Interea medium Æneas jam classe tenebat certus iter, fluctusque atros Aquilone secabat, mœnia respiciens, quæ jam infelicis Elissæ conlucent flammis. Quæ tantum accenderit ignem, causa latet; Duri magno sed amore dolores polluto, notumque, furens quid femina possit, triste per augurium Teucrorum pectora ducunt. Ut pelagus tenuere rates, nec jam amplius ulla occurrit tellus, maria undique et undique cælum, olli cæruleus supra caput adstitit imber, noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris. Ipse gubernator puppi Palinurus ab alta: Heu! Quianam tanti cinxerunt æthera nimbi? Quidve, pater Neptune, paras? Sic deinde locutus colligere arma jubet validisque incumbere remis, obliquatque sinus in ventum, ac talia fatur: Magnanime Ænea, non, si mihi Juppiter auctor spondeat, hoc sperem Italiam contingere cælo. Mutati transversa fremunt et vespere ab atro consurgunt venti, atque in nubem cogitur ær. Nec nos obniti contra, nec tendere tantum sufficimus. Superat quoniam Fortuna, sequamur, quoque vocat, vertamus iter. Nec litora longe fida reor fraterna Erycis portusque Sicanos, si modo rite memor servata remetior astra. Tum pius Æneas: Equidem sic poscere ventos jamdudum et frustra cerno te tendere contra: Flecte viam velis. An sit mihi gratior ulla, quove magis fessas optem demittere naves, quam quæ Dardanium tellus mihi servat Acesten, et patris Anchisæ gremio complectitur ossa? Hæc ubi dicta, petunt portus, et vela secundi intendunt Zephyri; Fertur cita gurgite classis, et tandem læti notæ advertuntur harenæ. At procul ex celso miratus vertice montis adventum sociasque rates occurrit Acestes, horridus in jaculis et pelle Libystidis ursæ, Troja Criniso conceptum flumine mater quem genuit: veterum non immemor ille parentum gratatur reduces, et gaza lætus agresti excipit, ac fessos opibus solatur amicis. Postera cum primo stellas Oriente fugarat clara dies, socios in cœtum litore ab omni advocat Æneas, tumulique ex aggere fatur: Dardanidæ magni, genus alto a sanguine divum, annuus exactis completur mensibus orbis, ex quo reliquias divinique ossa parentis Condidimus terra mæstasque sacravimus aras. Jamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum, semper honoratum—sic di voluistis—habebo. Hunc ego Gætulis agerem si Syrtibus exsul, Argolicove mari deprensus et urbe Mycenæ; Annua vota tamen sollemnisque ordine pompas exsequerer, strueremque suis altaria donis. Nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis, haud equidem sine mente, reor, sine numine divum adsumus et portus delati intramus amicos. Ergo agite, et lætum cuncti celebremus honorem; Poscamus ventos; Atque hæc me sacra quotannis urbe velit posita templis sibi ferre dicatis. Bina boum vobis Troja generatus Acestes dat numero capita in naves; Adhibete Penates et patrios epulis et quos colit hospes Acestes. Præterea, si nona diem mortalibus almum Aurora extulerit radiisque retexerit orbem, prima citæ Teucris ponam certamina classis; Quique pedum cursu valet, et qui viribus audax aut jaculo incedit melior levibusque sagittis, seu crudo fidit pugnam committere cæstu, cuncti adsint, meritæque exspectent præmia palmæ. Ore favete omnes, et cingite tempora ramis. Sic fatus, velat materna tempora myrto; Hoc Helymus facit, hoc ævi maturus Acestes, hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes. Ille e concilio multis cum milibus ibat ad tumulum, magna medius comitante caterva. Hic duo rite mero libans carchesia Baccho fundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro, purpureosque jacit flores, ac talia fatur: Salve, sancte parens: iterum salvete, recepti nequiquam cineres, animæque umbræque paternæ. Non licuit finis Italos fataliaque arva nec tecum Ausonium (quicumque est) quærere Thybrim. Dixerat hæc, adytis cum lubricus anguis ab imis septem ingens gyros, septena volumina traxit, amplexus placide tumulum lapsusque per aras, cæruleæ cui terga notæ, maculosus et auro squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus mille jacit varios adverso sole colores. Obstipuit visu Æneas. Ille agmine longo tandem inter pateras et levia pocula serpens libavitque dapes, rursusque innoxius imo successit tumulo, et depasta altaria liquit. Hoc magis inceptos genitori instaurat honores, incertus, geniumne loci famulumne parentis esse putet; Cædit binas de more bidentis totque sues, totidem nigrantis terga juvencos; Vinaque fundebat pateris, animamque vocabat Anchisæ magni Manisque Acheronte remissos. Nec non et socii, quæ cuique est copia, læti dona ferunt, onerant aras, mactantque juvencos; Ordine æna locant alii, fusique per herbam subiciunt veribus prunas et viscera torrent. Exspectata dies aderat, nonamque serena Auroram Phæthontis equi jam luce vehebant, famaque finitimos et clari nomen Acestæ excierat; Læto complerant litora cœtu, visuri Æneadas, pars et certare parati. Munera principio ante oculos circoque locantur in medio, sacri tripodes