M. Tullius Cicero: Actio Secunda in Verrem, Liber Primus

Divinatio in Cæcilium Actio I Actio II Liber I Actio II Liber II Actio II Liber III Actio II Liber IV Actio II Liber V

Neminem vestrum ignorare arbitror, judices, hunc per hoscc dies sermonem vulgi atque hanc opinionem populi Romani fuisse, C. Verrem altera actione responsurum non esse neque ad indicium adfuturum. Quæ fama non idcirco solum eroanarat quod iste certe statuerat ac deliberaverat non adesse, verum etiam, quod nemo quemquam tam audacem, tam amente cn, tam impudentem fore arbitrabatur qui tam nefariis criminibus, tam multis testibus convictus ora judicum aspicere aut oe suum populo Romano ostendere auderet. Est idem Verres qui fuit semper, ut ad audendum proic ctus, sic paratus ad audiendum. Præsto est, respondet, defenditur; Ne hoc quidem sibi reliqui facit ut, in rebus turpissimis cum manifesto teneatur, $i reticeat ct absit, tomen impudentiæ suæ pudentem exitum quæslsse videatur. Patior, judices, ct non moleste fero me laboris mei, vos virtutis vestræ fructum esse laturos. Nam si late id fecisset quod prius statuerat, ut non adesset, minus aliquanto quam milii opus esset cognosceretur quid ego in hac

[122]122 Accusatione comparanda constitucndaquc claborassem; Vestra vero laus tenuis plane atque obscura,

[3]3 Judi cce, esset. Neque hoc a vobis populus Romanus exspectat, neque eo potest esse contentus, si condemnatus sit Is qui adesse noluerit, et si fortes fueritis in co quem nemo sit ausus defendere. Im no vero adsit, respondeat; Summis opibus, summo studio potentissimorum hominum defendatur; Certet mea diligentia cum illorum omnium cupiditate* vestra integritas cum istius pecunia, testium constantia cum illius patronorum minis atque potentia. Tum demum illa victa videbuntur, cum in contentionem certa*

[4]4 Menque venerint. Absens si iste esset damnatus, non tam sibi consuluisse quain invidisse vestræ laudi videretur.

II. Neque enim salus ulla rel publicæ major hoc tempore reperiri potest quam populum Romanum intellegere, diligenter retectis ab accusatore judicibus, socios, leges, rempublicam senatorio consilio maxime posse defendi; Neque tanta fortunis om nium pernicies potest accedere quam opinione popuit Romani rationem veritatis, integritatis, fidei, religionis ab hoc

[6]6 Ordine abiudicari. Itaque mihi videor magnam et maxime ægram et prope depositam reipublicæ partem suscepisse; Neque in eo magis meæ quam

[134]134 Vestræ laudi existimationique servisse. Accessi enim ad invidiam judiciorum levandam vituperationemque tollendam; Ut, cum hæc res pro voluntate populi Romani esset judicata, aliqua ex parte mea diligentia constituta auctoritas judiciorum videretur: postremo, utcumque esset boo judicatam, utfinisaliquandoiudieiariæ controversiæconstitucrc-

[9]9 Tur. Etenim sine dubio" judices, in hac causa ca res in discrimen adducitur. Reus est enim noccntissim us; Qui si condemnatur, desinent homines dicere his judiciis pecuniam plurimum posse; Sin absolvitur, desinemus nos de judiciis transferendis recusare.

Tametsi de absolutione istius neque ipse jam sperat nec populus Romanos metuit: dc impudentia singulari, quod adest, quod respondet, sunt qui mirentur. Mihi pro cetera ejus audacia atque amentia nc hoc quidem mirandum "detur. Multa enim et in deos et in homines impie nefaricque commisit, quorum scelerum pœnis agitatur et mente r consilioque deducitur. III. Agunt eum præcipitem pœnæ civium Romanorum, quos partim securi percussit, partim in vinculis necavit, partim implorantes jura libertatis et civitatis in crucem sustulit. Rapiunt cum ad supplicium di patrii,qu©d iste inventus est qui e complexu parentum abreptos filios ad necem duceret ct parentes pretium pro sepultura liberum posceret. Religiones vero cæriinoniæque omnium liti sacrorum fa norum que violatæ, simulacraque deorum, quæ non ntodo ex suis templis ablata aunt, sed etiam iaccnt in tenebris ab isto retrusa atque abdita, consistere ejus animum sine furore atque amentia non

[8]8 Sinunt. Neque iste mihi videtur $e ad damnationem solum offerre, neque hoc avaritiæ supplicio communi, qui se tot sceleribus obstrinxerit, contentus esse: singularem quondam pœnam istius immanis atque importuna natura desiderat. Non id solum quæritur, ut isto damnato bona restituantur Us quibus erepta sunt, sed et religiones deorum immortalium expiandæ et civium Romanorum cruciatus multorumque innocentium sanguis istius supplicio eluendus est. Non enim furem sed ereptorem, non adulterum sed expugnatorem pudicitiæ, non sacrilegum sed hostem sacrorum religionumque, non sicarium sed crudelissimum carnificem civium socio* rumque in vestrum judic juro adduximus; Ut ego hunc unum ejus modi reum post hominum memoriam fuisse arbitrer cui damnari expediret.

IV. Nam quis hoc non intellegit, istum absolutum dis hominibusque Invitis tamen ex manibus populi Romani eripi nullo modo posse? Quis hoc non perspicit, præclare nobiscum actum iri si populus Romanus istius unius supplicio contentus fuerit, ac non sic statuerit, non istum majus in sese scelus conce* >28 pisse, cum fan a spoliarit, cum tot homines innocentes neeaxit, cum cives Romanos morte, cruciatu, cruce affecerit, cum prædonum duces accepta pecunia dimiserit, quam eos, si qui istum tot, tantis, tam nefariis sceleribus coopertum jurata sententia sua 1-0 likerarint? Non est, non est in hoc homine cuiquam peccandi locus, judices: non is est reus, non id tempus, non id consilium, (metuo ne quid arrogantius npudt teles viros videar dicere) ne actor quidem est is cui reus tam nocens, tam perditus, tam convictus aut occulte surripi aut impune eripi possit. His ego judkibus non probat" C. Verrem contra leges pecuniam cepisse? Sustinebunt toles viri sc tot senatoribus, tot equitibus Romanis, tot civitatibus, tot hominibus honestissimis ex tam illustri provincia, tot populorum privatorumque litteris non credidisse? Tantæ populi U Romani voluntati restitisse? Sustineant: reperie* mus, si istum vivum ad aliud judtcium perducere poterimus, quibus probemus istum in quæstura pc cuniam publicem Cn. Ca rboni consuli datam avertisse, quibus persuadeamus istum alieno nomine a quæ st oribus urbanis, quod priore actione didicistis, pecuniam abstulisse; Erunt qui ct in co quoque au daciam cius reprehendant, quod aliquot nominibus de capite quantum commodum fuerit frumenti decumani detraxerit; Erunt etiam fortasse, indices, qui illum cius peculatum vel acerrime vindicandam patent, quod iste M. Marcelli et P. Africani monumenta, qyæ nomine illorum, re vera populi Romani et erant et habebantur, ex fanis religiosissimis et ex urbibus sociorum atque amicorum non dubitant auferre. V. IS Emerserit ex peculatus etiam judicio: meditetur de ducibus hostium quos accepta pecunia liberavit; Videat quid de illis respondeat quos tn coram locum subditos domi suæ reservavit; Quærat non solum quem ad modum nostro crimini, verum etiam quo pacto suæ confessioni, possit mederi; Meminerit sc priore actione, clamore populi Romani infesto atque inimico excitatum, confessum esæ duces prædonum a se securi non esse percussos, se jam tum esse veritum nc sibi crimini daretur eos ab sc pecunia liberatos; Fateatur id quod negari non potest, se privatum hominem prædonum duces vivos atque incolumes domi suæ, posteaquam Romam redierit, usque dum per me licuerit retinuisse. Hoc in illo maiestatis judicio si licuisse sibi ostenderit, ego oportuisse concedam. Kxhwquoqueev"erit: proficiscareoquome

[13]13 Jampridem vocat populus Romanus; De jure enim libertatis et civitatis suum putat esse judi eium, et recte putat. Confringat iste sane vi sua consilia senatoria, quæstiones omnium perrumpat, evolet ex vestra severitate: mihi credite, artioribus apud 1S2 populum Romanum laqueis tenebitur. Credet iis equitibus Romanis populus Romanus qui ad vos antea producti testes ipsis inspectantibus ab isto civem Romanum" qui cognitores homines honestos daret. Ii sublatum esse in crucem dixerunt. Credent omnes v. et xxx. Tribus homini gravissimo atque ornatissimo M. Annio" qui se præsente civem Romanum securi percussum esse dixit. Audietur a populo Romano vir primarius, eques Romanus, L. Flavius, qui suum familiarem Herennium, negotiatorem ex Africa, cum eum Syracusis amplius centum cives Romani cognoscerent lacrimantwqæ defenderent, pro testimonio dixit securi esse percussum. Probabit fidem et auctoritatem et religionem suam L. Sucttius, homo omnibus ornamentis præditus, qui juratus apud vos dixit multos cives Romanos in lautumiis istius imperio crudelissime per vim morte esse multatos. Hanc ego causam com agam beneficio populi Romani de loco superiore, non vereor ne aut istum vis ulla ex populi Romani suffragiis eripere aut ame ullum munus ædilitatis amplius aut gratius populo Romano esse possit.

[15]15 VI. Quapropter omnes in hoc judicio conentur omnia; Nihil est jam quod in hac causa peccare quisquam, judices, nisi vestro periculo possit. Mea quidem ratio cum in præteritis rebus est cognita, tum * * In reliquis explorata atque provisa est. Ego meum studium in rem publicam jam illo tem poTe ostendi cum longo intervallo veterem consuetudinem rettuli, et rogatu locivrtfm atque amicorum populi Romani, meorum autera necessariorum, nomen hominis audadssimi detuli. Quod meum factum lectissimi viri atque ornatissimi (quo in numero e vobis complures fuerunt) ita probarunt ut ei qui istius quæstor fuisset, et ab isto læsus inimicitias (ustas persequeretur, non modo deferendi nominis, sed ne subscribendi quidem, cum id postularet, facerent

[20]20 Potestatem. In Siciliam sunt inquirendi causa profectus; Quo in negotio industriam mew" celeritas reditionis, diligentiam multitudo litterarum et testium declaravit; Pudorem vero ac religionem quod, cum venissem senator ad socios populi Romani, qui in ea provincia quæstor fuissem, ad hospites meos ac necessarios causæ communis defensor deverti potius quam ad eos qui a mc auxilium petivissent. Nemini meus adventus labori aut sumptui neque publice neque privatim fu it; Vim in inquirendo tantam habui quantam mihi lex dabat, non quantam habere, pote*

[27]27 Ram ipsorum studio, quos iste vexarat. Romam ut ex Sicilia redii, cum iste atque istius amici, homines lauti et urbani, sermones ejus modi disslpassent, quo animos testium retardarent, me magna pecunia a vera accusatione esse deductum; Tametsi probabatur nemini, quod et ex Sicilia testes erant ii qui quæstorem me in provincia cognoverant, et hinc homines maxime illustres, qui, ut Ipsi noti sunt, sic nostrum unum quemque optime norunt, tamen usque co timui ne quis de mea fide atque integritate dubitaret donec ad rciciundos judiccs venimus.

V II. Sciebam in rete jundis judicibus nonnullos memoria nostra pactionis suspicionem non vitasse, cum in ipsa accusatione eorum industria ac diligentia

[19]19 Probaretur. Ita rcicci judices ut hoc constet, post hunc statum reipublicac quo nunc utimur simili splendore et dignitate consilium nullum fuisse. Quam iste laudem communem sibi ait esse mecum; Qui cum P. Galbam judicem reiecisset M. Lucretium retinuit, et cum ejus patronus ex co quæreret cur suos familiarissimos, Sex. Peducæum, Q. Considium, Q_ lunium reici passus esset, respondit quod eos in judicando nimium sui jurks sententiæque

[19]19 Cognossct. Itaque judicibus reiectis sperabam jam onus meum vobiscum esse commune; Putabam non solum notis sed etiam ignotis pTobatam meam fidem esse et diligentiam. Quod me non fefellit; Nam comitiis meis, cum iste infinita largitione contra me uteretur, populus Romanus judicavit istius pecuniam, quæ apud mc contra fidere me am nihil potuisset, apud se contra honorem meum nihil posse debere. Quo * quidem die primum, judices, cituti in hunc ream con sedistis, quis tam iniquus huic ordini fuit, quis tam novn ruin rerum judicio ruin ju.<Ucumque cupidus, qui non aspectu consessuquc vestro commoveretur?

[50]50 Cum io eo vestra dignitas mihi fructum diligentiæ referret, id sum assecutus, ut una hora qua cœpi dicere reo audaci, pecunioso, profuso, perdito spem judicii corrumpendi præciderem; Ut primo die testium tanto numero citato populus Romanus judfcaret isto absoluto rempubUcam stare non posse; Ut alter dies amicis istius ac defensoribus non modo spem victoriæ sed etiam voluntatem defensionis auferret; Ut tertius dies sic hominem prosterneret ut, morbo simulato, non quid responderet, sed quem ad modum non responderet deliberaret. Deinde reliquis diebus his criminibus, his testibus, et urbanis et provincialibus, sic obrutus atque oppressus est ut his ludorum diebus intcrpo&itis nemo is-tum com perendina tum sed condemnatum judicaret.

