ORATIO PHILIPPICA NONA
I. Vellem di immortales fecissent, patres conscripti, ut vivo potius Ser. Sulpicio gratias ageremus quam honores mortuo quæreremus. Nec vero dubito, quin, si ille vir legationem renuntiare potuisset, reditus ejus et vobis gratus fuerit et rei publicæ salutaris futurus, non quo L. Pisoni aut studium aut cura defuerit in tanto officio tantoque munere, sed cum Ser. Sulpicius ætate illos anteiret, sapientia omnes, subito ereptus e causa totam legationem orbam et debilitatam reliquit.
Quodsi cuiquam justus honos habitus est in morte legato, in nullo justior quam in Ser. Sulpicio reperietur. Ceteri, qui in legatione mortem obierunt, ad incertum vitæ periculum sine ullo mortis metu profecti sunt, Ser. Sulpicius cum aliqua perveniendi ad M. Antonium spe profectus est, nulla revertendi. Qui cum ita adfectus esset, ut, si ad gravem valetudinem labor accessisset, sibi ipse diffideret, non recusavit, quo minus vel extremo spiritu, si quam opem rei publicæ ferre posset, experiretur. Itaque non illum vis hiemis, non nives, non longitudo itineris, non asperitas viarum, non morbus ingrave- 1 scens retardavit, cumque jam ad congressum conloquiumque ejus pervenisset, ad quem erat missus, in ipsa cura ac meditatione obeundi sui muneris excessit e vita.
Ut igitur alia, sic hoc, C. Pansa, præclare, quod et nos ad honorandum Ser. Sulpicium cohortatus es et ipse multa copiose de illius laude dixisti. Quibus ate dictis nihil præter sententiam dicerem, nisi P. Servilio, clarissimo viro, respondendum putarem, qui hunc honorem statuæ nemini tribuendum censuit nisi ei, qui ferro esset in legatione interfectus. Ego autem, patres conscripti, sic interpretor sensisse majores nostros, ut causam mortis censuerint, non genus esse quærendum. Etenim, cui legatio ipsa morti fuisset, ejus monimentum extare voluerunt, ut in bellis periculosis obirent homines legationis munus audacius. Non igitur exempla majorum quærenda, sed consilium est eorum, aquo ipsa exempla nata sunt, explicandum.
II. Lars Tolumnius, rex Veientium, quattuor legatos populi Romani Fidenis interemit, quorum statuæ steterunt usque ad meam memoriam in rostris, Justus honos; Iis enim majores nostri, qui ob rem publicam mortem obierant, pro brevi vita diuturnam memoriam reddiderunt. Cn. Octavi, clari viri et magni, qui primus in eam familiam, quæ 1 2 postea vitis fortissimis floruit, attulit consulatum, statuam videmus in rostris. Nemo tum novitati invidebat, nemo virtutem non honorabat. At ea fuit legatio Octavi, in qua periculi suspicio non subesset. Nam cum esset missus asenatu ad animos regum perspiciendos liberorumque populorum maximeque, ut nepotem regis Antiochi, ejus, qui cum majoribus nostris bellum gesserat, classes habere, elephantos alere prohiberet, Laodiceæ in gymnasio a quodam
Leptine est interfectus. Reddita est ei tum a majoribus statua pro vita, quæ multos per annos progeniem ejus honestaret, nunc ad tantæ familiæ memoriam sola restat. Atqui et huic et Tullo Cluvio et L. Roscio et Sp. Antio et C. Fulcinio, qui a Veientium rege cæsi sunt, non sanguis, qui est profusus in morte, sed ipsa mors ob rem publicam obita honori fuit.
III. Itaque, patres conscripti, si Ser. Sulpici casus mortem attulisset, dolerem equidem tanto rei publicæ vulnere, mortem vero ejus non monimento, sed luctu publico esse ornandam putarem. Nunc autem quis dubitat, quin ei vitam abstulerit ipsa legatio? Secum enim ille mortem extulit, quam, si nobiscum remansisset, sua cura, optimi filii fide-
Lissimæque coniugis diligentia vitare potuisset. At ille cum videret, si vestræ auctoritati non paruisset, dissimilem se futurum sui, sin paruisset, munus sibi pro re publica susceptum vitæ finem fore, maluit in maximo rei publicæ discrimine emori quam minus, quam potuisset, videri rei publicæ profuisse. Multis illi in urbibus, iter qua faciebat, reficiendi se et curandi potestas fuit. Aderat et hospitum invitatio liberalis pro dignitate summi viri et eorum hortatio, qui una erant missi, ad requiescendum et vitæ suæ consulendum. At ille properans, festinans, mandata vestra conficere cupiens in hac constantia morbo
Adversante perseveravit. Cujus cum adventu maxime perturbatus esset Antonius, quod ea, quæ sibi jussu vestro denuntiarentur, auctoritate erant et sententia Ser. Sulpici constituta, declaravit, quam odisset senatum, cum auctorem senatus exstinctum læte atque insolenter tulit.
