I. Nihil umquam longius his Kalendis Januariis mihi visum est, patres conscripti; Quod idem intellegebam per hos dies uni cuique vestrum videri. Qui enim bellum cum re publica gerunt, hunc diem non exspectabant; Nos autem tum, cum maxime consilio nostro subvenire communi saluti oporteret, in senatum non vocabamur. Sed querellam præteritorum dierum sustulit oratio consulum, qui ita locuti sunt, ut magis exoptatæ Kalendæ quam seræ esse videantur. Atque ut oratio consulum animum meum erexit spemque attulit non modo salutis conservandæ, verum etiam dignitatis pristinæ reciperandæ, sic me perturbasset ejus sententia, qui primus rogatus est, nisi vestræ virtuti constantiæque confiderem.
Hic enim dies vobis, patres conscripti, inluxit, hæc potestas data est, ut, quantum virtutis, quantum constantiæ, quantum gravitatis in hujus ordinis consilio esset, populo Romano declarare possetis. Recordamini, qui dies nudius tertius decimus fuerit, quantus consensus vestrum, quanta virtus, quanta constantia, quantam sitis a populo Romano laudem, quantam gloriam, quantam gratiam consecuti. Atque illo die, patres conscripti, ea constituistis, ut vobis
MARCUS TULLIUS CICERO jam nihil sit integrum nisi aut honesta pax aut bellum necessarium.
Pacem vult M. Antonius? Arma deponat, roget, deprecetur. Neminem æquiorem reperiet quam me, cui, dum se civibus impiis commendat, inimicus quam amicus esse maluit. Nihil est profecto, quod possit dari bellum gerenti; Erit fortasse aliquid, quod concedi possit roganti; Legatos vero ad eum mittere, de quo gravissimum et severissimum judicium nudius tertius decimus feceritis, non jam levitatis est, sed, ut, quod sentio, dicam, dementiæ.
II. Primum duces eos laudavistis, qui contra illum bellum privato consilio suscepissent, deinde milites veteranos, qui cum ab Antonio in colonias essent deducti, illius beneficio libertatem populi Romani
Anteposuerunt. Quid? Legio Martia, quid? Quarta cur laudatur? Si enim consulem suum reliquerunt^ vituperandæ sunt, si inimicum rei publicæ, jure laudantur. Atqui, cum consules nondum haberetis, decrevistis, ut et de præmiis militum et de honoribus imperatorum primo quoque tempore referretur. Placet eodem tempore præmia constituere eis, qui contra Antonium arma ceperint, et legatos ad Antonium mittere? Ut jam pudendum sit honestiora decreta esse legionum quam senatus, siquidem legiones decreverunt senatum defendere contra Antonium, senatus decernit legatos ad Antonium. 1
MARCUS TULLIUS CICERO Utrum hoc est confirmare militum animos an debilitare virtutem? Hoc dies duodecim profecerunt, ut, quem nemo præter Cotylam inventus sit qui defenderet, is habeat jam patronos etiam consulares? Qui utinam omnes ante me sententiam rogarentur 1 (quamquam suspicor, quid dicturi sint quidam eorum, qui post me rogabuntur) facilius contra dicerem, si quid videretur.
Est enim opinio decreturum aliquem Antonio illam ultimam Galliam, quam Plancus obtinet. Quid est aliud omnia ad bellum civile hosti arma largiri, primum nervos belli, pecuniam infinitam, qua nunc eget, deinde equitatum, quantum velit? Equitatum dico? Dubitabit, credo, gentis barbaras secum adducere. Hoc qui non videt, excors, qui, cum
Videt, decernit, impius est. Tu civem sceleratum et perditum Gallorum et Germanorum pecunia, peditatu, equitatu, copiis instrues? Nullæ istæ excusationes sunt: "Meus amicus est." Sit patriæ prius. "Meus cognatus." An potest cognatio propior ulla esse quam patriæ, in qua parentes etiam continentur? "M ihi pecuniam tribuit." Cupio videre, qui id audeat dicere. Quid autem agatur, cum aperuero, facile erit statuere, quam sententiam dicatis aut quam sequamini.
III. Agitur, utrum M. Antonio facultas detur opprimendæ rei publicæ, cædis faciendæ bonorum, orbis dividundæ, agrorum suis latronibus condonandi, populi Romani servitute opprimendi, an horum ei facere nihil liceat. Dubitate, quid agatis. At non
Cadunt hæc in Antonium. Hoc ne Cotyla quidem dicere auderet. Quid enim in eum non cadit, qui cujus acta se defendere dicit, ejus eas leges pervertit, quas maxime laudare poteramus? Ille paludes siccare voluit, hic omnem Italiam moderato homini, L. Antonio, dividendam dedit. Quid? Hanc legem populus Romanus accepit, quid? Per auspicia ferri potuit? Silet augur verecundus sine collegis de auspiciis. Quamquam illa auspicia non egent interpretatione; Love enim tonante cum populo agi non esse fas quis ignorat? Tribuni plebi tulerunt de provinciis contra acta C. Cæsaris, ille biennium, hi 2 sexennium. Etiam hanc legem populus Romanus accepit? Quid? Promulgata fuit, quid? Non ante lata quam scripta est, quid? Non ante factum vidimus,
Quam futurum quisquam est suspicatus? Ubi lex Cæcilia et Didia, ubi promulgatio trinum nundinum, ubi pœna recenti lege Junia et Licinia? Possuntne hæ leges esse ratæ sine interitu legum reliquarum? Eccui potestas in forum insinuandi fuit? Quæ porro illa tonitrua, quæ tempestas! Ut, si auspicia M. Antonium non moverent, sustinere tamen eum ac ferre posse tantam vim tempestatis imbris ac turbinum mirum videretur. Quam legem igitur se augur dicit tulisse non modo tonante love, sed prope cælesti clamore prohibente, hanc dubitabit contra
Auspicia latam confiteri? Quid? Quod cum eo collega tulit, quem ipse fecit sua nuntiatione vitiosum, nihilne ad auspicia bonus augur pertinere arbitratus est?
