Sic fatur lacrimans, classique immittit habenas, et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris. Obvertunt pelago proras; Tum dente tenaci ancora fundabat navis et litora curvæ prætexunt puppes. Juvenum manus emicat ardens litus in Hesperium; Quærit pars semina flammæ abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum tecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat. At pius Æneas arces, quibus altus Apollo præsidet, horrendæque procul secreta Sibyllæ antrum immane, petit, magnam cui mentem animumque Delius inspirat vates, aperitque futura. Jam subeunt Triviæ lucos atque aurea tecta. Dædalus, ut fama est, fugiens Minoia regna, præpetibus pennis ausus se credere cælo, insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos, Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce. Redditus his primum terris, tibi, Phœbe, sacravit remigium alarum, posuitque immania templa. In foribus letum Androgeo: tum pendere pœnas Cecropidæ jussi—miserum!—Septena quotannis corpora natorum; Stat ductis sortibus urna. Contra elata mari respondet Cnosia tellus: hic crudelis amor tauri, suppostaque furto Pasiphæ, mixtumque genus prolesque biformis Minotaurus inest, Veneris monumenta nefandæ; Hic labor ille domus et inextricabilis error; Magnum reginæ sed enim miseratus amorem Dædalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit, cæca regens filo vestigia. Tu quoque magnam partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes. Bis conatus erat casus effingere in auro; Bis patriæ cecidere manus. Quin protinus omnia perlegerent oculis, ni jam præmissus Achates adforet, atque una Phœbi Triviæque sacerdos, Deiphobe Glauci, fatur quæ talia regi: Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit; Nunc grege de intacto septem mactare juvencos præstiterit, totidem lectas de more bidentes. Talibus adfata Ænean (nec sacra morantur jussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos. Excisum Euboicæ latus ingens rupis in antrum, quo lati ducunt aditus centum, ostia centum; Unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllæ. Ventum erat ad limen, cum virgo. Poscere fata tempus ait; Deus, ecce, deus! Cui talia fanti ante fores subito non vultus, non color unus, non comptæ mansere comæ; Sed pectus anhelum, et rabie fera corda tument; Majorque videri, nec mortale sonans, adflata est numine quando jam propiore dei. Cessas in vota precesque, Tros ait Ænea? Cessas? Neque enim ante dehiscent attonitæ magna ora domus. Et talia fata conticuit. Gelidus Teucris per dura cucurrit ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo: Phœbe, gravis Trojæ semper miserate labores, Dardana qui Paridis derexti tela manusque corpus in Æacidæ, magnas obeuntia terras tot maria intravi duce te, penitusque repostas Massylum gentes prætentaque Syrtibus arva, jam tandem Italiæ fugientis prendimus oras; Hac Trojana tenus fuerit Fortuna secuta. Vos quoque Pergameæ jam fas est parcere genti, dique deæque omnes quibus obstitit Ilium et ingens gloria Dardaniæ. Tuque, O sanctissima vates, præscia venturi, da, non indebita posco regna meis fatis, Latio considere Teucros errantisque deos agitataque numina Trojæ. Tum Phœbo et Triviæ solido de marmore templum instituam, festosque dies de nomine Phœbi. Te quoque magna manent regnis penetralia nostris: hic ego namque tuas sortes arcanaque fata, dicta meæ genti, ponam, lectosque sacrabo, alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda, ne turbata volent rapidis ludibria ventis; Ipsa canas oro. Finem dedit ore loquendi. At, Phœbi nondum patiens, immanis in antro bacchatur vates, magnum si pectore possit excussisse deum; Tanto magis ille fatigat os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo. Ostia jamque domus patuere ingentia centum sponte sua, vatisque ferunt responsa per auras: O tandem magnis pelagi defuncte periclis! Sed terræ graviora manent. In regna Lavini Dardanidæ venient; Mitte hanc de pectore curam; Sed non et venisse volent. Bella, horrida bella, et Thybrim multo spumantem sanguine cerno. Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castra defuerint; Alius Latio jam partus Achilles, natus et ipse dea; Nec Teucris addita Juno usquam aberit; Cum tu supplex in rebus egenis quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes! Causa mali tanti conjunx iterum hospita Teucris externique iterum thalami. Tu ne cede malis, sed contra audentior ito, qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis, quod minime reris, Graia pandetur ab urbe. Talibus ex adyto dictis Cumæa Sibylla horrendas canit ambages antroque remugit, obscuris vera involvens: ea frena furenti concutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo. Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt, incipit Æneas heros: Non ulla laborum, O virgo, nova mi facies inopinave surgit; Omnia præcepi atque animo mecum ante peregi. Unum oro: quando hic inferni janua regis dicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso, ire ad conspectum cari genitoris et ora contingat; Doceas iter et sacra ostia pandas. Illum ego per flammas et mille sequentia tela eripui his umeris, medioque ex hoste recepi; Ille meum comitatus iter, maria omnia mecum atque omnis pelagique minas cælique ferebat, invalidus, vires ultra sortemque senectæ. Quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem, idem orans mandata dabat. Gnatique patrisque, alma, precor, miserere;—Potes namque omnia, nec te nequiquam lucis Hecate præfecit Avernis;— Si potuit manis accersere coniugis Orpheus Threicia fretus cithara fidibusque canoris, si fratrem Pollux alterna morte redemit, itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnum quid memorem Alciden? Et mi genus ab Jove summo. Talibus orabat dictis, arasque tenebat, cum sic orsa loqui vates: sate sanguine divum, Tros Anchisiade, facilis descensus Averno; Noctes atque dies patet atri janua Ditis; Sed revocare gradum superasque evadere ad auras, hoc opus, hic labor est. Pauci, quos æquus amavit Juppiter, aut ardens evexit ad æthera virtus, dis geniti potuere. Tenent media omnia silvæ, Cocytusque sinu labens circumvenit atro. Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est, bis Stygios innare lacus, bis nigra videre Tartara, et insano juvat indulgere labori, accipe, quæ peragenda prius. Latet arbore opaca aureus et foliis et lento vimine ramus, Junoni infernæ dictus sacer; Hunc tegit omnis lucus, et obscuris claudunt convallibus umbræ. Sed non ante datur telluris operta subire, auricomos quam quis decerpserit arbore fetus. Hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus instituit. Primo avulso non deficit alter aureus, et simili frondescit virga metallo. Ergo alte vestiga oculis, et rite repertum carpe manu; Namque ipse volens facilisque sequetur, si te fata vocant; Aliter non viribus ullis vincere, nec duro poteris convellere ferro. Præterea jacet exanimum tibi corpus amici— heu nescis—totamque incestat funere classem, dum consulta petis nostroque in limine pendes. Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulcro. Duc nigras pecudes; Ea prima piacula sunto: sic demum lucos Stygis et regna invia vivis aspicies. Dixit, pressoque obmutuit ore. Æneas mæsto defixus lumina vultu ingreditur, linquens antrum, cæcosque volutat eventus animo secum. Cui fidus Achates it comes, et paribus curis vestigia figit. Multa inter sese vario sermone serebant, quem socium exanimem vates, quod corpus humandum diceret. Atque illi Misenum in litore sicco, ut venere, vident indigna morte peremptum, Misenum Æoliden, quo non præstantior alter ære ciere viros, Martemque accendere cantu. Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum et lituo pugnas insignis obibat et hasta: postquam illum vita victor spoliavit Achilles, Dardanio Æneæ sese fortissimus heros addiderat socium, non inferiora secutus. Sed tum, forte cava dum personat æquora concha, demens, et cantu vocat in certamina divos, æmulus exceptum Triton, si credere dignum est, inter saxa virum spumosa immerserat unda. Ergo omnes magno circum clamore fremebant, præcipue pius Æneas. Tum jussa Sibyllæ, haud mora, festinant flentes aramque sepulcri congerere arboribus cæloque educere certant. Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum; Procumbunt piceæ, sonat icta securibus ilex, fraxineæque trabes cuneis et fissile robur scinditur, advolvunt ingentis montibus ornos. Nec non Æneas opera inter talia primus hortatur socios, paribusque accingitur armis. Atque hæc ipse suo tristi cum corde volutat, aspectans silvam immensam, et sic forte precatur: Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus ostendat nemore in tanto, quando omnia vere heu nimium de te vates, Misene, locuta est. Vix ea fatus erat, geminæ cum forte columbæ ipsa sub ora viri cælo venere volantes, et viridi sedere solo. Tum maximus heros maternas agnoscit aves, lætusque precatur: Este duces, O, si qua via est, cursumque per auras derigite in lucos ubi pinguem dives opacat ramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus, diva parens. Sic effatus vestigia pressit, observans quæ signa ferant, quo tendere pergant. Pascentes illæ tantum prodire volando, quantum acie possent oculi servare sequentum. Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni, tollunt se celeres, liquidumque per æra lapsæ sedibus optatis geminæ super arbore sidunt, discolor unde auri per ramos aura refulsit. Quale solet silvis brumali frigore viscum fronde virere nova, quod non sua seminat arbos, et croceo fetu teretis circumdare truncos, talis erat species auri frondentis opaca ilice, sic leni crepitabat brattea vento. Corripit Æneas extemplo avidusque refringit cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllæ. Nec minus interea Misenum in litore Teucri flebant, et cineri ingrato suprema ferebant. Principio pinguem tædis et robore secto ingentem struxere pyram, cui frondibus atris intexunt latera et feralis ante cupressos constituunt, decorantque super fulgentibus armis. Pars calidos latices et æna undantia flammis expediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt. Fit gemitus. Tum membra toro defleta reponunt, purpureasque super vestes, velamina nota, coniciunt. Pars ingenti subiere feretro, triste ministerium, et subiectam more parentum aversi tenuere facem. Congesta