Non igitur magis Leptines Octavium nec Veientium rex eos, quos modo nominavi, quam Ser. Sulpicium occidit Antonius; Is enim profecto mortem attulit, qui causa mortis fuit. Quocirca etiam ad posteritatis memoriam pertinere arbitror extare, quod fuerit de hoc bello judicium senatus; Erit enim statua ipsa testis bellum tam grave fuisse, ut legati interitus honoris memoriam consecutus sit.
IV. Quodsi excusationem Ser. Sulpici, patres conscripti, legationis obeundæ recordari volueritis, nulla dubitatio relinquetur, quin honore mortui, quam vivo injuriam fecimus, sarciamus. Vos enim, patres conscripti (grave dictu est, sed dicendum
MARCUS TULLIUS CICERO tamen), vos, inquam, Ser. Sulpicium vita privastis. Quem cum videretis re magis morbum quam oratione excusantem, non vos quidem crudeles fuistis (quid enim minus in hunc ordinem convenit?), sed, cum speraretis nihil esse, quod non illius auctoritate et sapientia effici posset, vehementius excusationi obstitistis atque eum, qui semper vestrum consensum
Gravissimum judicavisset, de sententia deiecistis. Ut vero Pansæ consulis accessit cohortatio gravior, quam aures Ser. Sulpici ferre didicissent, tum vero denique filium meque seduxit atque ita locutus est, ut auctoritatem vestram vitæ suæ se diceret anteferre. Cujus nos virtutem admirati non ausi sumus adversari voluntati. Movebatur singulari pietate filius; Non multum ejus perturbationi meus dolor concedebat; Sed uterque nostrum cedere cogebatur magnitudini animi orationisque gravitati, cum quidem ille maxima laude et gratulatione omnium vestrum pollicitus est se, quod velletis, esse facturum neque ejus sententiæ periculum vitaturum, cujus ipse auctor fuisset. Quem exsequi mandata vestra properantem mane postridie prosecuti sumus; Qui quidem discedens mecum ita locutus est, ut ejus oratio omen fati videretur.
V. Reddite igitur, patres conscripti, ei vitam, cui ademistis; Vita enim mortuorum in memoria est posita vivorum. Perficite, ut is, quem vos inscii ad mortem misistis, immortalitatem habeat a vobis. Cui si statuam in rostris decreto vestro statueritis,
MARCUS TULLIUS CICERO nulla ejus legationem posteritatis obscurabit oblivio. Nam reliqua Ser. Sulpici vita multis erit præclarisque monumentis ad omnem memoriam commendata. Semper illius gravitatem, constantiam, fidem, præstantem in re publica tuenda curam atque prudentiam omnium mortalium fama celebrabit. Nec vero silebitur admirabilis quædam et incredibilis ac pæne divina ejus in legibus interpretandis, æquitate explicanda scientia. Omnes ex omni ætate, qui in hac civitate intellegentiam juris habuerunt, si unum in locum conferantur, cum Ser. Sulpicio non sint comparandi. Nec enim ille magis juris
Consultus quam justitiæ fuit; Ita ea, quæ proficiscebantur a legibus et ab jure civili, semper ad facilitatem æquitatemque referebat neque instituere litium actiones malebat quam controversias tollere. Ergo hoc statuæ monimento non eget, habet alia majora. Hæc enim statua mortis honestæ testis erit, illa memoria vitæ gloriosæ, ut hoc magis monimentum grati senatus quam clari viri futurum sit.