[51]51 VIII. Quapropter ego, quod ad me attinet, judi cea, vici: non enim spolia C. Venis sed existimationem populi Romani concupivi. M eum fuit cum causa æccderc ad accusandum; Quæ causa fuit honestior quam atam illustri provincia defensorem constitui et ΠΟ deligi? Rei publicæ consulere: quid tam ere publica quam In tanta invidia indiciorum adducere hominem cujus damnatione totus vrdo cum populo Romano et in laude et in gratia possit esse? Ostendere ac persuadere hominem nocentem adductum esse; Quis est in populo Romano qui hoc non ex priore actione abstulerit, omnium ante damnatorum scelera, furta, flagltla, si unum in locum conferantur, vix cum hujus

[22]22 Parva parte æquari eonfenrique posse? Vos, quod ad vestram famam existimationem salutcmque com munem pertinet, judices, prospicite atque consulite. Splendor rester facit ut peccare sine summo rei pubUcac detrimento ac periculo non possitis. Non enim potest sperare populus Romanus esæ alios in senatu qui recte possint judicare, vos si non potueritis; Neccssc est, cum de toto ordine desperarit, aliud genus hominum atque aliam rationem indiciorum requirat. Hoc si vobis ideo levius videtur quod putatis onus esse grave et incommodum judicare, intellegere debetis primum interesse utrura id onus vosmet ipsi reieeeriUa, an, quod probare populo Romano fidem vestram et religionem non potueritis, eo vobis judicandi potestas erepta sit; Deinde etiam itlud cogitare, quanto periculo venturi simus ad eos judices quos propter odium nostri populus Romanus

[142]142 [23]23 De nobis voluerit judicare. Verum vobis dicam id quod intellexi, judkes. Homines scitote esse quos dam quos tantum odium nostri ordinis teneat ut hoc palam jam dictitent, se istum, quem sciant ease hominem improbissimum, hoc uno nomine absolvi velle, ut ab senatu judicia per ignominiam turpi* tudi nemque auferantur Hace me pluribus verbis, judices, vobiscum agere cœgit non timor meus de vestra fide, sed spes illorum nova, quæ cum Verrem a porta subito ad judicium retraxisset, nonnulli suspicati sunt non sine causa illius consili um tam repente esse mutatum.

[24]24 IX. Nunc, ne ύονο querimoniæ genere uti possit Hortensius et ca dicere, opprimi reum de quo nihil dicat accusator, nihil esse tam periculosum fortunis innocentium quam taceTe adversarios; Et ne aliter quam ego velim meum laudet ingenium cum dicat me, si multa dixissem, sublevaturum fuisse eum quem contra dicerem, quia non dixerim, perdidisse: morem illi geram, utar oratione perpetua; Non quoniam hoc sit nec esse, verum ut experiar utrum ille ferat molestius me tunc tacuisse an nunc dicere. 5 Hic tu fortasse eris diligens, ne quam ego horam de meis legitimis horis rem ittam; Nisi omni tempore quod mihi lege concessum est abusus ero, querere,

[144]144 Deam atque hominum fidem imploratis, circumveniri 0. Verrem quod accusator nolit tam diu quam diu liceat dicere. Quod mihi lex mea causa dedit, eo mihi non uti non licebit? Nara accusandi mihi tempus mea causa datum est, ut possem oratione mea crimina causamque explicare; Hoc si non utor, non tibi injuriam facio, sed dc meo jurc aliquid ct com* oportet.** Ea re quidem, quod aliter condemnari reus, quamvis sit nocens, non potest. Id igitur tu moleste tulisti, ame aliquid factum esse quo minus iste condemnari posset? Nam causa cognita multi possunt absolvi, Inco gni ta quidem condemnari nemo 6 potest. Adimo enim comperendinatum? Quod habet lex En se molestissimum, bis ut causa dicatur, id aut mea causa potius est constitutum quam tua, AUt nihilo tua potius quam mea. Nam ii t>>S dicere est commodum, certe utriusque commune est; Si eum qui posterius dixit opus est redargui, accusatoris causa ut bis ageretur constitutum est. Verum, ut opinor, Glaucia primus tulit ut comperendinaretur reus; Antea vel judicari primo poterat vel ampUus pronuntiari. Utram Igitur putas legem molliorem? Opinor illam veterem, qua vel cito absolvi vel tarde

[146]146 Condemnari licebat. Ego tibi Illam Aciliam legem restituo, qua lege multi semel accusati, semel dicta causa, semel auditis testibus co-ndcmnati sunt, nequaquam tam manifestis neque tantis criminibus quantis tu convinceris. Puta tc non hac tam atroci, sed illa lege mitissima causam dicere. Accusabo; Respondebis; Testibus editis, ite mittam io consilium ut, etiamsi lex ampliandi faciat potestatem, tamen isti turpe sibi existiment non primo judicare.

[27]27 X. Verum si causam cognosci opus est, parumne cognita est? Dissimulamus, Hortensi, quod sæpe experti in dicendo sumus. Quis nos magno opere attendit umquam, in hoc quidem genere causarum, ubi aliquid ereptum aut ablatam a quopiam dicitur? Nonne aut In tabulis aut in testibus omnis exspectatio judJcum est? Dixi prima actione me planum esse facturum C. Verrem HS quadringentiens contra legem abstulisse. Quid? Hoc planius egissem si ita narrassem? " Dio quidam fuit Halæsinus, qui, cum ejus filio, prætore Sacerdote, hereditas" propinquo permagna venisset, nihil habuit tum neque negotii neque controversiæ. Verres, simul ac tetigit provinciam, statim Messana litteras dedit, Dionem evo-

[148]148 Cavit, calumniatores ex sinu suo apposuit qui illam hereditatem Veneri Erycinæ commissam esse, dicerent, hac de re ostendit æ ipsum cogniturum."

[29]29 Possum deinceps totam rem explicare, deinde ad extremum id, quod accidit, diccrc: Dionem HS dccicns centena millia numerasse, ut causam certissimam obtineret: præterea greges equarum ejus quod fuerit curasse auferendum. Hæc neque cum ego dicerem neque cum tu negares magni momenti nostra esset oratio. QuO tempore igitur aurei index erigeret animumque attenderet? Cum Dio ipse prodiret, cum ceteri qui tum in Sicilia negotiis Dionis interfuissent, cum per eos ipsos dies per quos causam Dio diceret reperiretur pecuniæ sumpsisse mutuas, nomina sua exegisse, prædia vendidisse, cum tabulæ virorum bonorum proferrentur, cum qui pecuniam Dioni dederunt dicerent se jam tum audisse eos nummos sumi ut Verri darentur, "um amici, hospites, patroni Dionis, homines honestissimi, hæc eadem se 2 audisse dicerent. Opinor, cum hæc fierent, tum vos audiretis, sicut audistis; Tum causa agi vere videretur. Sic ame sunt acta omnia priore actione ut in criminibus omnibus nullum esset in quo quisquam vestrum perpetuam accusationem requireret. Nego esse quicquam a testibus dictum quod aut

[150]150 Vestrum cuipiam esset obscurum aut cujusquam oratoris eloquentiam quæreret. X I. Etenim sic me ipsum egisse memoria tenetis ut in testibus interrogandis omnis crimina proponerem c t explicarem, ut cum rem totam in medio proposuissem, tum denique testem interrogarem. Itaque non modo vos, quibus est judicandum, nostra crimina tenetis, sed etiam populus Romanas totam accusationem eausa mque cognovit.

Tametsi ita dc meo facto loqoor quasi ego illud mea voluntate potius quam vestra injuria adductus

[30]30 Fecerim? Interposuistis accusatorem qui, cum ego mihi c. et x. dies solos in Siciliam postulassem, c. et viii. Sibi in Achaiam postularet. Menses mihi tres eum eripuissetis ad agendum maxime appositos, reliquum omne tempus hujus anni me vobis remissurum putastis; Ut, eam horis nostris nos essemus usi, tu, binis ludis interpositis, quadragesimo post die responderes, deinde ita. Tempus duceretur ut a M \ Glabrione prætore et a magna parte horum judicum ad prætorem alium judic eaque alios veniremu*.

[31]31 Hoc ai ego non vidissem, si me non omnes noti ignotique monuissent id agi, id cogitari, in co elato* rari, ut res in illud tempus rciicerctur, credo, si meis horis in accusando uti voluissem, vererer ne mihi crimina non suppeterent ne oratio deesset, ne vox viresque deficerent, ne, quem nemo prima actione defendere ausus esset, eum ego bis accusare non possem. Ego meum consilium cum judicibus tum populo Romano probavi; Nemo "st qui alia ratione istorum injuriæ atque, impudentiæ potuisse obsisti arbitretur. Etenim qua stultitia fuissem, si, quam diem qui istum eripiendum redemerunt in cautione viderunt, cum ita caverent, " si post Kalcndas Januarias in consilium iretur," In eam diem ego, cum potuissem vitare, incidissem?

[33]33 Nunc mihi temporis cius quod mihi ad dicendum datur, quoniam in animo est causam omnem exponere, habenda ratio est diligenter. XII. Itaque primum illum actum istius vitæ turpissimum et flagitiosissimum prætermittam. Nihil ame de pueritiæ suæ flagiti ls audiet, nihil ex illa impura adulescentia sua, quæ qualis fuerit aut meministis aut cx co quem sui simillimum produxit recognoscere potestis. Omnia præteribo quæ mihi turpia dictu videbuntur, neque solum quid istum audire, vennn etiam quid me deceat dicere, considerabo. Vos, quæso, date hoc et conccditc pudori meo ut aliquam

[104]104 Liberum. Sileatur de nocturnis eiut bacchationibus ac vigiliis; Lenonum, aleatorum, perductorum nulla mentio fiat; Damna, dedecora, quæ res patris ejus, ætas ipsius pertulit, pra"tereantur 5 luctetur indicia veteris infamiæ; Patiatur ejus vita reliqua me harve

[34]34 Tantam jacturam criminum facere. Quæstor Cn. Papirio consuli fuisti abhinc annos quattuordecim: ex ea die ad hanc <liem quæ fecisti in judicium voco Hora nulla vacua a furto, scelere, crudelitate, fia gitio reperietur. Hi sunt anni consumpti In quæstura et legatione Asiatica ct prætura urbana et prætura Siciliensi. Quare hæc eadem erit quadripertita distributio totius accusationis meæ.

XIII. Quæstor ex senatus consulto provinci ajn sortitus es; Obtigit tibi consularis, ut cum consule Cn. Carbone esses csmque provinciam obtineres. Erat tum dissensio- civium; De qua nihil sum dicturus quid sentire debueris; Unum hoc dioo, in ejus modi tempore ac sorte statuere te debuisse utrum malles sentire atque defendere. Carbo graviter ferebat sibi quæstorem obtigisse hominem singulari luxuria atque inertia; Verum tamen ornabat eum beneficiis offiriisque omnibus. Ne diutius teneam, pecunia attributa, numerata, esi; Profectus est quæstor In

CICRRO prov indam; Venit exspectatus in Galliam ad exercitum consularem cum pecunia. Simul ac primum ei occasio visa est (cognoscite hominis principium magistratuum gerendorum et rei publicæ administrandæ) aversa pecunia publics quæstor consulem, 3-5 exercitum, sortem provinciamque deseruit. Video quid egerim: erigit se, sperat sibi auram posse aliquam adflari in hoc crimine voluntatis assensionis que -eorum quibus Cn. Carbonis mortui nomen odio sit, quibus illam relictionem proditionemque consulis sui gratam sperat fore. Quasi vero id cupiditate defendendæ nobilitatis aut studio partium fecerit, ac non apertissime consulem, exercitum prorinciamque compilant et propter impudentissimum furtum aufugerit. Est enim obscurum et ejus modi factum ejus, ut possit aliquis suspicari C. Verrem quod ferre novos homines non potuerit ad nobilitatem, hoc est ad suos, transisse, nihil fecisse propter pecuniam. MS Videamus rationes quem ad modum rettulerit; Jam ipse ostendet quam ob rem Cn. Carbonem reliquerit, jam se ipse indicabit. XIV. Primum brevitatem cognoscite, inquit, referre? Hoc modo aut ego aut tu, Hortensi, aut * *

[158]158 Quisqaam hominum rettulit? Quid hoc est? Quæ impudentia? Quæ audacia? Quod exemplum ex tot hominum rationibus relatis huiuwe modi est I JUa tamen H!> $e$c"nta milia, quæ ne falso quidem potuit quibus data essent describere, quæ se Arimini scribit reliquisse, quæ ipsa HS scscenta milia reliqua facta sunt, neque Carbo attigit neque Sulla vidit, neque in ærarium relata sunt. Oppidum sibi elegit Ariminum quod tum, cum iste rationes referebat, oppressum direptumque erat; Non suspicabatur id quod nunc sentiet, satis multos ex illa calamitate Ariminensium testes nobis in hanc rem reliquos esse.

[87]87 Recita denuo. P. L L. T

Recita. Ex

... Ut hoc pacto rationem referre liccrct, cc Sullanus repente factus est, non ut honos et dignitas nobilitati restitueretur.