cremantur turea dona, dapes, fuso crateres olivo. Postquam conlapsi cineres et flamma quievit reliquias vino et bibulam lavere favillam, ossaque lecta cado texit Corynæus æno. Idem ter socios pura circumtulit unda, spargens rore levi et ramo felicis olivæ, lustravitque viros, dixitque novissima verba. At pius Æneas ingenti mole sepulcrum imponit, suaque arma viro, remumque tubamque, monte sub ærio, qui nunc Misenus ab illo dicitur, æternumque tenet per sæcula nomen. His actis, propere exsequitur præcepta Sibyllæ. Spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu, scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris, quam super haud ullæ poterant impune volantes tendere iter pennis—talis sese halitus atris faucibus effundens supera ad convexa ferebat: unde locum Grai dixerunt nomine Aornon. Quattuor hic primum nigrantis terga juvencos constituit, frontique invergit vina sacerdos; Et summas carpens media inter cornua sætas ignibus imponit sacris, libamina prima, voce vocans Hecaten, Cæloque Ereboque potentem. Supponunt alii cultros, tepidumque cruorem suscipiunt pateris. Ipse atri velleris agnam Æneas matri Eumenidum magnæque sorori ense ferit, sterilemque tibi. Proserpina, vaccam. Tum Stygio regi nocturnas incohat aras et solida imponit taurorum viscera flammis, pingue super oleum fundens ardentibus extis. Ecce autem, primi sub lumina solis et ortus, sub pedibus mugire solum, et juga cœpta moveri silvarum, visæque canes ululare per umbram, adventante dea. Procul O procul este, profani, conclamat vates, totoque absistite luco; Tuque invade viam, vaginaque eripe ferrum: nunc animis opus, Ænea, nunc pectore firmo. Tantum effata, furens antro se immisit aperto; Ille ducem haud timidis vadentem passibus æquat. Di, quibus imperium est animarum, umbræque silentes, et Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late, sit mihi fas audita loqui; Sit numine vestro pandere res alta terra et caligine mersas! Ibant obscuri sola sub nocte per umbram, perque domos Ditis vacuas et inania regna: quale per incertam lunam sub luce maligna est iter in silvis, ubi cælum condidit umbra Juppiter, et rebus nox abstulit atra colorem. Vestibulum ante ipsum, primisque in faucibus Orci Luctus et ultrices posuere cubilia Curæ; Pallentesque habitant Morbi, tristisque Senectus, et Metus, et malesuada Fames, ac turpis Egestas, terribiles visu formæ: Letumque, Labosque; Tum consanguineus Leti Sopor, et mala mentis Gaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum, ferreique Eumenidum thalami, et Discordia demens, vipereum crinem vittis innexa cruentis. In medio ramos annosaque bracchia pandit ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia vulgo vana tenere ferunt, foliisque sub omnibus hærent. Multaque præterea variarum monstra ferarum: Centauri in foribus stabulant, Scyllæque biformes, et centumgeminus Briareus, ac belua Lernæ horrendum stridens, flammisque armata Chimæra, Gorgones Harpyiæque et forma tricorporis umbræ. Corripit hic subita trepidus formidine ferrum Æneas, strictamque aciem venientibus offert, et ni docta comes tenuis sine corpore vitas admoneat volitare cava sub imagine formæ, inruat, et frustra ferro diverberet umbras. Hinc via, Tartarei quæ fert Acherontis ad undas. Turbidus hic cæno vastaque voragine gurges æstuat, atque omnem Cocyto eructat harenam. Portitor has horrendus aquas et flumina servat terribili squalore Charon, cui plurima mento canities inculta jacet; Stant lumina flamma, sordidus ex umeris nodo dependet amictus. Ipse ratem conto subigit, velisque ministrat, et ferruginea subvectat corpora cumba, jam senior, sed cruda deo viridisque senectus. Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat, matres atque viri, defunctaque corpora vita magnanimum heroum, pueri innuptæque puellæ, impositique rogis juvenes ante ora parentum: quam multa in silvis autumni frigore primo lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto quam multæ glomerantur aves, ubi frigidus annus trans pontum fugat, et terris immittit apricis. Stabant orantes primi transmittere cursum, tendebantque manus ripæ ulterioris amore. Navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos, ast alios longe submotos arcet harena. Æneas, miratus enim motusque tumultu, Dic, ait, o virgo, quid vult concursus ad amnem? Quidve petunt animæ, vel quo discrimine ripas hæ linquunt, illæ remis vada livida verrunt? Olli sic breviter fata est longæva sacerdos: Anchisa generate, deum certissima proles, Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem, di cujus jurare timent et fallere numen. Hæc omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est; Portitor ille Charon; Hi, quos vehit unda, sepulti. Nec ripas datur horrendas et rauca fluenta transportare prius quam sedibus ossa quierunt. Centum errant annos volitantque hæc litora circum; Tum demum admissi stagna exoptata revisunt. Constitit Anchisa satus et vestigia pressit, multa putans, sortemque animo miseratus iniquam. Cernit ibi mæstos et mortis honore carentis Leucaspim et Lyciæ ductorem classis Oronten, quos simul a Troja ventosa per æquora vectos obruit Auster, aqua involvens navemque