IV. Sed auspiciorum nos fortasse erimus interpretes, qui sumus ejus collegæ; Num ergo etiam armorum interpretes quærimus? Primum omnes fori aditus ita sæpti, ut, etiamsi nemo obstaret armatus, tamen nisi sæptis revolsis introiri in forum nullo modo posset; Sic vero erant disposita præsidia, ut, quo modo hostium aditus urbe prohibentur castellis et operibus, ita ab ingressione fori populum
Tribunosque plebi propulsari videres. Quibus de causis eas leges, quas M. Antonius tulisse dicitur, omnes censeo per vim et contra auspicia latas iisque legibus populum non teneri. Si quam legem de actis Cæsaris confirmandis deve dictatura in perpetuum tollenda deve coloniis in agros deducendis tulisse M. Antonius dicitur, easdem leges de integro, ut populum teneant, salvis auspiciis ferri placet. Quamvis enim res bonas vitiose per vimque tulerit, tamen eæ leges non sunt habendæ, omnisque audacia gladiatoris amentis auctoritate nostra repudianda est.
MARCUS TULLIUS CICERO
Illa vero dissipatio pecuniæ publicæ ferenda nullo modo est, per quam sestertium septiens miliens falsis perscriptionibus donationibusque avertit, ut portenti simile videatur tantam pecuniam populi Romani tam brevi tempore perire potuisse. Quid? Illi immanes quæstus ferendine, quos M. Antoni tota exhausit domus? Decreta falsa vendebat, regna, civitates, immunitates in æs accepta pecunia jubebat incidi. Hæc se ex commentariis C. Cæsaris, quorum ipse auctor erat, agere dicebat. Calebant in interiore ædium parte totius rei publicæ nundinæ; Mulier sibi felicior quam viris auctionem provinciarum regnorumque faciebat; Restituebantur exules quasi lege sine lege; Quæ nisi auctoritate senatus rescinduntur, quoniam ingressi in spem rei publicæ recuperandæ sumus, imago nulla liberæ civitatis relinquetur.
Neque solum commentariis commenticiis chirographisque venalibus innumerabilis pecunia congesta in illam domum est, cum, quæ vendebat Antonius, ea se ex actis Cæsaris agere diceret, sed senatus etiam consulta pecunia accepta falsa referebat; Syngraphæ obsignabantur, senatus consulta numquam facta ad ærarium deferebantur. Hujus turpitudinis testes erant etiam exteræ nationes. Fœdera interea facta, regna data, populi provinciæque liberatæ, ipsarumque rerum falsæ tabulæ C. Curio, came to a violent end. Gemente populo Romano toto Capitolio figebantur. Quibus rebus tanta pecunia una in domo coacervata est, ut, si hoc genus pecuniæ in ærarium redigatur, non sit pecunia rei publicæ defutura.
V. Legem etiam judiciariam tulit homo castus atque integer judiciorum et juris auctor. In quo nos fefellit. Antesignanos et manipulares et Alaudas judices se constituisse dicebat; At ille legit aleatores, legit exules, legit Græcos. O consessum judicum præclarum, O dignitatem consilii admirandam!
Avet animus apud consilium illud pro reo dicere. Cydam Cretensem, portentum insulæ, hominem audacissimum et perditissimum. Sed fac non esse; Num Latine scit? Num est ex judicum genere et forma? Num, quod maximum est, leges nostras moresve novit, num denique homines? Est enim Creta vobis notior quam Roma Cydæ; Dilectus autem et notatio judicum etiam in nostris civibus haberi solet; Gortynium vero judicem quis novit aut quis nosse potuit? Nam Lysiaden Atheniensem plerique novimus; Est enim Phædri, philosophi nobilis, filius, homo præterea festivus, ut ei cum Curio consessore eodemque conlusore facillume possit
Convenire. Quæro igitur: Si Lysiades citatus judex non responderit excuseturque Areopagites esse nec debere eodem tempore Romæ et Athenis res red. (In unum = to one denominat ion of coin).
