem lætus ait: Di nostra incepta secundent auguriumque suum; Dabitur, Trojane, quod optas, munera nec sperno. Non vobis rege Latino divitis uber agri Trojæve opulentia deerit. Ipse modo Æneas, nostri si tanta cupido est, si jungi hospitio properat sociusque vocari, adveniat, vultus neve exhorrescat amicos: pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni. Vos contra regi mea nunc mandata referte. Est mihi nata, viro gentis quam jungere nostræ non patrio ex adyto sortes, non plurima cælo monstra sinunt: generos externis adfore ab oris, hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum nomen in astra ferant. Hunc illum poscere fata et reor et, si quid veri mens augurat, opto. Hæc effatus equos numero pater eligit omni (stabant ter centum nitidi in præsepibus altis); Omnibus extemplo Teucris jubet ordine duci instratos ostro alipedes pictisque tapetis; Aurea pectoribus demissa monilia pendent, tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum; Absenti Æneæ currum geminosque jugalis semine ab ætherio, spirantis naribus ignem, illorum de gente, patri quos dædala Circe supposita de matre nothos furata creavit. Talibus Æneadæ donis dictisque Latini sublimes in equis redeunt pacemque reportant. Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis sæva Jovis conjunx aurasque invecta tenebat, et lætum Ænean classemque ex æthere longe Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno. Moliri jam tecta videt, jam fidere terræ, deseruisse rates: stetit acri fixa dolore. Tum quassans caput hæc effundit pectore dicta: Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris fata Phrygum! Num Sigeis occumbere campis, num capti potuere capi, num incensa cremavit Troja viros? Medias acies mediosque per ignis invenere viam. At, credo, mea numina tandem fessa jacent odiis aut exsaturata quievi. Quin etiam patria excussos infesta per undas ausa sequi et profugis toto me opponere ponto! Absumptæ in Teucros vires cælique marisque. Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis profuit? Optato conduntur Thybridis alveo, securi pelagi atque mei. Mars perdere gentem immanem Lapithum valuit, concessit in iras ipse deum antiquam genitor Calydona Dianæ, quod scelus aut Lapithas tantum aut Calydona merentem? Ast ego magna Jovis conjunx, nil linquere inausum quæ potui infelix, quæ memet in omnia verti, vincor ab Ænea. Quod si mea numina non sunt magna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est: flectere si nequeo superos, Acheronta movebo. Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis, atque immota manet fatis Lavinia conjunx: at trahere atque moras tantis licet addere rebus, at licet amborum populos exscindere regum. Hac gener atque socer cœant mercede suorum: sanguine Trojano et Rutulo dotabere, virgo, et Bellona manet te pronuba. Nec face tantum Cisseis prægnas ignis enixa jugalis; Quin idem Veneri partus suus et Paris alter funestæque iterum recidiva in Pergama tædæ. Hæc ubi dicta dedit, terras Horrenda petivit: luctificam Allecto dirarum ab sede dearum infernisque ciet tenebris, cui tristia bella iræque insidiæque et crimina noxia cordi. Odit et ipse pater Pluton, odere sorores Tartareæ monstrum: tot sese vertit in ora, tam sævæ facies, tot pullulat atra colubris. Quam Juno his acuit verbis ac talia fatur: Hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem, hanc operam, ne noster honos infractave cedat fama loco, neu conubiis ambire Latinum Æneadæ possint Italosve obsidere finis. Tu potes unanimos armare in prœlia fratres atque odiis versare domos, tu verbera tectis funereasque inferre faces, tibi nomina mille, mille nocendi artes. Fecundum concute pectus, disice compositam pacem, sere crimina belli: arma velit poscatque simul rapiatque juventus. Exim Gorgoneis Allecto infecta venenis principio Latium et Laurentis tecta tyranni celsa petit tacitumque obsedit limen Amatæ, quam super adventu Teucrum Turnique hymenæis femineæ ardentem curæque iræque coquebant. Huic dea cæruleis unum de crinibus anguem conicit, inque sinum præcordia ad intima subdit, quo furibunda domum monstro permisceat omnem. Ille inter vestis et levia pectora lapsus volvitur attactu nullo fallitque furentem, vipeream