Quodsi illinc inanis profugisses, tamen ista tua fuga nefaria proditio consulis tu i conscelerata Judicaretur. " Malus civis, improbus consul, seditiosus homo Cn. Carbo fuit." Fuerit aliis: tibi quando esse cœpit? Posteaquam tibi pecuniam, rem frumentariam, rationes omnes suas exercitumque commisit. Nam si tibi antea displicuisset, idem fecisses quod anno post M. Piso: quæstor cum L. Scipioni consuli obtigisset, non attigit pecuniam, non ad exercitum profectus est; Quod de republica sensit Ita sensit ut nec fidem suam nec morem majorum nec S8 necessitudinem sortis læderet. XV. Etenim si hæc perturbare omnia et permiscere volumus, totam vitam periculosam, insidiosam infestamque reddemus — si nullam religionem sors habebit, nullam societatem conjunctio secundæ dubi acque fortunæ, nullam auctoritatem mores atque instituta majorum. Omnium est communis inimicus qui fuit hostis suorum. Nemo umquam sapiens proditori credendum putavit. Ipse Sulla, cui adventus istius gratissimus esse debuit, ab ac hominem atque ab cx-crcitu suo removit: Beneventi esse jussit, apud eoi quos suis partibus amicissimos esse intellegebat, ubi iste summæ rei causæque nocere nihil posset. Ei postea præmia tamen liberaliter tribuit, bona quædam proscriptorum in agro Beneventano diripienda concessit; Habuit honorem ut proditori, non ut amico fidem. St) Nunc quamvis sint homines qui mortuum Cn Carbonem oderint, tamen hi debent non quid illi accidere voluerint, sed quid ipsis in tali re metuendum sit, cogitare. Commune est hoc malum, communis metus, commune periculum. Nullæ sunt occultiores insidiæ quam eæ quæ latent (n simulatione officii aut in aliq uo necessitudinis nomine. Nam eum qui palaro est adversarius facile cavendo vitare possis: hoc vero occultum, intestinum ac domesticum malum non * modo non "xristlt, rerum ctiftm opprimit antequam

[4]4 ) Prospicere atque explorare potueris. Tu" cum quæstor ad exercitum missus sis" custos non solum pecuniæ sed etiam consulis pArticeps omnium rerum consiliorumquc fueris, habi tue sis in liberum loco, sicut mos majorum ferebat, repente relinquas, deseras, ad adversarios transeas? O scelus! Oportentum in ultimæ terræ exportandum! Non enim potest ea natura quæ tantum facinus commiserit hoc uno scelere esse contenta; Necesse est semper aliquid ejus modi moliatur, nece asc est in simili audacis perfidiaque versetur.

[4]4 I Itaque idem iste, quem Cn. Dolabella postea, O. Malleolo occbo, pro quæstore habuit — haud sdo an major etiam hacc necessitudo fuerit quam illa Carbonis, ac plus judicium voluntatis valere quam sortis debeat — idem in Cn. Dolabellam qui in Cn. Carbonem fuit. Nam quæ in ipsum valebant crimina contulit in illum, causamque illius omnem ad inimicos accusatoresque detulit; Jp?C in cum cui legatus, cui pro quæstore fuerat, inimicissimum atque Improbissimum testimonium dixit. Ilk miser cum esset Cn. Dolabella cum proditione istius nefaria, tum improbo et falso ejusdem testimonio — tum multo ex maxima parte istius furtorum ac fiagitiorum invidia conflagra-

[42]42 Vlt. XVI. Quid hoc homine faciatis? Aut ad quam spem tam perfidiosum, tam importunum animal reservetis? Qui in Cn. Carbone sortem, in Cn. Dolabella voluntatem neglexerit ac vtolarit, eosque ambos non solum deseruerit sed etoam prodiderit atque oppugnarit. Nolite, quæso, judtces, brevitate orationis meæ potias quam rerum ipsarum magnitudine crimina ponderare; Mihi enim properandum necessario e$t, ut oroola vobis quæ mihi constituta sunt

[43]43 Possim exponere. Quam ob rem, quæstura istius demonstrata, primique magistratus et furto ct scelere perspecto, reliqua attendite. Io quibus illud tempus Sullanarum proscriptionum ac rapinarum prætermittam; Neque ego istum sibi ex communi Calamitate defensionem ullam sinam sumere} fluis eum certis propriisque criminibus accusabo. Quam ob rem hoc omni tempore Sullano ex accusatione circumscripto legationem ejus præclaram cognoscite.

[44]44 XVII. PostcaquamCn. Dolabellæ provincia Cilicia constituta est, odi immortales! Quanta Iste cupiditate, quibus allegationibus illam sibi legationem expugnavit! Id quod Cn. Dolabellæ principium maximæ calamitatis fuit. Nam ut eat profectus, quacumque iter fecit, ejus modi fuit, non ut legatus populi Romani, sed ut quædam calamitas pervadere

[166]166 Videretur. In Achaia (prætermittam minora omnia, fecerit; Nihil dicam, nisi singulare, nisi quod, si io alium reum diceretur, incredibile videre tuT) magistratum Sicyonium nummos poposcit. Nc sit tioc crimen io YcrTcno; Fecerant alii. Cum ille non daret, animadvertit. Improbum, sed non inauditum.

[45]45 Genus animadversionis videte: quæretis ex quo genere hon tinum istum judicetis. Ignem ex lignis viridibus atque htimidis in loco angusto heri tussit; Ibi hominem ingenuum, domi nobilem, populi Romani socium atque amicum, fumo excruciatum semivivum reliquit. Lam quæ iste signa, quas tabulas pictas ex Achaia sustulerit, non dicam hoc loco; Est alius mihi locus ad hanc ejus cupiditatem demonstrandam separatus. Athenis audistis ex æde Minervæ grande auri pondus ablatum; Dictum hoc eat in Cn. Dolabellæ judtck"; Dictum? Etiam æstimatum. Hujus consilii non modo participem C. Verrem, s"d principem fuisse reperietis.

Delum Ycnit. Ibi cx fano Apollinis religiosissimo noctu clam sustulit signa pulcherrima atque antiquissima, caquc in onerariam navem suam conicicnda curavit. Postridie cum fanum spoliatum viderent ii qui Delum incolebant, graviter ferebant; Est enim tanta apud -eos ejus fani religio atque antiquitas ut io eo loco ipsum Apollinem natum esse arbitrentur. Verbum tamen facere non audebant, ac forte ea res ad Dolabellam ipsum pertineret. XV11I. Tum subito tempestate" coortæ sunt maximæ, judiccs, ut non modo proficisci cum cuperet Dolabella non posset, sed vix in oppido consisteret; Ita magni fluctus eiciebantur. Hic navis illa prædonis istius, onusta signis religiosis, expulsa atque ciccta fluctu frangitur. In litorc signa illa Apollinis reperiuntur; Jussu Dolabellæ reponuntur; Tempestas sedatur; Dolabella Delo proficiscitur. Π Non dubito quin, tametsi nullus in te sensus tamen in metu periculoque tuo tuorum tibi scelerum venJut in mentem. Potestne tibi ulla spes salutis commoda ostendi, cum recordans in deos immortales quam impius, quam sceleratus, quam nefarius fueris? Apottinemne tu Delium spoliare ausus es? Illine tu templo tam antiquo, tam "UKto, tam rcligioeo manus impias ac sacrilegas adferre conatus es? Si in pueritia non his artibus ac disciplinis institutus eras ut ea quæ litteris mandata sunt disceres atqæ cognosceres, ne postea quidem, cum in ea ipsa loca venisti, potuisti accipere id quod est proditum memoriæ aC 4B litteris, Latonam ex longo errore et fuga, gravidam ct jam ad p oriendum temporibus exactis, confugisse Delum atque ibi Apollinem Dinnamquc peperisse? Qua ex opinione hominum illa insula eorum deorum

[170]170 Sacra putatur; Tantaque ejus auctoritas religionis et est et semper fuit ut ne Persæ -quidem, cum bellum toti Græciæ dis hominibusque indixissent et mille numero navium classem ad Delum appulissent, quicqu&m conarentur aut violare au t attingere. Hoc tu fanum depopulari, homo improbissime atque omentisslmo, audebas? Fuit ulla cupiditas tanta quæ tantam exstingueret religionem? E tsi tum hæc non cogitabas, ne nunc quidem recordaris nullum esse tantum malum quod non tibi pro sceleribus tuis jam diu debeatur? 4 9 XIX. In Asiam vero postquam venit, quid ego adventus istius prandia, cenas, equos muncreque commemorem? Nihil cum Verre de cotidianis criminibus acturus sum. Chio per sim signa pulcherrima dico abstulisse, item Erythris et Halicarnasso. Tenedo (prætereo pecuniam quam eripuit) Tenem ipsum, qui apud Tenedios sanctissimus deus habetur, qui urbem illam dicitur condidisse, cujus ex nomine Tenedus nominatur, hunc Ipsum, Inquam, Tenem, pulcherrime factum, quem quondam in comitio vidistis, abstulit magno cum gemitu civitatis. 0>0 Illa vero expugnatio fani antiquissimi et nobilissimi Junonis Samiæ quam luctuosa Samiis fuit, quam acerba toti Asiæ, quam clara apud omnes, quam nemini vestrum inaudita! D equa expugnatione cum legati ad 0. Neronem In Asiam Samo venissent, 17* responsum tulerunt ejus modi querimonias, quæ ad legatum populi Romani pertinerent, non ad prætorem sed Romam deferri oportere. Quas iste tabulas illinc, quæ signa sustulit! Quæ cognovi egomet apud istum in ædibus nuper, cum obsignandi gratia venissem. Quæ sdgna nunc, Verres, ubi sunt? Illa quæro quæ apud te nuper ad omnes columnas, omnibus etiam intercolumniis, in silva denique disposita sub divo vidimus. Cur ea, quam diu alium prætorem cum iis judtcibus quos in horum locum subsortitus es de te in consilium iturum putasti, tam diu domi fuerunt: postca quam nostris testibus nos quam horis tuis uti malle vidisti, nullum signum domi reliquisti, præter duo quæ in mediis ædibus sunt — quæ ipsa Samo sublata sunt i Non putasti me tuis familiarissimis in hanc rem testimonia denuntiaturum, qui tuæ domi sæpe fuissent, ex quibus quærerem signa scirentne fuisse quæ non essent?

[62]62 XX. Quid tum hos dc te judicaturos arbitratus es, cum viderent te jam non contra accusatorem tuum sed contra, quæstorem scetoremque pugnare? Qua de rc Charidemurn Chium testimonium priore actione dicer-e audistis, sese, cum esset trierarchus, et Verrem ex Asis decedentem prosequeretur jussu Dolabellæ, fuisse una cum isto Sam i; Seseque tum scire spoliatura esse fanom Junonis et oppidum Samum: posteaque se causam apud Chios, cives suos, Samib accusantibus, publice dixisse,coque sc esse absolutum quod planum fecisset ea quæ legati Samiorum dicerent ad Vcrrean, non ad se, pertinere.

[53]53 Aspendum vetus oppidum et nobile in Pamphylia scitis esse, plenissimum signorum optimorum. Non dicam illine hoc signum ablatam esse et illud: hoc dico, nullum te Aspendi signum, Verres, reliquisse, omnia ex fanis, es loeis publicis, palam, spectantibus omnibus,plaustris- evecta expot-UUque esse. Atque etiam juum Aspendium citharistam, de quo sæpe "udatis id quod est Græcis hominibus in proverbio, quem omnia intus canere dicebant, sustulit et in intimis suis ædibus posuit, ut etiam illum ipsum 5-1 suo artificio superasse videatur. Pergæ fanum antiquissimum et sanctissimum Dianæ scimus esse; Id quoque ate nudatum ac spoliatum esse, cx ipsa Diana quod habebat auri detractum atque ablatum esse dico.

Quæ,malum, est ista tanta audacia atque amentia? Quas enim sociorum atque Amicorum urbes adisti legationis jure et nomine, si is eas vi cum exercitu * * imperioque invasisses, tam en, opinor, quæ sign atque ornamenta ex iis urbibus sustulisses, hæc non in tuam domum neque in suburbana amicorum sed

[66]66 Romam in publicum deportasse* *. XXI. Quid ego de M. Marcello loquar, qui Syracusas urbem ornatissimam cepit? Scipione, qui bellum in Asia gessit Antiochumque regem potentias imum vicit? Quid de Flaminino, qui regem Philippum et Macedoniam subegit? Paulo, qui regem Persen vi ac virtute superavit? Quid dc L. Mummio, qui urbem pulcherrimam atque ornatissimam Corinthum, plenissimam rerum gmnitmi, sustulit, urbesque Achaiæ Bœotiæque multas sub imperium populi Romani dktioncm quc subiuntit? Quorum domus,cum honore et virtute florerent, signis et tabulis pietis erant vacuæ; At vero urbem totam tem plaque deorum omnesque Italiæ partes illorum donis ac monumentis 6Ό exornatas videmus. Vereor nc hæc forte cuiquam nimis antiqua ct jam obsoleta videantur; Ita enim tum æquabiliter omnes erant ejus modi ut hæc laus eximiæ virtutis et innocentiæ non solum hominum verum etiam temporum illorum esse videatur. P. Servilius, vir clarissimus maximis rebus gestis, adest de te sententiam laturus: Olympum vi, copiis, consilio. Virtute cepit" urbem antiquam et omnibus rebus auctam et ornatam. Recens exemplum fortissimi viri profero; Nam postea Servilius im pe rator populi Romani Olympum urbem hostium cepit quam tu in iisdem locis legatus quæstorius oppida pacata

[178]178 Sociorum atque "unicorum diripienda ac vexanda 67* curasti. Tu quæ cx fanis religiosissimi* per scelus et latrocinium abstulisti" ea nos videre nisi in tuis amicorumque tuorum tectis non possumus: P. Servilius, quæ signa atque ornamenta ex urbe hostium, vi et virtute capta, belli lege atque imperatorio jurc sustulit, ca populo Romano apportavit, per triumphum vexit, in tabulas publicas ad ærarium perscribenda curavit. Cognoscite cx litteris publicis bominis amplissimi diligentiam. Recita,

R. Non solum numerum signorum sed etiam unius cujusque magnitudinem, figuram, statum litteris definiri vides. Certe major est virtutis victori acque jucunditas quam ista voluptas quæ percipitur ex libidine ct cupiditate. Multo diligentius habere dico Servilium prædam populi Romani quam te tua furta notata atque perscripta.