MARCUS TULLIUS CICERO judicare, accipietne excusationem is, qui quæstioni præerit, Græculi judicis modo palliati, modo togati? An Atheniensium antiquissimas leges negleget? Qui porro ille consessus, di boni! Cretensis judex, isque nequissimus. Quem ad modum ad hunc reus alleget, quo modo accedat? Dura natio est. At Athenienses misericordes. Puto ne Curium quidem esse crudelem, qui periculum fortunæ cotidie facit. Sunt item lecti judices, qui fortasse excusabuntur; Habent enim legitimam excusationem exilii causa solum
Vertisse nec esse postea restitutos. Hos ille demens judices legisset, horum nomina ad ærarium detulisset, his magnam partem rei publicæ credidisset, si ullam speciem rei publicæ cogitavisset?
VI. Atque ego de notis judicibus dixi; Quos minus nostis, nolui nominare; Saltatores, citharistas, totum denique comissationis Antonianæ chorum in tertiam decuriam judicum scitote esse conjectum. Em causam, cur lex tam egregia tamque præclara maximo imbri, tempestate, ventis, procellis, turbinibus, inter fulmina et tonitrua ferretur, ut eos judices haberemus, quos hospites habere nemo velit. Scelerum magnitudo, conscientia maleficiorum, direptio ejus pecuniæ, cujus ratio in æde Opis confecta est, hanc tertiam decuriam excogitavit; Nec ante turpes judices quæsiti, quam honestis
MARCUS TULLIUS CICERO
Judicibus nocentium salus desperata est. Sed illud os, illam impuritatem cæni fuisse, ut hos judices legere auderet! Quorum lectione duplex imprimeretur rei publicæ dedecus, unum, quod tam turpes judices essent, alterum, quod patefactum cognitumque esset, quam multos in civitate turpes haberemus.
Hanc ergo et reliquas ejus modi leges, etiamsi sine vi salvis auspiciis essent rogatæ, censerem tamen abrogandas; Nunc vero cur abrogandas censeam, quas judico non rogatas?
An illa non gravissimis ignominiis monimentisque hujus ordinis ad posteritatis memoriam sunt notanda, quod unus M. Antonius in hac urbe post conditam urbem palam secum habuerit armatos? Quod neque reges nostri fecerunt neque ii, qui regibus exactis regnum occupare voluerunt. Cinnam memini, vidi Sullam, modo Cæsarem; Hi enim tres post civitatem a L. Bruto liberatam plus potuerunt quam universa res publica. Non possum adfirmare nullis telis eos
Stipatos fuisse, hoc dico: nec multis et occultis. At hanc pestem agmen armatorum sequebatur; Cassius, Mustela, Tiro gladios ostentantes sui similes greges ducebant per forum; Certum agminis locum tenebant barbari sagittarii. Cum autem erat ventum ad ædem Concordiæ, gradus conplebantur, lecticæ conlocabantur, non quo ille scuta occulta esse vellet, sed ne familiares, si scuta ipsi ferrent, laborarent. 1
VII. Illud vero tæterrimum non modo aspectu, sed etiam auditu, in cella Concordiæ conlocari armatos, latrones, sicarios, de templo carcerem fieri, opertis valvis Concordiæ, cum inter subsellia senatus versarentur latrones, patres conscriptos sententias dicere. Huc nisi venirem Kalendis Septembribus, etiam fabros se missurum et domum meam disturbaturum esse dixit. Magna res, credo, agebatur; De supplicatione referebat. Veni postridie, ipse non venit. Locutus sum de re publica minus equidem libere, quam mea consuetudo, liberius tamen, quam periculi minæ postulabant. At ille homo vehemens et violentus, qui hanc consuetudinem libere dicendi excluderet (fecerat enim hoc idem maxima cum laude L. Piso triginta diebus ante), inimicitias mihi denuntiavit, adesse in senatum jussit a. d. XIII Kalendas Octobres. Ipse interea septemdecim dies de me in Tiburtino Scipionis declamitavit sitim quærens; Hæc enim ei causa esse declamandi solet. Cum is dies, quo me adesse jusserat, venisset, tum vero agmine quadrato in ædem Concordiæ venit atque in me apsentem orationem ex ore impurissimo evomuit. Quo die si per amicos mihi cupienti in senatum venire licuisset, cædis initium fecisset ame (sic enim statuerat), cum autem semel gladium scelere imbuisset, nulla res ei finem cædendi nisi defatigatio et satietas attulisset. Etenim aderat Lucius frater, gladiator Asiaticus, qui myrmillo 1 Mylasis depugnarat; Sanguinem nostrum sitiebat, suum in illa gladiatoria pugna multum profuderat. Hic pecunias vestras æstimabat, possessiones notabat et urbanas et rusticas; Hujus mendicitas aviditate conjuncta in fortunas nostras imminebat; Dividebat agros, quibus et quos volebat; Nullus aditus erat privato, nulla æquitatis deprecatio; Tantum quisque habebat possessor, quantum reliquerat divisor Antonius. Quæ quamquam, si leges irritas feceritis, rata esse non possunt, tamen separatim suo nomine notanda censeo judicandumque nullos septemviros fuisse, nihil placere ratum esse, quod ab iis actum diceretur.
