Panditur interea domus omnipotentis Olympi, conciliumque vocat divum pater atque hominum rex sideream in sedem, terras unde arduus omnis castraque Dardanidum aspectat populosque Latinos. Considunt tectis bipatentibus, incipit ipse: Cælicolæ magni, quianam sententia vobis versa retro tantumque animis certatis iniquis? Abnueram bello Italiam concurrere Teucris. Quæ contra vetitum discordia? Quis metus aut hos aut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit? Adveniet justum pugnæ, ne arcessite, tempus, cum fera Karthago Romanis arcibus olim exitium magnum atque Alpes immittet apertas: tum certare odiis, tum res rapuisse licebit. Nunc sinite et placitum læti componite fœdus. Juppiter hæc paucis; At non Venus aurea contra pauca refert: O pater, O hominum rerumque æterna potestas! Namque aliud quid sit, quod jam implorare queamus? Cernis ut insultent Rutuli, Turnusque feratur per medios insignis equis tumidusque secundo Marte ruat? Non clausa tegunt jam mœnia Teucros: quin intra portas atque ipsis prœlia miscent aggeribus murorum et inundant sanguine fossæ. Æneas ignarus abest. Numquamne levari obsidione sines? Muris iterum imminet hostis nascentis Trojæ nec non exercitus alter; Atque iterum in Teucros Ætolis surgit ab Arpis Tydides. Equidem credo, mea vulnera restant et tua progenies mortalia demoror arma. Si sine pace tua atque invito numine Trœs Italiam petiere, luant peccata neque illos juveris auxilio; Sin tot responsa secuti, quæ superi manesque dabant: cur nunc tua quisquam vertere jussa potest aut cur nova condere fata? Quid repetam exustas Erycino in litore classis, quid tempestatum regem ventosque furentis Æolia excitos aut actam nubibus Irim? Nunc etiam manis, hæc intemptata manebat sors rerum, movet et superis immissa repente Allecto, medias Italum bacchata per urbes. Nil super imperio moveor: speravimus ista, dum fortuna fuit; Vincant quos vincere mavis. Si nulla est regio, Teucris quam det tua conjunx dura, per eversæ, genitor, fumantia Trojæ excidia obtestor: liceat dimittere ab armis incolumem Ascanium, liceat superesse nepotem. Æneas sane ignotis jactetur in undis et quacumque viam dederit Fortuna sequatur: hunc tegere et diræ valeam subducere pugnæ. Est Amathus, est celsa mihi Paphus atque Cythera Idaliæque domus: positis inglorius armis exigat hic ævum. Magna dicione jubeto Karthago premat Ausoniam: nihil urbibus inde obstabit Tyriis. Quid pestem evadere belli juvit et Argolicos medium fugisse per ignis totque maris vastæque exhausta pericula terræ, dum Latium Teucri recidivaque Pergama quærunt? Non satius cineres patriæ insedisse supremos atque solum, quo Troja fuit? Xanthum et Simœnta redde, oro, miseris iterumque revolvere casus da, pater, Iliacos Teucris. Tum regia Juno acta furore gravi: Quid me alta silentia cogis rumpere et obductum verbis vulgare dolorem? Ænean hominum quisquam divumque subegit bella sequi aut hostem regi se inferre Latino? Italiam petiit fatis auctoribus, esto, Cassandræ impulsus furiis: num linquere castra hortati sumus aut vitam committere ventis? Num puero summam belli, num credere muros Tyrrhenamque fidem, aut gentis agitare quietas? Quis deus in fraudem, quæ dura potentia nostra egit? Ubi hic Juno demissave nubibus Iris? Indignum est Italos Trojam circumdare flammis nascentem et patria Turnum consistere terra, cui Pilumnus avus, cui diva Venilia mater: quid face Trojanos atra vim ferre Latinis, arva aliena jugo premere atque avertere prædas? Quid soceros legere et gremiis abducere pactas, pacem orare manu, præfigere puppibus arma? Tu potes Ænean manibus subducere Graium proque viro nebulam et ventos obtendere inanis, et potes in totidem classem convertere nymphas: nos aliquid Rutulos contra juvisse nefandum est? Æneas ignarus abest: ignarus et absit. Est Paphus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera: quid gravidam bellis urbem et corda aspera temptas? Nosne tibi fluxas Phrygiæ res vertere fundo conamur, nos, an miseros qui Troas Achivis obiecit? Quæ causa fuit, consurgere in arma Europamque Asiamque et fœdera solvere furto? Me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter, aut ego tela dedi fovive cupidine bella? Tum decuit metuisse tuis: nunc sera querelis haud justis adsurgis et inrita jurgia jactas. Talibus orabat Juno, cunctique fremebant cælicolæ adsensu vario, ceu flamina prima cum deprensa fremunt silvis et cæca volutant murmura, venturos nautis prodentia ventos. Tum pater omnipotens, rerum cui prima potestas, infit; Eo dicente deum domus alta silescit et tremefacta solo tellus, silet arduus æther, tum Zephyri posuere, premit placida æquora pontus: Accipite ergo animis atque hæc mea figite dicta. Quandoquidem Ausonios conjungi fœdere Teucris haud licitum, nec vestra capit discordia finem: quæ cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem, Tros Rutulusne fuat nullo discrimine habebo. Seu fatis Italum castra obsidione tenentur sive errore malo Trojæ monitisque sinistris. Nec Rutulos solvo: sua cuique exorsa laborem fortunamque ferent. Rex Juppiter omnibus idem. Fata viam invenient. Stygii per flumina