inspirans animam: fit tortile collo aurum ingens coluber, fit longæ tænia vittæ innectitque comas, et membris lubricus errat. Ac dum prima lues udo sublapsa veneno pertemptat sensus atque ossibus implicat ignem necdum animus toto percepit pectore flammam, mollius et solito matrum de more locuta est, multa super natæ lacrimans Phrygiisque hymenæis: Exsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris, O genitor, nec te miseret natæque tuique? Nec matris miseret, quam primo aquilone relinquet perfidus alta petens abducta virgine prædo? An non sic Phrygius penetrat Lacedæmona pastor Ledæamque Helenam Trojanas vexit ad urbes? Quid tua sancta fides, quid cura antiqua tuorum et consanguineo totiens data dextera Turno? Si gener externa petitur de gente Latinis idque sedet Faunique premunt te jussa parentis, omnem equidem sceptris terram quæ libera nostris dissidet, externam reor et sic dicere divos. Et Turno, si prima domus repetatur origo, Inachus Acrisiusque patres mediæque Mycenæ. His ubi nequiquam dictis experta Latinum contra stare videt penitusque in viscera lapsum serpentis furiale malum totamque pererrat, tum vero infelix, ingentibus excita monstris, immensam sine more furit lymphata per urbem. Ceu quondam torto volitans sub verbere turbo, quem pueri magno in gyro vacua atria circum intenti ludo exercent; Ille actus habena curvatis fertur spatiis; Stupet inscia supra impubesque manus mirata volubile buxum; Dant animos plagæ: non cursu segnior illo per medias urbes agitur populosque ferocis. Quin etiam in silvas, simulato numine Bacchi, majus adorta nefas majoremque orsa furorem evolat et natam frondosis montibus abdit, quo thalamum eripiat Teucris tædasque moretur, Euhœ Bacche, fremens, solum te virgine dignum vociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos, te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem. Fama volat, furiisque accensas pectore matres idem omnis simul ardor agit nova quærere tecta: deseruere domos, ventis dant colla comasque, ast aliæ tremulis ululatibus æthera complent, pampineasque gerunt incinctæ pellibus hastas; Ipsa inter medias flagrantem fervida pinum sustinet ac natæ Turnique canit hymenæos, sanguineam torquens aciem, torvumque repente clamat: Io matres, audite, ubi quæque, Latinæ: Si qua piis animis manet infelicis Amatæ gratia, si juris materni cura remordet, solvite crinalis vittas, capite orgia mecum. Talem inter silvas, inter deserta ferarum, reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi. Postquam visa satis primos acuisse furores consiliumque omnemque domum vertisse Latini, protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem Acrisioneis Danæ fundasse colonis, præcipiti delata noto. Locus Ardea quondam dictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen, sed fortuna fuit; Tectis hic Turnus in altis jam mediam nigra carpebat nocte quietem. Allecto torvam faciem et furialia membra exuit, in vultus sese transformat anilis; Et frontem obscenam rugis arat, induit albos cum vitta crinis, tum ramum innectit olivæ; Fit Calybe Junonis anus templique sacerdos et juveni ante oculos his se cum vocibus offert: Turne, tot incassum fusos patiere labores et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis? Rex tibi coniugium et quæsitas sanguine dotes abnegat, externusque in regnum quæritur heres. I nunc, ingratis offer te, inrise, periclis; Tyrrhenas, i, sterne acies; Tege pace Latinos. Hæc adeo tibi me, placida cum nocte jaceres, ipsa palam fari omnipotens Saturnia jussit. Quare age et armari pubem portisque moveri lætus in arva para, et Phrygios qui flumine pulchro consedere duces pictasque exure carinas. Cælestum vis magna jubet. Rex ipse Latinus, ni dare coniugium et dicto parere fatetur, sentiat et tandem Turnum experiatur in armis. Hic juvenis vatem inridens sic orsa vicissim ore refert: Classis invectas Thybridis undam non, ut rere, meas effugit nuntius auris. Ne tantos mihi finge metus; Nec regia Juno immemor est nostri. Sed te victa situ verique effeta senectus, o mater, curis nequiquam exercet et arma regum inter falsa vatem formidine ludit. Cura tibi divum effigies et templa tueri; Bella viri pacemque gerent, quis bella