VIII. M. vero Antonium quis est qui civem possit judicare potius quam tæterrimum et crudelissimum hostem, qui pro æde Castoris sedens audiente populo Romano dixerit nisi victorem victurum neminem? Num putatis, patres conscripti, dixisse eum minacius quam facturum fuisse? Quid vero? Quod in contione dicere ausus est se, cum magistratu abisset, ad urbem futurum cum exercitu, introiturum quotienscumque vellet, quid erat aliud nisi denuntiare populo Romano servitutem? Quod autem ejus iter Brundisium, quæ festinatio, quæ spes, nisi ad urbem vel in urbem potius exercitum maximum adduceret? Qui autem dilectus centurionum, quæ effrenatio impotentis animi! Cum ejus promissis legiones fortissimæ reclamassent, domum ad se venire jussit centuriones, quos bene sentire de re publica cognoverat, eosque ante pedes suos uxorisque suæ, quam secum gravis imperator ad exercitum duxerat, jugulari cœgit. Quo animo hunc futurum fuisse censetis in nos, quos oderat, cum in eos, quos numquam viderat, tam crudelis fuisset, et quam avidum in pecuniis locupletium, qui pauperum sanguinem concupisset? Quorum ipsorum bona, quantacumque erant, statim suis comitibus compotoribusque discripsit.
Atque ille furens infesta jam patriæ signa a Brundisio inferebat, cum C. Cæsar deorum immortalium beneficio, divina animi, ingenii, consilii magnitudine, quamquam sua sponte eximiaque virtute, tamen adprobatione auctoritatis meæ colonias patrias adiit, veteranos milites convocavit, paucis diebus exercitum fecit, incitatos latronum impetus retardavit. Postea vero quam legio Martia ducem præstantissimum vidit, nihil egit aliud, nisi ut aliquando liberi essemus; Quam est imitata quarta legio.
IX. Quo ille nuntio audito cum senatum vocasset adhibuissetque consularem, qui sua sententia C.
Cæsarem hostem judicaret, repente concidit. Post autem neque sacrificiis sollemnibus factis neque votis nuncupatis non profectus est, sed profugit 1
Paludatus. At quo? In provinciam firmissimorum et fortissimorum civium, qui illum, ne si ita quidem venisset, ut nullum bellum inferret, ferre potuissent impotentem, iracundum, contumeliosum, superbum, semper poscentem, semper rapientem, semper ebrium. At ille, cujus ne pacatam quidem nequitiam quisquam ferre posset, bellum intulit provinciæ Galliæ, circumsedet Mutinam, firmissimam et splendidissimam populi Romani coloniam, oppugnat D. Brutum imperatorem, consulem designatum, civem
Non sibi, sed nobis et rei publicæ natum. Ergo Hannibal hostis, civis Antonius? Quid ille fecit hostiliter, quod hic non aut fecerit aut faciat aut moliatur et cogitet? Totum iter Antoniorum quid habuit nisi depopulationes, vastationes, cædes, rapinas? Quas non faciebat Hannibal, quia multa ad usum suum reservabat, at hi, qui in horam viverent, non modo de fortunis et de bonis civium, sed ne de utilitate quidem sua cogitaverunt.
Ad hunc, di boni! Legatos mitti placet? Norunt isti homines formam rei publicæ, jura belli, exempla majorum, cogitant, quid populi Romani maiestas, quid senatus severitas postulet? ' Legatos decernis? Si, ut deprecere, contemnet, si, ut imperes, non audiet; Denique, quamvis severa legatis mandata dederimus, nomen ipsum legatorum hunc, quem videmus, populi Romani restinguet ardorem, municipiorum atque Italiæ franget animos. Ut omittam hæc, quæ magna sunt, certe ista legatio moram et
Tarditatem adferet bello. Quamvis dicant, quod quosdam audio dicturos: Legati proficiscantur; Bellum nihilo minus paretur," tamen legatorum nomen ipsum et animos hominum et belli celeritatem morabitur.
X. Minimis momentis, patres conscripti, maximæ inclinationes temporum fiunt cum in omni casu rei publicæ, tum in bello, et maxime civili, quod opinione plerumque et fama gubernatur. Nemo quæret, quibus cum mandatis legatos miserimus; Nomen ipsum legationis ultro missæ timoris esse signum videbitur. Recedat a Mutina, desinat oppugnare Brutum, decedat ex Gallia; Non est
Verbis rogandus, cogendus est armis. Non enim ad Hannibalem mittimus, ut a Sagunto recedat, ad quem miserat olim senatus P. Valerium Flaccum et Q. Bæbium Tampilum (qui, si Hannibal non pareret, Karthaginem ire jussi sunt; Nostros quo jubemus ire, si non paruerit Antonius?); Ad nostrum civem mittimus, ne imperatorem, ne coloniam populi Romani oppugnet. Itane vero? Hoc per legatos rogandum est? Quid interest, per deos immortales! Utrum hanc urbem oppugnet an hujus urbis propugnaculum, coloniam populi Romani præsidii causa conlocatam? Belli Punici secundi, quod contra majores nostros Hannibal gessit, causa fuit Sagunti oppugnatio. Recte ad eum legati missi; Mittebantur ad Poenum, mittebantur pro Hannibalis hostibus nostris sociis. Quid simile tandem? Nos ad civem mittimus, ne imperatorem populi Romani, ne exercitum, ne coloniam circumsedeat, ne oppugnet, ne agros depopuletur, ne sit hostis?