viridesque coronæ, et palmæ pretium victoribus, armaque et ostro perfusæ vestes, argenti aurique talenta; Et tuba commissos medio canit aggere ludos. Prima pares ineunt gravibus certamina remis quattuor ex omni delectæ classe carinæ. Velocem Mnestheus agit acri remige Pristim, mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi; Ingentemque Gyas ingenti mole Chimæram, urbis opus, triplici pubes quam Dardana versu impellunt, terno consurgunt ordine remi; Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen, Centauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthus cærulea, genus unde tibi, Romane Cluenti. Est procul in pelago saxum spumantia contra litora, quod tumidis submersum tunditur olim fluctibus, hiberni condunt ubi sidera cori; Tranquillo silet, immotaque attollitur unda campus, et apricis statio gratissima mergis. Hic viridem Æneas frondenti ex ilice metam constituit signum nautis pater, unde reverti scirent, et longos ubi circumflectere cursus. Tum loca sorte legunt, ipsique in puppibus auro ductores longe effulgent ostroque decori; Cetera populea velatur fronde juventus, nudatosque umeros oleo perfusa nitescit. Considunt transtris, intentaque bracchia remis; Intenti exspectant signum, exsultantiaque haurit corda pavor pulsans, laudumque arrecta cupido. Inde, ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes, haud mora, prosiluere suis; Ferit æthera clamor nauticus, adductis spumant freta versa lacertis. Infindunt pariter sulcos, totumque dehiscit convulsum remis rostrisque tridentibus æquor. Non tam præcipites biiugo certamine campum corripuere, ruuntque effusi carcere currus, nec sic immissis aurigæ undantia lora concussere jugis pronique in verbera pendent. Tum plausu fremituque virum studiisque faventum consonat omne nemus, vocemque inclusa volutant litora, pulsati colles clamore resultant. Effugit ante alios primisque elabitur undis turbam inter fremitumque Gyas; Quem deinde Cloanthus consequitur, melior remis, sed pondere pinus tarda tenet. Post hos æquo discrimine Pristis Centaurusque locum tendunt superare priorem; Et nunc Pristis habet, nunc victam præterit ingens Centaurus, nunc una ambæ junctisque feruntur frontibus, et longa sulcant vada salsa carina. Jamque propinquabant scopulo metamque tenebant, cum princeps medioque Gyas in gurgite victor rectorem navis compellat voce Menœten: Quo tantum mihi dexter abis? Huc dirige gressum; Litus ama et læva stringat sine palmula cautes; Altum alii teneant. Dixit; Sed cæca Menœtes saxa timens proram pelagi detorquet ad undas. Quo diversus abis? Iterum Pete saxa, Menœte! Cum clamore Gyas revocabat; Et ecce Cloanthum respicit instantem tergo, et propiora tenentem. Ille inter navemque Gyæ scopulosque sonantis radit iter lævum interior, subitoque priorem præterit, et metis tenet æquora tuta relictis. Tum vero exarsit juveni dolor ossibus ingens, nec lacrimis caruere genæ, segnemque Menœten, oblitus decorisque sui sociumque salutis, in mare præcipitem puppi deturbat ab alta; Ipse gubernaclo rector subit, ipse magister, hortaturque viros, clavumque ad litora torquet. At gravis, ut fundo vix tandem redditus imo est, jam senior madidaque fluens in veste Menœtes summa petit scopuli siccaque in rupe resedit. Illum et labentem Teucri et risere natantem et salsos rident revomentem pectore fluctus. Hic læta extremis spes est accensa duobus, Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem. Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat, nec tota tamen ille prior præeunte carina; Parte prior, partem rostro premit æmula Pristis. At media socios incedens nave per ipsos hortatur Mnestheus: Nunc, nunc insurgite remis, Hectorei socii, Trojæ quos sorte suprema delegi comites; Nunc illas promite vires, nunc animos, quibus in Gætulis Syrtibus usi, Ionioque mari Maleæque sequacibus undis. Non jam prima peto Mnestheus, neque vincere certo; Quamquam O!—Sed superent, quibus hoc, Neptune, dedisti; Extremos pudeat rediisse; Hoc vincite, cives, et prohibete nefas. Olli certamine summo procumbunt; Vastis tremit ictibus ærea puppis, subtrahiturque solum; Tum creber anhelitus artus aridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis. Attulit ipse viris optatum casus honorem. Namque furens animi dum proram ad saxa suburget interior, spatioque subit Sergestus iniquo, infelix saxis in procurrentibus hæsit. Concussæ cautes, et acuto in murice remi obnixi crepuere, inlisaque prora pependit. Consurgunt nautæ et magno clamore morantur, ferratasque trudes et acuta cuspide contos expediunt, fractosque legunt in gurgite remos. At lætus Mnestheus successuque acrior ipso agmine remorum celeri ventisque vocatis prona petit maria et pelago decurrit aperto. Qualis spelunca subito commota columba, cui domus et dulces latebroso in pumice nidi, fertur in arva volans plausumque exterrita pennis dat tecto ingentem, mox ære lapsa quieto radit iter liquidum celeris neque commovet alas: sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis æquora, sic illam fert impetus ipse volantem. Et primum in scopulo luctantem deserit alto Sergestum, brevibusque vadis frustraque vocantem auxilia, et fractis discentem currere remis Inde Gyan ipsamque ingenti mole Chimæram consequitur; Cedit, quoniam spoliata magistro est. Solus jamque ipso superest in fine Cloanthus: quem petit et summis adnixus viribus urget. Tum vero ingeminat clamor, cunctique sequentem instigant studiis, resonatque fragoribus æther. Hi proprium decus et partum indignantur honorem ni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci; Hos successus alit: possunt, quia posse videntur. Et fors æquatis cepissent præmia rostris, ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus fudissetque preces, divosque in vota vocasset: Di, quibus imperium est pelagi, quorum æquora curro, vobis lætus ego hoc candentem in litore taurum constituam ante aras, voti reus, extaque salsos proiciam in fluctus et vina liquentia fundam. Dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis Nereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo, et pater ipse manu magna Portunus euntem impulit; Illa Noto citius volucrique sagitta ad terram fugit, et portu se condidit alto. Tum satus Anchisa, cunctis ex more vocatis, victorem magna præconis voce Cloanthum declarat viridique advelat tempora lauro, muneraque in navis ternos optare juvencos vinaque et argenti magnum dat ferre talentum. Ipsis præcipuos ductoribus addit honores: victori chlamydem auratam, quam plurima circum purpura mæandro duplici Melibœa cucurrit, intextusque puer frondosa regius Ida velocis jaculo cervos cursuque fatigat acer, anhelanti similis, quem præpes ab Ida sublimem pedibus rapuit Jovis armiger uncis; Longævi palmas nequiquam ad sidera tendunt custodes, sævitque canum latratus in auras. At qui deinde locum tenuit virtute secundum, levibus huic hamis consertam auroque trilicem loricam, quam Demoleo detraxerat ipse victor apud rapidum Simœnta sub Ilio alto, donat habere viro, decus et tutamen in armis. Vix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant multiplicem, conixi umeris; Indutus at olim Demoleos cursu palantis Troas agebat. Tertia dona facit geminos ex ære lebetas, cymbiaque argento perfecta atque aspera signis. Jamque adeo donati omnes opibusque superbi puniceis ibant evincti tempora tænis, cum sævo e scopulo multa vix arte revulsus amissis remis atque ordine debilis uno, inrisam sine honore ratem Sergestus agebat. Qualis sæpe viæ deprensus in aggere serpens, ærea quem obliquum rota transiit, aut gravis ictu seminecem liquit saxo lacerumque viator; Nequiquam longos fugiens dat corpore tortus, parte ferox, ardensque oculis, et sibila colla arduus attollens; Pars vulnere clauda retentat nexantem nodis seque in sua membra plicantem: tali remigio navis se tarda movebat; Vela facit tamen, et velis subit ostia plenis. Sergestum Æneas promisso munere donat, servatam ob navem lætus sociosque reductos. Olli serva datur, operum haud ignara Minervæ, Cressa genus, Pholoe, geminique sub ubere nati. Hoc pius Æneas misso certamine tendit gramineum in campum, quem collibus undique curvis cingebant silvæ, mediaque in valle theatri circus erat; Quo se multis cum milibus heros consessu medium tulit exstructoque resedit. Hic, qui forte velint rapido contendere cursu, invitat pretiis animos, et præmia ponit. Undique conveniunt Teucri mixtique Sicani, Nisus et Euryalus primi, Euryalus forma insignis viridique juventa, Nisus amore pio pueri; Quos deinde secutus regius egregia Priami de stirpe Diores; Hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan, alter ab Arcadio Tegeææ sanguine gentis; Tum duo Trinacrii juvenes, Helymus Panopesque, adsueti silvis, comites senioris Acestæ; Multi præterea, quos fama obscura recondit. Æneas quibus in mediis sic deinde locutus: Accipite hæc animis, lætasque advertite mentes: nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit. Cnosia bina dabo leuato lucida ferro spicula cælatamque argento ferre bipennem; Omnibus hic erit unus honos. Tres præmia primi accipient flavaque caput nectentur oliva. Primus equum phaleris insignem victor habeto; Alter Amazoniam pharetram plenamque sagittis Threiciis, lato quam circum amplectitur auro balteus et tereti subnectit fibula gemma; Tertius Argolica hac galea contentus abito. Hæc ubi dicta, locum capiunt, signoque repente corripiunt spatia audito, limenque relinquunt, effusi nimbo similes, simul ultima signant. Primus abit longeque ante omnia corpora Nisus emicat, et ventis et fulminis ocior alis; Proximus huic, longo sed proximus intervallo, insequitur Salius; Spatio post deinde relicto tertius Euryalus: Euryalumque Helymus sequitur; Quo deinde sub ipso ecce volat calcemque terit jam calce Diores, incumbens umero, spatia et si plura supersint, transeat elapsus prior, ambiguumque relinquat. Jamque fere spatio extremo