I. Parvis de rebus, sed fortasse necessariis consulimur, patres conscripti. De Appia via et de Moneta consul, de Lupercis tribunus pl. Refert. Quarum rerum etsi facilis explicatio videtur, tamen animus aberrat a sententia suspensus curis majoribus. Adducta est enim, patres conscripti, res in maximum periculum et in extremum pæne discrimen. Non sine causa legatorum istam missionem semper timui, numquam probavi. Quorum reditus quid sit adlaturus, ignoro, exspectatio quidem quantum adferat languoris animis, quis non videt? Non enim se tenent ii, qui senatum dolent ad auctoritatis pristinæ spem revirescere, conjunctum huic ordini populum Romanum, conspirantem Italiam, paratos
Exercitus, expeditos duces. Jam nunc fingunt responsa Antoni eaque defendunt. Alii postulare illum, ut omnes exercitus dimittantur. Scilicet legatos ad eum misimus, non ut pareret et dicto audiens esset huic ordini, sed ut condiciones ferret, leges imponeret, reserare nos exteris gentibus Italiam juberet, se præsertim incolumi, aquo majus periculum quam ab ullis nationibus extimescendum est.
MARCUS TULLIUS CICERO
Alii remittere eum nobis Galliam citeriorem, illam ultimam postulare. Præclare; Ex qua non legiones solum, sed etiam nationes ad urbem conetur adducere? Alii nihil eum jam nisi modeste postulare. Macedoniam suam vocat omnino, quoniam Gaius frater est inde revocatas. Sed quæ provincia est, ex qua illa fax excitare non possit incendium? Itaque idem quasi providi cives et senatores diligentes bellicum me cecinisse dicunt; Suscipiunt pacis patrocinium. Nonne sic disputant? " Inritatum Antonium non oportuit; Nequam est homo ille atque confidens; Multi præterea improbi" (quos quidem a se primum numerare possunt, qui hæc locuntur); Eos cavendos esse denuntiant. Utrum igitur in nefariis civibus ulciscendi, cum possis, an pertimescendi diligentior cautio est? -ί II. Atque hæc ii locuntur, qui quondam propter levitatem populares habebantur. Ex quo intellegi potest animo illos abhorruisse semper ab optimo civitatis statu, non voluntate fuisse populares. Qui enim evenit, ut, qui in rebus improbis populares fuerint, idem in re una maxime populari, quod eadem salutaris rei publicæ sit, improbos se quam popularis esse malint? Me quidem semper, uti scitis, adversarium multitudinis temeritati hæc fecit
Præclarissima causa popularem. Et quidem dicuntur * 8 vel potius se ipsi dicunt consulares; Quo nomine dignus est nemo, nisi qui tanti honoris nomen potest sustinere. Faveas tu hosti? Ille litteras ad te mittat de sua spe rerum secundarum? Eas tu lætus proferas, recites, describendas etiam des improbis civibus, eorum augeas animos, bonorum spem virtutemque debilites et te consularem aut senatorem, denique civem putes? Accipiet in optimam partem C. Pansa, fortissimus consul atque optimus. Etenim dicam animo amicissimo: Hunc ipsum mihi hominem familiarissimum, nisi talis consul esset, ut omnes vigilias, curas, cogitationes in rei publicæ sallite
Defigeret, consulem non putarem. Quamquam nos ab ineunte illius ætate usus, consuetudo, studiorum etiam honestissimorum societas similitudoque devinxit, eiusdemque cura incredibilis in asperrimis belli civilis periculis perspecta docuit non modo salutis, sed etiam dignitatis meæ fuisse fautorem, tamen eundem, ut dixi, nisi talis esset consul, negare esse consulem auderem. Idem non modo consulem esse dico, sed etiam memoria mea præstantissimum atque optimum consulem. Non quin pari virtute et voluntate alii fuerint, sed tantam Ic ausam non habuerunt, in qua et voluntatem suam
Et virtutem declararent; Hujus magnitudini animi, gravitati, sapientiæ tempestas est oblata formi latus, cum gubernat rem publicam si non optabili, at necessario tempore. Magis autem necessarium, patres conscripti, nullum tempus umquam fuit.
