Postquam res Asiæ Priamique evertere gentem immeritam visum Superis, ceciditque superbum Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troja, diversa exsilia et desertas quærere terras auguriis agimur divum, classemque sub ipsa Antandro et Phrygiæ molimur montibus Idæ, incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur, contrahimusque viros. Vix prima inceperat æstas, et pater Anchises dare fatis vela jubebat; Litora cum patriæ lacrimans portusque relinquo et campos, ubi Troja fuit: feror exsul in altum cum sociis natoque Penatibus et magnis dis. Terra procul vastis colitur Mavortia campis, Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo, hospitium antiquum Trojæ sociique Penates, dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo mœnia prima loco, fatis ingressus iniquis, Æneadasque meo nomen de nomine fingo. Sacra Dionææ matri divisque ferebam auspicibus cœptorum operum, superoque nitentem cælicolum regi mactabam in litore taurum. Forte fuit juxta tumulus, quo cornea summo virgulta et densis hastilibus horrida myrtus. Accessi, viridemque ab humo convellere silvam conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras, horrendum et dictu video mirabile monstrum. Nam, quæ prima solo ruptis radicibus arbos vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttæ, et terram tabo maculant. Mihi frigidus horror membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis. Rursus et alterius lentum convellere vimen insequor, et causas penitus temptare latentis: ater et alterius sequitur de cortice sanguis. Multa movens animo nymphas venerabar agrestis Gradivumque patrem, Geticis qui præsidet arvis, rite secundarent visus omenque levarent. Tertia sed postquam majore hastilia nisu adgredior, genibusque adversæ obluctor harenæ— eloquar, an sileam?—Gemitus lacrimabilis imo auditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris: Quid miserum, Ænea, laceras? Jam parce sepulto; Parce pias scelerare manus. Non me tibi Troja externum tulit, aut cruor hic de stipite manat. Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum: nam Polydorus ego; Hic confixum ferrea texit telorum seges et jaculis increvit acutis. Tum vero ancipiti mentem formidine pressus obstipui, steteruntque comæ et vox faucibus hæsit. Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno infelix Priamus furtim mandarat alendum Threicio regi, cum jam diffideret armis Dardaniæ, cingique urbem obsidione videret. Ille, ut opes fractæ Teucrum, et Fortuna recessit, res Agamemnonias victriciaque arma secutus, fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis, auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit, delectos populi ad proceres primumque parentem monstra deum refero, et quæ sit sententia posco. Omnibus idem animus, scelerata excedere terra, linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros. Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens aggeritur tumulo tellus; Stant Manibus aræ, cæruleis mæstæ vittis atraque cupresso, et circum Iliades crinem de more solutæ; Inferimus tepido spumantia cymbia lacte sanguinis et sacri pateras, animamque sepulcro condimus, et magna supremum voce ciemus. Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum, deducunt socii navis et litora complent: provehimur portu, terræque urbesque recedunt. Sacra mari colitur medio gratissima tellus Nereidum matri et Neptuno Ægæo, quam pius arquitenens oras et litora circum errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit, immotamque coli dedit et contemnere ventos. Huc feror; Hæc fessos tuto placidissima portu accipit: egressi veneramur Apollinis urbem. Rex Anius, rex idem hominum Phœbique sacerdos vittis et sacra redimitus tempora lauro, occurrit; Veterem Anchisen agnovit amicum. Jungimus hospitio dextras, et tecta subimus. Templa dei saxo venerabar structa vetusto: Da propriam, Thymbræe, domum; Da mœnia fessis et genus et mansuram urbem; Serva altera Trojæ Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli. Quem sequimur? Quove ire jubes? Ubi ponere sedes? Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris. Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente, liminaque laurusque dei, totusque moveri mons circum, et mugire adytis cortina reclusis. Summissi petimus terram et vox fertur ad auris: Dardanidæ duri, quæ vos a stirpe parentum prima tulit tellus, eadem vos ubere læto accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem: hic domus Æneæ cunctis dominabitur oris, et nati natorum, et qui nascentur ab illis. Hæc Phœbus; Mixtoque ingens exorta tumultu lætitia, et cuncti quæ sint ea mœnia quærunt, quo Phœbus vocet errantis jubeatque reverti? Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum, Audite, O proceres ait et spes discite vestras: Creta Jovis magni medio jacet insula ponto; Mons Idæus ubi, et gentis cunabula nostræ. Centum urbes habitant magnas, uberrima regna; Maximus unde pater, si rite audita recordor, Teucrus Rhœteas primum est advectus in oras, optavitque locum regno. Nondum Ilium et arces Pergameæ steterant; Habitabant vallibus imis. Hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque æra Idæumque nemus; Hinc fida silentia sacris, et juncti currum dominæ subiere leones. Ergo agite et divum ducunt qua jussa sequamur: placemus ventos et Cnosia regna petamus. Nec longo distant cursu; Modo Juppiter adsit, tertia lux classem Cretæis sistet in oris. Sic fatus, meritos aris mactavit honores, taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam. Fama volat pulsum regnis cessisse paternis Idomenea ducem, desertaque litora Cretæ hoste vacare domos, sedesque adstare relictas. Linquimus Ortygiæ portus, pelagoque volamus, bacchatamque jugis Naxon viridemque Donysam, Olearon, niveamque Paron, sparsasque per æquor Cycladas, et crebris legimus freta consita terris. Nauticus exoritur vario certamine clamor; Hortantur socii: Cretam proavosque petamus! Prosequitur surgens a puppi ventus euntis et tandem antiquis Curetum adlabimur oris. Ergo avidus muros optatæ molior urbis, Pergameamque voco, et lætam cognomine gentem hortor amare focos arcemque attollere tectis. Jamque fere sicco subductæ litore puppes; Conubiis arvisque novis operata juventus; Jura domosque dabam: subito cum tabida membris, corrupto cæli tractu, miserandaque venit arboribusque satisque lues et letifer annus. Linquebant dulcis animas, aut ægra trahebant corpora; Tum sterilis exurere Sirius agros; Arebant herbæ, et victum seges ægra negabat. Rursus ad oraclum Ortygiæ Phœbumque remenso hortatur pater ire mari, veniamque precari: quam fessis finem rebus ferat; Unde laborum temptare auxilium jubeat; Quo vertere cursus. Nox erat, et terris animalia somnus habebat: effigies sacræ divum Phrygiique penates, quos mecum a Troja mediisque ex ignibus urbis extuleram, visi ante oculos astare jacentis in somnis, multo manifesti lumine, qua se plena per insertas fundebat luna fenestras; Tum sic adfari et curas his demere dictis: Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est, hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit. Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti, nos tumidum sub te permensi classibus æquor, idem venturos tollemus in astra nepotes, imperiumque urbi dabimus: tu mœnia magnis magna para, longumque fugæ ne linque laborem. Mutandæ sedes: non hæc tibi litora suasit Delius, aut Cretæ jussit considere Apollo. Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt, terra antiqua, potens armis atque ubere glæbæ; Œnotri coluere viri; Nunc fama minores Italiam dixisse ducis de nomine gentem: hæ nobis propriæ sedes; Hinc Dardanus ortus, Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum. Surge age, et hæc lætus longævo dicta parenti haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat Ausonias; Dictæa negat tibi Juppiter arva. Talibus attonitus visis et voce deorum— (nec sopor illud erat, sed coram agnoscere vultus velatasque comas præsentiaque ora videbar; Tum gelidus toto manabat corpore sudor corripio e stratis corpus, tendoque supinas ad cælum cum voce manus, et munera libo intemerata focis. Perfecto lætus honore Anchisen facio certum, remque ordine pando. Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes, seque novo veterum deceptum errore locorum. Tum memorat: Nate, Iliacis exercite fatis, sola mihi talis casus Cassandra canebat. Nunc repeto hæc generi portendere debita nostro, et sæpe Hesperiam, sæpe Itala regna vocare. Sed quis ad Hesperiæ venturos litora Teucros crederet, aut quem tum vates Cassandra moveret? Cedamus Phœbo, et moniti meliora sequamur. Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes. Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis vela damus, vastumque cava trabe currimus æquor. Postquam altum tenuere rates, nec jam amplius ullæ apparent terræ, cælum undique et undique pontus, tum mihi cæruleus supra caput adstitit imber, noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris. Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt æquora; Dispersi jactamur gurgite vasto; Involvere diem nimbi, et nox umida cælum abstulit; Ingeminant abruptis nubibus ignes. Excutimur cursu, et cæcis erramus in undis. Ipse diem noctemque negat discernere cælo, nec meminisse viæ media Palinurus in unda. Tris adeo incertos cæca caligine soles erramus pelago, totidem sine sidere noctes. Quarto terra die primum se attollere tandem visa, aperire procul montis, ac volvere fumum. Vela cadunt, remis insurgimus; Haud mora nautæ adnixi torquent spumas et cærula verrunt. Servatum ex undis Strophadum me litora primum excipiunt. Strophades Graio stant nomine dictæ insulæ Ionio in magno, quas dira Celæno Harpyiæque colunt aliæ, Phineia postquam clausa domus, mensasque metu liquere priores. Tristius haud illis monstrum, nec sævior ulla pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis. Virginei volucrum vultus, fœdissima ventris proluvies, uncæque manus, et pallida semper ora fame. Huc ubi delati portus intravimus, ecce læta boum passim campis armenta videmus, caprigenumque pecus nullo custode per herbas. Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamus in partem prædamque Jovem; Tum litore curvo exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis. At subitæ horrifico lapsu de montibus adsunt Harpyiæ, et magnis quatiunt clangoribus alas, diripiuntque dapes, contactuque omnia fœdant immundo; Tum vox tætrum dira inter odorem. Rursum in secessu longo sub rupe cavata, arboribus clausi circum atque horrentibus umbris, instruimus mensas arisque reponimus ignem: rursum ex diverso cæli cæcisque latebris turba sonans prædam pedibus circumvolat uncis, polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant, edico, et dira bellum cum gente gerendum. Haud secus ac jussi faciunt, tectosque per herbam disponunt enses et scuta latentia condunt. Ergo ubi delapsæ sonitum per curva dedere litora, dat signum specula Misenus ab alta ære cavo. Invadunt socii, et nova prœlia temptant, obscenas pelagi ferro fœdare volucris. Sed neque vim plumis ullam nec vulnera tergo accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsæ semesam prædam et vestigia fœda relinquunt. Una in præcelsa consedit rupe Celæno, infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem: Bellum etiam pro cæde boum stratisque juvencis, Laomedontiadæ, bellumne inferre paratis, et patrio Harpyias insontis pellere regno? Accipite ergo animis atque hæc mea figite dicta, quæ Phœbo pater omnipotens, mihi Phœbus Apollo prædixit, vobis Furiarum ego maxima pando. Italiam cursu petitis, ventisque vocatis ibitis Italiam, portusque intrare licebit; Sed non ante datam cingetis mœnibus urbem, quam vos dira fames nostræque injuria cædis ambesas subigat malis absumere mensas. Dixit, et in silvam pennis ablata refugit. At sociis subita gelidus formidine sanguis deriguit; Cecidere animi, nec jam amplius armis, sed votis precibusque jubent exposcere pacem, sive deæ, seu sint diræ obscenæque volucres. Et pater Anchises passis de litore palmis numina magna vocat, meritosque indicit honores: Di, prohibete minas; Di, talem avertite casum, et placidi servate pios! Tum litore funem deripere excussosque jubet laxare rudentis. Tendunt vela Noti; Fugimus spumantibus undis, qua cursum ventusque gubernatorque vocabat. Jam