virosque. Ecce gubernator sese Palinurus agebat, qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat, exciderat puppi mediis effusus in undis. Hunc ubi vix multa mæstum cognovit in umbra, sic prior adloquitur: Quis te, Palinure, deorum eripuit nobis, medioque sub æquore mersit? Dic age. Namque mihi, fallax haud ante repertus, hoc uno responso animum delusit Apollo, qui fore te ponto incolumem finisque canebat venturum Ausonios. En hæc promissa fides est? Ille autem: Neque te Phœbi cortina fefellit, dux Anchisiade, nec me deus æquore mersit. Namque gubernaclum multa vi forte revolsum, cui datus hærebam custos cursusque regebam, præcipitans traxi mecum. Maria aspera juro non ullum pro me tantum cepisse timorem, quam tua ne, spoliata armis, excussa magistro, deficeret tantis navis surgentibus undis. Tris Notus hibernas immensa per æquora noctes vexit me violentus aqua; Vix lumine quarto prospexi Italiam summa sublimis ab unda. Paulatim adnabam terræ; Jam tuta tenebam, ni gens crudelis madida cum veste gravatum prensantemque uncis manibus capita aspera montis ferro invasisset, prædamque ignara putasset. Nunc me fluctus habet, versantque in litore venti. Quod te per cæli jucundum lumen et auras, per genitorem oro, per spes surgentis Juli, eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terram inice, namque potes, portusque require Velinos; Aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrix ostendit (neque enim, credo, sine numine divum flumina tanta paras Stygiamque innare paludem— da dextram misero, et tecum me tolle per undas, sedibus ut saltem placidis in morte quiescam. Talia fatus erat, cœpit cum talia vates: Unde hæc, o Palinure, tibi tam dira cupido? Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum Eumenidum aspicies, ripamve injussus adibis? Desine fata deum flecti sperare precando. Sed cape dicta memor, duri solacia casus. Nam tua finitimi, longe lateque per urbes prodigiis acti cælestibus, ossa piabunt, et statuent tumulum, et tumulo sollemnia mittent, æternumque locus Palinuri nomen habebit. His dictis curæ emotæ, pulsusque parumper corde dolor tristi; Gaudet cognomine terra. Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant. Navita quos jam inde ut Stygia prospexit ab unda per tacitum nemus ire pedemque advertere ripæ, sic prior adgreditur dictis, atque increpat ultro: Quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis, fare age, quid venias, jam istinc, et comprime gressum. Umbrarum hic locus est, somni noctisque soporæ; Corpora viva nefas Stygia vectare carina. Nec vero Alciden me sum lætatus euntem accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque, dis quamquam geniti atque invicti viribus essent. Tartareum ille manu custodem in vincla petivit, ipsius a solio regis, traxitque trementem; Hi dominam Ditis thalamo deducere adorti. Quæ contra breviter fata est Amphrysia vates: Nullæ hic insidiæ tales; Absiste moveri; Nec vim tela ferunt; Licet ingens janitor antro æternum latrans exsanguis terreat umbras, casta licet patrui servet Proserpina limen. Troius Æneas, pietate insignis et armis, ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras. Si te nulla movet tantæ pietatis imago, at ramum hunc (aperit ramum, qui veste latebat) agnoscas. Tumida ex ira tum corda residunt; Nec plura his. Ille admirans venerabile donum fatalis virgæ, longo post tempore visum, cæruleam advertit puppim, ripæque propinquat. Inde alias animas, quæ per juga longa sedebant, deturbat, laxatque foros; Simul accipit alveo ingentem Ænean. Gemuit sub pondere cumba sutilis, et multam accepit rimosa paludem. Tandem trans fluvium incolumis vatemque virumque informi limo glaucaque exponit in ulva. Cerberus hæc ingens latratu regna trifauci personat, adverso recubans immanis in antro. Cui vates, horrere videns jam colla colubris, melle soporatam et medicatis frugibus offam obicit. Ille fame rabida tria guttura pandens corripit obiectam, atque immania terga resolvit fusus humi, totoque ingens extenditur antro. Occupat Æneas aditum custode sepulto, evaditque celer ripam inremeabilis undæ. Continuo auditæ voces, vagitus et ingens, infantumque animæ flentes in limine primo, quos dulcis vitæ exsortis et ab ubere raptos abstulit atra dies et funere mersit acerbo; Hos juxta falso damnati crimine mortis. Nec vero hæ sine sorte datæ, sine judice, sedes: quæsitor Minos urnam movet; Ille silentum consiliumque vocat vitasque et crimina discit. Proxima deinde tenent mæsti loca, qui sibi letum insontes peperere manu, lucemque perosi proiecere animas. Quam vellent æthere in alto nunc et pauperiem et duros perferre labores! Fas obstat, tristisque palus inamabilis undæ alligat, et noviens Styx interfusa cœrcet. Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem lugentes campi: sic illos nomine dicunt. Hic, quos durus amor crudeli tabe peredit, secreti celant calles et myrtea circum silva tegit; Curæ non ipsa in morte relinquunt. His Phædram Procrinque locis mæstamque Eriphylen crudelis nati monstrantem vulnera cernit, Evadnenque et Pasiphæn; His Laodamia it comes, et juvenis quondam, nunc femina, Cæneus, rursus et in veterem fato revoluta figuram. Inter quas Phœnissa recens a vulnere Dido errabat silva in magna; Quam Troius heros ut primum juxta stetit agnovitque per umbras obscuram, qualem primo qui surgere mense aut videt, aut vidisse putat per nubila lunam, demisit lacrimas, dulcique adfatus amore est: Infelix Dido, verus mihi nuntius ergo venerat exstinctam, ferroque extrema secutam? Funeris heu tibi causa fui? Per sidera juro, per superos, et si qua fides tellure sub ima est, invitus, regina, tuo de litore cessi. Sed me jussa deum, quæ nunc has ire per umbras, per loca senta situ cogunt noctemque profundam, imperiis egere suis; Nec credere quivi hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem. Siste gradum, teque aspectu ne subtrahe nostro. Quem fugis? Extremum fato, quod te adloquor, hoc est. Talibus Æneas ardentem et torva tuentem lenibat dictis animum, lacrimasque ciebat. Illa solo fixos oculos aversa tenebat, nec magis incepto vultum sermone movetur quam si dura silex aut stet Marpesia cautes. Tandem corripuit sese, atque inimica refugit in nemus umbriferum, conjunx ubi pristinus illi respondet curis æquatque Sychæus amorem. Nec minus Æneas casu percussus iniquo prosequitur lacrimis longe, et miseratur euntem. Inde datum molitur iter. Jamque arva tenebant ultima, quæ bello clari secreta frequentant. Hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis Parthenopæus et Adrasti pallentis imago; Hic multum fleti ad superos belloque caduci Dardanidæ, quos ille omnis longo ordine cernens ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque, tris Antenoridas Cererique sacrum Polybœten, Idæumque, etiam currus, etiam arma tenentem. Circumstant animæ dextra lævaque frequentes; Nec vidisse semel satis est; Juvat usque morari, et conferre gradum, et veniendi discere causas. At Danaum proceres Agamemnoniæque phalanges ut videre virum fulgentiaque arma per umbras, ingenti trepidare metu; Pars vertere terga, ceu quondam petiere rates; Pars tollere vocem exiguam: inceptus clamor frustratur hiantis. Atque hic Priamiden laniatum corpore toto Deiphobum videt et lacerum crudeliter ora, ora manusque ambas, populataque tempora raptis auribus et truncas inhonesto vulnere naris. Vix adeo agnovit pavitantem ac dira tegentem supplicia, et notis compellat vocibus ultro: Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri quis tam crudelis optavit sumere pœnas? Cui tantum de te licuit? Mihi fama suprema nocte tulit fessum vasta te cæde Pelasgum procubuisse super confusæ stragis acervum. Tunc egomet tumulum Rhœteo litore inanem constitui et magna manis ter voce vocavi. Nomen et arma locum servant; Te, amice, nequivi conspicere, et patria decedens ponere terra. Ad quæ Priamides: Nihil O tibi amice relictum; Omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris. Sed me fata mea et scelus exitiale Lacænæ his mersere malis; Illa hæc monumenta reliquit. Namque ut supremam falsa inter gaudia noctem egerimus, nosti; Et nimium meminisse necesse est. Cum fatalis equus saltu super ardua venit Pergama, et armatum peditem gravis attulit alvo, illa chorum simulans euhantis orgia circum ducebat Phrygias; Flammam media ipsa tenebat ingentem, et summa Danaos ex arce vocabat. Tum me, confectum curis somnoque gravatum, infelix habuit thalamus, pressitque jacentem dulcis et alta quies placidæque simillima morti. Egregia interea conjunx arma omnia tectis emovet, et fidum capiti subduxerat ensem: intra tecta vocat Menelaum, et limina pandit, scilicet id magnum sperans fore munus amanti, et famam exstingui veterum sic posse malorum. Quid moror? Inrumpunt thalamo, comes additus una hortator scelerum Æolides. Di, talia Grais instaurate, pio si pœnas ore reposco! Sed te qui vivum casus, age, fare vicissim, attulerint. Pelagine venis erroribus actus, an monitu divum? An quæ te fortuna fatigat, ut tristis sine sole domos, loca turbida, adires? Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis jam medium ætherio cursu traiecerat axem; Et fors omne datum traherent per talia tempus; Sed comes admonuit, breviterque adfata Sibylla est: Nox ruit, Ænea; Nos flendo ducimus horas. Hic locus est, partis ubi se via findit in ambas: dextera quæ Ditis magni sub mœnia tendit, hac iter Elysium nobis; At læva malorum exercet pœnas, et ad impia Tartara mittit. Deiphobus contra: Ne sævi, magna sacerdos; Discedam, explebo numerum, reddarque tenebris. I decus, i, nostrum; Melioribus utere fatis! Tantum effatus, et in verbo vestigia torsit. Respicit Æneas subito, et sub rupe sinistra mœnia lata videt, triplici circumdata muro, quæ rapidus flammis ambit torrentibus amnis, Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa. Porta adversa ingens, solidoque adamante columnæ, vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bello cælicolæ valeant; Stat ferrea turris ad auras, Tisiphoneque sedens, palla succincta cruenta, vestibulum exsomnis servat noctesque diesque. Hinc exaudiri gemitus, et sæva sonare verbera; Tum stridor ferri, tractæque catenæ. Constitit Æneas, strepitumque exterritus hausit. Quæ scelerum facies, O virgo, effare; Quibusve urgentur pœnis? Quis tantus plangor ad auras? Tum vates sic orsa loqui: Dux inclute Teucrum, nulli fas casto sceleratum insistere limen; Sed me cum lucis Hecate præfecit Avernis, ipsa deum pœnas docuit, perque omnia duxit. Cnosius hæc Rhadamanthus habet durissima regna castigatque auditque dolos, subigitque fateri, quæ quis apud superos, furto lætatus inani, distulit in seram commissa piacula mortem. Continuo sontes ultrix accincta flagello Tisiphone quatit insultans, torvosque sinistra intentans anguis vocat agmina sæva sororum. Tum demum horrisono stridentes cardine sacræ panduntur portæ. Cernis custodia qualis vestibulo sedeat, facies quæ limina servet? Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra sævior intus habet sedem. Tum Tartarus ipse bis patet in præceps tantum tenditque sub umbras, quantus ad ætherium cæli suspectus Olympum. Hic genus antiquum Terræ, Titania pubes, fulmine deiecti fundo volvuntur in imo. Hic et Aloidas geminos immania vidi corpora, qui manibus magnum rescindere cælum adgressi, superisque Jovem detrudere regnis. Vidi et crudelis dantem Salmonea pœnas, dum flammas Jovis et sonitus imitatur Olympi. Quattuor hic invectus equis et lampada quassans per Graium populos mediæque per Elidis urbem ibat ovans, divumque sibi poscebat honorem, demens, qui nimbos et non imitabile fulmen ære et cornipedum pulsu simularet equorum. At pater omnipotens densa inter nubila telum contorsit, non ille faces nec fumea tædis lumina, præcipitemque immani turbine adegit. Nec non et Tityon, Terræ omniparentis alumnum, cernere erat, per tota novem cui jugera corpus porrigitur, rostroque immanis vultur obunco immortale iecur tondens fecundaque pœnis viscera, rimaturque epulis, habitatque sub alto pectore, nec fibris requies datur ulla renatis. Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque? Quos super atra silex jam jam lapsura cadentique imminet adsimilis; Lucent genialibus altis aurea fulcra toris, epulæque ante ora paratæ regifico luxu; Furiarum maxima juxta accubat, et manibus prohibet contingere mensas, exsurgitque facem attollens, atque intonat ore. Hic, quibus invisi fratres, dum vita manebat, pulsatusve parens, et fraus innexa clienti, aut qui divitiis soli incubuere repertis, nec partem posuere suis (quæ maxima turba est), quique ob adulterium cæsi, quique arma secuti impia nec veriti dominorum fallere dextras, inclusi pœnam exspectant. Ne quære doceri quam pœnam, aut quæ forma viros fortunave mersit. Saxum ingens volvunt alii, radiisque rotarum districti pendent; Sedet, æternumque sedebit, infelix Theseus; Phlegyasque miserrimus omnis admonet, et magna testatur voce per umbras: Discite justitiam moniti, et non temnere divos. Vendidit hic auro patriam, dominumque potentem imposuit; Fixit leges pretio atque refixit; Hic thalamum invasit natæ vetitosque hymenæos; Ausi omnes immane nefas, ausoque potiti. Non, mihi si linguæ centum sint oraque centum, ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas, omnia pœnarum percurrere nomina possim. Hæc ubi dicta dedit Phœbi longæva sacerdos: Sed jam age, carpe viam et susceptum perfice munus; Acceleremus ait; Cyclopum educta caminis mœnia conspicio atque adverso fornice portas, hæc ubi nos præcepta jubent deponere dona. Dixerat, et pariter, gressi per opaca viarum, corripiunt spatium medium, foribusque propinquant. Occupat Æneas aditum, corpusque recenti spargit aqua, ramumque adverso in limine figit. His demum exactis, perfecto munere divæ, devenere locos lætos et amœna virecta fortunatorum nemorum sedesque beatas. Largior hic campos æther et lumine vestit purpureo, solemque suum, sua sidera norunt. Pars in gramineis exercent membra palæstris, contendunt ludo et fulva luctantur harena; Pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt. Nec non Threicius longa cum veste sacerdos obloquitur numeris septem discrimina vocum, jamque eadem digitis, jam pectine pulsat eburno. Hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles, magnanimi herœs, nati melioribus annis, Ilusque Assaracusque et Trojæ Dardanus auctor. Arma procul currusque virum miratur inanis; Stant terra defixæ hastæ, passimque soluti per campum pascuntur equi. Quæ gratia currum armorumque fuit vivis, quæ cura nitentis pascere equos, eadem sequitur tellure repostos. Conspicit, ecce, alios dextra lævaque per herbam vescentis, lætumque choro pæana canentis inter odoratum lauri nemus, unde superne plurimus Eridani per silvam volvitur amnis. Hic manus ob patriam pugnando vulnera passi, quique sacerdotes casti, dum vita manebat, quique pii vates et Phœbo digna locuti, inventas aut qui vitam excoluere per artes, quique sui memores aliquos fecere merendo: omnibus his nivea cinguntur tempora vitta. Quos circumfusos sic est adfata Sibylla, Musæum ante omnis (medium nam plurima turba hunc habet, atque umeris exstantem suspicit altis: Dicite, felices animæ, tuque, optime vates, quæ regio Anchisen, quis habet locus? Illius ergo venimus et magnos Erebi tranavimus amnis. Atque huic responsum paucis ita reddidit heros: Nulli certa domus; Lucis habitamus opacis, riparumque toros et prata recentia rivis incolimus. Sed vos, si fert ita corde voluntas, hoc superate jugum; Et facili jam tramite sistam. Dixit, et