III. Itaque ego ille, qui semper pacis auctor fui, cuique pax, præsertim civilis, quamquam omnibus bonis, tamen in primis fuit optabilis (omne enim curriculum industriæ nostræ in foro, in curia, in amicorum_periculis propulsandis elaboratum est; Hinc honores amplissimos, hinc mediocres opes, hinc dignitatem, si quam habemus, consecuti sumus) —
Ego igitur pacis, ut ita dicam, alumnus, qui quantuscumque sum (nihil enim mihi adrogo), sine pace civili certe non fuissem (periculose dico; Quem ad modum accepturi, patres conscripti, sitis, horreo, sed pro mea perpetua cupiditate vestræ dignitatis retinendæ et augendæ quæso oroque vos, patres conscripti, ut primo, etsi erit vel acerbum auditu vel incredibile a M. Cicerone esse dictum, accipiatis sine offensione, quod dixero, neve id, priusquam, quale sit, explicaro, repudietis) — ego ille (dicam sæpius) pacis semper laudator, semper auctor pacem cum M. Antonio esse nolo. Magna spe ingredior in reliquam orationem, patres conscripti, quoniam periculosissimum locum silentio sum prætervectus.
Cur igitur pacem nolo? ^Quia turpis est, quia periculosa, quia esse non potest! Quæ tria dum explico, peto a vobis, patres conscripti, ut eadem benignitate, qua soletis, mea verba audiatis.
Quid est inconstantia, levitate, mobilitate cum singulis hominibus, tum vero universo senatui tur- 1
MARCUS TULLIUS CICERO pius? Quid porro inconstantius quam, quem modo hostem non verbo, sed re multis decretis judicaritis,
Cum hoc subito pacem velle conjungi? Nisi vero, cum C. Cæsari meritos illi quidem honores et debitos, sed tamen singulares et immortales decrevistis unam ob causam, quod contra M. Antonium exercitum comparavisset, non hostem tum Antonium judicavistis, nec tum hostis est a vobis judicatus Antonius, cum laudati auctoritate vestra veterani milites, qui C. Cæsarem secuti essent, nec tum hostem Antonium judicastis, cum fortissimis legionibus, quod illum, qui consul appellabatur, cum esset hostis, reliquissent, vacationes, pecunias, agros spopondistis.
IV. Quid? Cum Brutum omine quodam illius generis et nominis natum ad rem publicam liberandam, exercitumque ejus pro libertate populi Romani bellum gerentem cum Antonio, provinciamque fide simis adfecistis, tum non hostem judicastis Antonium? Quid? Cum decrevistis, ut consules, alter ambove, ad bellum proficiscerentur, quod erat bellum, si
Hostis Antonius non erat? Quid igitur profectus est vir fortissimus, meus collega et familiaris, A. Hirtius consul? At qua inbecillitate, qua macie! Sed animi vires corporis infirmitas non retardavit; Æquum, credo, putavit vitam, quam populi Romani votis retinuisset, pro libertate populi Romani in
MARCUS TULLIUS CICERO
Discrimen adducere. Quid? Cum dilectus haberi tota Italia jussistis, cum vacationes omnes sustulistis, tum ille hostis non est judicatus? Armorum officinas in urbe videtis, milites cum gladiis secuntur consulem, præsidio sunt specie consuli, re et veritate nobis, omnes sine ulla recusatione, summo etiam cum studio nomina dant, parent auctoritati vestræ; Non est judicatus hostis Antonius?
" At legatos misimus." Heu me miserum! Cur senatum cogor, quem laudavi semper, reprehendere? Quid? Vos censetis, patres conscripti, legatorum missionem populo Romano vos probavisse? Non intellegitis, non auditis meam sententiam flagitari? Cui cum pridie frequentes essetis adsensi, postridie ad spem estis inanem pacis devoluti. Quam turpe porro legiones ad senatum legatos mittere, senatum ad Antonium! Quamquam illa legatio non est, denuntiatio est paratum illi exitium, nisi paruerit huic ordini. Quid refert? Tamen opinio est gravior. Missos enim legatos omnes vident, decreti nostri non omnes verba noverunt.