[68]68 XXII. Dices tua quoque signa et tabulas pictas ornamento urbi foroque populi Romani fuisse- Memini; Vidi simul cum populo Romano forum comitiumque adornatum, ad spccicm magnifico ornatu, ad sensum cogitationemque acerbo et lugubri; Vidi collucere omnia furti" tui#, præda provinciarum, spoliis sociorum atque amicorum. Quo quidem tempore, judiccs, iste apem maximam reliquorum quoque peccatorum nactus es t; Vidit enim cos qui

[180]180 Tu diciorum dominos se dici volebant harum capidi*

[59]59 Tatum esse servos. Socii vero nationesque exterse spem omnium tum primum sbiecere rerum se fortunarum suarum, propt crea quod casu legati ex Asia atque Achaia plurimi Romæ tunc fuerunt, qui deorum simulacra ex suis fanis sublata in foro venerabantur, itemque cetera signa et ornamenta cum cognoeccrcnt, alia alio in loco lacrimantes intuebantur. Quorum omnium hunc sermonem tum esse audiebamus, nihil esse quod quisquam dubitaret de exitio sociorum atque amicorum, cum quidem viderent in foro populi Romani, quo in loco antea qui sociis injurias fecerant accusari c t condemnari solebant, ibi esse palam posita ea quæ ab sociis per scelus ablata ereptaque essent.

[60]60 Hic ego non arbitror illum negaturum signa se plurima, tabulas pictas innumerabiles habere; Sed, ut opinor, solet hæc quæ rapuit et furatus est non numquam dicere se emisse, quoniam quidem in Achaiam, Asiam, Pamphyliam sumptu publico et legationis nomine mercator signorum tabularumque pictarum missus est. XX3II. Habeo et istius ct patris cius' tabulas omnes, quas diligentissime legi atque digessi,patris quoad vixit, tuas quoad ais te confecisse 1

[182]182 Nam in isto, judkes, hoc novum repe rictis. Audimus aliquem tabulas numquam confecisse: quæ est opinio hominum de Antonio, faba, nam fecit diligentissime: verum sit hoc genus aliquod, minime probandum. Audimus alium non ab initio fecisse, sed ex tempore aliquo confecisse: est aliqua etiam eiusee rei ratio. Hoc vero novum ct ridiculum est quod hic nobis respondit cum ab eo tabulas postularemus, usque ad M. Terentium c t C. Cassium consules confecisse,

[61]61 Postea destitisse. Alio loco hoc cujus modi sit considerabimus; Nunc nihil ad me attinet, horum enim temporum in quibus nunc versor habeo tabulas et tuas- et patris. Plurima signa pulcherrima, plurimas tabulas optimas deportasse te negare non potes; Atque utinam neges l Unum ostende in tabulis aut tub aut patris tui emptum ease: vicisti. Ne hæc quidem duo signa pulcherrima quæ nunc ad impluvium tuum stant, quæ multos annos ad valvas Junonis Samiæ steterunt, habes quo modo emeris; Hæc, inquam, duo, quæ in ædibus tub sola jam sunt, quæ sectorem exspectant, relicta ac destituta a ceteris signis.

[62]62 XXIV. At, credo, in hisce solis rebus indomitas cupiditates atque effrenatas habebat: ceteræ libidines ejus rattnne aliqua aut modo continebantur. Quam multis istum ingenuis, quam multis matribus familias in illa tætra atque impura legatione viro attulisse existimatis? Ecquo in oppido pedem posuit ubi non plura stuprorum 11 agitiorumquc suorum quam adventus sui vestigia reliquerit? Sed ego omnia quæ negari poterunt prætermittam; Etiam hacc quæ certissima sunt et clarissima relinquam; Unum aliquod de nefariis istius factis eligam, quo facilius ad Siciliam possim aliquando, quæ mihi hoc oneris neg otiique imposuit, pervenire.

[63]63 Oppidum est in Hellesponto Lampsacum, judices, in primis Asiæ provinciæ clarum ct nobile; Homines autem ipsi Lampsaceni tum summe in omnes cives Romanos officiosi, tum præterea maxime sedati et quieti, prope præter ceteros ad summum Græcorum otium potius quam ad ullam vim aut tumultum accommodati. Accidit, cum iste a Cn. E>o1abcI!A efflagitasset ut se ad regem Nicomedem regemque Sadalam mitteret, cumque iter hoc sibi magis ad quæstum suum quam ad rei publicæ tempus accommodatum depoposcisset, ut illo itinere veniret Lampsacum, cum magna calamitate et prope pernicie civitatis. Deducitur iste ed Janitor era quendam hospitem, coroitesque ejus item apud ceteros hospites collocantur. Ut mos erat istius atque ut cum rate libidines flagitiose facere admonebant, statim negotium dat illis suis comitibus, nequissimis turpissimis que hominibus, uti videant et investigent ecqua virgo

[186]186 Sit *ut mulier digna quam ob rem ipse Lampsaci β diutius commoraretur. XXV. Erat comes ejus Rubrius quidum homo factus ad istius libidines, qui miro artificio, quocumque venerat, hæc investigare omni* solebat. Is ad cum rem istam defert, Philo* damum esse quendam, gcncrc, honore, copiis, existimatione facile principem Lampsacenorum; Ejus esse filiam, quæ cum patre habitaret, propterea quod virum non haberet, mulierem eximia pulchritudine; Sed eam summa integritate pudicitiaque existimari. Homo, ut hæc audivit, sic exarsit ad id quod non modo ipse num quom viderat sed ne audierat quidem ab eo qui ipse vidisset, ut statim ad Philodamum migrare se diceret velle. Hospes lant tor, qui nihil suspicaretur, veritus ne -quid in ipso se offenderetur, hominem summa vi retinere cœpit. Iste, qui hospitis relinquendi causam reperire non posset, alia sibi ratione viam munire ad stuprum cœpit; Rubrium, delicias suas, in omnibus ejus modi rebus adiutorem suum et conscium, parum laute deversari dicit, ad 6C Pitilctdaniuni deduci jubet. Quod ubi est Philo duno nuntiatum, tametsi erat ignarus quantum sibi ac liberis suis tam tum mali constitueretur, tamen ad istum venit; Ostendit munus illud suum non esse: ac, cum suæ partes essent hospitum recipiendorum, tum ipsos tamen prætores et consules, non legatorum ad se culas, recipere solere. Iste, qui una cupiditate raperetur, totum Ullus postulatum causamque neglexit; Per vim ad eum, qui rcdpcrc non debebat, Rubrium deduci imperavit. XXV], Hic PhilodamiM, posteaquam jus suum obtinere non potuit, ut humanitatem consuetudinemque suam retineret laborabat. Nostrorum hominum existimatus esset, noluit videri ipsum illum Rubrium invitus domum suam recepisse; Magnifice et ornate, ut erat in primis inter suos copiosus, convivium com parat; Rogat Rubrium ut quos ei commodum sit in v itetlo cu m sibi soli, si videatur, relinquat; Etiam filium suum, lectissimum adulescentem) foras ad propinquum suam que adam 6" mittit ad cenam. Rubrius istius comites invitat: eos omnes Verrea certiores facit quid opus esset. Mature veniunt; Discumbitur, fit sermo inter eos, et invitatio ut Græco more biberetur. Hortatur hospes; Poscunt majoribus poculis; Celebratur omnium sermone lactitia que convivium. Posteaquam satis calere res Rubrio visa est, ** Quæso " inquit," Philodame, cur ad nos filiam tuam non intro vocari Subes f " Homo, qui et summa gravitate et itm id ætatis et parens esset, obstupuit hominis improbi dicto. Instare Rubrius; Tura ille, ut aliquid responderet, negavit moris esse Græcorum ut in convivio virorum accumberent mulieres. Hic tum alius cx alia parte uenim vero ferendum hoc quidem non est; Vocetur m ulier!" Et simul servis suis Rubrius ut januam clauderent et ipsi ad fores adsis te-

[11]11 Rent Imperat. Quod ubi ille intellexit, id agi atque id parari ut filiæ suæ via afferretur, servos suos ad te vocat; His imperat ut se ipsura neglegant, filiam defendant; Excurrat aliquis qui hoc ta ritum domestici mali filio suo nuntiet. Clamor interea fit tota domo; Inter ærvos Rubrii atque hospitis jactatur domi suæ rir primarius et homo honestissimus; Pro se quisque raanug affert; Aqua denique ferventi a Rubrio ipso Philodamus perfunditur. Hæc ubi filio nuntiata eunt, statim exanimatus ad ædes contendit, ut et vitæ patris et pudicitiæ sororis succurreret. Omnes eodem animo Lampsaceni, simul ut hoc audiverunt, quod eos cum Philodami dignitas tum injuriæ magnitudo movebat, ad ædes noctu convenerunt. Hic lictor istius Cornelius, qui cum ejus servis erat a Rubrio quasi in præsidio ad auferendam mulierem ipse Rubrius in turba sauciatur. Iste, qui sua cupiditate tantos tumultus concitatos videret, cupere <18 aliqua evolare, si posset. XXVII. Postridie homines mane in contionem veniunt; Quærunt quid optimum factu sit; Pro se quisque, ut in quoque erat auctoritatis plurimum, ad populum loquebatur; Inventus est nemo cujus non hæc et sententia esset et oratio, non esse metuendum, si istius nefarium scelus Lampsaceni ulti vi manuque essent, ne senatus popul usquc Romanus in cum civitatem animadverten- J9S dum putaret j quodsi hoc jure legati populi Romani in socios nationesque exteras uterentur, ut pudicitia." Liberorum servare ab eorum libidine tutam non liceret, quidvis esse perpeti satius quam in tanta vi ©9 atque acerbitate versari. Hæc cum -omnes sentirent, et cum in tam rationem pro tuo qu iique sensu ac dolore loqueretur, omnes ad eam domum in qua iste derem batur profecti sunt; Cædere januam saxis, instAre ferro, ligna et sarmenta circumdare ignemque subicere cœperunt. Tam cives Romani, qui Lampsaci negotiabantur, concurrunt; Orant Lampsacenos ut gravius apud eos nomen legationis quam irduria legati putaretur; Sese intellegere hominem illum esse impurum ac nefarium; Sed quoniam nec perfecisset quod conatus esset neque futurus esæt Lampsaci postea, levius eorum peccatam fore si homini scelerato pepercissent quam si legato non pepercissent.

[70]70 Sio tote, multo sceleratior et nequior quam ille Hadrianus, aliquanto etiam felicior fuit. Ille, quod ejus avaritiam cives Romani ferre non potuerant, Uticæ domi suæ vivus exustus est; Idque ita illi merito accidisse existimatum est ut lactarentur omnes neque ulla animadversio constitueretur: hic sociorum ambustus incendio tamen ex illa flamma periculoque evolavit, neque adhuc causam ullam * * excogitare potuit quam ob rem commiserit, aut quid evenerit, ut in tantum periculum veniret. Non enim potest dicere " eum seditionem sedare vellem, eum frumentum imperarem, com stipendium, cogerem, cum aliquid denique rei publicæ causa gererem, quod acrius imperavi, quod animadverti, quod minatus sum." Quæ si diceret, tamen ignosci non. oporteret, si nimis atrociter imperando sociis in tantum adductus

[71]71 Periculum videretur. Nunc cum ipse causam illius tumultus neque veram dicere neque falsam Confingere audeat, homo autem ordinis sui frugalissimus, qui tum accensus C. Neroni fuit, f. Tettius, hæc eadem se Lampsaci cognosse dixerit, vir omnibus rebus ornatissimus C. Varro, qui tum in Asia militum tribunus fuit, hæc eadem ipsa se ex Piiilodamo audisse dicat, potestis dubitare quin istum fortuna non tam ex illo periculo eripere voluerit quam ad vestrum judiciutti f&ervare? Nisi vero illud dicet quod et in testimonio Tcttii priore actione interpellavit Hortensius (quo tempore quidem signi satis dedit, si quid esset quod posset dicere, se tacere non posse, ut quamdiu tacuit in ceteris testibus scire omnes possemus nihil habuisse quod diceret) — hoc tum dixit" Philod&mum ct ejus filium a C. Nerone

[72]72 Esse damnatos. De quo ne multa disseram, tantum dico, secutum id esse Neronem et ejus -consilium: quod Cornelium lictorem occisum esse constaret"

CICKRQ putasse non oportere esse cuiqunm, ne in ulciscenda quidem Inlurla, liomink occidendi potestatem. In quo video Neronis judtcio non te absolutum esse improbitatis, sed illos damnatos esse cædis.