gerenda. Talibus Allecto dictis exarsit in iras, at juveni oranti subitus tremor occupat artus, deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydris tantaque se facies aperit; Tum flammea torquens lumina cunctantem et quærentem dicere plura reppulit et geminos erexit crinibus anguis verberaque insonuit rabidoque hæc addidit ore: En ego victa situ, quam veri effeta senectus arma inter regum falsa formidine ludit. Respice ad hæc: adsum dirarum ab sede sororum, bella manu letumque gero. Sic effata facem juveni conjecit et atro lumine fumantis fixit sub pectore tædas. Olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus perfundit toto proruptus corpore sudor; Arma amens fremit, arma toro tectisque requirit; Sævit amor ferri et scelerata insania belli, ira super: magno veluti cum flamma sonore virgea suggeritur costis undantis æni exsultantque æstu latices, furit intus aquai fumidus atque alte spumis exuberat amnis, nec jam se capit unda, volat vapor ater ad auras. Ergo iter ad regem polluta pace Latinum indicit primis juvenum et jubet arma parari, tutari Italiam, detrudere finibus hostem: se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque. Hæc ubi dicta dedit divosque in vota vocavit, certatim sese Rutuli exhortantur in arma: hunc decus egregium formæ movet atque juventæ, hunc atavi reges, hunc claris dextera factis. Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet, Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis, arte nova speculata locum, quo litore pulcher insidiis cursuque feras agitabat Julus. Hic subitam canibus rabiem Cocytia virgo obicit et noto naris contingit odore, ut cervum ardentes agerent; Quæ prima laborum causa fuit belloque animos accendit agrestis. Cervus erat forma præstanti et cornibus ingens, Tyrrhidæ pueri quem matris ab ubere raptum nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent armenta et late custodia credita campi. Adsuetum imperiis soror omni Silvia cura mollibus intexens ornabat cornua sertis pectebatque ferum puroque in fonte lavabat. Ille, manum patiens mensæque adsuetus erili, errabat silvis rursusque ad limina nota ipse domum sera quamvis se nocte ferebat. Hunc procul errantem rabidæ venantis Juli commovere canes, fluvio cum forte secundo deflueret ripaque æstus viridante levaret. Ipse etiam, eximiæ laudis succensus amore, Ascanius curvo derexit spicula cornu; Nec dextræ erranti deus afuit, actaque multo perque uterum sonitu perque ilia venit harundo. Saucius at quadripes nota intra tecta refugit successitque gemens stabulis questuque cruentus atque imploranti similis tectum omne replebat. Silvia prima soror, palmis percussa lacertos, auxilium vocat et duros conclamat agrestis. Olli, pestis enim tacitis latet aspera silvis, improvisi adsunt, hic torre armatus obusto, stipitis hic gravidi nodis: quod cuique repertum rimanti, telum ira facit. Vocat agmina Tyrrhus, quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis scindebat, rapta spirans immane securi. At sæva e speculis tempus dea nacta nocendi ardua tecta petit stabuli et de culmine summo pastorale canit signum cornuque recurvo Tartaream intendit vocem, qua protinus omne contremuit nemus et silvæ insonuere profundæ; Audiit et Triviæ longe lacus, audiit amnis sulpurea Nar albus aqua fontesque Velini, et trepidæ matres pressere ad pectora natos. Tum vero ad vocem celeres, qua bucina signum dira dedit, raptis concurrunt undique telis indomiti agricolæ; Nec non et Troja pubes Ascanio auxilium castris effundit apertis. Derexere acies. Non jam certamine agresti stipitibus duris agitur sudibusve præustis, sed ferro ancipiti decernunt atraque late horrescit strictis seges ensibus æraque fulgent sole lacessita et lucem sub nubila jactant: fluctus uti primo cœpit cum albescere vento, paulatim sese tollit mare et altius undas erigit, inde imo consurgit ad æthera fundo. Hic juvenis primam ante aciem stridente sagitta, natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo, sternitur; Hæsit enim sub gutture vulnus et udæ vocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam. Corpora multa virum circa seniorque Galæsus, dum paci medium se offert, justissimus unus