fessique sub ipsam finem adventabant, levi cum sanguine Nisus labitur infelix, cæsis ut forte juvencis fusus humum viridisque super madefecerat herbas. Hic juvenis jam victor ovans vestigia presso haud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso concidit immundoque fimo sacroque cruore. Non tamen Euryali, non ille oblitus amorum; Nam sese opposuit Salio per lubrica surgens; Ille autem spissa jacuit revolutus harena. Emicat Euryalus, et munere victor amici prima tenet, plausuque volat fremituque secundo. Post Helymus subit, et nunc tertia palma Diores. Hic totum caveæ consessum ingentis et ora prima patrum magnis Salius clamoribus implet, ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem. Tutatur favor Euryalum, lacrimæque decoræ, gratior et pulchro veniens in corpore virtus. Adiuvat et magna proclamat voce Diores, qui subiit palmæ, frustraque ad præmia venit ultima, si primi Salio reddentur honores. Tum pater Æneas Vestra inquit munera vobis certa manent, pueri, et palmam movet ordine nemo; Me liceat casus miserari insontis amici. Sic fatus, tergum Gætuli immane leonis dat Salio, villis onerosum atque unguibus aureis. Hic Nisus, Si tanta inquit sunt præmia victis, et te lapsorum miseret, quæ munera Niso digna dabis, primam merui qui laude coronam, ni me, quæ Salium, fortuna inimica tulisset? Et simul his dictis faciem ostentabat et udo turpia membra fimo. Risit pater optimus olli et clipeum efferri jussit, Didymaonis artes, Neptuni sacro Danais de poste refixum. Hoc juvenem egregium præstanti munere donat; Post, ubi confecti cursus, et dona peregit: Nunc, si cui virtus animusque in pectore præsens, adsit et evinctis attollat bracchia palmis: Sic ait, et geminum pugnæ proponit honorem, victori velatum auro vittisque juvencum, ensem atque insignem galeam solacia victo. Nec mora: continuo vastis cum viribus effert ora Dares, magnoque virum se murmure tollit; Solus qui Paridem solitus contendere contra, idemque ad tumulum, quo maximus occubat Hector, victorem Buten immani corpore, qui se Bebrycia veniens Amyci de gente ferebat, perculit, et fulva moribundum extendit harena. Talis prima Dares caput altum in prœlia tollit, ostenditque umeros latos, alternaque jactat bracchia protendens et verberat ictibus auras. Quæritur huic alius; Nec quisquam ex agmine tanto audet adire virum manibusque inducere cæstus. Ergo alacris, cunctosque putans excedere palma, Æneæ stetit ante pedes, nec plura moratus tum læva taurum cornu tenet, atque ita fatur: Nate dea, si nemo audet se credere pugnæ, quæ finis standi? Quo me decet usque teneri? Ducere dona jube. Cuncti simul ore fremebant Dardanidæ, reddique viro promissa jubebant. Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes, proximus ut viridante toro consederat herbæ: Entelle, heroum quondam fortissime frustra, tantane tam patiens nullo certamine tolli dona sines? Ubi nunc nobis deus ille magister nequiquam memoratus Eryx? Ubi fama per omnem Trinacriam, et spolia illa tuis pendentia tectis? Ille sub hæc: Non laudis amor, nec gloria cessit pulsa metu; Sed enim gelidus tardante senecta sanguis hebet, frigentque effetæ in corpore vires. Si mihi, quæ quondam fuerat, quaque improbus iste exsultat fidens, si nunc foret illa juventas, haud equidem pretio inductus pulchroque juvenco venissem, nec dona moror. Sic deinde locutus in medium geminos immani pondere cæstus proiecit, quibus acer Eryx in prœlia suetus ferre manum duroque intendere bracchia tergo. Obstipuere animi: tantorum ingentia septem terga boum plumbo insuto ferroque rigebant. Ante omnis stupet ipse Dares longeque recusat, magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa huc illuc vinclorum immensa volumina versat. Tum senior talis referebat pectore voces: Quid, si quis cæstus ipsius et Herculis arma vidisset, tristemque hoc ipso in litore pugnam? Hæc germanus Eryx quondam tuus arma gerebat;— Sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro;— His magnum Alciden contra stetit; His ego suetus, dum melior vires sanguis dabat, æmula necdum temporibus geminis canebat sparsa senectus. Sed si nostra Dares hæc Troius arma recusat, idque pio sedet Æneæ, probat auctor Acestes, æquemus pugnas. Erycis tibi terga remitto; Solve metus; Et tu Trojanos exue cæstus. Hæc fatus, duplicem ex umeris reiecit amictum et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque exuit, atque ingens media consistit harena. Tum satus Anchisa cæstus pater extulit æquos, et paribus palmas amborum innexuit armis. Constitit in digitos extemplo arrectus uterque, bracchiaque ad superas interritus extulit auras. Abduxere retro longe capita ardua ab ictu, immiscentque manus manibus, pugnamque lacessunt. Ille pedum melior motu, fretusque juventa; Hic membris et mole valens, sed tarda trementi genua labant, vastos quatit æger anhelitus artus. Multa viri nequiquam inter se vulnera jactant, multa cavo lateri ingeminant, et pectore vastos dant