Verum ista damnatio tamen cujus modi fuit? Audite, quæso, judices, ct aliquando miseremini sociorum, ct ostendite aliquid iis in vestra fide præsidii esse oportere. XXIX. Quod toti Asiæ jure occisus videbatur istius ille verbo lictor, re vera minister improbissimæ cupiditatis, pertimuit iste ne Philodamus Neronis indicio Uber aretur. Rogat ct orat Dolabellam ut de sua provincia decedat, ad Neronem proficiscatur; Se demonstrat incolumem esse non posse si Philodamo vivere atque aliquando

[73]73 Romam venire licuisset. Commotus est Dolabella; Fecit id quod multi reprehenderunt, ut exercitum, provinciam, bellum relinqueret, ct in Asiam hominis nequissimi causa in alienam provinciam proficisceretur. Posteaquam ad Neronem venit, contendit "b eo ut Philodarai causam cognosceret. Venerat ipse qui esset in consilio et primus sententiam diceret; Adduxerat etiam præfectos et tribunos militares suos, quos Nero omnes in consilium vocavit; Erat in co-nsilio etiam æquissimus Eudex Epse Verres; Erant nonnulli togati creditores Græcorum, quibus ad exigendas pecunias improbissimi cujusque legati 7" plurimum prodest gratia. Ille miser defensorem

[198]198 Reperire neminem poterat; Qui* enim esset aut togatus, qui Dolabellæ gratia, aut Græcus, qui ejusdem vi et imperio non moveretur? Accusator autem opponitur civis Romanus creditoribus Lampsacenorum: qui si dixisset quod iste jussisset, per ejusdem istius lictores a populo pecuniam posset exigere. Cum hæc omnia tanta contentione, tantis copiis agerentur; Cum illum miserum multi accusarent, nemo defenderet; Cumque Dolabella cum suis præfectis pugnaret in consilio, Verres fortunas agi suas diceret, idem testimonium diceret, idem esset in consilio, idem accusatorem par asset; Hacc cum omnis fierent et eum hominem constaret occisum; Tamen tanta vis istius injuriæ, tanta in isto improbitas putabatur, ut de Philodamo " amplius *' pro-

[75]75 Nuntiaretur. XXX. Quid ego nunc in altera actione Cn. Dolabellæ spiritus, quid hujus lacrimæ et concursationes proferam, quid 0. Neronis, viri optimi atque innoccntissimi, non nullis in rebus animum nimis timidum atque demissum? Qui in illa re quid facere potuerit non habebat, nisi forte, id quod omnes tum desiderabant, ut ageret cam rem sine Verre et sine Dolabella s qukquid esset sine his actum omnes probarent; Tum vero quod pronuntiatum est non per Me ronem judi eatum, sed per Dolabellam ereptum existimabatur. Condemnatur enim perpaucis sen- SOU tentiis Philodamus ct ejus filius. Adest, Instat, urget Dolabella ut quam primum securi feriantur, quo quam minime multi ex illis dc istius nefario scelere audire

[76]76 Possent. Constituitur in fora Laodiceæ specta culum acerbum et miserum et grave toti Asiæ provinciæ, grandis nata parens adductus ad supplicium, ex altera parte filius: Ille quod pudicitiam liberorum, hic quod vitam patris famamque sororis defenderat. Flebat uterque non de suo supplicio, sed pater dc filii morte, dc patris filius. Quid lacri marum ipsum Neronem putatis profudisse? Quem fletum totius Asiæ fuisse? Quem luctum et gemitum Lampsacenorum? Securi esse percussos homines innocentes, nobiles, socios populi Romani atque amicos, propter hominis flagitiosissimi singularem nequitiam atque improbissimam cupiditatem!

[77]77 Laan jam, Dolabella, neque me tui neque tuorum Uberum, quos tu miseros in egestate atque in solitudine reliquisti, misereri potest. V erm ne tibi tanti fuit ut ejus libidinem hominum innocentium sanguine lui velles? Idcircone exercitum atque hostem relinquebas, ut tua vi et crudcUtate istius hominis improbissimi pericula sublevare*? Quod enim eum Cibi quæstoris in loco constitueras idcirco tibi amicum in perpetuum f..rc putas-li: Nesciebas, ab eo Cn. Carbonem consulem, cujus rc vera quæstor fuerat, non modo relictum sed etiam spoliatum auxiliis, pecunia, nefarie oppugnatum ct proditum? Expertus igitur es istius perfidiam tum cum se ad inimicos tuos contulit, cum in te homo ipse nocens acerrimum testimonium dixit, cum rationes ad ærarium nisi damnato te referre noluit. T8 XXXI. Tantacnc tuæ, Verres, libidines erunt ut cas capere ac sustinere non provinciæ populi Romani, non nationes exteræ possint? Tunc quod videris, quod audieris, quod concupieris, quod cogitaris, nisi id ad nutum tuum præsto fuerit, nisi libidini tuæ Cupiditatique paruerit, immittentur homines, expugnabuntur domus, civitates non modo pacatæ, venim etiam sociorum atque amicorum, ad vim atque ad arma confugient, ut ab se atque a liberis suis legati populi Romani scelus ac libidinem propulsare possint? Nam quæro abs te circumseasusne sis Lampsaci, cœperitne domum in qua deversabare illa multitudo incendere, voluerintne legatum populi Romani comburere vivum Lampsaceni? Negare non potes; Habeo enim testimonium tuum quod apud Neronem dixisti, habeo quas ad eundem litteras misisti. Recita Τβ hunc ipsum locum de testimonio,.... Bellumne populo Romano Lampsacena civitas facete conabatur? Deficere ab imperio ac nomine nostro volebat? Video enim et ex iis quæ legi et audivi intellego, in qua civitate non modo legatus populi Romani circumsessus, non modo igni, ferro, manu, copiis oppugnatus, sed aliqua ex parte violatus rit, nisi publice satis factum sit, ei civitati bellum intu ctintrndice any of Verna* false returns. 8C dici atque inferri solere. Quæ fuit igitur causa, cur cuncta civitas Lampsacenorum de contione, quem ad modum tute scribis, domum tuam concurrerit? Tu enim neque in litteris quas Neroni mittis neque in testimonio causam tanti tumultus ostendis ullam. Obsessum te dicis, ignem allatum, sarmenta circumdata, lictorem tuum occisum esse dicis, prodeundi tibi in publicum potestatem factam negas: causam hujus tanti terroris occultas. Nam si quam Rubrius injuriam suo nomine ac non impulsu tuo et tua cupi" ditate fecisset, dc tui comitis iru uria questum ad te potius quam te oppugnatum venirent. Cum igitur quæ causa illius tumultus fuerit testes a nobis producti dixerint, ipse celant, nonne causam hanc quam nos proposuimus -cum illorum testimonia tum istius taciturnitas perpetua confirmat?

[81]81 XXXII. Huic homini parcetis igitur, judlces, cujus tanta peccata sunt ut ii quibus injurias fecerit neque legitimum tempus exspectare ad ulciscendum neque vim tantam doloris In posterum difTerre potuerint? Circumsessus es. Λ quibus? A Lampsacenis. Barbaris hominibus, credo, aut iis qui populi Romani nomen con temnerent? Immo vero ab hominibus et natura et consuetudine et dUsciplina lenissimis; Porro autem populi Romani condicione socii*, fortuna servis, voluntate supplicibus: ut perspicuum sit omnibus, nLsl tanta acerbitas injuri ac, tanta vis

[206]206 Sceleris fuisset ut Lampsaceni moriendum sibi potius quam perpetiendum putarent* numquam illos in eum locum progressuros fuisse ut vehementius odio libidinis

[82]82 Tuæ quam. Legationis metu moverentur. Nolite, per deos immortales, cogere socios atque exteras nationes hoc uti perfugio, quo, nisi vos vindicatis, utentur necessario. Lampsacenos in istum numquam ulla res mitigasset nisi eum pœnas Romæ daturum credidissent. Etsi talem acceperant injuriam quam nulla lege satis digne persequi possent, tamen incommoda sua nostris committere legibus et ju dJcus quam dolori suo permittere maluerunt. Tu mihi, cum circumsessus atam illustri civitate sis propter tuum scelus atque flagitium; Cum cœgeris homines miseros et calamitosos, quasi desperatis nostris legibus et judiciis, ad vira, ad manus, ad arma confugere; Cum te in opptdts et civitatibus amicorum non legatum populi Romani,sed tyrannum libidinosum crudelemque præbueris; Cum apud exteras nationes imperia nominisque nostri famam tuis probris flagitiisque violaris; Cum te ex ferro amicorum populi Romani eripueris atque ex flamma sociorum evolaris: hic tibi perfugium speras futurum? Erras. U t huc incideres, non ut hic conquiesceres, illi te vivum exire passi sunt.

[63]63 XXXIII. Et ais judkium esse factum tc injuria circumsessum esse Lampsaci, quod Philodemus cum fiUo condemnatus sit. Quid si doceo, si planum facio teste homine nequam, verum ad hanc rem tamen idoneo — te ipso,inquam, teste docebo te hujus circumsessionis tuæ causam et culpam in alios transtulisse, neque in cos quos tu insimulares esse animadversum. Jam nihil te judicium Neronis adiuvat. Recita quas Quem populum? Qui te circumsedit, qui te vivum indicium, quid Philodami damnatio? Legatus cum esses circumsessus, cumque, quem ad modum tute ad Neronem scripsisti, populo Romano communique causæ legatorum fœta esset insignis injuria, non es persecutus. Dicis tibi in animo esse alio tempore persequi. Quod fuit id tempus? Cur imminuisti jus legationis? Cur causam

[210]210 Populi Romani deseruisti ac prodidisti? Injurlaa tuas coniu rvctas curo publicis reliquisti? Xon te ad senatum causam deferre, non de tam atrocibus tniuriis

[83]83 Consulum litteris evocandos curare oportuit? Nuper M. Aurelio Scauro postulante, quod is Ephesi se quæstorem vi prohibitum esse dicebat quo minus e fano Dianæ servum suum, qui in illud asylum confugisset, abduceret, Pericles Ephesius, homo nobilissimus, Romam evocatus est, quod auctor illius injuriæ fuisse arguebatur: tu, si te legatum ita Lampsaci tractatum esse senatum docuisses ut tui comites vulnerarentur, lictor occideretur, ipse circumsessus pæne incenderere, ejus autem rei duces et auctores principes fuisse, quos scribis, Thcmistanon ex injuria quæ tibi esset facta sibi provideret? Quis non in care "ausam tuam, periculum commune agi arbitraretur? Etenim nomen legati ejus modi esse debet quod non modo inter sociorum jura sed etiam inter hostium tela incolume versetur. 8*5 XXXIV. Magnum hoc Lampsacenum crimen est libidinis atque improbissimæ cupiditatis: accipite nunc avaritiæ prope modum in suo genere non levius. Milesios navem poposcit quæ cum præsidii causa Myndum prosequeretur. Illi statim myoparonem egregium de sua classe ornatum atque armatum dederunt; Hoc præsidio Myndum profectus eat. Nam quid a Milesiis lanæ publice abstulerit, item de sumptu in adventum, de contumeliis et ini uriis in magistratum Milesium, tametsi dici cum vere tum graviter et vehementer potest, tamen dicere prætermittam, eaque omnia testibus integra reservabo: illud, quod neque taceri ullo modo neque dici pro 8T dignitate potest, cognoscite. Milites remigesque Miletum Myndo pedibus reverti Juliet: ipse myoparonem pulcherrimum, de decem Milesiorum navibus electum, L. Magio et L. Fannio, qui Myndi habitabant, vendidit. Hi sunt homines quos nuper senatus in hostium numero habendos censuit; Hoc UU navigio ad omnes populi Romani hostes, usque ab Dianio ad Sinopen navigaverunt.

Odi immortales, incrcdibilcmavaritiamsinguUremque audaciam I Navem tu de classe populi Romani, quam tibi Milesia civitas ut te prosequeretur dedisset, ausus es vendere? Si te magnitudo maleficii, si tc hominum existimatio non movebat, ne illud quidem cogitabas, hujus improbissimi furti, sire odeo nefariæ prædæ, tam illustrem ac tam nobilem civitatem 88testem futuram? An quia tum Cn. Dolabella in eum qui el myoparoni præfuerat Miles lisque rem gestam renuntiaret animadvertere tuo rogatu conatus est, renuntiationemque ejus, quæ erat in publicas litteras relata illorum legibus, tolli jusserat, iqdrco te ex hoc crimine elapsum esse arbitra bare? XXXV, Multum te ista fefellit opinio, et quidem inultis in locis. Semper enim existimasti, et maxime in Sicilia, satis cautum tibi ad defensionem fore, si aut referri aliquid in litteras publicas vetuisses, aut quod relatum esset tolli cœgisses. Hoc quam nihil sit, tametsi ex multis Siciliæ civitatibus priore actione didicisti, tamen etiam In hac ipsa civitate cognosce. Sunt illi quidem dicto audientes quam diu adsunt ii qui imperant: simulæ discesserunt, non solum illud perscribunt quod tum prohibiti sunt, sed etiam causam ascribunt cur non tum in litteras relatum sit. $9 Manent istæ litteræ Mileti, manent et dum erit illa civitas manebunt. Decem enim naves jussu L. Murenæ populus Milesius ex pecunia vectigali populi Romani fecerat, sicut pro sua quæque parte Asiæ ceteræ civitates. Quam ob rem unam exdcccm.Non prædonum repentino adventu sed legati latrocinio, non vi tempestatis sed hac horribili tempestate sociorum amissam, in litteras publicas rettulerunt.