XI. Age, si paruerit, hoc cive uti aut volumus aut possumus? Ante diem XIII Kalendas Januarias decretis vestris eum concidistis, constituistis, ut hæc ad vos Kalendis Januariis referrentur, quæ referri videtis, de honoribus et præmiis bene de re publica meritorum et merentium; Quorum principem judicastis eum, qui fuit, C. Cæsarem, qui M. Antoni impetus nefarios ab urbe in Galliam avertit; Tum milites veteranos, qui primi Cæsarem secuti sunt, atque illas cælestes divinasque legiones, Martiam et quartam, comprobastis, quibus, cum consulem suum non modo reliquissent, sed bello etiam persequerentur, honores et præmia spopondistis; Eodemque die D. Bruti, præstantissimi civis, edicto adlato atque proposito factum ejus conlaudastis, quodque ille bellum privato consilio susceperat, id vos auctoritate publica comprobastis. Quid igitur illo die aliud egistis, nisi ut hostem judicaretis Antonium?
His vestris decretis aut ille vos æquo animo adspicere poterit, aut vos illum sine dolore summo videbitis? Exclusit illum are publica, distraxit, segregavit non 1 2 solum scelus ipsius, sed etiam, ut mihi videtur, fortuna quædam rei publicæ.
Qui si legatis paruerit Romamque redierit, num umquam perditis civibus vexillum, quo concurrant, defuturum putatis? Sed hoc minus vereor; Sunt alia, quæ magis timeam et cogitem. Numquam parebit ille legatis. Novi hominis insaniam, adrogantiam, novi perdita consilia amicorum, quibus ille
Est deditus. Lucius quidem frater ejus, utpote qui peregre depugnarit, iamiham ducit. Sit per se ipse sailus, quod numqualn Sril; Per Ilus esse ei tamen non licebit. Teretur interea tempus, belli apparatus refrigescent. Unde est adhuc bellum tractum nisi ex retardatione et mora? Ut primum post discessum latronis vel potius desperatam fugam libere senatus haberi potuit, semper flagitavi, ut convocaremur. Quo die primum convocati sumus, cum designati consules non adessent, ieci sententia mea maximo vestro consensu fundamenta rei publicæ serius omnino, quam decuit (nec enim ante potui); Sed tamen, si ex eo tempore dies nullus intermissus esset, bellum profecto nullum haberemus. Omne malum
Nascens facile opprimitur, inveteratum fit plerumque robustius. Sed tum expectabantur Kalendæ januariæ, fortasse non recte.
XII. Verum præterita omittamus; Etiamne hanc moram adferemus dum proficiscantur legati, dum revertantur? Quorum expectatio dubitationem belli adfert; Bello autem dubio quod potest studium esse dilectus?
Quam ob rem, patres conscripti, legatorum mentionem nullam censeo faciendam; Rem administrandam arbitror sine ulla mora et confestim gerendam censeo; Tumultum decerni, justitium edici, saga sumi dico oportere, dilectum haberi sublatis vacationibus in urbe et in Italia præter Galliam tota. Quæ si erunt facta, opinio ipsa et fama nostræ severitatis obruet scelerati gladiatoris amentiam. Sentiet sibi bellum cum re publica esse susceptum, experietur consentientis senatus nervos atque vires; Nam nunc quidem pai'tium contentionem esse dictitat. Quarum partium? Alteri victi sunt, alteri sunt e mediis C. Cæsaris partibus; Nisi forte Cæsaris partes a Pansa et Hirtio consulibus et a filio C. Cæsaris oppugnari putamus. Hoc vero bellum non est ex dissensione partium, sed ex nefaria spe perditissimorum civium excitatum, quibus bona fortunæque nostræ notatæ sunt et jam ad cujusque opinionem distributæ.
Legi epistulam Antoni, quam ad quendam septemvirum, capitalem hominem, collegam suum, miserat. " Quid concupiscas, tu videris; Quod concupiveris, certe habebis." Em, ad quem legatos mittamus, cui bellum moremur inferre; Qui ne sorti quidem fortunas nostras destinavit, sed libidini cujusque nos ita addixit, ut ne sibi quidem quicquam integrum, 1 2 quod non alicui promissum jam sit, reliquerit. Cum hoc, patres conscripti, bello, bello, inquam, decertandum est, idque confestim; Legatorum tarditas repudianda est.
Quapropter, ne multa nobis cotidie decernenda
Sint, consulibus totam rem publicam commendandam censeo iisque permittendum, ut rem publicam defendant provideantque, ne quid res publica detrimenti accipiat, censeoque, ut iis, qui in exercitu M. Antoni sunt, ne sit ea res fraudi, si ante Kalendas Februarias ab eo discesserint. Hæc si censu eritis, patres conscripti, brevi tempore libertatem populi Romani auctoritatemque vestram recuperabitis. Si autem lenius agetis, tamen eadem, sed fortasse serius decernetis. De re publica quoad rettulistis satis decrevisse videor.