medio apparet fluctu nemorosa Zacynthos Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis. Effugimus scopulos Ithacæ, Lærtia regna, et terram altricem sævi exsecramur Ulixi. Mox et Leucatæ nimbosa cacumina montis et formidatus nautis aperitur Apollo. Hunc petimus fessi et parvæ succedimus urbi; Ancora de prora jacitur, stant litore puppes. Ergo insperata tandem tellure potiti, lustramurque Jovi votisque incendimus aras, Actiaque Iliacis celebramus litora ludis. Exercent patrias oleo labente palæstras nudati socii; Juvat evasisse tot urbes Argolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis. Interea magnum sol circumvolvitur annum, et glacialis hiems Aquilonibus asperat undas. Ære cavo clipeum. Magni gestamen Abantis, postibus adversis figo, et rem carmine signo: ÆNEAS HÆC DE DANAIS VICTORIBUS ARMA. Linquere tum portus jubeo et considere transtris: certatim socii feriunt mare et æquora verrunt. Protinus ærias Phæacum abscondimus arces, litoraque Epiri legimus portuque subimus Chaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem. Hic incredibilis rerum fama occupat auris, Priamiden Helenum Graias regnare per urbes, coniugio Æacidæ Pyrrhi sceptrisque potitum, et patrio Andromachen iterum cessisse marito. Obstipui, miroque incensum pectus amore, compellare virum et casus cognoscere tantos. Progredior portu, classis et litora linquens, sollemnis cum forte dapes et tristia dona ante urbem in luco falsi Simœntis ad undam libabat cineri Andromache, Manisque vocabat Hectoreum ad tumulum, viridi quem cæspite inanem et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras. Ut me conspexit venientem et Troja circum arma amens vidit, magnis exterrita monstris deriguit visu in medio, calor ossa reliquit; Labitur, et longo vix tandem tempore fatur: Verane te facies, verus mihi nuntius adfers, nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit, Hector ubi est? Dixit, lacrimasque effudit et omnem implevit clamore locum. Vix pauca furenti subicio, et raris turbatus vocibus hisco: Vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco; Ne dubita, nam vera vides. Heu, quis te casus deiectam coniuge tanto excipit, aut quæ digna satis fortuna revisit Hectoris Andromache? Pyrrhin conubia servas? Deiecit vultum et demissa voce locuta est: O felix una ante alias Priameia virgo, hostilem ad tumulum Trojæ sub mœnibus altis jussa mori, quæ sortitus non pertulit ullos, nec victoris eri tetigit captiva cubile! Nos, patria incensa, diversa per æquora vectæ, stirpis Achilleæ fastus juvenemque superbum, servitio enixæ, tulimus: qui deinde, secutus Ledæam Hermionen Lacedæmoniosque hymenæos, me famulo famulamque Heleno transmisit habendam. Ast illum ereptæ magno flammatus amore coniugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes excipit incautum patriasque obtruncat ad aras. Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos Chaoniamque omnem Trojano a Chaone dixit, Pergamaque Iliacamque jugis hanc addidit arcem. Sed tibi qui cursum venti, quæ fata dedere? Aut quisnam ignarum nostris deus appulit oris? Quid puer Ascanius? Superatne et vescitur aura, quem tibi jam Troja— Ecqua tamen puero est amissæ cura parentis? Ecquid in antiquam virtutem animosque virilis et pater Æneas et avunculus excitat Hector? Talia fundebat lacrimans longosque ciebat incassum fletus, cum sese a mœnibus heros Priamides multis Helenus comitantibus adfert, agnoscitque suos lætusque ad limina ducit, et multum lacrimas verba inter singula fundit. Procedo, et parvam Trojam simulataque magnis Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum agnosco, Scææque amplector limina portæ; Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur: illos porticibus rex accipiebat in amplis; Aulai medio libabant pocula Bacchi, impositis auro dapibus, paterasque tenebant. Jamque dies alterque dies processit, et auræ vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro. His vatem adgredior dictis ac talia quæso: Troiugena, interpres divum, qui numina Phœbi, qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis, et volucrum linguas et