fratris, per pice torrentis atraque voragine ripas adnuit et totum nutu tremefecit Olympum. Hic finis fandi. Solio tum Juppiter aureo surgit, cælicolæ medium quem ad limina ducunt. Interea Rutuli portis circum omnibus instant sternere cæde viros et mœnia cingere flammis. At legio Æneadum vallis obsessa tenetur, nec spes ulla fugæ. Miseri stant turribus altis nequiquam et rara muros cinxere corona Asius Imbrasides Hicetaoniusque Thymœtes Assaracique duo et senior cum Castore Thymbris, prima acies; Hos germani Sarpedonis ambo et Clarus et Thæmon Lycia comitantur ab alta. Fert ingens toto conixus corpore saxum, haud partem exiguam montis, Lyrnesius Acmon, nec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo. Hi jaculis, illi certant defendere saxis molirique ignem nervoque aptare sagittas. Ipse inter medios, Veneris justissima cura, Dardanius caput ecce puer detectus honestum, qualis gemma micat, fulvum quæ dividit aurum, aut collo decus aut capiti; Vel quale per artem inclusum buxo aut Oricia terebintho lucet ebur; Fusos cervix cui lactea crinis accipit et molli subnectens circulus auro. Te quoque magnanimæ viderunt, Ismare, gentes vulnera derigere et calamos armare veneno, Mæonia generose domo, ubi pinguia culta exercentque viri Pactolusque inrigat auro. Adfuit et Mnestheus, quem pulsi pristina Turni aggere murorum sublimem gloria tollit, et Capys: hinc nomen Campanæ ducitur urbi. Illi inter sese duri certamina belli contulerant: media Æneas freta nocte secabat. Namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis regem adit et regi memorat nomenque genusque, quidve petat quidve ipse ferat, Mezentius arma quæ sibi conciliet, violentaque pectora Turni edocet, humanis quæ sit fiducia rebus admonet immiscetque preces: haud fit mora, Tarchon jungit opes fœdusque ferit; Tum libera fati classem conscendit jussis gens Lydia divum externo commissa duci. Æneia puppis prima tenet, rostro Phrygios subiuncta leones, imminet Ida super, profugis gratissima Teucris. Hic magnus sedet Æneas secumque volutat eventus belli varios, Pallasque sinistro adfixus lateri jam quærit sidera, opacæ noctis iter, jam quæ passus terraque marique. Pandite nunc Helicona, deæ, cantusque movete, quæ manus interea Tuscis comitetur ab oris Ænean armetque rates pelagoque vehatur. Massicus ærata princeps secat æquora tigri: sub quo mille manus juvenum, qui mœnia Clusi quique urbem liquere Cosas, quis tela sagittæ gorytique leves umeris et letifer arcus. Una torvus Abas: huic totum insignibus armis agmen et aurato fulgebat Apolline puppis. Sescentos illi dederat Populonia mater expertos belli juvenes, ast Ilva trecentos insula inexhaustis Chalybum generosa metallis. Tertius ille hominum divumque interpres Asilas, cui pecudum fibræ, cæli cui sidera parent et linguæ volucrum et præsagi fulminis ignes, mille rapit densos acie atque horrentibus hastis. Hos parere jubent Alpheæ ab origine Pisæ, urbs Etrusca solo. Sequitur pulcherrimus Astur, Astur equo fidens et versicoloribus armis. Ter centum adiciunt (mens omnibus una sequendi) qui Cærete domo, qui sunt Minionis in arvis, et Pyrgi veteres intempestæque Graviscæ. Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello, transierim, Cinyre, et paucis comitate Cupavo, cujus olorinæ surgunt de vertice pennæ, crimen, Amor, vestrum formæque insigne paternæ. Namque ferunt luctu Cycnum Phæthontis amati, populeas inter frondes umbramque sororum dum canit et mæstum Musa solatur amorem, canentem molli pluma duxisse senectam, linquentem terras et sidera voce sequentem. Filius, æqualis comitatus classe catervas, ingentem remis Centaurum promovet: ille instat aquæ saxumque undis immane minatur arduus et longa sulcat maria alta carina. Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris, fatidicæ Mantus et Tusci filius amnis, qui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomen, Mantua, dives avis; Sed non genus omnibus unum: gens illi triplex, populi sub gente quaterni, ipsa caput populis, Tusco de sanguine vires. Hinc quoque quingentos in se Mezentius armat, quos patre Benaco velatus harundine glauca Mincius infesta ducebat in æquora pinu. It gravis Aulestes centenaque arbore fluctum verberat adsurgens, spumant vada marmore verso. Hunc vehit immanis Triton et cærula concha exterrens freta, cui laterum tenus hispida nanti frons hominem præfert, in pristim desinit alvus: spumea semifero sub pectore murmurat unda. Tot lecti proceres ter denis navibus ibant subsidio Trojæ et campos salis ære secabant. Jamque dies cælo concesserat almaque curru noctivago Phœbe medium pulsabat Olympum: Æneas (neque enim membris dat cura quietem) ipse sedens clavumque regit velisque ministrat. Atque illi medio in spatio chorus ecce suarum occurrit comitum: nymphæ, quas alma Cybebe numen habere maris nymphasque e navibus esse jusserat, innabant pariter fluctusque secabant, quot prius æratæ steterant ad litora proræ. Agnoscunt longe regem lustrantque choreis, quarum quæ fandi doctissima Cymodocea pone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorso eminet ac læva tacitis subremigat undis, tum sic