qui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis: quinque greges illi balantum, quina redibant armenta, et terram centum vertebat aratris. Atque ea per campos æquo dum Marte geruntur, promissi dea facta potens, ubi sanguine bellum imbuit et primæ commisit funera pugnæ, deserit Hesperiam et cæli conversa per auras Junonem victrix adfatur voce superba: En, perfecta tibi bello discordia tristi: dic in amicitiam cœant et fœdera jungant. Quandoquidem Ausonio respersi sanguine Teucros, hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas: finitimas in bella feram rumoribus urbes accendamque animos insani Martis amore, undique ut auxilio veniant; Spargam arma per agros. Tum contra Juno; Terrorum et fraudis abunde est; Stant belli causæ, pugnatur comminus armis, quæ fors prima dedit sanguis novus imbuit arma. Talia coniugia et talis celebrent hymenæos egregium Veneris genus et rex ipse Latinus. Te super ætherias errare licentius auras haud pater ille velit, summi regnator Olympi: cede locis. Ego, si qua super fortuna laborum est, ipsa regam. Talis dederat Saturnia voces. Illa autem attollit stridentis anguibus alas Cocytique petit sedem, supera ardua linquens. Est locus Italiæ medio sub montibus altis, nobilis et fama multis memoratus in oris, Amsancti valles: densis hunc frondibus atrum urget utrimque latus nemoris, medioque fragosus dat sonitum saxis et torto vertice torrens. Hic specus horrendum et sævi spiracula Ditis monstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago pestiferas aperit fauces, quis condita Erinys, invisum numen, terras cælumque levabat. Nec minus interea extremam Saturnia bello imponit regina manum. Ruit omnis in urbem pastorum ex acie numerus cæsosque reportant Almonem puerum fœdatique ora Galæsi implorantque deos obtestanturque Latinum. Turnus adest medioque in crimine cædis et igni terrorem ingeminat: Teucros in regna vocari, stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli. Tum quorum attonitæ Baccho nemora avia matres insultant thiasis (neque enim leve nomen Amatæ), undique collecti cœunt Martemque fatigant. Ilicet infandum cuncti contra omina bellum, contra fata deum perverso numine poscunt, certatim regis circumstant tecta Latini. Ille velut pelago rupes immota resistit, ut pelagi rupes magno veniente fragore, quæ sese multis circum latrantibus undis mole tenet; Scopuli nequiquam et spumea circum saxa fremunt laterique inlisa refunditur alga. Verum ubi nulla datur cæcum exsuperare potestas consilium et sævæ nutu Junonis eunt res, multa deos aurasque pater testatus inanis: Frangimur heu fatis, inquit, ferimurque procella! Ipsi has sacrilego pendetis sanguine pœnas, O miseri. Te, Turne, nefas, te triste manebit supplicium, votisque deos venerabere seris. Nam mihi parta quies, omnisque in limine portus; Funere felici spolior. Nec plura locutus sæpsit se tectis rerumque reliquit habenas. Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbes Albanæ coluere sacrum nunc maxima rerum Roma colit, cum prima movent in prœlia Martem, sive Getis inferre manu lacrimabile bellum Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos Auroramque sequi Parthosque reposcere signa. Sunt geminæ belli portæ (sic nomine dicunt) religione sacræ et sævi formidine Martis; Centum ærei claudunt vectes æternaque ferri robora, nec custos absistit limine Janus: has, ubi certa sedet patribus sententia pugnæ, ipse Quirinali trabea cinctuque Gabino insignis reserat stridentia limina consul, ipse vocat pugnas; Sequitur tum cetera pubes, æreaque adsensu conspirant cornua rauco. Hoc et tum Æneadis indicere bella Latinus more jubebatur tristisque recludere portas. Abstinuit tactu pater aversusque refugit fœda ministeria et cæcis se condidit umbris. Tum regina deum cælo delapsa morantis impulit ipsa manu portas, et cardine verso belli ferratos rumpit Saturnia postis. Ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante; Pars pedes ire parat campis, pars arduus altis pulverulentus equis furit; Omnes arma requirunt. Pars levis clipeos et spicula lucida tergent arvina pingui subiguntque in cote securis; Signaque ferre juvat sonitusque audire tubarum. Quinque adeo magnæ positis incudibus urbes tela novant, Atina potens Tiburque superbum, Ardea Crustumerique et turrigeræ Antemnæ. Tegmina tuta cavant capitum flectuntque salignas umbonum cratis; Alii thoracas ænos aut levis ocreas lento ducunt argento; Vomeris huc et falcis honos, huc omnis aratri cessit amor; Recoquunt patrios fornacibus ensis. Classica jamque sonant; It bello tessera signum. Hic galeam tectis trepidus rapit, ille trementis ad juga cogit equos clipeumque auroque trilicem loricam induitur fidoque accingitur ense. Pandite nunc Helicona, deæ, cantusque movete, qui bello exciti reges, quæ quemque secutæ complerint campos acies, quibus Itala jam tum floruerit terra alma viris, quibus arserit armis. Et meministis enim, divæ, et memorare potestis: ad nos vix tenuis famæ perlabitur aura. Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris contemptor divum Mezentius agminaque armat. Filius huic juxta Lausus, quo pulchrior alter non fuit excepto Laurentis corpore Turni, Lausus, equum domitor debellatorque ferarum, ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos mille viros, dignus, patriis qui lætior esset imperiis et cui pater haud Mezentius esset. Post hos insignem palma per gramina currum victoresque ostentat equos satus Hercule pulchro pulcher Aventinus, clipeoque insigne paternum centum anguis cinctamque gerit serpentibus Hydram; Collis Aventini silva quem Rhea sacerdos furtivum partu sub luminis edidit oras, mixta deo mulier, postquam Laurentia victor Geryone exstincto Tirynthius attigit arva, Tyrrhenoque boves in flumine lavit Hiberas. Pila manu sævosque gerunt in bella dolones et tereti pugnant mucrone veruque Sabello. Ipse pedes, tegimen torquens immane leonis, terribili impexum sæta cum dentibus albis indutus capiti, sic regia tecta subibat, horridus, Herculeoque umeros innexus amictu. Tum gemini fratres Tiburtia mœnia linquunt, fratris Tiburti dictam cognomine gentem, Catillusque acerque Coras, Argiva juventus, et primam ante aciem densa inter tela feruntur: ceu duo nubigenæ cum vertice montis ab alto descendunt centauri, Homolen Othrymque nivalem linquentes cursu rapido; Dat euntibus ingens silva locum et magno cedunt virgulta fragore. Nec Prænestinæ fundator defuit urbis, Volcano genitum pecora inter agrestia regem inventumque focis omnis quem credidit ætas Cæculus. Hunc legio late comitatur agrestis: quique altum Præneste viri quique arva Gabinæ Junonis gelidumque Anienem et roscida rivis Hernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascis, quos, Amasene pater. Non illis omnibus arma, nec clipei currusve sonant: pars maxima glandes liventis plumbi spargit, pars spicula gestat bina manu, fulvosque lupi de pelle galeros tegmen habent capiti, vestigia nuda sinistri instituere pedis, crudus tegit altera pero. At Messapus, equum domitor, Neptunia proles, quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro, jam pridem resides populos desuetaque bello agmina in arma vocat subito ferrumque retractat. Hi Fescenninas acies Æquosque Faliscos. Hi Soractis habent arces Flaviniaque arva et Cimini cum monte lacum lucosque Capenos. Ibant æquati numero regemque canebant, ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni, cum sese e pastu referunt et longa canoros dant per colla modos, sonat amnis et Asia longe pulsa palus. Nec quisquam æratas acies examine tanto misceri putet, æriam sed gurgite ab alto urgeri volucrum raucarum ad litora nubem. Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum agmen agens Clausus magnique ipse agminis instar, Claudia nunc a quo diffunditur et tribus et gens per Latium, postquam in partem data Roma Sabinis. Una ingens Amiterna cohors priscique Quirites, Ereti manus omnis oliviferæque Mutuscæ; Qui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini, qui Tetricæ horrentis rupes montemque Severum Casperiamque colunt Forulosque et flumen Himellæ, qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit Nursia, et Ortinæ classes populique Latini, quosque secans infaustum interluit Allia nomen: quam multi Libyco volvuntur marmore fluctus sævus ubi Orion hibernis conditur undis; Vel cum sole novo densæ torrentur aristæ aut Hermi campo aut Lyciæ flaventibus arvis. Scuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus. Hinc