[90]90 Sunt Romæ legati Milesii, homines nobilissimi ac principes civitatis" qui tametsi ra ensem Februarium ct consulum designatorum nomen exspectant, tamen end of 83. hoc tantum facinus non modo negare interrogati sed ne producti quidem reticere poterunt: dicent, inquam, Ct religione adducti et domesticarum legum metu, quid illo myoparone factum sit; Ostendent C. Verrem, in cælasse quæ contra piratas ædificata sit, piratam ipsum consceleratum fuisse.

XXXVI. C. Malleolo quæstore Cn. Dolabellæ occiso, duas sibi hereditates venisse arbitratus est; Unam quæstoriæ procurationis, nam a Dolabella statim pro quæstore jussus est esse; Alteram tutelæ, nam, cum pupilli Malleoli tutor esset, in bona ejus

[91]91 Impetum fecit. Nam Malleolus in provinciam sic copiose profectus erat ut domi prorsus nihil relinqueret; Præterea pecunias occuparet apud populos et syngraphas fecerat; Argenti optimi cælati grande pondus secuan tulerat (nam ille quoque sodalis istius erat in hoc morbo et cupiditate); Grande pondus argenti, familiam magnam, multos artifices, multos formosos homines reliquerat. Iste quod argenti placuit invasit; Quæ mancipia voluit abduxit; Vina ceteraque quæ in Asia facillime comparantur, quæ Hle reliquerat, asportavit; Reliqua vendidit, pecuniam

[93]93 Exegit. Cum ad HS viciens quinquiens redegisse constaret, ut Romam rediit nullam litteram pupillo, nullam matri cius, nullam tutoribus reddidit J servos

[218]218 Artifices pupilli cum haberet domi, circum pedes autem homines formosos et litteratos, suos esse dice bat, se emisse. Cum sæpius mater et avia pueri postularent uti, "i non redderet pecuniam nee rationem daret, diceret saltem quantum pe coniæ Malleoli deport asset, amultis efflagitatus aliquando dixit HS dedens; Deinde in codicis extrema cera nomen infimum in flagitiosa litura fe d t: expensa Chrysogono servo HS se&ccnta miUa, accepta pupillo Malleolo ret tulit. Quo modo ex dedens HS sescenta sint facta quo modo oc. Eodem modo quadrarint ut illa de Cn. Carbonis pecunia reliqua HS sescenta facta sint, quo modo Chrysogono expensa lata sint, cur id nomen infimum in lituraque sit, vos existimabitis.

[03]03 Tamen HS sescenta mitia cum accepta rettulisset, IIS quinquaginta milia soluta non sunt; Homines, postenquiun reus factus est, alii redditi, alii etiam nunc retinentur, peculia omnium vicariique retinentur.

XXXVII. Hæc est istius præclara tutela. En cui tuos liberos committas, cn mevnoritm mortui sodalis, en metum vivorum existimationis. Cum tibi se tot" A sift spoliandam ac vexandam tradidisset, cum tibi exposita esset omnis ad prædandum Pamphylia, contentus his tam opimis rebus non fuisti? Manus a tutela, manus a pupillo, manus a sodalis filio abstinere non potuisti? Lam te non Siculi, non aratores, ut dictitas, circumveniunt, non hi qui decretis edict tsque tuis in te concitati infestique su n t: Malleolus ame productus est et mater ejus atque avia, quæ miseræ flentes eversum ate puerum patriis bonis

[94]94 Esse dixerunt. Quid exspectas? An dum ab in* feris ipse Malleolus exsistat atque abs te officia tutelæ, sodalitatis familiaritatisque flagitet? Ipisum putato adesse. Homo avarissime et spurcissime, redde bona sodalis filio, si non quæ abstulisti, at quæ β ί XXXVIII. Pro quæstore vero quo modo iste commune Milyadum vexarit, quo modo Lyciam, Pamphyliam, Pisidiam Phrygiamque totam frumento imperando, æstimando, hac sua, quam tum primum excogitavit, Siciliensi æstimatione afflixerit, non est necesse demonstrare verbis. Hoc scitote, cum iste ei vi- Utibus frumentum, coria, cilicia, saccos imperaret, neque ea sumeret, proque his rebus pecuniam exigeret, his no>minibu.Ssolis Cn. Dolabellæ IIS ad triciens litem esse æstimatam; Quæ omnia, etiamsi voluntate Dolabellæ fiebant, per istum tamen omaia gere- 9ebantur. Consistam in uno nomine: multa enim sunt ex eodem genere. Recita,

... Te hæc cœgisse, te æstimasse, tibi pecuniam numeratam esse dico; Eademque vi et injuria, cum pecunias maximas cogeres, per omnes partes provinciæ te tamquam aliquam calamitosam tempestatem pestemque pervasisse dc-

[97]97 Monstro. Itaque M. Scaurus, qui Cn. Dolabellam accusavit, istum in sua potestate ac dicione tenuit. Homo adulescens cum istius in inquirendo mulla furta ac fiagitia cognosceret fecit perite et callide: volumen ejus rerum gestarum maximum isti ostendi t; Ab homine quæ voluit in Dolabellam abstulit; Istam testem produxit; Dixit iste quæ velle accusatorem putavit. Quo ex genere mihi testium, qui cum isto furati sunt, si uti voluissem, magna copia fuisset; Qui utse periculo litium,conlunctlonccrimiiium liberarent, 22*

[90]90 Quo ego vellero descensuros pollicebantur. Eorum ego voluntatem omnium repudiavi; Non modo proditori sed ne perfugæ quidem locus in meis castris cuiquam fuit. Forsitan meliores illi accusatores habendi sint, qui hæc omnia fecerunt. Ita est; Sed ego defensorem in mta persona, non accusatorem, maxime laudari volo. Rationes ad ærarium antequam Dolabella condemnatus est non audet referre; Impetrat asenatu ut dies sibi prorogaretur, quod tabulas su&s &b accusatoribus Dolabellæ obsignatas diccrct, proinde quasi exscribendi potestatem non ha beTet. Solus est hic qui numquam rationes ad ærarium referat.

XXXIX. Audistis quæstoriam rationem, tribus versiculis relatam; Legationis, non nisi condemnato et eiccto eo qui posset reprehendere; Nunc denique præturæ, quam ex senatus consulto statlm referre

[90]90 Debuit, usque ad hoc tempus non rettulit. Quæstorem se in senatu exspectare dixit: proinde quasi non, ut quæstor sine prætore possit rationem referre (ut tu, Hortensi, ut omnes), eodem modo sine quæstore prætor. Dixit idem Dolabellam impetrasse. Omen magis patribus conscriptis quam causa placuit; Probaverunt. Verum quæstores quoque jampridem venerunt i cur non rettulisti? Illarum rationum ex ea faccc legationis quæstoriæque tuæ procurationis illa sunt nomina" quæ Dolabellæ necessario sunt æstimata,

Quod minus Dolabella Verri acceptum rettulit quam Verres illi expensum tulerit, HS quingenta triginta quinque milia; Et quod plus fecit Dolabella Verrem accepisse quam iste in suis tabulis habuit, HS ducenta triginta duo milia; Et quod plus frumenti feeit accepisse istum, HS dedens et octingenta milia — quod tu, homo castissimus, aliud in tabulis habebas. Hinc illæ extraordinariæ pecuniæ, quas nullo duce tamen aliqua ex particula in vestigamus, redundarunt; Hinc ratio eum Q. et Cn. Postumis Curtus,multis nominibus, quorum in tabulis iste habet nullum; Hinc IIS quater deoiens- P. Tadio numeratum Athenis testibus planum faciam; Hinc empta apertissime prætura — nisi forte ad etiam 1011 dubium est,quo modo iste prætor factus sit. Homo scilicet aut industria aut opera probata aut frugalitatis existimatione præclara aut denique, id quod levissimum est, assiduitate, qui ante quæsturam cum meretricibus lenonibusque vixisset, quæsturam ita gessisset quem ad modum cognovistis, Romæ post quæsturam illam nefariam vix triduum constitisset, absens non in oblivione jacuissct sed in assidua commemoratione omnibus omnium flagitiorum fuisset: Is repente, ut Romam venit, gratis prætor factus eat? Atia porro pecunia ne accusaretur data. Cui sit data, nihil ad me, nihil ad rem pertinere arbitror; Datam quidem esse tum inter omnes recenti negotio facile

[102]102 Constabat. Homo stultissime et amentissime, tabulas cum conficeres et cum extraordinariæ pecuniæ crimen subterfugere velles, satis te elapsurum omni suspicione arbitrafcare, ei quibus pecuniam credebas iis expensum non ferres, neque in tuos tabulas ullum nomen referres, cum tot tibi nominibus acceptum Curtii referrent? Quid proderat tibi te expensum ittis non tulisse? An tuis solis tabulis te causam dicturum existimasti?

[103]103 XL. Verum ad illam tam ven tamus præclaram præturam, criminaque ea quæ notiora sunt his qui adsunt quam nobis qui meditati ad dicendum paratique venimus; In quibus non dubito quin offensionem neglegentiæ vitare atque effugere non possim. Multi enim ita dicent: " De illo nihil dixit in quo ego inter fui: illam injuriam non attigit quæ mihi "ut quæ amico meo facta est, quibus ego in rebus interfui." His omnibus qui istius injurias norunt, hoc est populo Romano universo, me vehementer excusatum volo,

[230]230 Non neglegentia mea fore ut multa præteream, sed quod alia testibus integra reservari velim, multa autem propter rationem brevitatis ac temporis prætermittenda existimem, Fatebor etiam illud invitus, me prorsus, cum iste punctum temporis nullum vacuum peccato præterire passus sit, omnia quæ ab isto commissa sunt non potuisse cognoscere. Quapropter ita me de præturæ criminibus auditote ut ex utroque genere, et juris dicendi et sartorum tectorum exigendorum, ea postuletis quæ maxime digna sint eo reo cui parvum au t mediocre obici nihil

[104]104 Oporteat. Nam ut prætor factus est, qui auspicato a Chelidone surrexissct, sortem nactus est urbanæ provinciæ magis ex sua Chclidonisquc, quam ex populi Romani voluntate. Qui principio qualis in edicto constituendo fuerit cognoscite.

XLI. P. Annius Asellus mortuus est C. Sacerdote prætore. It n s meant to inter pret, to law (J#?'#). Ess Institueret: heres erat fili*. Faciebant omnia cura pupilla, legis æquitas, voluntas patris, edicta prætorum, consuetudo luris ejus quod erat tum cum ΙΟΛ Asellus est mortuus. Iste prætor designatus (utrum admonitus, an temptatus, an, qua est ipse sagacitate in his rebus, sine duce ullo,sine indice, pervenerit ad hanc improbitatem, nescio: ros tantum hominis audaciam amentiamque cognoscite) appellat heredem L. Annium, qui erat institutus secundum filiam (non enim mihi persuadetur istum ab illo prius appel latum ); Dicit se posse ci condonare edicto hereditatem; Docet hominem quid possit fieri. Illi bona res, huic vend ibitis videbatur. Iste, tametsi singulari est audacia, tamen ad pupillæ matrem suiam ittcbst; Malebat pecuniam accipere ne quid novi ediceret, quAni ut hoc edictum tam improbum et tam in-

[106]106 Humanum interponeret. Tutores pecuniam prætori si pupillæ nomine dedissent, grandem præsertim, quem ad modum in rationem inducerent, quem ad modum sine periculo suo dare possent, non videbant; Simul et istum fore tam impro bu tn non arbitrabantur: sæpe appellati pernegaverunt. Iste ad arbitrium ejus cui eon donarat hereditatem ereptam a liberis quam æquum edictum scripserit, quæso, cognoscite.