XIII. Altera res est de honoribus; De quibus dein-
Ceps intellego esse dicendum. Sed qui ordo in sententiis rogandis servari solet, eundem tenebo in viris fortibus honorandis. A. Bruto igitur, consule designato, more majorum capiamus exordium.
Cujus ut superiora omittam, quæ sunt maxima illa quidem, sed adhuc hominum magis judiciis quam publice laudata, quibusnam verbis ejus laudes hujus ipsius temporis consequi possumus? Neque enim ullam mercedem tanta virtus præter hanc laudis gloriæque desiderat; Qua etiam si careat, tamen sit se ipsa contenta, quamquam in memoria gratorum civium tamquam in luce posita lætetur. Laus igitur 1 * 3 judicii testimoniique nostri tribuenda Bruto est.
Quam ob rem his verbis, patres conscripti, senatus consultum faciendum censeo.
Cum D. Brutus imperator, consul designatus, provinciam Galliam in senatus populique Romani potestate teneat, cumque exercitum tantum tam brevi tempore summo studio municipiorum coloniarumque provinciæ Galliæ optime de re publica meritæ merentisque conscripserit, compararit, id eum recte et ordine exque re publica fecisse, idque D. Bruti præstantissimum meritum in rem publicam senatui populoque Romano gratum esse et fore. Itaque senatum populumque Romanum existimare D. Bruti imperatoris, consulis designati, opera, consilio, virtute incredibilique studio et consensu provinciæ Galliæ rei publicæ difficillumo tempore esse subventum."
Huic tanto merito Bruto, patres conscripti, tantoque in rem publicam beneficio quis est tantus honos qui non debeatur? Antonio patuisset Gallia, si oppressis municipiis et coloniis imparatis in illam ultimam Galliam penetrare potuisset, quantus rei publicæ terror impenderet? Dubitaret, credo, homo amentissimus atque in omnibus consiliis præceps et devius non solum cum exercitu suo, sed etiam cum omni immanitate barbariæ bellum inferre nobis, ut ejus furorem ne Alpium quidem muro cohibere possemus. Hæc igitur habenda gratia est D. Bruto, qui illum nondum interposita auctoritate vestra
Suo consilio atque judicio non ut consulem recepit, sed ut hostem arcuit Gallia seque obsideri quam hanc urbem maluit. — Ri abeat ergo hujus tanti facti tamque præclari decreto nostro testimonium sempiternum, Galliaque, quæ semper præsidet atque præsedit huic imperio libertatique communi, merito vereque laudetur, quod se suasque vires non tradidit, sed opposuit Antonio.
XIV. Atque etiam M. Lepido pro ejus egregiis in rem publicam meritis decernendos honores quam amplissimos censeo. Semper ille populum Romanum liberum voluit maximumque signum illo die dedit voluntatis et judicii sui, cum Antonio diadema Cæsari imponente se avertit gemituque et mæstitia declaravit, quantum haberet odium servitutis, quam populum Romanum liberum cuperet, quam illa, quæ tulerat, temporum magis necessitate quam judicio tulisset. Quanta vero is moderatione usus sit in illo tempore civitatis, quod post mortem Cæsaris consecutum est, quis nostrum oblivisci potest? Magna hæc, sed ad
Majora properat oratio. Quid enim, odi immortales! Admirabilius omnibus gentibus, quid optatius populo Romano accidere potuit, quam, cum bellum civile maximum esset, cujus belli exitum omnes timeremus, sapientia et clementia id potius extingui quam armis et ferro rem in discrimen adducere? Quodsi eadem ratio Cæsaris fuisset in illo tætro miseroque bello, ut 1 2 omittam patrem, duos Cn. Pompei, summi et singularis viri, filios incolumes haberemus, quibus certe pietas fraudi esse non debuit. Utinam omnes M. Lepidus servare potuisset! Facturum fuisse declaravit in eo, quod potuit, cum Sex. Pompeium restituit civitati, maximum ornamentum rei publicæ, clarissimum monumentum clementiæ suæ. Gravis illa fortuna populi Romani, grave fatum. Pompeio enim patre, quod imperii populi Romani lumen fuit, extincto interfectus est patris simillimus filius Sed omnia mihi videntur deorum immortalium judicio expiata Sex. Pompeio rei publicæ conservato.