præpetis omina pennæ, fare age (namque omnis cursum mihi prospera dixit religio, et cuncti suaserunt numine divi Italiam petere et terras temptare repostas: sola novum dictuque nefas Harpyia Celæno prodigium canit, et tristis denuntiat iras, obscenamque famem—quæ prima pericula vito? Quidve sequens tantos possim superare labores? Hic Helenus, cæsis primum de more juvencis, exorat pacem divum vittasque resolvit sacrati capitis, meque ad tua limina, Phœbe, ipse manu multo suspensum numine ducit, atque hæc deinde canit divino ex ore sacerdos: Nate dea,—nam te majoribus ire per altum auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex sortitur, volvitque vices; Is vertitur ordo— pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres æquora et Ausonio possis considere portu, expediam dictis; Prohibent nam cetera Parcæ scire Helenum farique vetat Saturnia Juno. Principio Italiam, quam tu jam rere propinquam vicinosque, ignare, paras invadere portus, longa procul longis via dividit invia terris. Ante et Trinacria lentandus remus in unda, et salis Ausonii lustrandum navibus æquor, infernique lacus, Æææque insula Circæ, quam tuta possis urbem componere terra: signa tibi dicam, tu condita mente teneto: cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam litoreis ingens inventa sub ilicibus sus triginta capitum fetus enixa jacebit. Alba, solo recubans, albi circum ubera nati, is locus urbis erit, requies ea certa laborum. Nec tu mensarum morsus horresce futuros: fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo. Has autem terras, Italique hanc litoris oram, proxima quæ nostri perfunditur æquoris æstu, effuge; Cuncta malis habitantur mœnia Grais. Hic et Narycii posuerunt mœnia Locri, et Sallentinos obsedit milite campos Lyctius Idomeneus; Hic illa ducis Melibœi parva Philoctetæ subnixa Petelia muro. Quin, ubi transmissæ steterint trans æquora classes, et positis aris jam vota in litore solves, purpureo velare comas adopertus amictu, ne qua inter sanctos ignis in honore deorum hostilis facies occurrat et omina turbet. Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto: hac casti maneant in religione nepotes. Ast ubi digressum Siculæ te admoverit oræ ventus, et angusti rarescent claustra Pelori, læva tibi tellus et longo læva petantur æquora circuitu: dextrum fuge litus et undas. Hæc loca vi quondam et vasta convulsa ruina tantum ævi longinqua valet mutare vetustas— dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus una foret; Venit medio vi pontus et undis Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes litore diductas angusto interluit æstu. Dextrum Scylla latus, lævum implacata Charybdis obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras erigit alternos et sidera verberat unda. At Scyllam cæcis cohibet spelunca latebris, ora exsertantem et navis in saxa trahentem. Prima hominis facies et pulchro pectore virgo pube tenus, postrema immani corpore pistrix delphinum caudas utero commissa luporum. Præstat Trinacrii metas lustrare Pachyni cessantem, longos et circumflectere cursus, quam semel informem vasto vidisse sub antro Scyllam, et cæruleis canibus resonantia saxa. Præterea, si qua est Heleno prudentia, vati si qua fides, animum si veris implet Apollo, unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum prædicam, et repetens iterumque iterumque monebo: Junonis magnæ primum prece numen adora; Junoni cane vota libens, dominamque potentem supplicibus supera donis: sic denique victor Trinacria finis Italos mittere relicta. Huc ubi delatus Cumæam accesseris urbem, divinosque lacus, et Averna sonantia silvis, insanam vatem aspicies, quæ rupe sub ima fata canit, foliisque notas et nomina mandat. Quæcumque in foliis descripsit carmina virgo, digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit. Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt; Verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus impulit et teneras turbavit janua frondes, numquam deinde cavo volitantia prendere saxo, nec revocare situs aut jungere carmina curat: inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllæ. Hic tibi ne qua moræ fuerint dispendia tanti,— quamvis increpitent socii, et vi cursus in altum vela vocet, possisque sinus implere secundos,— quin adeas vatem precibusque oracula poscas ipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat. Illa tibi Italiæ populos venturaque bella, et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem expediet, cursusque dabit venerata secundos. Hæc sunt, quæ nostra liceat te voce moneri. Vade age, et ingentem factis fer ad æthera Trojam. Quæ postquam vates sic ore effatus amico est, dona dehinc auro gravia ac secto elephanto imperat ad navis ferri, stipatque carinis ingens argentum, Dodonæosque lebetas, loricam consertam hamis auroque trilicem, et conum insignis galeæ cristasque comantis, arma Neoptolemi; Sunt et sua dona parenti. Addit equos, additque duces; Remigium supplet; Socios simul instruit armis. Interea classem velis aptare jubebat Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti. Quem Phœbi interpres multo compellat honore: Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo, cura deum, bis Pergameis erepte ruinis, ecce tibi Ausoniæ tellus; Hanc arripe velis. Et tamen hanc pelago præterlabare necesse est; Ausoniæ pars illa procul, quam pandit Apollo. Vade ait O felix nati pietate. Quid ultra provehor, et fando surgentis demoror austros? Nec minus Andromache digressu mæsta supremo fert picturatas auri subtemine vestes et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore), textilibusque onerat donis, ac talia fatur: Accipe et hæc, manuum tibi quæ monumenta mearum sint, puer, et longum Andromachæ testentur amorem, coniugis Hectoreæ. Cape dona extrema tuorum, O mihi sola mei super Astyanactis imago: sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat; Et nunc æquali tecum pubesceret ævo. Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis: Vivite felices, quibus est fortuna peracta jam sua; Nos alia ex aliis in fata vocamur. Vobis parta quies; Nullum maris æquor arandum, arva neque Ausoniæ semper cedentia retro quærenda. Effigiem Xanthi Trojamque videtis quam vestræ fecere manus, melioribus, opto, auspiciis, et quæ fuerit minus obvia Grais. Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva intraro, gentique meæ data mœnia cernam, cognatas urbes olim populosque propinquos, Epiro Hesperiam (quibus idem Dardanus auctor atque idem casus, unam faciemus utramque Trojam animis; Maneat nostros ea cura nepotes. Provehimur pelago vicina Ceraunia juxta, unde iter Italiam cursusque brevissimus undis. Sol ruit interea et montes umbrantur opaci; Sternimur optatæ gremio telluris ad undam, sortiti remos, passimque in litore sicco corpora curamus; Fessos sopor inrigat artus. Necdum orbem medium Nox horis acta subibat: haud segnis strato surgit Palinurus et omnis explorat ventos, atque auribus æra captat; Sidera cuncta notat tacito labentia cælo, Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones, armatumque auro circumspicit Oriona. Postquam cuncta videt cælo constare sereno, dat clarum e puppi signum; Nos castra movemus, temptamusque viam et velorum pandimus alas. Jamque rubescebat stellis Aurora fugatis, cum procul obscuros collis humilemque videmus Italiam. Italiam primus conclamat Achates, Italiam læto socii clamore salutant. Tum pater Anchises magnum cratera corona induit, implevitque mero, divosque vocavit stans celsa in puppi: Di maris et terræ tempestatumque potentes, ferte viam vento facilem et spirate secundi. Crebrescunt optatæ auræ portusque patescit jam propior, templumque apparet in arce Minervæ; Vela legunt socii et proras ad litora torquent. Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum, obiectæ salsa spumant aspargine cautes; Ipse latet; Gemino demittunt bracchia muro turriti scopuli, refugitque ab litore templum. Quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi tondentis campum late, candore nivali. Et pater Anchises: Bellum, O terra hospita, portas bello armantur equi, bellum hæc armenta minantur. Sed tamen idem olim curru succedere sueti quadrupedes, et frena jugo concordia ferre; Spes et pacis ait. Tum numina sancta precamur Palladis armisonæ, quæ prima accepit ovantis, et capita ante aras Phrygio velamur amictu; Præceptisque Heleni, dederat quæ maxima, rite Junoni Argivæ jussos adolemus honores. Haud mora, continuo perfectis ordine votis, cornua velatarum obvertimus antemarum, Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva. Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti cernitur; Attollit se diva Lacinia contra, Caulonisque arces et navifragum Scylaceum. Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Ætna, et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa audimus longe fractasque ad litora voces, exsultantque vada, atque æstu miscentur harenæ. Et pater Anchises: Nimirum hæc illa Charybdis: hos Helenus scopulos, hæc saxa horrenda canebat. Eripite, O socii, pariterque insurgite remis! Haud minus ac jussi faciunt, primusque rudentem contorsit lævas proram Palinurus ad undas. Lævam cuncta cohors remis ventisque petivit. Tollimur in cælum curvato gurgite, et idem subducta ad Manis imos desedimus unda. Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere: ter spumam elisam et rorantia vidimus astra. Interea fessos ventus cum sole reliquit, ignarique viæ Cyclopum adlabimur oris. Portus ab accessu ventorum immotus et ingens ipse; Sed horrificis juxta tonat Ætna ruinis; Interdumque atram prorumpit ad æthera nubem, turbine fumantem piceo et candente favilla, attollitque globos flammarum et sidera lambit; Interdum scopulos avulsaque viscera montis erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras cum gemitu glomerat, fundoque exæstuat imo. Fama est Enceladi semustum fulmine corpus urgeri mole hac, ingentemque insuper Ætnam impositam ruptis flammam exspirare caminis; Et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem murmure Trinacriam, et cælum subtexere fumo. Noctem illam tecti silvis immania monstra perferimus, nec quæ sonitum det causa videmus. Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus æthra siderea polus, obscuro sed nubila cælo, et lunam in nimbo nox intempesta tenebat. Postera jamque dies primo surgebat Eoo, umentemque Aurora polo dimoverat umbram: cum subito e silvis, macie confecta suprema, ignoti nova forma viri miserandaque cultu procedit, supplexque manus ad litora tendit. Respicimus. Dira inluvies immissaque barba, consertum tegumen spinis; At cetera Graius, et quondam patriis ad Trojam missus in armis. Isque ubi Dardanios habitus et Troja vidit arma procul, paulum aspectu conterritus hæsit, continuitque gradum; Mox sese ad litora præceps cum fletu precibusque tulit: Per sidera testor, per superos atque hoc cæli spirabile lumen, tollite me, Teucri; Quascumque abducite terras; Hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum, et bello Iliacos fateor petiisse Penatis; Pro quo, si sceleris tanta est injuria nostri, spargite me in fluctus vastoque immergite ponto; Si pereo, hominum manibus periisse juvabit. Dixerat, et genua amplexus genibusque volutans hærebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus, hortamur; Quæ deinde agitet fortuna, fateri. Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus, dat juveni, atque animum præsenti pignore firmat. Ille hæc, deposita tandem formidine, fatur: Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi, nomine Achæmenides, Trojam genitore Adamasto paupere—mansissetque utinam fortuna!—Profectus. Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt, immemores socii vasto Cyclopis in antro deseruere. Domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens; Ipse arduus, altaque pulsat sidera—Di, talem terris avertite pestem!— Nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli. Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro. Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro prensa manu magna, medio resupinus in antro, frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent limina; Vidi atro cum membra fluentia tabo manderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus. Haud impune quidem; Nec talia passus Ulixes, oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto. Nam simul expletus dapibus vinoque sepultus cervicem inflexam posuit, jacuitque per antrum immensus, saniem eructans et frusta cruento per somnum commixta mero, nos magna precati numina sortitique vices, una undique circum fundimur, et telo lumen terebramus acuto,— ingens, quod torva solum sub fronte latebat, Argolici clipei aut Phœbeæ lampadis instar,— et tandem læti sociorum ulciscimur umbras. Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funem rumpite. Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat, centum alii curva hæc habitant ad litora vulgo infandi Cyclopes, et altis montibus errant. Tertia jam lunæ se cornua lumine complent, cum vitam in silvis inter deserta ferarum lustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas prospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco. Victum infelicem, bacas lapidosaque corna, dant rami, et vulsis pascunt radicibus herbæ. Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classem conspexi venientem. Huic me, quæcumque fuisset, addixi: satis est gentem effugisse nefandam. Vos animam hanc potius quocumque absumite leto. Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus ipsum inter pecudes vasta se mole moventem pastorem Polyphemum et litora nota petentem, monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum. Trunca manu pinus regit et vestigia firmat; Lanigeræ comitantur oves—ea sola voluptas solamenque mali. Postquam altos tetigit fluctus et ad æquora venit, luminis effossi fluidum lavit inde cruorem, dentibus infrendens gemitu, graditurque per æquor jam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit. Nos procul inde fugam trepidi celerare, recepto supplice sic merito, tacitique incidere funem; Vertimus et proni certantibus æquora remis. Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit; Verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas, nec potis Ionios fluctus æquare sequendo, clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes contremuere undæ, penitusque exterrita tellus Italiæ, curvisque immugiit Ætna cavernis. At genus e silvis Cyclopum et montibus altis excitum ruit ad portus et litora complent. Cernimus astantis nequiquam lumine torvo Ætnæos fratres, cælo capita alta ferentis, concilium horrendum: quales cum vertice celso æriæ quercus, aut coniferæ cyparissi constiterunt, silva alta Jovis, lucusve Dianæ. Præcipitis metus acer agit quocumque rudentis excutere, et ventis intendere vela secundis. Contra jussa monent Heleni, Scyllamque Charybdinque inter, utrimque viam leti discrimine parvo, ni teneam cursus: certum est dare lintea retro. Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori missus adest. Vivo prætervehor ostia saxo Pantagiæ Megarosque sinus Thapsumque jacentem. Talia monstrabat relegens errata retrorsus litora Achæmenides; Comes infelicis Ulixi. Sicanio prætenta sinu jacet insula contra Plemyrium undosum; Nomen dixere priores Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem occultas egisse vias subter mare; Qui nunc ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis. Jussi numina magna loci veneramur; Et inde exsupero præpingue solum stagnantis Helori. Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni radimus, et fatis numquam concessa moveri apparet Camerina procul campique Geloi, immanisque Gela fluvii cognomine dicta. Arduus inde Acragas ostentat maxima longe mœnia, magnanimum quondam generator equorum; Teque datis linquo ventis, palmosa Selinus, et vada dura lego saxis Lilybeia cæcis. Hinc Drepani me portus et inlætabilis ora accipit. Hic pelagi tot tempestatibus actus heu genitorem, omnis curæ casusque levamen, amitto Anchisen. Hic me, pater optime, fessum deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis! Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, hos mihi prædixit luctus, non dira Celæno. Hic labor extremus, longarum hæc meta viarum. Hinc me digressum vestris deus appulit oris. Sic pater Æneas intentis omnibus unus fata renarrabat divum cursusque docebat. Conticuit tandem, factoque hic fine quievit.