ignarum adloquitur: Vigilasne, deum gens, Ænea? Vigila et velis immitte rudentis. Nos sumus, Idææ sacro de vertice pinus, nunc pelagi nymphæ, classis tua. Perfidus ut nos præcipitis ferro Rutulus flammaque premebat, rupimus invitæ tua vincula teque per æquor quærimus. Hanc Genetrix faciem miserata refecit et dedit esse deas ævumque agitare sub undis. At puer Ascanius muro fossisque tenetur tela inter media atque horrentis Marte Latinos. Jam loca jussa tenent forti permixtus Etrusco Arcas eques: medias illis opponere turmas, ne castris jungant, certa est sententia Turno. Surge age et Aurora socios veniente vocari primus in arma jube et clipeum cape, quem dedit ipse invictum Ignipotens atque oras ambiit auro. Crastina lux, mea si non inrita dicta putaris, ingentis Rutulæ spectabit cædis acervos. Dixerat, et dextra discedens impulit altam haud ignara modi puppim: fugit illa per undas ocior et jaculo et ventos æquante sagitta. Inde aliæ celerant cursus. Stupet inscius ipse Tros Anchisiades; Animos tamen omine tollit. Tum breviter supera aspectans convexa precatur: Alma parens Idæa deum, cui Dindyma cordi turrigeræque urbes biiugique ad frena leones, tu mihi nunc pugnæ princeps, tu rite propinques augurium Phrygibusque adsis pede, diva, secundo. Tantum effatus, et interea revoluta ruebat matura jam luce dies noctemque fugarat: principio sociis edicit, signa sequantur atque animos aptent armis pugnæque parent se. Jamque in conspectu Teucros habet et sua castra, stans celsa in puppi; Clipeum cum deinde sinistra extulit ardentem. Clamorem ad sidera tollunt Dardanidæ e muris, spes addita suscitat iras, tela manu jaciunt: quales sub nubibus atris Strymoniæ dant signa grues atque æthera tranant cum sonitu fugiuntque notos clamore secundo. At Rutulo regi ducibusque ea mira videri Ausoniis, donec versas ad litora puppis respiciunt totumque adlabi classibus æquor. Ardet apex capiti cristisque a vertice flamma funditur et vastos umbo vomit aureus ignis: non secus ac liquida si quando nocte cometæ sanguinei lugubre rubent aut Sirius ardor, ille sitim morbosque ferens mortalibus ægris, nascitur et lævo contristat lumine cælum. Haud tamen audaci Turno fiducia cessit litora præcipere et venientis pellere terra. Ultro animos tollit dictis atque increpat ultro Quod votis optastis, adest, perfringere dextra; In manibus Mars ipse viris. Nunc coniugis esto quisque suæ tectique memor, nunc magna referto facta, patrum laudes. Ultro occurramus ad undam, dum trepidi egressisque labant vestigia prima. Audentis Fortuna juvat, hæc ait et secum versat, quos ducere contra vel quibus obsessos possit concredere muros. Interea Æneas socios de puppibus altis pontibus exponit. Multi servare recursus languentis pelagi et brevibus se credere saltu, per remos alii. Speculatus litora Tarchon, qua vada non sperat nec fracta remurmurat unda, sed mare inoffensum crescenti adlabitur æstu, advertit subito proram sociosque precatur: Nunc, o lecta manus, validis incumbite remis; Tollite, ferte rates; Inimicam findite rostris hanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina. Frangere nec tali puppim statione recuso arrepta tellure semel. Quæ talia postquam effatus Tarchon, socii consurgere tonsis spumantisque rates arvis inferre Latinis, donec rostra tenent siccum et sedere carinæ omnes innocuæ, sed non puppis tua, Tarchon. Namque inflicta vadis dorso dum pendet iniquo, anceps sustentata diu fluctusque fatigat, solvitur atque viros mediis exponit in undis fragmina remorum quos et fluitantia transtra impediunt retrahitque pedes simul unda relabens. Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acer totam aciem in Teucros et contra in litore sistit. Signa canunt. Primus turmas invasit agrestis Æneas, omen pugnæ, stravitque Latinos occiso Therone, virum qui maximus ultro Ænean petit: huic gladio perque ærea suta, per tunicam squalentem auro latus haurit apertum. Inde Lichan ferit, exsectum jam matre perempta et tibi, Phœbe, sacrum: casus evadere ferri quo licuit parvo? Nec longe Cissea durum immanemque Gyan, sternentis agmina clava, deiecit Leto: nihil illos Herculis arma nec validæ juvere manus genitorque Melampus, Alcidæ comes usque gravis dum terra labores præbuit. Ecce Pharo, voces dum jactat inertis, intorquens jaculum clamanti sistit in ore. Tu quoque, flaventem prima lanugine malas dum sequeris Clytium infelix, nova gaudia, Cydon, Dardania stratus dextra, securus amorum, qui juvenum tibi semper erant, miserande jaceres, ni fratrum stipata cohors foret obvia, Phorci progenies, septem numero, septenaque tela coniciunt; Partim galea clipeoque resultant inrita, deflexit partim stringentia corpus alma Venus. Fidum Æneas adfatur Achaten: Suggere tela mihi: non ullum dextera frustra torserit in Rutulos, steterunt quæ in corpore Graium Iliacis campis. Tum magnam corripit hastam et jacit: illa volans clipei transverberat æra Mæonis et thoraca simul cum pectore rumpit. Huic frater subit Alcanor fratremque ruentem sustentat dextra: traiecto missa lacerto protinus hasta fugit servatque cruenta tenorem, dexteraque ex umero nervis moribunda