Conticuere omnes, intentique ora tenebant. Inde toro pater Æneas sic orsus ab alto: Infandum, regina, jubes renovare dolorem, Trojanas ut opes et lamentabile regnum eruerint Danai; Quæque ipse miserrima vidi, et quorum pars magna fui. Quis talia fando Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi temperet a lacrimis? Et jam nox umida cælo præcipitat, suadentque cadentia sidera somnos. Sed si tantus amor casus cognoscere nostros et breviter Trojæ supremum audire laborem, quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit, incipiam. Fracti bello fatisque repulsi ductores Danaum, tot jam labentibus annis, instar montis equum divina Palladis arte ædificant, sectaque intexunt abiete costas: votum pro reditu simulant; Ea fama vagatur. Huc delecta virum sortiti corpora furtim includunt cæco lateri, penitusque cavernas ingentis uterumque armato milite complent. Est in conspectu Tenedos, notissima fama insula, dives opum, Priami dum regna manebant, nunc tantum sinus et statio male fida carinis: huc se provecti deserto in litore condunt. Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas: ergo omnis longo solvit se Teucria luctu; Panduntur portæ; Juvat ire et Dorica castra desertosque videre locos litusque relictum. Hic Dolopum manus, hic sævus tendebat Achilles; Classibus hic locus; Hic acie certare solebant. Pars stupet innuptæ donum exitiale Minervæ, et molem mirantur equi; Primusque Thymœtes duci intra muros hortatur et arce locari, sive dolo, seu jam Trojæ sic fata ferebant. At Capys, et quorum melior sententia menti, aut pelago Danaum insidias suspectaque dona præcipitare jubent, subiectisque urere flammis, aut terebrare cavas uteri et temptare latebras. Scinditur incertum studia in contraria vulgus. Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva, Laocoon ardens summa decurrit ab arce, et procul: O miseri, quæ tanta insania, cives? Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes? Aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi, aut hæc in nostros fabricata est machina muros inspectura domos venturaque desuper urbi, aut aliquis latet error; Equo ne credite, Teucri. Quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentis. Sic fatus, validis ingentem viribus hastam in latus inque feri curvam compagibus alvum contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso insonuere cavæ gemitumque dedere cavernæ. Et, si fata deum, si mens non læva fuisset, impulerat ferro Argolicas fœdare latebras, Trojaque nunc staret, Priamique arx alta maneres. Ecce, manus juvenem interea post terga revinctum pastores magno ad regem clamore trahebant Dardanidæ, qui se ignotum venientibus ultro, hoc ipsum ut strueret Trojamque aperiret Achivis, obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus, seu versare dolos, seu certæ occumbere morti. Undique visendi studio Trojana juventus circumfusa ruit, certantque inludere capto. Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno disce omnes. Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit: Heu, quæ nunc tellus inquit quæ me æquora possunt accipere? Aut quid jam misero mihi denique restat, cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi Dardanidæ infensi pœnas cum sanguine poscunt? Quo gemitu conversi animi, compressus et omnis impetus. Hortamur fari; Quo sanguine cretus, quidve ferat, memoret, quæ sit fiducia capto. Ille hæc, deposita tandem formidine, fatur: Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor vera, inquit; Neque me Argolica de gente negabo: hoc primum; Nec, si miserum Fortuna Sinonem finxit, vanum etiam mendacemque improba finget. Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris Belidæ nomen Palamedis et incluta fama gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi insontem infando indicio, quia bella vetabat, demisere neci, nunc cassum lumine lugent. Illi me comitem et consanguinitate propinquum pauper in arma pater primis huc misit ab annis, dum stabat regno incolumis regumque vigebat conciliis, et nos aliquod nomenque decusque gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi— haud ignota loquor—superis concessit ab oris, adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam, et casum insontis mecum indignabar amici. Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset, si patrios umquam remeassem victor ad Argos, promisi ultorem, et verbis odia aspera movi. Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes criminibus terrere novis, hinc spargere voces in vulgum ambiguas et quærere conscius arma. Nec requievit enim, donec, Calchante ministro— sed quid ego hæc autem nequiquam ingrata revolvo? Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos, idque audire sat est? Jamdudum sumite pœnas, hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridæ. Tum vero ardemus scitari et quærere causas, ignari scelerum tantorum artisque Pelasgæ. Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur: Sæpe fugam Danai Troja cupiere relicta moliri, et longo fessi discedere bello; Fecissentque utinam! Sæpe illos aspera ponti interclusit hiems et terruit Auster euntis. Præcipue, cum jam hic trabibus contextus acernis staret equus, toto sonuerunt æthere nimbi. Suspensi Eurypylum scitatum oracula Phœbi mittimus, isque adytis hæc tristia dicta reportat: Sanguine placastis ventos et virgine cæsa, cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras; Sanguine quærendi reditus, animaque litandum Argolica. Vulgi quæ uox ut venit ad auris, obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo. Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu protrahit in medios; Quæ sint ea numina divum flagitat; Et mihi jam multi crudele canebant artificis scelus, et taciti ventura videbant. Bis quinos silet ille dies, tectusque recusat prodere voce sua quemquam aut opponere morti. Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus, composito rumpit vocem, et me destinat aræ. Adsensere omnes, et, quæ sibi quisque timebat, unius in miseri exitium conversa tulere. Jamque dies infanda aderat; Mihi sacra parari, et salsæ fruges, et circum tempora vittæ: eripui, fateor, leto me, et vincula rupi, limosoque lacu per noctem obscurus in ulva delitui, dum vela darent, si forte dedissent. Nec mihi jam patriam antiquam spes ulla videndi, nec dulcis natos exoptatumque parentem; Quos illi fors et pœnas ob nostra reposcent effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt. Quod te per superos et conscia numina veri, per si qua est quæ restet adhuc mortalibus usquam intemerata fides, oro, miserere laborum tantorum, miserere animi non digna ferentis. His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro. Ipse viro primus manicas atque arta levari vincla jubet Priamus, dictisque ita fatur amicis: Quisquis es, amissos hinc jam obliviscere Graios; Noster eris, mihique hæc edissere vera roganti: Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor? Quidve petunt? Quæ religio, aut quæ machina belli? Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga, sustulit exutas vinclis ad sidera palmas: Vos, æterni ignes, et non violabile vestrum testor numen ait vos aræ ensesque nefandi, quos fugi, vittæque deum, quas hostia gessi: fas mihi Graiorum sacrata resolvere jura, fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras, si qua tegunt; Teneor patriæ nec legibus ullis. Tu modo promissis maneas, servataque serves Troja fidem, si vera feram, si magna rependam. Omnis spes Danaum et cœpti fiducia belli Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes, fatale adgressi sacrato avellere templo Palladium, cæsis summæ custodibus arcis, corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis virgineas ausi divæ contingere vittas; Ex illo fluere ac retro sublapsa referri spes Danaum, fractæ vires, aversa deæ mens. Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris. Vix positum castris simulacrum, arsere coruscæ luminibus flammæ arrectis, salsusque per artus sudor iit, terque ipsa solo—mirabile dictu— emicuit, parmamque ferens hastamque trementem. Extemplo temptanda fuga canit æquora Calchas, nec posse Argolicis exscindi Pergama telis, omina ni repetant Argis, numenque reducant, quod pelago et curvis secum avexere carinis. Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas, arma deosque parant comites, pelagoque remenso improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas. Hanc pro Palladio moniti, pro numine læso effigiem statuere, nefas quæ triste piaret. Hanc tamen immensam Calchas attollere molem roboribus textis cæloque educere jussit, ne recipi portis aut duci in mœnia posset, neu populum antiqua sub religione tueri. Nam si vestra manus violasset dona Minervæ, tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum; Sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem, ultro Asiam magno Pelopea ad mœnia bello venturam, et nostros ea fata manere nepotes. Talibus insidiis periurique arte Sinonis credita res, captique dolis lacrimisque coactis, quos neque Tydides, nec Larisæus Achilles, non anni domuere decem, non mille carinæ. Hic aliud majus miseris multoque tremendum obicitur magis, atque improvida pectora turbat. Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos, sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras. Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta— horresco referens—immensis orbibus angues incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt; Pectora quorum inter fluctus arrecta jubæque sanguineæ superant undas; Pars cetera pontum pone legit, sinuatque immensa volumine terga. Fit sonitus spumante salo; Jamque arva tenebant, ardentisque oculos suffecti sanguine et igni, sibila lambebant linguis vibrantibus ora. Diffugimus visu exsangues: illi agmine certo Laocoonta petunt; Et primum parva duorum corpora natorum serpens amplexus uterque implicat, et miseros morsu depascitur artus; Post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem corripiunt, spirisque ligant ingentibus; Et jam bis medium amplexi, bis collo squamea circum terga dati, superant capite et cervicibus altis. Ille simul manibus tendit divellere nodos, perfusus sanie vittas atroque veneno, clamores simul horrendos ad sidera tollit: qualis mugitus, fugit cum saucius aram taurus, et incertam excussit cervice securim. At gemini lapsu delubra ad summa dracones effugiunt sævæque petunt Tritonidis arcem, sub pedibusque deæ clipeique sub orbe teguntur. Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis insinuat pavor, et scelus expendisse merentem Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur læserit, et tergo sceleratam intorserit hastam. Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divæ numina conclamant. Dividimus muros et mœnia pandimus urbis. Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo intendunt: scandit fatalis machina muros, feta armis. Pueri circum innuptæque puellæ sacra canunt, funemque manu contingere gaudent. Illa subit, mediæque minans inlabitur urbi. O patria, o divum domus Ilium et incluta bello mœnia Dardanidum, quater ipso in limine portæ substitit, atque utero sonitum quater arma dedere: instamus tamen immemores cæcique furore et monstrum infelix sacrata sistimus arce. Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris ora, dei jussu non umquam credita Teucris. Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset ille dies, festa velamus fronde per urbem. Vertitur interea cælum et ruit oceano nox, involvens umbra magna terramque polumque Myrmidonumque dolos; Fusi per mœnia Teucri conticuere, sopor fessos complectitur artus: et jam Argiva phalanx instructis navibus ibat a Tenedo tacitæ per amica silentia lunæ litora nota petens, flammas cum regia puppis extulerat, fatisque deum defensus iniquis inclusos utero Danaos et pinea furtim laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras reddit equus, lætique cavo se robore promunt Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes, demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque, Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon, et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos. Invadunt urbem somno vinoque sepultam; Cæduntur vigiles, portisque patentibus omnis accipiunt socios atque agmina conscia jungunt. Tempus erat, quo prima quies mortalibus ægris incipit et dono divum gratissima serpit. In somnis, ecce, ante oculos mæstissimus Hector visus adesse mihi, largosque effundere fletus, raptatus bigis, ut quondam, aterque cruento pulvere, perque pedes traiectus lora tumentis. Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli, vel Danaum Phrygios jaculatus puppibus ignis, squalentem barbam et concretos sanguine crinis vulneraque illa gerens, quæ circum plurima muros accepit patrios. Ultro flens ipse videbar Compellare virum et mæstas expromere voces: O lux Dardaniæ, spes O fidissima Teucrum, quæ tantæ tenuere moræ? Quibus Hector ab oris exspectate venis? Ut te post multa tuorum funera, post varios hominumque urbisque labores defessi aspicimus! Quæ causa indigna serenos fœdavit vultus? Aut cur hæc vulnera cerno? Ille nihil, nec me quærentem vana moratur, sed graviter gemitus imo de pectore ducens, Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis. Hostis habet muros; Ruit alto a culmine Troja. Sat patriæ Priamoque datum: si Pergama dextra defendi possent, etiam hac defensa fuissent. Sacra suosque tibi commendat Troja penatis: hos cape fatorum comites, his mœnia quære magna, pererrato statues quæ denique ponto. Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem æternumque adytis effert penetralibus ignem. Diverso interea miscentur mœnia luctu, et magis atque magis, quamquam secreta parentis Anchisæ domus arboribusque obtecta recessit, clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror. Excutior somno, et summi fastigia tecti ascensu supero, atque arrectis auribus adsto: in segetem veluti cum flamma furentibus austris incidit, aut rapidus montano flumine torrens sternit agros, sternit sata læta boumque labores, præcipitisque trahit silvas, stupet inscius alto accipiens sonitum saxi de vertice pastor. Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt insidiæ. Jam Deiphobi dedit ampla ruinam Volcano superante domus, jam proximus ardet Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent. Exoritur clamorque virum clangorque tubarum. Arma amens capio; Nec sat rationis in armis, sed glomerare manum bello et concurrere in arcem cum sociis ardent animi; Furor iraque mentem præcipitant, pulchrumque mori succurrit in armis. Ecce autem telis Panthus elapsus Achivum, Panthus Othryades, arcis Phœbique sacerdos, sacra manu victosque deos parvumque nepotem ipse trahit, cursuque amens ad limina tendit. Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem? Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit: Venit summa dies et ineluctabile tempus Dardaniæ: fuimus Trœs, fuit Ilium et ingens gloria Teucrorum; Ferus omnia Juppiter Argos transtulit; Incensa Danai dominantur in urbe. Arduus armatos mediis in mœnibus astans fundit equus, victorque Sinon incendia miscet insultans; Portis alii bipatentibus adsunt, milia quot magnis umquam venere Mycenis; Obsedere alii telis angusta viarum oppositis; Stat ferri acies mucrone corusco stricta, parata neci; Vix primi prœlia temptant portarum vigiles, et cæco Marte resistunt. Talibus Othryadæ dictis et numine divum in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys, quo fremitus vocat et sublatus ad æthera clamor. Addunt se socios Rhipeus et maximus armis Epytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque, et lateri adglomerant nostro, juvenisque Coroebus, Mygdonides: illis ad Trojam forte diebus venerat, insano Cassandræ incensus amore, et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat, infelix, qui non sponsæ præcepta furentis audierit. Quos ubi confertos audere in prœlia vidi, incipio super his: Juvenes, fortissima frustra pectora, si vobis audentem extrema cupido certa sequi, quæ sit rebus fortuna videtis: excessere omnes, adytis arisque relictis, di, quibus imperium hoc steterat; Succurritis urbi incensæ; Moriamur et in media arma ruamus. Una salus victis, nullam sperare salutem. Sic animis juvenum furor additus: inde, lupi ceu raptores atra in nebula, quos improba ventris exegit cæcos rabies, catulique relicti faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis vadimus haud dubiam in mortem, mediæque tenemus urbis iter; Nox atra cava circumvolat umbra. Quis cladem illius noctis, quis funera fando explicet, aut possit lacrimis æquare labores? Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos; Plurima perque vias sternuntur inertia passim corpora, perque domos et religiosa deorum limina. Nec soli pœnas dant sanguine Teucri; Quondam etiam victis redit in præcordia virtus victoresque cadunt Danai: crudelis ubique luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago. Primus se, Danaum magna comitante caterva, Androgeos offert nobis, socia agmina credens inscius, atque ultro verbis compellat amicis: Festinate, viri: nam quæ tam sera moratur segnities? Alii rapiunt incensa feruntque Pergama; Vos celsis nunc primum a navibus itis. Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur fida satis, sensit medios delapsus in hostis. Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit: improvisum aspris veluti qui sentibus anguem pressit humi nitens, trepidusque repente refugit attollentem iras et cærula colla tumentem; Haud secus Androgeos visu tremefactus abibat. Inruimus, densis et circumfundimur armis, ignarosque loci passim et formidine captos sternimus: adspirat primo fortuna labori. Atque hic successu exsultans animisque Coroebus, O socii, qua prima inquit fortuna salutis monstrat iter, quaque ostendit se dextra, sequamur: mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat? Arma dabunt ipsi. Sic fatus, deinde comantem Androgei galeam clipeique insigne decorum induitur, laterique Argivum accommodat ensem. Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque juventus læta facit; Spoliis se quisque recentibus armat. Vadimus immixti Danais haud numine nostro, multaque per cæcam congressi prœlia noctem conserimus, multos Danaum demittimus Orco. Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu fida petunt: pars ingentem formidine turpi scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo. Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis! Ecce trahebatur passis Priameia virgo crinibus a templo Cassandra adytisque Minervæ, ad cælum tendens ardentia lumina frustra,— lumina, nam teneras arcebant vincula palmas. Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus, et sese medium iniecit periturus in agmen. Consequimur cuncti et densis incurrimus armis. Hic primum ex alto delubri culmine telis nostrorum obruimur, oriturque miserrima cædes armorum facie et Graiarum errore jubarum. Tum Danai gemitu atque ereptæ virginis ira undique collecti invadunt, acerrimus Aiax, et gemini Atridæ, Dolopumque exercitus omnis; Adversi rupto ceu quondam turbine venti confligunt, Zephyrusque Notusque et lætus Eois Eurus equis; Stridunt silvæ, sævitque tridenti spumeus atque imo Nereus ciet æquora fundo. Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram fudimus insidiis totaque agitavimus urbe, apparent; Primi clipeos mentitaque tela agnoscunt atque ora sono discordia signant. Ilicet obruimur numero; Primusque Coroebus Penelei dextra divæ armipotentis ad aram procumbit; Cadit et Rhipeus, justissimus unus qui fuit in Teucris et servantissimus æqui: dis aliter visum; Pereunt Hypanisque Dymasque confixi a sociis; Nec te tua plurima, Panthu, labentem pietas nec Apollinis infula texit. Iliaci cineres et flamma extrema meorum, testor, in occasu vestro nec tela nec ullas vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent ut caderem, meruisse manu. Divellimur inde, Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus ævo jam gravior, Pelias et vulnere tardus Ulixi), protinus ad sedes Priami clamore vocati. Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam bella forent, nulli tota morerentur in urbe. Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis cernimus, obsessumque acta testudine limen. Hærent parietibus scalæ, postisque sub ipsos nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris protecti obiciunt, prensant fastigia dextris. Dardanidæ contra turris ac tota domorum culmina convellunt; His se, quando ultima cernunt, extrema jam in morte parant defendere telis; Auratasque trabes, veterum decora alta parentum, devolvunt; Alii strictis mucronibus imas obsedere fores; Has servant agmine denso. Instaurati animi, regis succurrere tectis, auxilioque levare viros, vimque addere victis. Limen erat cæcæque fores et pervius usus tectorum inter se Priami, postesque relicti a tergo, infelix qua se, dum regna manebant, sæpius Andromache ferre incomitata solebat ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat. Evado ad summi fastigia culminis, unde tela manu miseri jactabant inrita Teucri. Turrim in præcipiti stantem summisque sub astra eductam tectis, unde omnis Troja videri et Danaum solitæ naves et Achaica castra, adgressi ferro circum, qua summa labantis juncturas tabulata dabant, convellimus altis sedibus, impulimusque; Ea lapsa repente ruinam cum sonitu trahit et Danaum super agmina late incidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum telorum interea cessat genus. Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus exsultat, telis et luce coruscus æna; Qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat, nunc, positis novus exuviis nitidusque juventa, lubrica convolvit sublato pectore terga arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis. Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis, armiger Automedon, una omnis Scyria pubes succedunt tecto, et flammas ad culmina jactant. Ipse inter primos correpta dura bipenni limina perrumpit, postisque a cardine vellit æratos; Jamque excisa trabe firma cavavit robora, et ingentem lato dedit ore fenestram. Apparet domus intus et atria longa patescunt; Apparent Priami et veterum penetralia regum, armatosque vident stantis in limine primo. At domus interior gemitu miseroque tumultu miscetur, penitusque cavæ plangoribus ædes femineis ululant; Ferit aurea sidera clamor. Tum pavidæ tectis matres ingentibus errant; Amplexæque tenent postis atque oscula figunt. Instat vi patria Pyrrhus; Nec claustra, neque ipsi custodes sufferre valent; Labat ariete crebro janua, et emoti procumbunt cardine postes. Fit via vi; Rumpunt aditus, primosque trucidant immissi Danai, et late loca milite complent. Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis exiit, oppositasque evicit gurgite moles, fertur in arva furens cumulo, camposque per omnis cum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem cæde Neoptolemum geminosque in limine Atridas; Vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras sanguine fœdantem, quos ipse sacraverat, ignis. Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum, barbarico postes auro spoliisque superbi, procubuere; Tenent Danai, qua deficit ignis. Forsitan et Priami fuerint quæ fata requiras. Urbis uti captæ casum convulsaque vidit limina tectorum et medium in penetralibus hostem, arma diu senior desueta trementibus ævo circumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis. Ædibus in mediis nudoque sub ætheris axe ingens ara fuit juxtaque veterrima laurus, incumbens aræ atque umbra complexa Penatis. Hic Hecuba et natæ nequiquam altaria circum, præcipites atra ceu tempestate columbæ, condensæ et divum amplexæ simulacra sedebant. Ipsum autem sumptis Priamum juvenalibus armis ut vidit, Quæ mens tam dira, miserrime conjunx, impulit his cingi telis? Aut quo ruis? Inquit; Non tali auxilio nec defensoribus istis tempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector. Huc tandem concede; Hæc ara tuebitur omnis, aut moriere simul. Sic ore effata recepit ad sese et sacra longævum in sede locavit. Ecce autem elapsus Pyrrhi de cæde Polites, unus natorum Priami, per tela, per hostis porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat saucius. Illum ardens infesto vulnere Pyrrhus insequitur, jam jamque manu tenet et premit hasta. Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum, concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit. Hic Priamus, quamquam in media jam morte tenetur, non tamen abstinuit, nec voci iræque pepercit: At tibi pro scelere, exclamat, pro talibus ausis, di, si qua est cælo pietas, quæ talia curet, persolvant grates dignas et præmia reddant debita, qui nati coram me cernere letum fecisti et patrios fœdasti funere vultus. At non ille, satum quo te mentiris, Achilles talis in hoste fuit Priamo; Sed jura fidemque supplicis erubuit corpusque exsangue sepulcro reddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit. Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu conjecit, rauco quod protinus ære repulsum et summo clipei nequiquam umbone pependit. Cui Pyrrhus: Referes ergo hæc et nuntius ibis Pelidæ genitori; Illi mea tristia facta degeneremque Neoptolemum narrare memento. Nunc morere. Hoc dicens altaria ad ipsa trementem traxit et in multo lapsantem sanguine nati, implicuitque comam læva, dextraque coruscum extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem. Hæc finis Priami fatorum; Hic exitus illum sorte tulit, Trojam incensam et prolapsa videntem Pergama, tot quondam populis terrisque superbum regnatorem Asiæ. Jacet ingens litore truncus, avulsumque umeris caput et sine nomine corpus. At me tum primum sævus circumstetit horror Obstipui; Subiit cari genitoris imago, ut regem æquæuum crudeli vulnere vidi vitam exhalantem; Subiit deserta Creusa, et direpta domus, et parvi casus Juli. Respicio, et quæ sit me circum copia lustro. Deseruere omnes defessi, et corpora saltu ad terram misere aut ignibus ægra dedere. Jamque adeo super unus eram, cum limina Vestæ servantem et tacitam secreta in sede latentem Tyndarida aspicio: dant clara incendia lucem erranti passimque oculos per cuncta ferenti. Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros et Danaum pœnam et deserti coniugis iras præmetuens, Trojæ et patriæ communis Erinys, abdiderat sese atque aris invisa sedebat. Exarsere ignes animo; Subit ira cadentem ulcisci patriam et sceleratas sumere pœnas. Scilicet hæc Spartam incolumis patriasque Mycenas aspiciet, partoque ibit regina triumpho, coniugiumque domumque patris natosque videbit Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris? Occiderit ferro Priamus, Troja arserit igni? Dardanium totiens sudarit sanguine litus? Non ita: namque etsi nullum memorabile nomen feminea in pœna est, nec habet victoria laudem, extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis laudabor pœnas, animumque explesse juvabit ultricis flammæ, et cineres satiasse meorum. Talia jactabam, et furiata mente ferebar: cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam obtulit et pura per noctem in luce refulsit alma parens, confessa deam, qualisque videri cælicolis et quanta solet, dextraque prehensum continuit, roseoque hæc insuper addidit ore: Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras? Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit? Non prius aspicies, ubi fessum ætate parentem liqueris Anchisen; Superet conjunxne Creusa, Ascaniusque puer? Quos omnis undique Graiæ circum errant acies, et, ni mea cura resistat, jam flammæ tulerint inimicus et hauserit ensis. Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacænæ culpatusue Paris, divum inclementia, divum has evertit opes sternitque a culmine Trojam. Aspice—namque omnem, quæ nunc obducta tuenti mortalis hebetat visus tibi et umida circum caligat, nubem eripiam; Tu ne qua parentis jussa time, neu præceptis parere recusa:— hic, ubi disiectas moles avulsaque saxis saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum. Neptunus muros magnoque emota tridenti fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem eruit; Hic Juno Scæas sævissima portas prima tenet, sociumque furens a navibus agmen ferro accincta vocat. Jam summas arces Tritonia, respice, Pallas insedit, nimbo effulgens et Gorgone sæva. Ipse pater Danais animos viresque secundas sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma. Eripe, nate, fugam, finemque impone labori. Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam. Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris. Apparent diræ facies inimicaque Trojæ numina magna deum. Tum vero omne mihi visum considere in ignis Ilium et ex imo verti Neptunia Troja; Ac veluti summis antiquam in montibus ornum cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant eruere agricolæ certatim,—illa usque minatur et tremefacta comam concusso vertice nutat, vulneribus donec paulatim evicta supremum congemuit traxitque jugis avulsa ruinam. Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis expedior; Dant tela locum, flammæque recedunt. Atque ubi jam patriæ perventum ad limina sedis antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos optabam primum montis primumque petebam, abnegat excisa vitam producere Troja exsiliumque pati. Vos O, quibus integer ævi sanguis, ait solidæque suo stant robore vires, vos agitate fugam: me si cælicolæ voluissent ducere vitam, has mihi servassent sedes. Satis una superque vidimus excidia et captæ superavimus urbi. Sic O, sic positum adfati discedite corpus. Ipse manu mortem inveniam; Miserebitur hostis exuviasque petet; Facilis jactura sepulcri. Jam pridem invisus divis et inutilis annos demoror, ex quo me divum pater atque hominum rex fulminis adflavit ventis et contigit igni. Talia perstabat memorans, fixusque manebat. Nos contra effusi lacrimis, conjunxque Creusa Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum cuncta pater fatoque urgenti incumbere vellet. Abnegat, inceptoque et sedibus hæret in isdem. Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto: nam quod consilium aut quæ jam fortuna dabatur? Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore? Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui, et sedet hoc animo, perituræque addere Trojæ teque tuosque juvat, patet isti janua leto, jamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus, natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras. Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque Ascanium patremque meum juxtaque Creusam alterum in alterius mactatos sanguine cernam? Arma, viri, ferte arma; Vocat lux ultima victos. Reddite me Danais; Sinite instaurata revisam prœlia: Numquam omnes hodie moriemur inulti. Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram insertabam aptans, meque extra tecta ferebam. Ecce autem complexa pedes in limine conjunx hærebat, parvumque patri tendebat Julum: Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum; Sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis, hanc primum tutare domum. Cui parvus Julus, cui pater et conjunx quondam tua dicta relinquor? Talia vociferans gemitu tectum omne replebat, cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum. Namque manus inter mæstorumque ora parentum ecce levis summo de vertice visus Juli fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis lambere flamma comas et circum tempora pasci. Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem excutere et sanctos restinguere fontibus ignis. At pater Anchises oculos ad sidera lætus extulit, et cælo palmas cum voce tetendit: Juppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis, aspice nos; Hoc tantum, et, si pietate meremur, da deinde auxilium, pater, atque hæc omina firma. Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore intonuit lævum, et de cælo lapsa per umbras stella facem ducens multa cum luce cucurrit. Illam, summa super labentem culmina tecti, cernimus Idæa claram se condere silva signantemque vias; Tum longo limite sulcus dat lucem, et late circum loca sulphure fumant. Hic vero victus genitor se tollit ad auras, adfaturque deos et sanctum sidus adorat. Jam jam nulla mora est; Sequor et qua ducitis adsum. Di patrii, servate domum, servate nepotem. Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troja est. Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso. Dixerat ille; Et jam per mœnia clarior ignis auditur, propiusque æstus incendia volvunt. Ergo age, care pater, cervici imponere nostræ; Ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit: quo res cumque cadent, unum et commune periclum, una salus ambobus erit. Mihi parvus Julus sit comes, et longe servet vestigia conjunx: vos, famuli, quæ dicam, animis advertite vestris. Est urbe egressis tumulus templumque vetustum desertæ Cereris, juxtaque antiqua cupressus religione patrum multos servata per annos. Hanc ex diverso sedem veniemus in unam. Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis; Me, bello e tanto digressum et cæde recenti, attrectare nefas, donec me flumine vivo abluero. Hæc fatus, latos umeros subiectaque colla veste super fulvique insternor pelle leonis, succedoque oneri; Dextræ se parvus Julus implicuit sequiturque patrem non passibus æquis; Pone subit conjunx: ferimur per opaca locorum; Et me, quem dudum non ulla iniecta movebant tela neque adverso glomerati examine Grai, nunc omnes terrent auræ, sonus excitat omnis suspensum et pariter comitique onerique timentem. Jamque propinquabam portis, omnemque videbar evasisse viam, subito cum creber ad auris visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram prospiciens; Nate exclamat, fuge nate, propinquant. Ardentis clipeos atque æra micantia cerno!— Hic mihi nescio quod trepido male numen amicum confusam eripuit mentem. Namque avia cursu dum sequor, et nota excedo regione viarum, heu, misero conjunx fatone erepta Creusa substitit, erravitne via, seu lassa resedit, incertum; Nec post oculis est reddita nostris. Nec prius amissam respexi animumque reflexi, quam tumulum antiquæ Cereris sedemque sacratam venimus; Hic demum collectis omnibus una defuit, et comites natumque virumque fefellit. Quem non incusavi amens hominumque deorumque, aut quid in eversa vidi crudelius urbe? Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis commendo sociis et curva valle recondo; Ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis. Stat casus renovare omnis, omnemque reverti per Trojam, et rursus caput obiectare periclis. Principio muros obscuraque limina portæ, qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro observata sequor per noctem et lumine lustro. Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent. Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset, me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant. Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento volvitur; Exsuperant flammæ, furit æstus ad auras. Procedo et Priami sedes arcemque reviso. Et jam porticibus vacuis Junonis asylo custodes lecti Phœnix et dirus Ulixes prædam adservabant. Huc undique Troja gaza incensis erepta adytis, mensæque deorum, crateresque auro solidi, captivaque vestis congeritur; Pueri et pavidæ longo ordine matres stant circum. Ausus quin etiam voces jactare per umbram implevi clamore vias, mæstusque Creusam nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi. Quærenti et tectis urbis sine fine furenti infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusæ visa mihi ante oculos et nota major imago. Obstipui, steteruntque comæ et vox faucibus hæsit. Tum sic adfari et curas his demere dictis: Quid tantum insano juvat indulgere dolori, O dulcis conjunx? Non hæc sine numine divum eveniunt; Nec te comitem hinc portare Creusam fas, aut ille sinit superi regnator Olympi. Longa tibi exsilia, et vastum maris æquor arandum, et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva inter opima virum leni fluit agmine Thybris: illic res lætæ regnumque et regia conjunx parta tibi. Lacrimas dilectæ pelle Creusæ. Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas aspiciam aut Grais servitum matribus ibo, Dardanis, et divæ Veneris nurus. Sed me magna deum genetrix his detinet oris: jamque vale, et nati serva communis amorem. Hæc ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem dicere deseruit, tenuisque recessit in auras. Ter conatus ibi collo dare bracchia circum: ter frustra comprensa manus effugit imago, par levibus ventis volucrique simillima somno. Sic demum socios consumpta nocte reviso. Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum invenio admirans numerum, matresque virosque, collectam exsilio pubem, miserabile vulgus. Undique convenere, animis opibusque parati, in quascumque velim pelago deducere terras. Jamque jugis summæ surgebat Lucifer Idæ ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant limina portarum, nec spes opis ulla dabatur; Cessi, et sublato montes genitore petivi.