V. Retinenda est igitur nobis constantia, gravitas, perseverantia., repetenda vetus illa severitas, siquidem auctoritas senatus decus, honestatem, laudem dignitatemque desiderat, quibus rebus hic ordo caruit nimium diu. Sed erat tum excusatio oppressis misera illa quidem, sed tamen justa; Nunc nulla est. 1 2
MARCUS TULLIUS CICERO Liberati regio dominatu videbamur, multo postea gravius urguebamur armis domesticis. Ea ipsa depulimus nos quidem; Extorquenda sunt. Quod si non possumus facere, (dicam, quod dignum est
Senatore et Romano homine) moriamur. Quanta enim illa erit rei publicæ turpitudo, quantum dedecus, quanta labes, dicere in hoc ordine sententiam M. Antonium nonsiilari loco! Cujus ut omittam innumerabilia scelera urbani consulatus, in quo pecuniam publicam maximam dissipavit, exules sine lege restituit, vectigalia divendidit, provincias de populi Romani imperio sustulit, regna addixit pecunia, leges civitati per vim imposuit, armis aut opsedit aut exclusit senatum: ut hæc, inquam, omittam, ne hoc quidem cogitatis, eum, qui Mutinam, coloniam populi Romani firmissimam, oppugnarit, imperatorem populi Romani, consulem designatum, opsederit, depopulatus agros sit, liunc in eum ordinem recipi,
Quo totiens ob has ipsas causas hostis judicatus sit, quam fœdum flagitiosumque sit?
Satis multa de turpitudine. Dicam deinceps, ut proposui, de periculo; Quod etsi minus est fugiendum quam turpitudo, tamen offendit animos majoris partis hominum magis.
VI. Poteritis igitur exploratam habere pacem, cum in civitate Antonium videbitis vel potius Antonios? Nisi forte contemnitis Lucium; Ego ne Gaium 1 2 quidem. Sed, ut video, dominabitur Lucius; Est enim patronus quinque et triginta tribuum, quarum sua lege, qua cum C. Cæsare magistratus partitus est, suffragium sustulit, patronus centuriarum equitum Romanorum, quas item sine suffragio esse voluit, patronus eorum, qui tribuni militares fuerunt, patro-
Nus Jani medii. Quis hujus potentiam poterit sustinere, præsertim cum eosdem in agros etiam deduxerit? Quis umquam omnes tribus, quis equites Romanos, quis tribunos militares? Gracchorum potentiam majorem fuisse arbitramini, quam hujus gladiatoris futura sit? Quem gladiatorem non ita appellavi, ut interdum etiam M. Antonius gladiator appellari solet, sed ut appellant ii, qui plane et Latine locuntur. Myrmillo in Asia depugnavit. Cum ornasset thræcidicis comitem et familiarem suum, illum miserum fugientem jugulavit, luculentam tamen ipse plagam accepit, ut declarat cicatrix.
Qui familiarem jugularit, quid is occasione data faciet inimico? Et qui illud animi causa fecerit, hunc prædæ causa quid facturum putatis? Non rursus improbos decuriabit, non sollicitabit rursus agrarios, non queretur expulsos? M. vero Antonius non is erit, ad quem omni motu concursus fiat civium perditorum? Ut nemo sit alius nisi ii, qui una sunt, et ii, qui hic ei nunc aperte favent, parumne erunt multi, præsertim cum bonorum præsidia discesserint, 1 2 3 illi parati sint ad nutum futuri? Ego vero metuo, si hoc tempore consilio lapsi erimus, ne illi brevi
Tempore nimis multi nobis esse videantur. Nec ego pacem nolo, sed pacis nomine bellum involutum reformido. Quare, si pace frui volumus, bellum gerendum est; Si bellum omittimus, pace numquam fruemur.
VII. Est autem vestri consilii, patres conscripti, in posterum quam longissime providere. Idcirco in hac custodia et tamquam specula conlocati sumus, uti vacuum metu populum Romanum nostra vigilia et prospicientia redderemus. Turpe est summo consilio orbis terræ, præsertim in re tam perspicua,
Consilium intellegi defuisse. Eos consules habemus, eam populi Romani alacritatem, eum consensum Italiæ, eos duces, eos exercitus, ut nullam calamitatem res publica accipere possit sine culpa senatus. Equidem non deero; Monebo, prædicam, denuntiabo, testabor semper deos hominesque, quid sentiam, nec solum fidem meam, quod fortasse videatur satis esse, sed in principe civi non est satis, curam, consilium vigilantiamque præstabo. " ' ~