pependit. Tum Numitor jaculo fratris de corpore rapto Ænean petiit; Sed non et figere contra est licitum, magnique femur perstrinxit Achatæ. Hic Curibus fidens primævo corpore Clausus advenit et rigida Dryopem ferit eminus hasta sub mentum graviter pressa pariterque loquentis vocem animamque rapit traiecto gutture; At ille fronte ferit terram et crassum vomit ore cruorem. Tris quoque Threicios Boreæ de gente suprema et tris, quos Idas pater et patria Ismara mittit, per varios sternit casus. Accurrit Halæsus Auruncæque manus, subit et Neptunia proles, insignis Messapus equis. Expellere tendunt nunc hi, nunc illi; Certatur limine in ipso Ausoniæ. Magno discordes æthere venti prœlia ceu tollunt animis et viribus æquis; Non ipsi inter se, non nubila, non mare cedit; Anceps pugna diu, stant obnixa omnia contra: haud aliter Trojanæ acies aciesque Latinæ concurrunt; Hæret pede pes densusque viro vir. At parte ex alia, qua saxa rotantia late impulerat torrens arbustaque diruta ripis, Arcadas insuetos acies inferre pedestris ut vidit Pallas Latio dare terga sequaci aspera aquis natura loci dimittere quando suasit equos), unum quod rebus restat egenis, nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris: Quo fugitis, socii? Per vos et fortia facta, per ducis Evandri nomen devictaque bella Spemque meam, patriæ quæ nunc subit æmula laudi, fidite ne pedibus. Ferro rumpenda per hostis est via. Qua globus ille virum densissimus urget, hac vos et Pallanta ducem patria alta reposcit. Numina nulla premunt, mortali urgemur ab hoste mortales, totidem nobis animæque manusque. Ecce, maris magna claudit nos obice pontus, deest jam terra fugæ: pelagus Trojamne petamus? Hæc ait et medius densos prorumpit in hostis. Obvius huic primum, fatis adductus iniquis, fit Lagus. Hunc, magno vellit dum pondere saxum, intorto figit telo, discrimina costis per medium qua spina dabat, hastamque receptat ossibus hærentem. Quem non super occupat Hisbo, ille quidem hoc sperans: nam Pallas ante ruentem, dum furit, incautum crudeli morte sodalis excipit atque ensem tumido in pulmone recondit. Hinc Sthenium petit et Rhœti de gente vetusta Anchemolum, thalamos ausum incestare novercæ. Vos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in arvis, Daucia, Laride Thymberque, simillima proles, indiscreta suis gratusque parentibus error; At nunc dura dedit vobis discrimina Pallas: nam tibi, Thymbre, caput Evandrius abstulit ensis; Te decisa suum, Laride, dextera quærit semianimesque micant digiti ferrumque retractant. Arcadas accensos monitu et præclara tuentis facta viri mixtus dolor et pudor armat in hostis. Tum Pallas biiugis fugientem Rhœtea præter traicit. Hoc spatium tantumque moræ fuit Ilo; Ilo namque procul validam derexerat hastam, quam medius Rhœteus intercipit, optime Teuthra, te fugiens fratremque Tyren, curruque volutus cædit semianimis Rutulorum calcibus arva. Ac velut optato ventis æstate coortis dispersa immittit silvis incendia pastor, correptis subito mediis extenditur una horrida per latos acies Volcania campos; Ille sedens victor flammas despectat ovantis: non aliter socium virtus coit omnis in unum teque juvat, Palla. Sed bellis acer Halæsus tendit in adversos seque in sua colligit arma. Hic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque, Strymonio dextram fulgenti deripit ense elatam in jugulum, saxo ferit ora Thoantis ossaque dispersit cerebro permixta cruento. Fata canens silvis genitor celarat Halæsum: ut senior leto canentia lumina solvit, iniecere manum Parcæ telisque sacrarunt Evandri. Quem sic Pallas petit ante precatus: Da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, fortunam atque viam duri per pectus Halæsi. Hæc arma exuviasque viri tua quercus habebit. Audiit illa deus: dum texit Imaona Halæsus, Arcadio infelix telo dat pectus inermum. At non cæde viri tanta perterrita Lausus, pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem oppositum interimit, pugnæ nodumque moramque. Sternitur Arcadiæ proles, sternuntur Etrusci et vos, O Grais imperdita corpora, Teucri. Agmina concurrunt ducibusque et viribus æquis. Extremi addensent acies nec turba moveri tela manusque sinit. Hinc Pallas instat et urget, hinc contra Lausus, nec multum discrepat ætas: egregii forma, sed quis Fortuna negarat in patriam reditus. Ipsos concurrere passus haud tamen inter se magni regnator Olympi: mox illos sua fata manent majore sub hoste. Interea soror alma monet succedere Lauso Turnum, qui volucri curru medium secat agmen. Ut vidit socios: Tempus desistere pugnæ; Solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas debetur; Cuperem ipse parens spectator adesset. Hæc ait, et socii cesserunt æquore jusso. At Rutulum abscessu juvenis tum jussa superba miratus stupet in Turno corpusque per ingens lumina volvit obitque truci procul omnia visu talibus et dictis it contra dicta tyranni: Aut spoliis ego jam raptis laudabor opimis aut leto insigni: sorti pater æquus utrique est. Tolle minas. Fatus medium procedit in æquor. Frigidus Arcadibus coit in præcordia sanguis. Desiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire comminus; Utque leo, specula cum vidit ab alta stare procul campis meditantem in prœlia taurum, advolat: haud alia est Turni venientis imago. Hunc ubi contiguum missæ fore credidit hastæ, ire prior Pallas, si qua fors adiuvet ausum viribus imparibus, magnumque ita ad æthera fatur: Per patris hospitium et mensas, quas advena adisti, te precor, Alcide, cœptis ingentibus adsis. Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta victoremque ferant morientia lumina Turni. Audiit Alcides juvenem magnumque sub imo corde premit gemitum lacrimasque effundit inanis. Tum Genitor natum dictis adfatur amicis: Stat sua cuique dies, breve et inreparabile tempus omnibus est vitæ: sed famam extendere factis, hoc virtutis opus. Trojæ sub mœnibus altis tot gnati cecidere deum, quin occidit una Sarpedon, mea progenies. Etiam sua Turnum fata vocant, metasque dati pervenit ad ævi. Sic ait atque oculos Rutulorum reicit arvis. At Pallas magnis emittit viribus hastam vaginaque cava fulgentem deripit ensem. Illa volans umeri surgunt qua tegmina summa incidit atque viam clipei molita per oras tandem etiam magno strinxit de corpore Turni. Hic Turnus ferro præfixum robur acuto in Pallanta diu librans jacit atque ita fatur: Aspice num mage sit nostrum penetrabile telum. Dixerat; At clipeum, tot ferri terga, tot æris, quem pellis totiens obeat circumdata tauri, vibranti cuspis medium transverberat ictu loricæque moras et pectus perforat ingens. Ille rapit calidum frustra de vulnere telum: una eademque via sanguis animusque sequuntur. Corruit in vulnus (sonitum super arma dedere) et terram hostilem moriens petit ore cruento. Quem Turnus super adsistens, Arcades, hæc, inquit, memores mea dicta referte Euandro; Qualem meruit, Pallanta remitto. Quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est, largior. Haud illi stabunt Æneia parvo hospitia. Et lævo pressit pede talia fatus exanimem, rapiens immania pondera baltei impressumque nefas, una sub nocte jugali cæsa manus juvenum fœde thalamique cruenti, quæ Clonus Eurytides multo cælaverat auro; Quo nunc Turnus ovat spolio gaudetque potitus. Nescia mens hominum fati sortisque futuræ et servare modum, rebus sublata secundis! Turno tempus erit, magno cum optaverit emptum intactum Pallanta et cum spolia ista diemque oderit. At socii multo gemitu lacrimisque impositum scuto referunt Pallanta frequentes. O dolor atque decus magnum rediture parenti hæc te prima dies bello dedit, hæc eadem aufert, cum tamen ingentis Rutulorum linquis acervos. Nec jam fama mali tanti, sed certior auctor advolat Æneæ, tenui discrimine leti esse suos, tempus versis succurrere Teucris. Proxima quæque metit gladio latumque per agmen ardens limitem agit ferro, te, Turne, superbum cæde nova quærens. Pallas, Euander, in ipsis omnia sunt oculis, mensæ, quas advena primas tunc adiit, dextræque datæ. Sulmone creatos quattuor hic juvenes, totidem, quos educat Ufens, viventis rapit, inferias quos immolet umbris captivoque rogi perfundat sanguine flammas. Inde Mago procul infensam contenderat hastam. Ille astu subit, at tremibunda supervolat hasta, et genua amplectens effatur talia supplex: Per patrios manis et spes surgentis Juli te precor, hanc animam serves gnatoque patrique. Est domus alta, jacent penitus defossa talenta cælati argenti, sunt auri pondera facti infectique mihi. Non hic victoria Teucrum vertitur aut anima una dabit discrimina tanta. Dixerat. Æneas contra cui talia reddit: Argenti atque auri memoras quæ multa talenta, gnatis parce tuis. Belli commercia Turnus sustulit ista prior jam tum Pallante perempto. Hoc patris Anchisæ manes, hoc sentit Julus. Sic fatus galeam læva tenet atque reflexa cervice orantis capulo tenus applicat ensem. Nec procul Hæmonides, Phœbi Triviæque sacerdos, infula cui sacra redimibat tempora vitta, totus conlucens veste atque insignibus albis. Quem congressus agit campo lapsumque superstans immolat ingentique umbra tegit; Arma Serestus lecta refert umeris, tibi, rex Gradive, tropæum. Instaurant acies Volcani stirpe creatus Cæculus et veniens Marsorum montibus Umbro: Dardanides contra furit. Anxuris ense sinistram et totum clipei ferro deiecerat orbem; Dixerat ille aliquid magnum vimque adfore verbo crediderat cæloque animum fortasse ferebat canitiemque sibi et longos promiserat annos: Tarquitus exsultans contra fulgentibus armis, silvicolæ Fauno Dryope quem nympha crearat, obvius ardenti sese obtulit. Ille reducta loricam clipeique ingens onus impedit hasta; Tum caput orantis nequiquam et multa parantis dicere deturbat terræ truncumque tepentem provolvens super hæc inimico pectore fatur: Istic nunc, metuende, jace. Non te optima mater condet humi patrioque onerabit membra sepulcro: alitibus linquere feris aut gurgite mersum unda feret piscesque impasti vulnera lambent. Protinus Antæum et Lucam, prima agmina Turni, persequitur fortemque Numam fulvumque Camertem, magnanimo Volcente satum, ditissimus agri qui fuit Ausonidum et tacitis regnavit Amyclis. Ægæon qualis, centum cui bracchia dicunt centenasque manus, quinquaginta oribus ignem pectoribusque arsisse, Jovis