sonitus, erratque auris et tempora circum crebra manus, duro crepitant sub vulnere malæ. Stat gravis Entellus nisuque immotus eodem, corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit. Ille, velut celsam oppugnat qui molibus urbem, aut montana sedet circum castella sub armis, nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat arte locum et variis adsultibus inritus urget. Ostendit dextram insurgens Entellus, et alte extulit: ille ictum venientem a vertice velox prævidit, celerique elapsus corpore cessit. Entellus vires in ventum effudit, et ultro ipse gravis graviterque ad terram pondere vasto concidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho, aut Ida in magna, radicibus eruta pinus. Consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes; It clamor cælo, primusque accurrit Acestes, æquævumque ab humo miserans attollit amicum. At non tardatus casu neque territus heros acrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira. Tum pudor incendit vires et conscia virtus, præcipitemque Daren ardens agit æquore toto, nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra; Nec mora, nec requies: quam multa grandine nimbi culminibus crepitant, sic densis ictibus heros creber utraque manu pulsat versatque Dareta. Tum pater Æneas procedere longius iras et sævire animis Entellum haud passus acerbis; Sed finem imposuit pugnæ, fessumque Dareta eripuit mulcens dictis, ac talia fatur: Infelix, quæ tanta animum dementia cepit? Non vires alias conversaque numina sentis? Cede deo. Dixitque et prœlia voce diremit. Ast illum fidi æquales, genua ægra trahentem, jactantemque utroque caput, crassumque cruorem ore ejectantem mixtosque in sanguine dentes, ducunt ad navis; Galeamque ensemque vocati accipiunt; Palmam Entello taurumque relinquunt. Hic victor, superans animis tauroque superbus: Nate dea, vosque hæc inquit cognoscite, Teucri, et mihi quæ fuerint juvenali in corpore vires, et qua servetis revocatum a morte Dareta. Dixit, et adversi contra stetit ora juvenci, qui donum astabat pugnæ, durosque reducta libravit dextra media inter cornua cæstus, arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro. Sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos. Ille super talis effundit pectore voces: Hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis persolvo; Hic victor cæstus artemque repono. Protinus Æneas celeri certare sagitta invitat qui forte velint, et præmia ponit, ingentique manu malum de nave Seresti erigit, et volucrem traiecto in fune columbam, quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto. Convenere viri, deiectamque ærea sortem accepit galea; Et primus clamore secundo Hyrtacidæ ante omnis exit locus Hippocoontis; Quem modo navali Mnestheus certamine victor consequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva. Tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater, Pandare, qui quondam, jussus confundere fœdus, in medios telum torsisti primus Achivos. Extremus galeaque ima subsedit Acestes, ausus et ipse manu juvenum temptare laborem. Tum validis flexos incurvant viribus arcus pro se quisque viri, et depromunt tela pharetris. Primaque per cælum, nervo stridente, sagitta Hyrtacidæ juvenis volucris diverberat auras, et venit, adversique infigitur arbore mali. Intremuit malus micuitque exterrita pennis ales, et ingenti sonuerunt omnia plausu. Post acer Mnestheus adducto constitit arcu, alta petens, pariterque oculos telumque tetendit. Ast ipsam miserandus avem contingere ferro non valuit: nodos et vincula linea rupit, quis innexa pedem malo pendebat ab alto: illa Notos atque atra volans in nubila fugit. Tum rapidus, jamdudum arcu contenta parato tela tenens, fratrem Eurytion in vota vocavit, jam vacuo lætam cælo speculatus, et alis plaudentem nigra figit sub nube columbam. Decidit exanimis, vitamque reliquit in astris ætheriis, fixamque refert delapsa sagittam. Amissa solus palma superabat Acestes; Qui tamen ærias telum contendit in auras, ostentans artemque pater arcumque sonantem. Hic oculis subitum obicitur magnoque futurum augurio monstrum; Docuit post exitus ingens, seraque terrifici cecinerunt omina vates. Namque volans liquidis in nubibus arsit harundo, signavitque viam flammis, tenuisque recessit consumpta in ventos, cælo ceu sæpe refixa transcurrunt crinemque volantia sidera ducunt. Attonitis hæsere animis, superosque precati Trinacrii Teucrique viri; Nec maximus omen abnuit Æneas; Sed lætum amplexus Acesten muneribus cumulat magnis, ac talia fatur: Sume, pater; Nam te voluit rex magnus Olympi talibus auspiciis exsortem ducere honores. Ipsius Anchisæ longævi hoc munus habebis, cratera impressum signis, quem Thracius olim Anchisæ genitori in magno munere Cisseus ferre sui dederat monumentum et pignus amoris. Sic fatus cingit viridanti tempora lauro, et primum ante omnis victorem appellat Acesten. Nec bonus Eurytion prælato invidit honori, quamvis solus avem cælo