XV. Quam ob causam justam atque magnam, et quod periculosissimum civile bellum maximumque humanitate et sapientia sua M. Lepidus ad pacem concordiamque convertit, senatus consultum his verbis censeo perscribendum:
" Cum a M. Lepido imperatore, pontifice maximo, sæpe numero res publica et bene et feliciter gesta sit, populusque Romanus intellexerit ei dominatum regium maxime displicere, cumque ejus opera, virtute, consilio singularique clementia et mansuetudine bellum acerbissimum civile sit restinctum, Sextusque Pompeius Cn. F. Magnus hujus ordinis auctoritate ab armis discesserit et a M. Lepido imperatore, pontifice maximo, summa senatus populique 1 Romani voluntate civitati restitutus sit, senatum populumque Romanum pro maximis plurimisque in rem publicam M. Lepidi meritis magnam spem in ejus virtute, auctoritate, felicitate reponere otii, pacis, concordiæ, libertatis, eiusque in rem publicam meritorum senatum populumque Romanum memorem fore, eique statuam equestrem inauratam in rostris, aut quo alio loco in foro vellet, ex hujus ordinis sententia statui placere."
Qui honos, patres conscripti, mihi maximus videtur; Primum quia justus est; Non enim solum datur propter spem temporum reliquorum, sed pro amplissimis meritis redditur; Nec vero cuiquam possumus commemorare hunc honorem asenatu tributum judicio senatus soluto et libero.
XVI. Venio ad C. Cæsarem, patres conscripti, qui nisi fuisset, quis nostrum esse potuisset? Advolabat ad urbem a Brundisio homo impotentissimus ardens odio, animo hostili in omnes bonos cum exercitu, Antonius. Quid hujus audaciæ et sceleri poterat opponi? Nondum ullos duces habebamus, non copias; Nullum erat consilium publicum, nulla libertas; Dandæ cervices erant crudelitati nefariæ; Fugam quærebamus omnes, quæ ipsa exitum non
Habebat. Quis tum nobis, quis populo Romano optulit hunc divinum adulescentem deus? Qui, cum omnia ad perniciem nostram pestifero illi civi paterent, subito præter spem omnium exortus prius confecit exercitum, quem furori M. Antoni opponeret,
MARCUS TULLIUS CICERO quam quisquam hoc eum cogitare suspicaretur. Magni honores habiti Cn. Pompeio, cum esset adulescens, et quidem jure; Subvenit enim rei publicæ, sed ætate multo robustior et militum ducem quærentium studio paratior et in alio genere belli; Non enim omnibus Sullæ causa grata; Declarat multitudo proscriptorum, tot municipiorum
Maximæ calamitates. Cæsar autem annis multis minor veteranos cupientes jam requiescere armavit; Eam complexus est causam, qiiæ esset senatui, quæ populo, quæ cunctæ Italiæ, quæ dis hominibusque gratissuma. Et Pompeius ad L. Sullæ maximum imperium victoremque exercitum accessit; Cæsar se ad neminem adjunxit; Ipse princeps exercitus faciendi et præsidii comparandi fuit. Ille adversariorum partibus agrum Picenum habuit inimicum, hic ex Antoni amicis, sed amicioribus libertatis contra Antonium confecit exercitum. Illius opibus Sulla regnavit, hujus præsidio Antoni dominatus oppressus est.
Demus igitur imperium Cæsari, sine quo res militaris administrari, teneri exercitus, bellum geri non potest; Sit pro prætore eo jure, quo qui optimo. Qui honos quamquam est magnus illi ætati, tamen ad necessitatem rerum gerendarum, non solum ad dignitatem valet. Itaque illa quæramus, quæ vix hodierno die consequemur.
XVII. Sed sæpe spero fore hujus adulescentis
Ornandi honorandique et nobis et populo Romano potestatem; Hoc autem tempore ita censeo decernundum: 46 " Quod C. f., pontifex, pro prætore, summo rei publicæ tempore milites veteranos ad libertatem populi Romani cohortatus sit eosque conscripserit, quodque legio Martia quartaque summo studio optimoque in rem publicam consensu C. Cæsare duce et auctore rem publicam, libertatem populi Romani defendant, defenderint, et quod C. Cæsar pro prætore Galliæ provinciæ cum exercitu subsidio profectus sit, equites, sagittarios, elephantos in suam populique Romani potestatem redegerit difficillumo que rei publicæ tempore saluti dignitatique populi Romani subvenerit, ob eas causas senatui placere C. Cæsarem C. f., pontificem, pro prætore, senatorem esse sententiamque loco prætorio dicere, eiusque rationem, quemcumque magistratum petet, ita haberi, ut haberi per leges liceret, si anno superiore quæstor fuisset."
Quid est enim, patres conscripti, cur eum non quam primum amplissimos honores capere cupiamus? Legibus enim annalibus cum grandiorem ætatem ad consulatum constituebant, adulescentiæ temeritatem verebantur; C. Cæsar ineunte ætate docuit ab excellenti eximiaque virtute progressum ætatis expectari non oportere. Itaque majores nostri 1 veteres illi admodum antiqui leges annales non habebant, quas multis post annis attulit ambitio, ut gradus esset petitionis inter æquales. Ita sæpe magna indoles virtutis, priusquam rei publicæ
Prodesse potuisset, extincta est. At vero apud antiquos Rulli, Decii, Corvini multique alii, recentiore autem memoria superior Africanus, T. Flamininus admodum adulescentes consules facti tantas res gesserunt, ut populi Romani imperium auxerint, nomen omarint. Quid? Macedo Alexander cum ab ineunte ætate res maximas gerere cœpisset, nonne tertio et tricesimo anno mortem obiit? Quæ est ætas nostris legibus decem annis minor quam consularis. Ex quo judicari potest virtutis esse quam ætatis cursum celeriorem.