cum fulmina contra tot paribus streperet clipeis, tot stringeret ensis: sic toto Æneas desævit in æquore victor, ut semel intepuit mucro. Quin ecce Niphæi quadriiugis in equos adversaque pectora tendit. Atque illi longe gradientem et dira frementem ut videre, metu versi retroque ruentes effunduntque ducem rapiuntque ad litora currus. Interea biiugis infert se Lucagus albis in medios fraterque Liger; Sed frater habenis flectit equos, strictum rotat acer Lucagus ensem. Haud tulit Æneas tanto fervore furentis: inruit adversaque ingens apparuit hasta. Cui Liger: Non Diomedis equos nec currum cernis Achilli aut Phrygiæ campos: nunc belli finis et ævi his dabitur terris. Vesano talia late dicta volant Ligeri. Sed non et Troius heros dicta parat contra, jaculum nam torquet in hostis. Lucagus ut pronus pendens in verbera telo admonuit biiugos, proiecto dum pede lævo aptat se pugnæ, subit oras hasta per imas fulgentis clipei, tum lævum perforat inguen: excussus curru moribundus volvitur arvis. Quem pius Æneas dictis adfatur amaris: Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum prodidit aut vanæ vertere ex hostibus umbræ: ipse rotis saliens juga deseris. Hæc ita fatus arripuit biiugos; Frater tendebat inertis infelix palmas, curru delapsus eodem: Per te, per qui te talem genuere parentes, vir Trojane, sine hanc animam et miserere precantis. Pluribus oranti Æneas: Haud talia dudum dicta dabas. Morere et fratrem ne desere frater. Tum latebras animæ pectus mucrone recludit. Talia per campos edebat funera ductor Dardanius, torrentis aquæ vel turbinis atri more furens. Tandem erumpunt et castra relinquunt Ascanius puer et nequiquam obsessa juventus. Junonem interea compellat Juppiter ultro: O germana mihi atque eadem gratissima conjunx, ut rebare, Venus, nec te sententia fallit, Trojanas sustentat opes, non vivida bello dextra viris animusque ferox patiensque pericli. Cui Juno summissa Quid, o pulcherrime conjunx, sollicitas ægram et tua tristia dicta timentem? Si mihi, quæ quondam fuerat quamque esse decebat, vis in amore foret, non hoc mihi namque negares, omnipotens, quin et pugnæ subducere Turnum et Dauno possem incolumem servare parenti. Nunc pereat Teucrisque pio det sanguine pœnas. Ille tamen nostra deducit origine nomen Pilumnusque illi quartus pater et tua larga sæpe manu multisque oneravit limina donis. Cui rex ætherii breviter sic fatur Olympi: Si mora præsentis leti tempusque caduco oratur juveni meque hoc ita ponere sentis, tolle fuga Turnum atque instantibus eripe fatis hactenus indulsisse vacat. Sin altior istis sub precibus venia ulla latet totumque moveri mutarive putas bellum, spes pascis inanis. Et Juno adlacrimans: Quid si, quæ voce gravaris, mente dares atque hæc Turno rata vita maneret? Nunc manet insontem gravis exitus, aut ego veri vana feror. Quod ut O potius formidine falsa ludar et in melius tua, qui potes, orsa reflectas! Hæc ubi dicta dedit, cælo se protinus alto misit, agens hiemem nimbo succincta per auras, Iliacamque aciem et Laurentia castra petivit. Tum dea nube cava tenuem sine viribus umbram in faciem Æneæ, visu mirabile monstrum, Dardaniis ornat telis clipeumque jubasque divini adsimulat capitis, dat inania verba, dat sine mente sonum gressusque effingit euntis, morte obita qualis fama est volitare figuras aut quæ sopitos deludunt somnia sensus. At primas læta ante acies exsultat imago inritatque virum telis et voce lacessit. Instat cui Turnus stridentemque eminus hastam conicit: illa dato vertit vestigia tergo. Tum vero Ænean aversum ut cedere Turnus credidit atque animo spem turbidus hausit inanem, Quo fugis, Ænea? Thalamos ne desere pactos; Hac dabitur dextra tellus quæsita per undas. Talia vociferans sequitur strictumque coruscat mucronem nec ferre videt sua gaudia ventos. Forte ratis celsi conjuncta crepidine saxi expositis stabat scalis et ponte parato, qua rex Clusinis advectus Osinius oris. Huc sese trepida Æneæ fugientis imago conicit in latebras; Nec Turnus segnior instat exsuperatque moras et pontis transilit altos. Vix proram attigerat: rumpit Saturnia funem avulsamque rapit revoluta per æquora navem. Illum autem Æneas absentem in prælia poscit; Obvia multa virum demittit corpora morti: tum levis haud ultra latebras jam quærit imago, sed sublime volans nubi se immiscuit atræ. Cum Turnum medio interea fert æquore turbo. Respicit ignarus rerum ingratusque salutis et duplicis cum voce manus ad sidera tendit: Omnipotens genitor, tanton me crimine dignum duxisti et talis voluisti expendere pœnas? Quo feror? Unde abii? Quæ me fuga quemve reducit? Laurentisne iterum muros aut castra videbo? Quid manus illa virum, qui me meaque arma secuti? Quosne (nefas) omnis infanda in morte reliqui et nunc palantis video gemitumque cadentum accipio! Quid ago? Aut quæ jam satis ima dehiscat terra mihi? Vos O potius miserescite venti: in rupes, in saxa, volens vos Turnus adoro ferte ratem sævisque vadis immittite Syrtis, quo neque me Rutuli nec conscia fama sequatur. Hæc memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc, an sese mucrone ob tantum dedecus amens induat