ante tulit gressum, camposque nitentis desuper ostentat; Dehinc summa cacumina linquunt. At pater Anchises penitus convalle virenti inclusas animas superumque ad lumen ituras lustrabat studio recolens, omnemque suorum forte recensebat numerum carosque nepotes, fataque fortunasque virum moresque manusque. Isque ubi tendentem adversum per gramina vidit Ænean, alacris palmas utrasque tetendit, effusæque genis lacrimæ, et vox excidit ore: Venisti tandem, tuaque exspectata parenti vicit iter durum pietas? Datur ora tueri, nate, tua, et notas audire et reddere voces? Sic equidem ducebam animo rebarque futurum, tempora dinumerans, nec me mea cura fefellit. Quas ego te terras et quanta per æquora vectum accipio! Quantis jactatum, nate, periclis! Quam metui, ne quid Libyæ tibi regna nocerent! Ille autem: Tua me, genitor, tua tristis imago, sæpius occurrens, hæc limina tendere adegit: stant sale Tyrrheno classes. Da jungere dextram, da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro. Sic memorans, largo fletu simul ora rigabat. Ter conatus ibi collo dare bracchia circum; Ter frustra comprensa manus effugit imago, par levibus ventis volucrique simillima somno. Interea videt Æneas in valle reducta seclusum nemus et virgulta sonantia silvæ, Lethæumque, domos placidas qui prænatat, amnem. Hunc circum innumeræ gentes populique volabant; Ac—velut in pratis ubi apes æstate serena floribus insidunt variis, et candida circum lilia funduntur—strepit omnis murmure campus. Horrescit visu subito, causasque requirit inscius Æneas, quæ sint ea flumina porro, quive viri tanto complerint agmine ripas. Tum pater Anchises: Animæ, quibus altera fato corpora debentur, Lethæi ad fluminis undam securos latices et longa oblivia potant. Has equidem memorare tibi atque ostendere coram, jampridem hanc prolem cupio enumerare meorum, quo magis Italia mecum lætere reperta. O pater, anne aliquas ad cælum hinc ire putandum est sublimis animas, iterumque ad tarda reverti corpora? Quæ lucis miseris tam dira cupido? Dicam equidem, nec te suspensum, nate, tenebo suscipit Anchises, atque ordine singula pandit. Principio cælum ac terras camposque liquentis lucentemque globum Lunæ Titaniaque astra spiritus intus alit, totamque infusa per artus mens agitat molem et magno se corpore miscet. Inde hominum pecudumque genus, vitæque volantum, et quæ marmoreo fert monstra sub æquore pontus. Igneus est ollis vigor et cælestis origo seminibus, quantum non noxia corpora tardant, terrenique hebetant artus moribundaque membra. Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras dispiciunt clausæ tenebris et carcere cæco. Quin et supremo cum lumine vita reliquit, non tamen omne malum miseris nec funditus omnes corporeæ excedunt pestes, penitusque necesse est multa diu concreta modis inolescere miris. Ergo exercentur pœnis, veterumque malorum supplicia expendunt: aliæ panduntur inanes suspensæ ad ventos; Aliis sub gurgite vasto infectum eluitur scelus, aut exuritur igni; Quisque suos patimur Manes; Exinde per amplum mittimur Elysium, et pauci læta arva tenemus; Donec longa dies, perfecto temporis orbe, concretam exemit labem, purumque relinquit ætherium sensum atque aurai simplicis ignem. Has omnes, ubi mille rotam volvere per annos, Lethæum ad fluvium deus evocat agmine magno, scilicet immemores supera ut convexa revisant, rursus et incipiant in corpora velle reverti. Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllam conventus trahit in medios turbamque sonantem, et tumulum capit unde omnis longo ordine posset adversos legere, et venientum discere vultus. Nunc age, Dardaniam prolem quæ deinde sequatur gloria, qui maneant Itala de gente nepotes, inlustris animas nostrumque in nomen ituras, expediam dictis, et te tua fata docebo. Ille, vides, pura juvenis qui nititur hasta, proxima sorte tenet lucis loca, primus ad auras ætherias Italo commixtus sanguine surget, silvius, Albanum nomen, tua postuma proles, quem tibi longævo serum Lavinia conjunx educet silvis regem regumque parentem, unde genus Longa nostrum dominabitur Alba. Proximus ille Procas, Trojanæ gloria gentis, et Capys, et Numitor, et qui te nomine reddet Silvius Æneas, pariter pietate vel armis egregius, si umquam regnandam acceperit Albam. Qui juvenes! Quantas ostentant, aspice, vires, atque umbrata gerunt civili tempora quercu! Hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam, hi Collatinas imponent montibus arces, Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque. Hæc tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terræ. Quin et avo comitem sese Mavortius addet Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater educet. Viden, ut geminæ stant vertice cristæ, et pater ipse suo superum jam signat honore? En, hujus, nate, auspiciis illa incluta Roma imperium terris, animos æquabit Olympo, septemque una sibi muro circumdabit arces, felix prole virum: qualis Berecyntia mater invehitur curru Phrygias turrita per urbes, læta deum partu, centum complexa nepotes, omnes cælicolas, omnes supera alta tenentes. Huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem Romanosque tuos. Hic Cæsar et omnis Juli progenies