Agamemnonius, Trojani nominis hostis, curru jungit Halæsus equos Turnoque ferocis mille rapit populos, vertunt felicia Baccho Massica qui rastris et quos de collibus altis Aurunci misere patres, Sidicinaque juxta æquora quique Cales linquunt, amnisque vadosi accola Volturni, pariterque Saticulus asper Oscorumque manus. Teretes sunt aclydes illis tela, sed hæc lento mos est aptare flagello; Lævas cætra tegit, falcati comminus enses. Nec tu carminibus nostris indictus abibis, Œbale, quem generasse Telon Sebethide nympha fertur, Teleboum Capreas cum regna teneret, jam senior; Patriis sed non et filius arvis contentus late jam tum dicione premebat Sarrastis populos et quæ rigat æquora Sarnus quique Rufras Batulumque tenent atque arva Celemnæ et quos maliferæ despectant mœnia Abellæ, Teutonico ritu soliti torquere cateias, tegmina quis capitum raptus de subere cortex, æratæque micant peltæ, micat æreus ensis. Et te montosæ misere in prœlia Nersæ, Ufens, insignem fama et felicibus armis; Horrida præcipue cui gens adsuetaque multo venatu nemorum, duris Æquicula glæbis. Armati terram exercent, semperque recentis convectare juvat prædas et vivere rapto. Quin et Marruvia venit de gente sacerdos, fronde super galeam et felici comptus oliva. Archippi regis missu, fortissimus Umbro, vipereo generi et graviter spirantibus hydris spargere qui somnos cantuque manuque solebat mulcebatque iras et morsus arte levabat. Sed non Dardaniæ medicari cuspidis ictum evaluit neque eum juvere in vulnera cantus somniferi et Marsis quæsitæ montibus herbæ. Te nemus Angitiæ, vitrea te Fucinus unda, te liquidi flevere lacus. Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello, Virbius, insignem quem mater Aricia misit, eductum Egeriæ lucis umentia circum litora, pinguis ubi et placabilis ara Dianæ. Namque ferunt fama Hippolytum, postquam arte novercæ occiderit patriasque explerit sanguine pœnas turbatis distractus equis, ad sidera rursus ætheria et superas cæli venisse sub auras, Pæoniis revocatum herbis et amore Dianæ. Tum pater omnipotens, aliquem indignatus ab umbris mortalem infernis ad lumina surgere vitæ, ipse repertorem medicinæ talis et artis fulmine Phœbigenam Stygias detrusit ad undas. At Trivia Hippolytum secretis alma recondit sedibus et nymphæ Egeriæ nemorique relegat, solus ubi in silvis Italis ignobilis ævum exigeret versoque ubi nomine Virbius esset. Unde etiam templo Triviæ lucisque sacratis cornipedes arcentur equi, quod litore currum et juvenem monstris pavidi effudere marinis. Filius ardentis haud setius æquore campi exercebat equos curruque in bella ruebat. Ipse inter primos præstanti corpore Turnus vertitur arma tenens et toto vertice supra est. Cui triplici crinita juba galea alta Chimæram sustinet, Ætnæos efflantem faucibus ignis: tam magis illa fremens et tristibus effera flammis, quam magis effuso crudescunt sanguine pugnæ. At levem clipeum sublatis cornibus Io auro insignibat, jam sætis obsita, jam bos (argumentum ingens), et custos virginis Argus cælataque amnem fundens pater Inachus urna. Insequitur nimbus peditum clipeataque totis agmina densentur campis, Argivaque pubes Auruncæque manus, Rutuli veteresque Sicani et Sacranæ acies et picti scuta Labici; Qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici litus arant Rutulosque exercent vomere colles Circæumque jugum, quis Juppiter Anxurus arvis præsidet et viridi gaudens Feronia luco; Qua Saturæ jacet atra palus gelidusque per imas quærit iter vallis atque in mare conditur Ufens. Hos super advenit Volsca de gente Camilla agmen agens equitum et florentis ære catervas, bellatrix, non illa colo calathisve Minervæ femineas adsueta manus, sed prœlia virgo dura pati cursuque pedum prævertere ventos. Illa vel intactæ segetis per summa volaret gramina nec teneras cursu læsisset aristas, vel mare per medium fluctu suspensa tumenti ferret iter celeris nec tingeret æquore plantas. Illam omnis tectis agrisque effusa juventus turbaque miratur matrum et prospectat euntem, attonitis inhians animis, ut regius ostro velet honos levis umeros, ut fibula crinem auro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram et pastoralem præfixa cuspide myrtum.