deiecit ab alto. Proximus ingreditur donis, qui vincula rupit; Extremus volucri qui fixit harundine malum. At pater Æneas, nondum certamine misso, custodem ad sese comitemque impubis Juli Epytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem: Vade age, et Ascanio, si jam puerile paratum agmen habet secum, cursusque instruxit equorum, ducat avo turmas, et sese ostendat in armis, dic ait. Ipse omnem longo decedere circo infusum populum et campos jubet esse patentis. Incedunt pueri, pariterque ante ora parentum frenatis lucent in equis, quos omnis euntis Trinacriæ mirata fremit Trojæque juventus. Omnibus in morem tonsa coma pressa corona; Cornea bina ferunt præfixa hastilia ferro; Pars levis umero pharetras; It pectore summo flexilis obtorti per collum circulus auri. Tres equitum numero turmæ, ternique vagantur ductores: pueri bis seni quemque secuti agmine partito fulgent paribusque magistris. Una acies juvenum, ducit quam parvus ovantem nomen avi referens Priamus,—tua clara, Polite, progenies, auctura Italos,—quem Thracius albis portat equus bicolor maculis, vestigia primi alba pedis frontemque ostentans arduus albam. Alter Atys, genus unde Atii duxere Latini, parvus Atys, pueroque puer dilectus Julo. Extremus, formaque ante omnis pulcher, Julus Sidonio est invectus equo, quem candida Dido esse sui dederat monumentum et pignus amoris. Cetera Trinacriis pubes senioris Acestæ fertur equis. Excipiunt plausu pavidos, gaudentque tuentes Dardanidæ, veterumque agnoscunt ora parentum. Postquam omnem læti consessum oculosque suorum lustravere in equis, signum clamore paratis Epytides longe dedit insonuitque flagello. Olli discurrere pares, atque agmina terni diductis solvere choris, rursusque vocati convertere vias infestaque tela tulere. Inde alios ineunt cursus aliosque recursus adversi spatiis, alternosque orbibus orbes impediunt, pugnæque cient simulacra sub armis; Et nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertunt infensi, facta pariter nunc pace feruntur. Ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta parietibus textum cæcis iter, ancipitemque mille viis habuisse dolum, qua signa sequendi frangeret indeprensus et inremeabilis error; Haud alio Teucrum nati vestigia cursu impediunt texuntque fugas et prœlia ludo, delphinum similes, qui per maria umida nando Carpathium Libycumque secant, luduntque per undas. Hunc morem cursus atque hæc certamina primus Ascanius, Longam muris cum cingeret Albam, rettulit, et priscos docuit celebrare Latinos, quo puer ipse modo, secum quo Troja pubes; Albani docuere suos; Hinc maxima porro accepit Roma, et patrium servavit honorem; Trojaque nunc pueri, Trojanum dicitur agmen. Hac celebrata tenus sancto certamina patri. Hic primum fortuna fidem mutata novavit. Dum variis tumulo referunt sollemnia ludis, Irim de cælo misit Saturnia Juno Iliacam ad classem, ventosque adspirat eunti, multa movens, necdum antiquum saturata dolorem. Illa, viam celerans per mille coloribus arcum, nulli visa cito decurrit tramite virgo. Conspicit ingentem concursum, et litora lustrat, desertosque videt portus classemque relictam. At procul in sola secretæ Troades acta amissum Anchisen flebant, cunctæque profundum pontum aspectabant flentes. Heu tot vada fessis et tantum superesse maris! Vox omnibus una. Urbem orant; Tædet pelagi perferre laborem. Ergo inter medias sese haud ignara nocendi conicit, et faciemque deæ vestemque reponit; Fit Berœ, Tmarii conjunx longæva Dorycli, cui genus et quondam nomen natique fuissent; Ac sic Dardanidum mediam se matribus infert: O miseræ, quas non manus inquit Achaica bello traxerit ad letum patriæ sub mœnibus! O gens infelix, cui te exitio Fortuna reservat? Septima post Trojæ excidium jam vertitur æstas, cum freta, cum terras omnis, tot inhospita saxa sideraque emensæ ferimur, dum per mare magnum Italiam sequimur fugientem, et volvimur undis. Hic Erycis fines fraterni, atque hospes Acestes: quis prohibet muros jacere et dare civibus urbem? O patria et rapti nequiquam ex hoste Penates, nullane jam Trojæ dicentur mœnia? Nusquam Hectoreos amnis, Xanthum et Simœnta, videbo? Quin agite et mecum infaustas exurite puppis. Nam mihi Cassandræ per somnum vatis imago ardentis dare visa faces: hic quærite Trojam; Hic domus est inquit vobis. Jam tempus agi res, nec tantis mora prodigiis. En quattuor aræ Neptuno; Deus ipse faces animumque ministrat. Hæc memorans, prima infensum vi corripit ignem, sublataque procul dextra conixa coruscat, et jacit: arrectæ mentes stupefactaque corda Iliadum. Hic una e multis, quæ maxima natu, Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix: Non Berœ vobis, non hæc Rhœteia, matres, est Dorycli conjunx; Divini signa decoris ardentisque notate oculos, qui spiritus illi, qui vultus vocisque sonus vel gressus eunti. Ipsa egomet dudum Berœn digressa reliqui ægram, indignantem, tali quod sola careret munere nec meritos Anchisæ inferret honores. Hæc