.. Qui* umquam crederet mulierum adversarium Verrem futurum? An ideo aliquid contra mulieres fcoit ne totum edictum ad JS4 Chelidonis arbitrium scriptum videretur? Cupiditati hominum ait se ebriam ire. Quis potius, non modo his temporibus sed etiaru apud majores nostros? Quis tam remotus fuit a cupiditate? Dic, quæso, cetera; Delectat enim me hominis gravitas, scientia juris, auctoritas, out.,., 107................ rscERiT. Ferit fecerit? Quis umqu-am edixit isto modo? Quis umquam ejus rei fraudem aut periculum proposuit edicto quæ neque post edictum reprehendi neque ante edictum provideri potuit? XLII. Jure, legibus, auctoritate omnium qui consulebantur, testamentum P. Annius fcccrat non improbum, non inofficiosum, non inhumanum; Quodsi ita fecisset, tamen post illius mortem nihil de testamento illius novi jurts constitui oporteret. Voconia lex te videlicet delectabat. Imitatus esses ipsum illum Q. Voconium, qui lege sua hereditatem ademit nulli neque virgini neque mulieri: sanx.It in posterum, qui post eos censores census esset, ne quis heredem virginem neve mulierem faceret. In lege Voconia non est rscu; Neque in ulla præteritum tempus reprehenditur, nisi ejus rei quæ sua sponte scelerata ac nefaria est, ut, etiamsi lex * non esset, magno opere vitanda fuerit. Atque in hU ipsis rebus multa videmus ita sancta esse legibus ut ante facta in judicium non vocentur: Cornelia testamentaria, nummaria, ceteræ complures, in quibus non jus aliquod novum populo constituitur, sed sancitur ut, quod semper matum facinus fuerit, ejus quæstio ad populum pertineat ex certo tempore. KH> l>e jure vero civili si quis novi quid instituerit, is non omnia quæ ante acta sunt rata esse patietur? Cedo mihi leges Atinias, Furias, Fusias, ipsam, ut dixi, Voconiam, omnes præterea de jure civili; Hoc reperies in omnibus statui jus quo post eam legem populus utatur. Qui plurimum tribuunt edicto prætoris edictum legem annuam dicunt esse: tu edicto plus complecteris quam lege. Si finem edicto prætoris afferunt Kalendæ Janua rUe, cur non initium quoque edicti nascitur a Kalendis lanuarils? An in eum annum progredi nemo poterit edicto quo prætor alius futurus est, in illum quo alius prætor fuit fell 0 gredi etur? Ac si hoc jurls, non unius hominis causa

Cautius composuisses. XLI31. Seri bis SI yvie eodem genere sit, non caves? Qui* non generis sed hominis causam verbis amplecteris; Ut facile appareat te pretio, non jurc, esse commotum. Atque hoc si in posterum edixisset, minas e * et nefarium; Tamen esset improbum; Sed tum vituperari posset, in crimen venire non posset, nemo enim committeret. Nunc est cius modi edictum ut -quivis intellegat non populo esse scriptum sed P. Annii secundis here*

[111]111 Dibus. Itaque cum abs te caput illud tam multis verbis mercennario qu e proœmio esset ornatum, ecquis eat inventus postea prætor, qui idem illud ediceret? Non modo nemo edixit, sed ne metuit quidem quisquam ne quis ediceret. Nam post te prætorem multi testamenta eodem modo fecerunt*: in His nuper Annæa de multorum propinquorum sententia, pecuniosa mulier, quod censa non erat, testamento fecit heredem filiam. Itaque hoc magnum (udicium hominum de istius singulari improbitate, quod C. Verres sua sponte instituisset, id neminem metuisse, ne quis rcpcrirctur qui istius institutum sequi vellet. Sol us enim tu inventus es cui non eatis fuerit corrigere voluntates vivorum nisi etiam rescinderes mortuorum.

[112]112 Tu ipse ex Siciliensi edicto hoc sustulisti; Voluisti, cx improviso si quæ rea nata esset, ex urbano edicto decernere. Quam postea tu tibi defensionem relin-

XL1V. Atque ego non dubito quin, ut raihi, cui me* filia maxime cordi est, rea hæc acerba videtur atque indigna, sic uni cuique vestrum, qui simili sensu atque indulgentia filiarum commovemini. Quid enim natura nobis jucundius, quid carius ease voluit? Quid est dignius in quo omnis nostra diligenti* indul-

[113]113 Genti&que consumatur? Homo importunissime, cur tantam injuriam P. Annio mortuo fecisti? Cur hunc dolorem cineri cius atque ossibus inussisti, ut liberis ejus bona patria, voluntate patris" jurc, legibus tradit*, eriperes et cui tibi esset commodum condonares? Quibuscum vivi bona nostra partim ur, iis prætor adimere nobis mortuis bona fortunasque poterit? R m -

Inquit, Eripies igitur pupillæ togam prætextam, detrahes ornamenta non solum fortunæ sed etiam ingenuitatis? Miramur ad arrna contra istum hominem Lampsacenos isse? Miramur istum de provincia decedentem clam Syracusis profugisse? Nos si alienam vicem pro nostra injuria doleremus, vestigium istius in foro non esset

[114]114 Relictum. Pater dat filiæ, prohibes; Leges sinunt, tamen te interponis. De suis bonis ita dat ut ab jurc non abeat; Quid habes quod reprehendas? Nihil, opinor. At ego concedo: prohibe, si potes, si habes qui te audiat, si potest tibi dicto audiens esse quisquam. Eripias tu voluntatem mortuis, bona viris, jus omnibus? Hoe populus Romanus non manu vindicasse!, nisi te huic tempori atque huic judicio reservasset?

Postca quam tus prætorium constitutum est semper hoc jure usi sumus: si tabulæ testamenti non pro ferventur, tum, uti quemque potissimum heredem esse oporteret, si is intestato mortuus esset, ita secundum eum possessio daretur. Quare hoc sit æquissimum facile est dicere; Sed in re tam usitata satis est ostendere omnes antea jus ita dixisse, et hoc

[115]115 Vetus edictum transUti ciumque esse. XL.V. Cognoscite hominis aliud in re veter e edictum novum, ct simul, dum est unde (us civile discatur, adulescentes ei in di&ciplinnm tradite; Mirum est hominis in genium, mira prudentia. Minucius quidam mortuus est ante istum prætorem. Ejus testamentum erat nullum; Tege hercditnsad gentem Minuciam veniebat. Si habuisset iste edictum, quod ante istum et postea omnes habuerunt, possessio Minuciæ genti esset data: sS quis testamento se heredem esse arbi-

[244]244 Tr aretur quod turn non cx s teret, lc^" ageret in hereditatem; Au t, ρτο præde litis vindiciarum cum satis accepisset, sponsionem faceret et ita de heredita te certaret. H oc, "spinet*, lure et majores nostri et nos semp-er usi sum us. V idete ut hoc iste correxerit.

[101]101 Com ponit edictum his verbis ut quiris intellegere possit unius hom inis causa conscriptum esse, tantum quod hominem non no min at; Causam quidem totam perscribit, Jus, consuetudinem, æquitatem, edicta om nium neglegit,, - DtTATIi AMBIGITUR... 61 POSSESSOR SPONSIONEM NON

. Jam quid ad prætorem uter possessor sit? Nonne id quæri oportet, utrum possessorem esse oporteat? E rgo, quia possessor est, non m oves possession e; Si possessor non esset, non dares? N usquam enim scribis, neque tu aliud qutcqu&m edicto am plecteris nisi eam causam pro qu a pecuniam

[117]117 Acceperas. Jam hoc ridiculum es t: si AMIIIGBTUR, BT TABULÆ TESTAMENTI OBSIGNATAS NON MINUS MULTIS StONtS QUAM E LEOB OPORTET AD MB PRO- FERENTUR, SECUNDUM TABULAS TESTAMENTI POTISSIMUM

. Hoc tram lnticium est *, sequi illud oportet, si. Sc ei daturum qui se dicat heredem esse. Mlnudus's estate. Quid ergo interest proferantur necne? Si protulerit, uno signo ut sit minus, quam ex lege oportet, non des possessionem: si omnino tabulas non proferet, dabis. Quid nunc dicam? Neminem ucnquam hoc postca alium edixisse? Valde sit minim neminem fuisse qui istius se similem dici vellet. Ipse in Siciliensi edicto hoc non ha be t; Exegerat enim jam mercedem; Item ut illo edicto de quo ante dixi, in Sicilia de hereditatum possessionibus dandis edixit idem quod omnes Romæ præter istum, S. Sl DE HEREDITATE AMSIOITUR............... Ite X.LVI. A t, per deos immortales, quid est quod de hoc dici possit? Iterum enim jam quæro abs te, sicut modo in i Ito capite Anniano de mulierum hereditatibus, nunc in hoc de hereditatum possessionibus, cur ea capita in edictum provinciale transferre nolueris? Utrum digniores homines existimasti eos qui habitant in provincia quam nos qui æquo jure uterem ur, an aliud Romæ æquum est, aliud in Sicilia? Non enim hoc potest hoc loco dici, multa esse in provinciis aliter edicenda: non de hereditatum quidem possessionibus, non dc mulierum hereditatibus. Nam In utroque genere video non modo ceteros, sed te ipsum, totidem verbis edixisse quot verbis edici Romæ solet. * edict. 24"

[110]110 E t cum edictum totum eorum arbitratu, quam diu fuit designatus, componeret qui ab isto lus ad utilitatem suam nundinarentur, tum vero in magistratu contra illud ipum edictum suum sine ulla religione decernebat. Itaque L. Fiso multos codices implevit carum Tcrum in quibus ita intercessit, quod iste aliter atque ut edixerat decrevisset. Quod vos oblitos esse non arbitror, quæ multitudo, qui ordo ad Pisonis sellam isto prætore solitus sit convenire j quem iste collegam nisi habuisset, lapidibus coopertus esset in foro. Sed eo leviores istius injuriæ videbantur quod erat in æquitate prudentiaque Pisonis paratissimum perfugium, quo sine labore, sine molestia, sine impensa, etiam sine patrono homines

[120]120 Uterentur. Nam, quæso, redite in memoriam, judiccs, quæ libido Istius in Sure dicendo fuerit, quæ varietas decretorum, quæ nundinatio, quam inanes domus eorum omnium qui de jure civili consuli solent, quam plena atque referta Chelidonis; Aqua muliere cum erat ad eum ventum et in aurem ejus insusurratum, alias revocabat cos inter quos i&m decreverat, decretumque mutabat, alias inter aliquos contrarium sine ulla religione decernebat ac proximis paulo ante

[121]121 Decreverat. Hinc illi Itominca erant qui etiam ridiculi inveniebantur ex dolore; Quorum alii, id quod sæpe audisti?, negabant mirandum "$?E Jus tam nequam esse verrinum: alii etiam frigidiores erant, eed quia stomachabantur ri-diculi videbantur esse, cum Sacerdotem exsecrabantur qui verrem tam nequam reliquisset. Quæ ego non commemorarem (neque enim perfacete dicta neque porro hac severitate digna sunt) nisi vos illud vellem recordari, istius nequi tism ct iniquitatem tum in orc vulgi atque in communibus proverbiis esse versatam.

[122]122 XLVII. In plebem vero Romanam utrum superbiam prius commemorem an crudelitatem? Sine dubio crudelitas gravior atque atrocior. OblitosnC igitur hos putatis esse quem ad modum sit Iste solitus virgis plebem Romanam concid"re? Quam rem etiam tribunus plebis in contione egit, cum eum quem iste virgis ceciderat in prospecturo populi Romani produxit. Cujus rei recognoscendæ faciam vobis suo

[123]123 Tempore potestatem. Superbia v$rp quæ fueri t qufo ignorat? Quem ad modum is tenuissimum quemque contempserit, despexerit, liberum esse numquam duxerit? P. Trebonius viros bonos ct honestos complures fecit heredes; In iis fecit suum libertum. Is

Trebonium fratrem habuerat proscriptum. Ri cum cautum vellet, scripsit ut heredes jurarent se curaturos ut ex sua cujusque parte ne minus dimidium ad A. Trebonium fratrem illum proscriptum per* veniret. U bertus ju rat; Ceteri heredes adeunt ad Verrem, docent non oportere se jurare facturos esse quod contra legem Corneliam esset, quæ proscriptum luvnri vetaret. Im pet rant ut ne w en t; Dat his possessionem. Id ego non reprehendo; Etenim erat iniquum homini proscripto egenti de fraternis bonis quicqu&m dari. Libertus, nisi ex testam ento patroni Ii jurasset, scelus se facturum arbitrabatur; Itaque ci Verres possessionem hereditatis negat se daturum, ne posset patronum suum proscriptum juvarc, simul ut esset pœna quod alterius patroni testam ento juravit; Concedo; Prætorium est. Adimis tu el, qui jurav it; Quo exemplo I Proscriptum ju v at; Lex est, pœna est. Quid ad eum qui jus dicit? Utrum reprehendis quod patronum juvabat eum qui tum in miseriis erat, an quod alterius patroni mortui voluntatem conservabat, aquo summum beneficium acceperat? Utrum horum reprehendis? E t hoc 54 tum de sell* vir optimus dixit: *' Equiti Romano t*m locupleti libertinus sit homo heres? " O modestum ordinem quod illinc vivus surrexit Ι2β Possum scsccata dccrcta proferre in quibus, ut ego non dicam, pecuniam intercessisse ipsa decretorum novitas iniquitasque declarat. Verum ut ex uno do ceteris contecturam facere possitis, id quod priore actione cognostis audite. C. Sulpicius Olympus fu it; XLVIII. Is mortuus est C. Sacerdote prætore, nescio an antequam Verres præturam petere cœperit. Fecit heredem M. Octavium Ligurem; Ligus hereditatem adiit; Possedit Sacerdote prætore sine ulla controversia. Posteaquam Verres magistratum iniit, ex edicto istius, quod edictum Sacerdos non habuerat, Sulpicii patroni filia sextam partem hereditatis ab Ligure petere cœpit. Ligus non aderat. L. frater ejus causam agebat: aderant amici, propinqui. Dicebat iste, nisi cum muliere decideretur, In possessionem seire jussurum. L. Gellius causam Liguris defendebat: docebat edictura ejus non oportere in eu hereditates valere quæ an te eum prætorem venissent; Si hoc tum fuisset edictum, fortasse Ligurem hereditatem od itarum non fuisse. Æquo postulatio, summa hominum auctoritas, pretio supe-

[126]126 Ra batur. Venit Romam Ligus; Non dubitabat quin. Ei ipee Verrem convenisset, "equitate causæ, auctoritate; Sua, commorere hominem posset. Domum ad eum venit, rem demonstrat, quAm pridem sibi hereditas venisset do cet; Quod facile homini ingenioso io causa æquissima fuit multa quæ quemvis commovere possent dix it; Ad extrem um petere cœpit æ usque eo suam auctoritatem despiceret gratiamque contem neret ut se tanta injuria afficeret. Homo Ligurem accusare cœpit, qui in re adventicia atque hereditaria tam diligens, tam attentus esset; Debere eum aiebat suam quoque rationem ducere; Mult* sibi opus esse, multa canibus suis quos circa se haberet. Non possum illa planius commemorare quam ipsum Ligurem pro testimonio dicere audistis.