XVIII. Nam quod ii, qui Cæsari invident, simulant se timere, ne verendum quidem est, ut tenere se possit, ut moderari, ne honoribus nostris elatus
Intemperantius suis opibus utatur. Ea natura rerum est, patres conscripti, ut, qui sensum veræ gloriæ ceperit, quique se ab senatu, ab equitibus Romanis populoque Romano universo senserit civem carum haberi salutaremque rei publicæ, nihil cum hac gloria comparandum putet. Cæsari, patri dico, contigisset adulescenti, ut esset senatui atque optimo cuique carissimus! Quod cum consequi neglexisset, omnem vim ingenii, quæ summa 3°4 fuit in illoj in populari levitate consumpsit. Itaque cum respectum ad senatum et ad bonos non haberet, eam sibi viam ipse patefecit ad opes suas amplifi-
Ejus autem filii longissume diversa ratio est; Qui cum omnibus est, tum optimo cuique carissimus. In hoc spes libertatis posita est, ab hoc accepta jam salus, huic summi honores et exquiruntur et parati
Sunt. Cujus igitur singularem prudentiam admiramur, ejus stultitiam timemus? Quid enim stultius quam inutilem potentiam, invidiosas opes, cupiditatem dominandi præcipitem et lubricam anteferre veræ, gravi, solidæ gloriæ? An hoc vidit puer; Si ætate processerit, non videbit? " At est quibusdam inimicus clarissimis atque optimis civibus." Nullus iste timor esse debet; Omnes Cæsar inimicitias rei publicæ condonavit, hanc sibi judicem constituit, hanc moderatricem omnium consiliorum atque factorum. Ita enim ad rem publicam accessit, ut eam confirmaret, non ut everteret. Omnes habeo cognitos sensus adulescentis. Nihil est illi re publica carius, nihil vestra auctoritate gravius, nihil bonorum virorum indicio optatius, nihil vera gloria dulcius.
Quam ob rem ab eo non modo nihil timere, sed majora et meliora exspectare debetis neque in eo, qui adD. Brutum obsidione liberandum profectus sit, timere ne memoria maneat domestici doloris, quæ plus apud eum possit quam salus civitatis. Audebo etiam obligare fidem meam, patres conscripti, vobis populoque Romano reique publicæ; Quod profecto, cum me nulla vis cogeret, facere non auderem pertimesceremque in maxima re periculosam opinionem temeritatis. Promitto, recipio, spondeo, patres conscripti, C. Cæsarem talem semper fore civem, qualis hodie sit, qualemque eum maxime velle esse
XIX. Quæ cum ita sint, de Cæsare satis hoc tempore dictum habebo. Nec vero de L. Egnatuleio, fortissimo et constantissimo civi amicissimoque rei publicæ, silendum arbitror, sed tribuendum testimonium virtutis egregiæ, quod is legionem quartam ad Cæsarem adduxerit, quæ præsidio consulibus, senatui populoque Romano reique publicæ esset; Ob eam causam placere, uti L. Egnatuleio triennium ante legitimum tempus magistratus petere, capere, gerere liceat. In quo, patres conscripti, non tantum commodum tribuitur L. Egnatuleio, quantus honos; In tali enim re satis est nominari.
De exercitu autem C. Cæsaris ita censeo decernundum:
" Senatui placere militibus veteranis, qui Cæsaris pontificis auctoritatem secuti libertatem populi Romani auctoritatemque hujus ordinis defenderint atque defendant, iis liberisque eorum militiæ vacationem esse; Utique C. Hirtius consules, alter ambove, si eis videretur, cognoscerent, qui ager iis coloniis esset, quo milites veterani deducti essent, qui contra legem Juliam possideretur, ut is militibus veteranis divideretur; De agro Campano separatim cognoscerent inirentque rationem de commodis militum veteranorum augendis; Legionique Martiæ et legioni quartæ et iis militibus, qui de legione secunda, tricesima quinta ad C. Hirtium consules venissent suaque nomina edidissent, quod iis auctoritas senatus populique Romani libertas carissima sit et fuerit, vacationem militiæ ipsis liberisque eorum esse placere extra tumultum Gallicum Italicumque, easque legiones bello confecto missas fieri placere; Quantamque pecuniam militibus earum legionum in singulos C. Cæsar pontifex, pro prætore, pollicitus sit, tantam dari placere; Utique C. Hirtius consules, alter ambove, si eis videretur, rationem agri haberent, qui sine injuria privatorum dividi posset; Iisque militibus, legioni Martiæ et legioni quartæ ita darent, adsignarent, ut quibus militibus amplissime dati, adsignati essent."
Dixi ad ea omnia, consules, de quibus rettulistis; Quæ si erunt sine mora matureque decreta, facilius adparabitis ea, quæ tempus et necessitas flagitat. Celeritate autem opus est; Qua si essemus usi, bellum, ut sæpe dixi, nullum haberemus. 1