magnum cæli ventura sub axem. Hic vir, hic est, tibi quem promitti sæpius audis, Augustus Cæsar, Divi genus, aurea condet sæcula qui rursus Latio regnata per arva Saturno quondam, super et Garamantas et Indos proferet imperium: jacet extra sidera tellus, extra anni solisque vias, ubi cælifer Atlas axem umero torquet stellis ardentibus aptum. Hujus in adventum jam nunc et Caspia regna responsis horrent divum et Mæotia tellus, et septemgemini turbant trepida ostia Nili. Nec vero Alcides tantum telluris obivit, fixerit æripedem cervam licet, aut Erymanthi pacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu; Nec, qui pampineis victor juga flectit habenis, Liber, agens celso Nysæ de vertice tigris. Et dubitamus adhuc virtutem extendere factis, aut metus Ausonia prohibet consistere terra? Quis procul ille autem ramis insignis olivæ sacra ferens? Nosco crinis incanaque menta regis Romani primam qui legibus urbem fundabit, Curibus parvis et paupere terra missus in imperium magnum. Cui deinde subibit, otia qui rumpet patriæ residesque movebit Tullus in arma viros et jam desueta triumphis agmina. Quem juxta sequitur jactantior Ancus, nunc quoque jam nimium gaudens popularibus auris. Vis et Tarquinios reges, animamque superbam ultoris Bruti, fascesque videre receptos? Consulis imperium hic primus sævasque secures accipiet, natosque pater nova bella moventis ad pœnam pulchra pro libertate vocabit. Infelix, utcumque ferent ea facta minores, vincet amor patriæ laudumque immensa cupido. Quin Decios Drusosque procul sævumque securi aspice Torquatum et referentem signa Camillum. Illæ autem, paribus quas fulgere cernis in armis, concordes animæ nunc et dum nocte prementur, heu quantum inter se bellum, si lumina vitæ attigerint, quantas acies stragemque ciebunt! Aggeribus socer Alpinis atque arce Monœci descendens, gener adversis instructus Eois. Ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella, neu patriæ validas in viscera vertite vires; Tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo, proice tela manu, sanguis meus!— Ille triumphata Capitolia ad alta Corintho victor aget currum, cæsis insignis Achivis. Eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas, ipsumque Æaciden, genus armipotentis Achilli, ultus avos Trojæ, templa et temerata Minervæ. Quis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cosse, relinquat? Quis Gracchi genus, aut geminos, duo fulmina belli, Scipiadas, cladem Libyæ, parvoque potentem Fabricium vel te sulco Serrane, serentem? Quo fessum rapitis, Fabii? Tu Maximus ille es, unus qui nobis cunctando restituis rem. Excudent alii spirantia mollius æra, (credo equidem), vivos ducent de marmore vultus, orabunt causas melius, cælique meatus describent radio, et surgentia sidera dicent: tu regere imperio populos, Romane, memento; (Hæ tibi erunt artes), pacique imponere morem, parcere subiectis, et debellare superbos. Sic pater Anchises, atque hæc mirantibus addit: Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis ingreditur victorque viros supereminet omnis. Hic rem Romanam, magno turbante tumultu, sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem, tertiaque arma patri suspendet capta Quirino. Atque hic Æneas; Una namque ire videbat egregium forma juvenem et fulgentibus armis, sed frons læta parum et deiecto lumina vultu) Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem? Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum? Qui strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso! Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra. Tum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis: O gnate, ingentem luctum ne quære tuorum; Ostendent terris hunc tantum fata, neque ultra esse sinent. Nimium vobis Romana propago visa potens, Superi, propria hæc si dona fuissent. Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbem campus aget gemitus, vel quæ, Tiberine, videbis funera, cum tumulum præterlabere recentem! Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam ullo se tantum tellus jactabit alumno. Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bello dextera! Non illi se quisquam impune tulisset obvius armato, seu cum pedes iret in hostem, seu spumantis equi foderet calcaribus armos. Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas, tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis, purpureos spargam flores, animamque nepotis his saltem accumulem donis, et fungar inani munere—Sic tota passim regione vagantur æris in campis latis, atque omnia lustrant. Quæ postquam Anchises natum per singula duxit, incenditque animum famæ venientis amore, exim bella viro memorat quæ deinde gerenda, Laurentisque docet populos urbemque Latini, et quo quemque modo fugiatque feratque laborem. Sunt geminæ Somni portæ, quarum altera fertur cornea, qua veris facilis datur exitus umbris; Altera candenti perfecta nitens elephanto, sed falsa ad cælum mittunt insomnia Manes. His ibi tum natum Anchises unaque Sibyllam prosequitur dictis, portaque emittit eburna, ille viam secat ad navis sociosque revisit. Tum se ad Caietæ recto fert litore portum. Ancora de prora jacitur, stant litore puppes.