effata. At matres primo ancipites oculisque malignis ambiguæ spectare rates miserum inter amorem præsentis terræ fatisque vocantia regna, cum dea se paribus per cælum sustulit alis, ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum. Tum vero attonitæ monstris actæque furore conclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem; Pars spoliant aras, frondem ac virgulta facesque coniciunt. Furit immissis Volcanus habenis transtra per et remos et pictas abiete puppis. Nuntius Anchisæ ad tumulum cuneosque theatri incensas perfert navis Eumelus, et ipsi respiciunt atram in nimbo volitare favillam. Primus et Ascanius, cursus ut lætus equestris ducebat, sic acer equo turbata petivit castra, nec exanimes possunt retinere magistri. Quis furor iste novus? Quo nunc, quo tenditis inquit, heu, miseræ cives? Non hostem inimicaque castra Argivum, vestras spes uritis. En, ego vester Ascanius! Galeam ante pedes proiecit inanem, qua ludo indutus belli simulacra ciebat; Accelerat simul Æneas, simul agmina Teucrum. Ast illæ diversa metu per litora passim diffugiunt, silvasque et sicubi concava furtim saxa petunt; Piget incepti lucisque, suosque mutatæ agnoscunt excussaque pectore Juno est. Sed non idcirco flammæ atque incendia vires indomitas posuere; Udo sub robore vivit stuppa vomens tardum fumum, lentusque carinas est vapor, et toto descendit corpore pestis, nec vires heroum infusaque flumina prosunt. Tum pius Æneas umeris abscindere vestem, auxilioque vocare deos, et tendere palmas: Juppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum Trojanos, si quid pietas antiqua labores respicit humanos, da flammam evadere classi nunc, pater, et tenuis Teucrum res eripe leto. Vel tu, quod superest infesto fulmine morti, si mereor, demitte, tuaque hic obrue dextra. Vix hæc ediderat, cum effusis imbribus atra tempestas sine more furit, tonitruque tremescunt ardua terrarum et campi; Ruit æthere toto turbidus imber aqua densisque nigerrimus austris; Implenturque super puppes, semusta madescunt robora; Restinctus donec vapor omnis, et omnes, quattuor amissis, servatæ a peste carinæ. At pater Æneas, casu concussus acerbo, nunc huc ingentis, nunc illuc pectore curas mutabat versans, Siculisne resideret arvis, oblitus fatorum, Italasne capesseret oras. Tum senior Nautes, unum Tritonia Pallas quem docuit multaque insignem reddidit arte, hæc responsa dabat, vel quæ portenderet ira magna deum, vel quæ fatorum posceret ordo; Isque his Ænean solatus vocibus infit: Nate dea, quo fata trahunt retrahuntque, sequamur; Quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est. Est tibi Dardanius divinæ stirpis Acestes: hunc cape consiliis socium et conjunge volentem; Huic trade, amissis superant qui navibus, et quos pertæsum magni incepti rerumque tuarum est; Longævosque senes ac fessas æquore matres, et quidquid tecum invalidum metuensque pericli est, delige, et his habeant terris sine mœnia fessi: urbem appellabunt permisso nomine Acestam. Talibus incensus dictis senioris amici, tum vero in curas animo diducitur omnis; Et nox atra polum bigis subvecta tenebat: visa dehinc cælo facies delapsa parentis Anchisæ subito talis effundere voces: Nate, mihi vita quondam, dum vita manebat, care magis, nate, Iliacis exercite fatis, imperio Jovis huc venio, qui classibus ignem depulit, et cælo tandem miseratus ab alto est. Consiliis pare, quæ nunc pulcherrima Nautes dat senior; Lectos juvenes, fortissima corda, defer in Italiam; Gens dura atque aspera cultu debellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante infernas accede domos, et Averna per alta congressus pete, nate, meos. Non me impia namque Tartara habent, tristes umbræ, sed amœna piorum concilia Elysiumque colo. Huc casta Sibylla nigrarum multo pecudum te sanguine ducet: tum genus omne tuum, et quæ dentur mœnia, disces. Jamque vale; Torquet medios Nox umida cursus et me sævus equis Oriens adflavit anhelis. Dixerat, et tenuis fugit, ceu fumus, in auras. Æneas, Quo deinde ruis, quo proripis? Inquit, Quem fugis, aut quis te nostris complexibus arcet? Hæc memorans cinerem et sopitos suscitat ignis, Pergameumque Larem et canæ penetralia Vestæ farre pio et plena supplex veneratur acerra. Extemplo socios primumque accersit Acesten et Jovis imperium et cari præcepta parentis edocet, et quæ nunc animo sententia constet. Haud mora consiliis, nec jussa recusat Acestes. Transcribunt urbi matres, populumque volentem deponunt, animos nil magnæ laudis egentes. Ipsi transtra novant, flammisque ambesa reponunt robora navigiis, aptant remosque rudentisque, exigui numero, sed bello vivida virtus. Interea Æneas urbem designat aratro sortiturque domos; Hoc Ilium et hæc loca Trojam esse jubet. Gaudet regno Trojanus Acestes, indicitque forum et patribus dat jura vocatis. Tum vicina astris, Erycino in vertice sedes fundatur Veneri Idaliæ, tumuloque sacerdos ac lucus late sacer additur Anchiseo. Jamque dies epulata novem