et crudum per costas exigat ensem, fluctibus an jaciat mediis et litora nando curva petat Teucrumque iterum se reddat in arma. Ter conatus utramque viam, ter maxima Juno continuit juvenemque animi miserata repressit. Labitur alta secans fluctuque æstuque secundo et patris antiquam Dauni defertur ad urbem. At Jovis interea monitis Mezentius ardens succedit pugnæ Teucrosque invadit ovantis. Concurrunt Tyrrhenæ acies atque omnibus uni, uni odiisque viro telisque frequentibus instant. Ille velut rupes, vastum quæ prodit in æquor, obvia ventorum furiis expostaque ponto, vim cunctam atque minas perfert cælique marisque, ipsa immota manens, prolem Dolichaonis Hebrum sternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem, sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis occupat os faciemque adversam, poplite Palmum succiso volvi segnem sinit, armaque Lauso donat habere umeris et vertice figere cristas. Nec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimanta æqualem comitemque, una quem nocte Theano in lucem genitore Amyco dedit et face prægnas Cisseis regina Parin creat: urbe paterna occubat, ignarum Laurens habet ora Mimanta. Ac velut ille canum morsu de montibus altis actus aper, multos Vesulus quem pinifer annos defendit multosque palus Laurentia silva pascit harundinea, postquam inter retia ventum est, substitit infremuitque ferox et inhorruit armos, nec cuiquam irasci propiusve accedere virtus, sed jaculis tutisque procul clamoribus instant; Ille autem impavidus partis cunctatur in omnis, dentibus infrendens, et tergo decutit hastas. Haud aliter, justæ quibus est Mezentius iræ, non ulli est animus stricto concurrere ferro; Missilibus longe et vasto clamore lacessunt: Venerat antiquis Corythi de finibus Acron, Graius homo, infectos linquens profugus hymenæos. Hunc ubi miscentem longe media agmina vidit, purpureum pennis et pactæ coniugis ostro: impastus stabula alta leo ceu sæpe peragrans, suadet enim vesana fames, si forte fugacem conspexit capream aut surgentem in cornua cervum, gaudet, hians immane, comasque arrexit et hæret visceribus super incumbens; Lavit improba tæter ora cruor, sic ruit in densos alacer Mezentius hostis. Sternitur infelix Acron et calcibus atram tundit humum exspirans infractaque tela cruentat. Atque idem fugientem haud est dignatus Oroden sternere nec jacta cæcum dare cuspide vulnus; Obvius adversoque occurrit seque viro vir contulit, haud furto melior, sed fortibus armis. Tum super abiectum posito pede nixus et hasta: Pars belli haud temnenda, viri, jacet altus Orodes. Conclamant socii lætum pæana secuti. Ille autem exspirans: Non me, quicumque es, inulto, victor, nec longum lætabere: te quoque fata prospectant paria atque eadem mox arva tenebis. Ad quæ subridens mixta Mezentius ira: Nunc morere. Ast de me divum pater atque hominum rex viderit. Hoc dicens eduxit corpore telum: olli dura quies oculos et ferreus urget somnus, in æternam clauduntur lumina noctem. Cædicus Alcathoum obtruncat, Sacrator Hydaspen Partheniumque Rapo et prædurum viribus Orsen, Messapus Cloniumque Lycaoniumque Erichæten, illum infrenis equi lapsu tellure jacentem, hunc peditem. Pedes et Lycius processerat Agis, quem tamen haud expers Valerus virtutis avitæ deicit; At Thronium Salius Saliumque Nealces insidiis, jaculo et longe fallente sagitta. Jam gravis æquabat luctus et mutua Mavors funera: cædebant pariter pariterque ruebant victores victique, neque his fuga nota neque illis. Di Jovis in tectis iram miserantur inanem amborum et tantos mortalibus esse labores: hinc Venus, hinc contra spectat Saturnia Juno, pallida Tisiphone media inter milia sævit. At vero ingentem quatiens Mezentius hastam turbidus ingreditur campo. Quam magnus Orion, cum pedes incedit medii per maxima Nerei stagna viam scindens, umero supereminet undas aut summis referens annosam montibus ornum ingrediturque solo et caput inter nubila condit: talis se vastis infert Mezentius armis. Huic contra Æneas, speculatus in agmine longo, obvius ire parat. Manet imperterritus ille, hostem magnanimum opperiens, et mole sua stat; Atque oculis spatium emensus, quantum satis hastæ: Dextra mihi deus et telum, quod missile libro, nunc adsint! Voveo prædonis corpore raptis indutum spoliis ipsum te, Lause, tropæum Æneæ. Dixit stridentemque eminus hastam iecit; At illa volans clipeo est excussa proculque egregium Antoren latus inter et ilia figit, Herculis Antoren comitem, qui missus ab Argis hæserat Euandro atque Itala consederat urbe. Sternitur infelix alieno vulnere, cælumque aspicit et dulcis moriens reminiscitur Argos tum pius Æneas hastam jacit: illa per orbem ære cavum triplici, per linea terga tribusque transiit intextum tauris opus, imaque sedit inguine, sed viris haud pertulit. Ocius ensem Æneas, viso Tyrrheni sanguine lætus, eripit a femine et trepidanti fervidus instat. Ingemuit cari graviter genitoris amore, ut vidit, Lausus, lacrimæque per ora volutæ. Hic mortis duræ casum tuaque optima facta, siqua fidem tanto est operi latura vetustas, non equidem nec te, juvenis memorande, silebo. Ille pedem referens et inutilis