Multum etiam valuisse ad patris honorem pietas filii videbitur; Qui quamquam adflictus luctu non adest, tamen sic animati esse debetis, ut si ille adesset. Est autem ita adfectus, ut nemo umquam unici filii mortem magis doluerit, quam ille mæret patris. Et quidem etiam ad famam Ser. Sulpici filii arbitror pertinere, ut videatur honorem debitum patri præstitisse. Quamquam nullum monimentum clarius Ser. Sulpicius relinquere potuit quam effigiem morum suorum, virtutis, constantiæ, pietatis, ingenii filium, cujus luctus aut hoc honore vestro aut nullo solacio levari potest.
VI. Mihi autem recordanti Ser. Sulpici multos in nostra familiaritate sermones gratior illi videtur, si qui est sensus in morte, ænea statua futura, et ea pedestris, quam inaurata equestris, qualis L. Sullæ primum statuta est; Mirifice enim Servius majorum continentiam diligebat, hujus sæculi insolentiam vituperabat. Ut igitur, si ipsum consulam, quid velit, sic pedestrem ex ære statuam tamquam ex ejus auctoritate et voluntate decerno; Quæ quidem magnum civium dolorem et desiderium honore
Monimenti minuet et leniet. Atque hanc meam sententiam, patres conscripti, P. Servili sententia comprobari necesse est, qui sepulchrum publice decernendum Ser. Sulpicio censuit, statuam non censuit. Nam, si mors legati sine cæde atque ferro nullum honorem desiderat, cur decernit honorem sepulturæ, qui maximus haberi potest mortuo? Sin id tribuit Ser. Sulpicio, quod non est datum Cn. Octavio, cur, quod illi datum est, huic dandum esse non censet? Majores quidem nostri statuas multis decreverunt, sepulchra paucis. Sed statuæ intereunt tempestate, vi, vetustate, sepulchrorum 1 autem sanctitas in ipso solo est, quod nulla vi moveri neque deleri potest, atque, ut cetera extinguuntur, sic sepulchra sanctiora fiunt vetustate.
Augeatur igitur isto honore etiam is vir, cui nullus honos tribui non debitus potest; Grati simus in ejus morte decoranda, cui nullam jam aliam gratiam referre possumus. Notetur etiam M. Antoni nefarium bellum gerentis scelerata audacia; His enim honoribus habitis Ser. Sulpicio repudiatæ reiectæque legationis ab Antonio manebit testificatio sempiterna.
VII. Quas ob res ita censeo:
" Cum Ser. Sulpicius Q. f. Lemonia Rufus difficillimo rei publicæ tempore gravi periculosoque morbo adfectus auctoritatem senatus, salutem rei publicæ vitæ suæ præposuerit contraque vim gravitatemque morbi contenderit, ut in castra M. Antoni, quo senatus eum miserat, perveniret, isque cum jam prope castra venisset, vi morbi oppressus vitam amiserit maximo rei publicæ tempore, eiusque mors consentanea vitæ fuerit sanctissime lionestissimeque actæ, in qua sæpe magno usui rei publicæ Ser. Sulpicius et privatus et in magistratibus fuerit: cum talis vir ob rem publicam in legatione mortem obierit, 1 senatui placere Ser. Sulpicio statuam pedestrem æneam in rostris ex hujus ordinis sententia statui, circumque eam statuam locum ludis gladiatoribusque liberos posterosque ejus quoquo versus pedes quinque habere, quod is ob rem publicam mortem obierit, eamque causam in basi inscribi; Utique C. Hirtius, consules, alter ambove, si iis videatur, quæstoribus urbis imperent, ut eam basim statuamque faciendam et in rostris statuendam locent, quantique locaverint, tantam pecuniam redemptori adtribuendam solvendamque curent. Cumque antea senatus auctoritatem suam in virorum fortium funeribus ornamentisque ostenderit, placere eum quam
Amplis sume supremo suo die efferri. Et cum Ser. Sulpicius Q. f. Lemonia Rufus ita de re publica meritus sit, ut iis ornamentis decorari debeat, senatum censere atque ere publica existimare ædiles curules edictum, quod de funeribus habeant, Ser. Sulpici Q. f. Lemonia Rufi funeri remittere; Utique locum sepulchro in campo Esquilino C. Pansa consul, seu quo in loco videbitur, pedes triginta quoquo versus adsignet, quo Ser. Sulpicius inferatur; Quod sepulchrum ipsius, liberorum posterorumque ejus esset, uti quod optimo jure publice sepulchrum datum esset."