VIII. Dixi de periculo? Docebo ne coagmentari quidem posse pacem; De tribus enim, quæ proposui, hoc extremum est.
Quæ potest pax esse M. Antonio primum cum senatu? Quo ore vos ille poterit, quibus vicissim vos illum oculis intueri? Quis vestrum illum, quem ille vestrum non oderit? Age, vos ille solum et vos
MARCUS TULLIUS CICERO ilium? Quid? Ii, qui Mutinam circumsedent, qui in Gallia dilectus habent, qui in vestras fortunas imminent, amici umquam vobis erunt aut vos illis? An equites Romanos amplectetur? Occulta enim fuit eorum voluntas judiciumque de Antonio. Qui frequentissimi in gradibus Concordiæ steterunt, qui nos ad libertatem recuperandam excitaverunt, arma, saga, bellum flagitaverunt, me una cum populo Romano in contionem vocaverunt, hi Antonium diligent et cum his pacem servabit Antonius?
Nam quid ego de universo populo Romano dicam? Qui pleno ac referto foro bis me una mente atque voce in contionem vocavit declaravitque maximam libertatis recuperandæ cupiditatem. Itaque erat optabile antea, ut populum Romanum comitem haberemus, nunc habemus ducem. Quæ est igitur spes, qui Mutinam circumsedent, imperatorem populi Romani exercitumque oppugnant, iis pacem cum
Populo Romano esse posse? An cum municipiis pax erit, quorum tanta studia cognoscuntur in decretis faciendis, militibus dandis, pecuniis pollicendis, ut in singulis oppidis curiam populi Romani non desideretis? Laudandi sunt ex hujus ordinis sententia Firmani, qui principes pecuniæ pollicendæ fuerunt; Respondendum honorifice est Marrucinis, qui ignominia notandos censuerunt eos, si qui militiam subterfugissent. Hæc jam tota Italia fient. Magna pax Antonio cum iis, his item cum illo. Quæ 1
Potest esse major discordia? In discordia autem pax dinem, L. Visidio, equiti Romano, homini in primis ornato atque honesto civique semper egregio, cujus ego excubias et custodias mei capitis cognovi in consulatu meo, qui vicinos suos non cohortatus est solum, ut milites fierent, sed etiam facultatibus suis sublevavit, huic, inquam, tali viro, quem nos senatus consulto conlaudare debemus, poteritne esse pacatus Antonius? Quid? C. Cæsari, qui illum urbe, quid?
D. Bruto, qui Gallia prohibuit? Jam vero ipse se placabit et leniet provinciæ Galliæ, aqua expulsus et repudiatus est? Omnia videbitis, patres conscripti, nisi prospicitis, plena odiorum, plena dis igitur id velle, quod fieri non potest, et cavete, per deos immortales! Patres conscripti, ne spe præsentis pacis perpetuam pacem amittatis.
IX. Quorsum hæc omnis spectat oratio? Quid enim legati egerint, nondum scimus. At vero excitati, erecti, parati, armati animis jam esse debemus, ne blanda aut supplici oratione aut æquitatis simulatione fallamur. Omnia fecerit oportet, quæ interdicta et denuntiata stint, priusquam aliquid postulet, Brutum exercitumque ejus oppugnare, urbis et agros provinciæ Galliæ populari destiterit, ad Brutum adeundi legatis potestatem fecerit, exercitum citra flumen Rubiconem eduxerit nec propius urbem milia passuum ducenta admoverit, fuerit et in senatus et in populi Romani potestate. Hæc si fecerit, erit integra potestas nobis deliberandi; Si senatui non paruerit, non illi senatus, sed ille populo Romano bellum indixerit.
Sed vos moneo, patres conscripti: libertas agitur populi Romani, quæ est commendata vobis, vita et fortunæ optimi cujusque, quo cupiditatem infinitam cum immani crudelitate jam pridem intendit Antonius, auctoritas vestra, quam nullam habebitis, nisi nunc tenueritis; Tætram et pestiferam beluam ne inclusam et constrictam dimittatis, cavete! Te ipsum, Pansa, moneo (quamquam non eges consilio, quo vales plui*imum, tamen etiam summi gubernatores in magnis tempestatibus a vectoribus admoneri solent), hunc tantum tuum apparatum tamque præclarum ne ad nihilum recidere patiare. Tempus habes tale, quale nemo habuit umquam. Hac gravitate senatus, hoc studio equestris ordinis, hoc ardore populi Romani potes in perpetuum rem publicam metu et periculo liberare. Quibus de rebus refers, P. Servilio adsentior. 35"