inque ligatus cedebat clipeoque inimicum hastile trahebat: proripuit juvenis seseque immiscuit armis, jamque adsurgentis dextra plagamque ferentis Æneæ subiit mucronem ipsumque morando sustinuit. Socii magno clamore sequuntur, dum genitor nati parma protectus abiret, telaque coniciunt perturbantque eminus hostem missilibus. Furit Æneas tectusque tenet se. Ac velut effusa si quando grandine nimbi præcipitant, omnis campis diffugit arator omnis et agricola et tuta latet arce viator, aut amnis ripis aut alti fornice saxi, dum pluit in terris, ut possint sole reducto exercere diem: sic obrutus undique telis Æneas nubem belli, dum detonet omnis, sustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur: Quo moriture ruis majoraque viribus audes? Fallit te incautum pietas tua. Nec minus ille exsultat demens; Sævæ jamque altius iræ Dardanio surgunt ductori, extremaque Lauso Parcæ fila legunt: validum namque exigit ensem per medium Æneas juvenem totumque recondit. Transiit et parmam mucro, levia arma minacis, et tunicam, molli mater quam neverat auro, implevitque sinum sanguis; Tum vita per auras concessit mæsta ad manis corpusque reliquit. At vero ut vultum vidit morientis et ora, ora modis Anchisiades pallentia miris, ingemuit miserans graviter dextramque tetendit, et mentem patriæ subiit pietatis imago. Quid tibi nunc, miserande puer, pro laudibus istis, quid pius Æneas tanta dabit indole dignum? Arma, quibus lætatus, habe tua, teque parentum manibus et cineri, si qua est ea cura, remitto. Hoc tamen infelix miseram solabere mortem: Æneæ magni dextra cadis. Increpat ultro cunctantis socios et terra sublevat ipsum, sanguine turpantem comptos de more capillos. Interea genitor Tiberini ad fluminis undam vulnera siccabat lymphis corpusque levabat arboris acclinis trunco. Procul ærea ramis dependet galea et prato gravia arma quiescunt. Stant lecti circum juvenes: ipse æger anhelans colla fovet, fusus propexam in pectore barbam; Multa super Lauso rogitat multumque remittit qui revocent mæstique ferant mandata parentis. At Lausum socii exanimem super arma ferebant flentes, ingentem atque ingenti vulnere victum. Agnovit longe gemitum præsaga mali mens: canitiem multo deformat pulvere et ambas ad cælum tendit palmas et corpore inhæret. Tantane me tenuit vivendi, nate, voluptas, ut pro me hostili paterer succedere dextræ, quem genui? Tuane hæc genitor per vulnera servor morte tua vivens? Heu, nunc misero mihi demum exitium infelix, nunc alte vulnus adactum! Idem ego, nate, tuum maculavi crimine nomen, pulsus ob invidiam solio sceptrisque paternis. Debueram patriæ pœnas odiisque meorum: omnis per mortis animam sontem ipse dedissem! Nunc vivo neque adhuc homines lucemque relinquo. Sed linquam. Simul hoc dicens attollit in ægrum se femur et, quamvis dolor alto vulnere tardet, haud deiectus equum duci jubet. Hoc decus illi, hoc solamen erat; Bellis hoc victor abibat omnibus. Adloquitur mærentem et talibus infit: Rhæbe, diu, res si qua diu mortalibus ulla est, viximus. Aut hodie victor spolia illa cruenti et caput Æneæ referes Lausique dolorum ultor eris mecum aut, aperit si nulla viam vis, occumbes pariter; Neque enim, fortissime, credo, jussa aliena pati et dominos dignabere Teucros. Dixit et exceptus tergo consueta locavit membra manusque ambas jaculis oneravit acutis, ære caput fulgens cristaque hirsutus equina. Sic cursum in medios rapidus dedit: æstuat ingens uno in corde pudor mixtoque insania luctu, et furiis agitatus amor et conscia virtus. Atque hic Ænean magna ter voce vocavit. Æneas agnovit enim lætusque precatur: Sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo, incipias conferre manum. Tantum effatus et infesta subit obvius hasta. Ille autem: Quid me erepto, sævissime, nato terres? Hæc via sola fuit, qua perdere posses. Nec mortem horremus nec divum parcimus ulli. Desine: nam venio moriturus et hæc tibi porto dona prius. Dixit telumque intorsit in hostem; Inde aliud super atque aliud figitque volatque ingenti gyro, sed sustinet aureus umbo. Ter circum astantem lævos equitavit in orbis tela manu jaciens, ter secum Troius heros immanem ærato circumfert tegmine silvam. Inde ubi tot traxisse moras, tot spicula tædet vellere et urgetur pugna congressus iniqua, multa movens animo jam tandem erumpit et inter bellatoris equi cava tempora conicit hastam. Tollit se arrectum quadripes et calcibus auras verberat effusumque equitem super ipse secutus implicat ejectoque incumbit cernuus armo. Clamore incendunt cælum Trœsque Latinique. Advolat Æneas vaginaque eripit ensem et super hæc: Ubi nunc Mezentius acer et illa effera vis animi? Contra Tyrrhenus, ut auras suspiciens hausit cælum mentemque recepit: Hostis amare, quid increpitas mortemque minaris? Nullum in cæde nefas, nec sic ad prœlia veni, nec tecum meus hæc pepigit mihi fœdera Lausus. Unum hoc per si qua est victis venia hostibus oro: corpus humo patiare tegi. Scio acerba meorum circumstare odia: hunc, oro, defende furorem et me consortem nati concede sepulcro. Hæc loquitur juguloque haud inscius accipit ensem undantique animam diffundit in arma cruore.