gens omnis, et aris factus honos: placidi straverunt æquora venti, creber et adspirans rursus vocat Auster in altum. Exoritur procurva ingens per litora fletus; Complexi inter se noctemque diemque morantur. Ipsæ jam matres, ipsi, quibus aspera quondam visa maris facies et non tolerabile numen, ire volunt, omnemque fugæ perferre laborem. Quos bonus Æneas dictis solatur amicis, et consanguineo lacrimans commendat Acestæ. Tris Eryci vitulos et Tempestatibus agnam cædere deinde jubet, solvique ex ordine funem. Ipse, caput tonsæ foliis evinctus olivæ, stans procul in prora pateram tenet, extaque salsos proicit in fluctus ac vina liquentia fundit. Prosequitur surgens a puppi ventus euntes. Certatim socii feriunt mare et æquora verrunt. At Venus interea Neptunum exercita curis adloquitur, talesque effundit pectore questus: Junonis gravis ira nec exsaturabile pectus cogunt me, Neptune, preces descendere in omnes; Quam nec longa dies, pietas nec mitigat ulla, nec Jovis imperio fatisque infracta quiescit. Non media de gente Phrygum exedisse nefandis urbem odiis satis est, nec pœnam traxe per omnem: reliquias Trojæ, cineres atque ossa peremptæ insequitur: causas tanti sciat illa furoris. Ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis quam molem subito excierit: maria omnia cælo miscuit, Æoliis nequiquam freta procellis, in regnis hoc ausa tuis. Per scelus ecce etiam Trojanis matribus actis exussit fœde puppis et classe subegit amissa socios ignotæ linquere terræ. Quod superest, oro, liceat dare tuta per undas vela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim: si concessa peto, si dant ea mœnia Parcæ. Tum Saturnius hæc domitor maris edidit alti: Fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis, unde genus ducis: merui quoque; Sæpe furores compressi, et rabiem tantam cælique marisque. Nec minor in terris, Xanthum Simœntaque testor, Æneæ mihi cura tui. Cum Troja Achilles exanimata sequens impingeret agmina muris, milia multa daret leto, gemerentque repleti amnes, nec reperire viam atque evolvere posset in mare se Xanthus, Pelidæ tunc ego forti congressum Ænean nec dis nec viribus æquis nube cava rapui, cuperem cum vertere ab imo structa meis manibus periuræ mœnia Trojæ. Nunc quoque mens eadem perstat mihi: pelle timores. Tutus, quos optas, portus accedet Averni. Unus erit tantum, amissum quem gurgite quæres; Unum pro multis dabitur caput. His ubi læta deæ permulsit pectora dictis, jungit equos auro genitor, spumantiaque addit frena feris manibusque omnis effundit habenas. Cæruleo per summa levis volat æquora curru; Subsidunt undæ, tumidumque sub axe tonanti sternitur æquor aquis; Fugiunt vasto æthere nimbi. Tum variæ comitum facies, immania cete, et senior Glauci chorus, Inousque Palæmon, Tritonesque citi, Phorcique exercitus omnis; Læva tenent Thetis, et Melite, Panopeaque virgo, Nisæe, Spioque, Thaliaque, Cymodoceque. Hic patris Æneæ suspensam blanda vicissim gaudia pertemptant mentem; Jubet ocius omnis attolli malos, intendi bracchia velis. Una omnes fecere pedem pariterque sinistros, nunc dextros solvere sinus; Una ardua torquent cornua detorquentque; Ferunt sua flamina classem. Princeps ante omnis densum Palinurus agebat agmen; Ad hunc alii cursum contendere jussi. Jamque fere mediam cæli Nox umida metam contigerat; Placida laxabant membra quiete sub remis fusi per dura sedilia nautæ: cum levis ætheriis delapsus Somnus ab astris æra dimovit tenebrosum et dispulit umbras, te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans insonti; Puppique deus consedit in alta, Phorbanti similis, funditque has ore loquelas: Iaside Palinure, ferunt ipsa æquora classem; Æquatæ spirant auræ; Datur hora quieti. Pone caput, fessosque oculos furare labori: ipse ego paulisper pro te tua munera inibo. Cui vix attollens Palinurus lumina fatur: Mene salis placidi vultum fluctusque quietos ignorare jubes? Mene huic confidere monstro? Ænean credam quid enim fallacibus auris et cæli totiens deceptus fraude sereni? Talia dicta dabat, clavumque adfixus et hærens nusquam amittebat, oculosque sub astra tenebat. Ecce deus ramum Lethæo rore madentem, vique soporatum Stygia, super utraque quassat tempora, cunctantique natantia lumina solvit. Vix primos inopina quies laxaverat artus, et super incumbens cum puppis parte revulsa cumque gubernaclo, liquidas proiecit in undas præcipitem ac socios nequiquam sæpe vocantem; Ipse volans tenuis se sustulit ales ad auras. Currit iter tutum non setius æquore classis promissisque patris Neptuni interrita fertur. Jamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat, difficilis quondam multorumque ossibus albos tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant: cum pater amisso fluitantem errare magistro sensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis, multa gemens, casuque animum concussus amici O nimium cælo et pelago confise sereno, nudus in ignota, Palinure, jacebis harena!