[127]127 Quid est, Verres? Utrum ne his quidem testibus credetur, an hæc ad rem non pertinent? Non credemus M. Octavio? Non L. Liguri? Quis nobis credet, cui nos quid est quod planum heri testibus possit, si hoc non fit? An id quod dicunt leve est?1 Nihil levius quam prætorem urbanum hoc juris io suo magistratu constituere, omnibus quibus hereditas venerit coheredem prætorem esse oportere. An vero dubitamus quo ore iste ceteros horni nes inferiores loco, auctoritate, ordine, quo ore homines rusticanos ex municipiis, quo denique o-re, quos numquam liberos putavit, libertinos homines solitus sit appellare, qui ob jus dicandum M. Octavium Ligurem, hominem ornatissimum loco, ordine, nomine, virtute, ingenio, copiis, poscere pecuniam non dubitavit? 12" XL1X. In "artis tectis vero quem ad modum se gesserit quid ego dicam? Dixerant qui senserunt; Sunt alii qui dicant; Notæ res ac manifestæ prolatæ sunt et proferentur. Dixit Cn. Fannius, eques Romanus, frater germanus Q. Titinii, ju dieis tui" tibi se pecuniam dedisse. Recita,. Nolite Cn. Fannio dicenti credere, noli" inquam, tu, Q. Titini, Cn Fannio, fratri tuo, sredere; Icit enim rem incredibilem; O. Verrem Insimulat avaritiæ "t audaciæ, quæ vitia videntur in quemvis potius quam in istum convenire. Dixit Q. Tadlu.% homo familiarissimus patris istius, non alienus a matris ejus genere et nomine; Tabulas protulit quibus pecuniam se dedisse ostendit. Recita, Recita, Ne Tadii quidem tabulis nec testimonio credemus? Quid igitur in judiciis sequemur? Quid est aliud omnibus omnia peccata c t maleficia concedere nisi hoc, hominum honestissimorum testimoniis et virorum bonorum tabulis non crcdcrc i

[129]129 Nam quid ego de cotidiano sermone querimoniaque populi Romani loquar, de istius impudentissimo farto, scu potius novo ac sing-ulari Latrocinio? Ausum case in æde Castoris, celeberrimo clarissimoque monumento, quod templum in oculis eotidianoque aspectu populi Romani positum eat, quo sæpe numero senatus convocatur, quo maximarum rerum frequentissimæ cotidie advocationes fiunt — in eo loco in sermone hominum audaciæ suæ monumentum æternum relinquere?

[130]130 L. Ædem Casto ru, indices, P. Junius habuit tuendam de L. Sulla, Q. MctcDo consulibus. Is mortuus eat; Reliquit pupillum parvum filium. Cum L. Aurelius consules ædes sacras locavissent neque potuissent omnia sarta tecta exigere" neque U prætores quibus erat negotium datum, C. Sacerdos c t M. Cæsius, factum est senatus cons-ultum, quibus de sartis tectis cognitum et judicatum noo esset, uti C. Verres P. Cælius prætores cognoscerent et judkarent. Qua potestate iste permissa sic abusus est' ut ex Cn. Pan aio ct ex Q. Tadio cognovistis, verum tam en cum esset omnibus in rebus apertissime impudentissimeque prædatus, hoc voluit clarissimum relinquere indicium latrociniorum suorum, de quo non audire aliquando sed videre cotidie possemus.

[131]131 Quæsivit quis ædem Castoris sartam tectam deberet tradere. Lunium ipsum mortuum esse sciebat; Scire btin? $S volebat ad quem illa res pertineret. Audit pupillum pupillos et pupillas certissimam prædant esse prætoribus, optatum negotium sibi in sinum delatum esse dicebat. Monumentum illa amplitudine, illo opere, quamvis sartum tectum inUgrumque e" et, tamen aliquid se inventurum in quo moliri prædarique

[132]132 Posset arbitrabatur. L. Habonio ædem Castoris tradi oportebat: is casu pupilli Junii tutor erat testamento patris; Cum eo sine ullo intertrimento convenerat jam quem ad modum traderetur. Iste ad se Habonium vocat; Quærit ecquid sit quod a pupillo traditum non $it, quod exigi debeat. Cum ille, id quod erat, diceret facilem pupillo traditionem esse; Signa et dona eomparere om nia; Ipsum templum omn (opere esse integrum: indignam isti videri cœpit ex tanta æde tantoque opere se non opimum præda,

[133]133 Præsertim a pupillo, discedere. LI. Venit ipse in ædem Castoris, considerat tem plum; Videt undique tectum pulcherrime laqueatum, præterea cetera nova atque integra. Versat se; Quærit quid agat. Dicit ei quidam "x illis canibus quos Iste Liguri dixerat esse circa se multos, ** Tu, Verres, hic quod moliare nihil habes, nisi forte vis ad perpendiculum columnæ exigere." Homo omnium rerum imperitus quærit quid sit " ad perpendiculum *'; Dicunt et fere nullam esse columnam quæ ad perpendiculum esse possit.

[264]264 " Ν'am mehercule," inquit, " sic agamus; Columnæ

[134]134 Ad perpendiculum exigantur." Habonius, qui legero nosset, qua in lege numerus tantum columnarum traditur, perpendiculi mentio fit nulla, et qui non putaret sibi expedire ita accipere, ne eodem modo tradendum esset, negat id sibi deberi,negat oportere exigi. Iste Habonium quiescere jubet, et simul ei nonnullam spem societatis ostendit; Hominem modestum et minime pertinacem facile cœrcet; Columnas ita se exacturum esse confirmat. 13$ Nova res atque improvisa pupilli calamitas nuntiatur statim 0. Mustio, vitri eo pupilli, qui nuper est mortuus, M. lunLo patruo, P. Titio tutori, homini frugalissimo. Hi rem ad virum primarium, summo officio ac virtute præditum., M. Marcellum, qui erat pupilli tutor, deferunt- Venit ad Verrem M. Marcellus; Petit ab eo pro sua fide ac diligentia pluribus verbis ne per summam injuriam pupillum jam spe atque opinione prædam illam devorasset, neque ulla æquitate orationis neque auctoritate M. Marcelli commotus est; Itaque quem ad modum

[130]130 Ostendisset se id exacturum esse respondit. Cura sibi omnes ad istum allegationes difficiles, omnes aditus arduos ac potius Interclusos viderent, apud quem non jus, non æquitas, non misericordia, non propinqui oratio, non amici voluntas, non cujusquam auctoritas, non gratia valeret, statuunt id sibi esse optimum factu quod cuivis venisset in mentem, petere auxilium a Chelidone, quæ isto prætore non modo in jure civili privatorumque omnium contio* ver siis populo Romano præfuit, verum etiam in his sartis tcctisque dominata est

[137]137 ΙΛΙ. Venit ad Chelidonem C. Mustius, eques Romanus, publicanus, homo cum primis honestus; Ycnit Μ. Junius, patruus pueri, frugalissimus homo et castissimus: venit homo summo pudore, summo officio, spectatissimus ordinis sui, P. Titius tutor. 0 Multis acerbam, omiseram atque indignam præturam tuam I Ut mittam cetera., quo tandem pudore tales viros, quo dolore, meretricis domum venisse arbitramini? Qui numquam ulla condicione istam turpitudinem subissent, nixi officii necessitudinisque ratio cœgisset. Veniunt, ut dico, ad Chelidonem. Domus erat plena; Nova jura, nova decreta, nova judicia petebantur: *' mihi det possessionem, mihi ne adimat, in mc judicium ne det, mihi bona addicat." Alii nummos numerabant, ab aliis tabellæ obsigna- 8$8 bantur: domus "rat non meretricio conventu sed 13$ prætoria turba referta. Simul ac potestas primum data "st, adeunt hi quos dixi. Loquitur C. Mustius, rem demonstrat, petit auxilium, pecuniam pollicetur. Respondit illa, ut meretrix,, non inhumaniter: libenter ait se esse fac tuTam, et se cum isto diligenter sermocinaturam; Reverti jubet. Tum discedunt; Postridie revertuntur; Negat illa posse hominem exorari; Permagnam cum dicere ex illa re pecuniam confici poese.

LIII. Vereor nc quis forte de populo, qui priori actione non adfuit, hæc, quia propter insignem turpitudinem sunt incredibilia, fingi ame arbitretur. 13$ Ea vos antea, judiccs, cognovistis. Dixit juratus P. Titius, tutor pupilli lunii; Dixit Μ. I unius tutor et patruus: Mustius dixisset, si viveret, sed recenti re de Mustio auditum es t; Dixit L. Domitius, qui cum sciret me ex Nfustio vivo audisse, quod eo sum usus plurimum (etenim judicium, quod prope omnium fortunarum suarum C. Mustius habuit, me uno defendente vicit),cum hoc, ut dico, sciret L. Domitius, rac scire ad cum res omnes Must lum solitum esse deferre, tamen de Chelidone reticuit quoad potuit, alio responsionem suam derivavit. Tantus in adulescente clarissimo ac principe juventut ls pudor fuit ut aliquam diu, cum ame premeretur, omnia potius * responderet quam Chelidonem nominaret; Primo necessarios istius ad eum allegatos esse dicebat, deinde aliquando coactus Chelidonem nominavit.

[140]140 Non te pudet, Verres, cius mulieris arbitratu gessisse præturam quam L. Domitius ab se nominari vix sibi honestum esse arbitrabatur?

LIV. Reiecti a Chelidone capiunt consilium necessarium, ut suscipiant ipsi negotium. Cum Habonio tutore, quod erat vix HS quadraginta milium, transigunt HS ducentis milibus. Defert ad istum rem Habonius; Ut sibi videatur, satis grandem pecuniam et satis impudentem esse. Iste, qui aliquanto plus cogitassct, male accipit verbis Habonium, negat eum sibi illa decisione satisfacere posse; Ne multa, locale 1 turum se esse confirmat. Tutores hoc nesciunt; Quod actum erat eum Habonki, putant Id esse certissimum; Nullam majorem pupillo metuunt calamitatem. Iste vero non procrastinat; Locare incipit, non proscripta neque edicta dic, alienissimo tempore, ludis ipsis Koma nis, foro ornato. Itaque renuntiat Habonius illam decisionem tutoribus. Accurrunt tamen ad tempus tutores; Digitum tollit lunlus patruus. Isti color immutatus es t; Vultus, oratio, mens denique excidit. Quid ageret cœpit cogitare. Si opus pupillo redimeretur, si res abiret ab co * * mancipe quem ipse apposuisset" sibi nullam prædam esse. Itaque excogitat — quid? Nihil ingeniose, nihil ut quisquam pussit dicere " improbe, verum callide." Nihil ab isto vafrum, nihil veteratorium exspectaveritis; Omnia aperta, omnia perspicua

[142]142 Reperientur, impudentia, amentia, audacia. " Si pupillo opus redimitur, mihi præda de manibus eripitur. Quod est Igitur remedium? Quod? Ne liceat pupiUo redimere," Ubi illa consuetudo in bonis prædibus prædiisque vendundis omnium con suium, censorum, prætorum, quæstorum denique, ut optima condicione sit is cuia res sit, cuiurn periculum? Excludit eum solum cui prope dicam soli potestatem factam esse oportebat. Quid enim? Quisquam ad racam pecuniam me invito aspirat, quisquam accedit? Locatur opus id quod ex mea pecunia reficiatur; Ego me refecturum dico; Probatio futura est tua qui locas; Prædibus ct prædiis populo cautum es t; Et, si non putas cautum, scilicet tu prætor in mea bona quos voles immittes, me ad meas fortunas defendendas accedere non sines?

[143]143 LV. Operæ pretium est legem ipsam cognoscere; Dicetis eundem conscripsisse qui illud edictum de hereditate,

Corriguntur leges censoriæ. Quid enim? Video in multis veteribus legibus,. uotmiua. Ne vitiosum opus fieret? At erat probatio tua. Ne parum locuples esset? St erat, et esset amplius si velles, populo cautum prædibus et prædiis. Hic si pupilli calamitas, si propinquorum lacrimæ, si D. Bruti, cujus prædia suberant, periculum, si M. Marcelli tutoris auctoritas apud te ponderis nihil habebat, ne illud quidem animadvertebas, ejus modi fore hoc peccatura tuum quod tu neque negare posses (in tabulas enim legem rettulisti) neque cum defensione aliqua confiteri? Mitibus, cum tutores milibus opus ad illius iniquissimi hominis Arbitrium se effecturos esse clamarent. 14B Etenim quid erat operis? Id quod vos vidistis. Omnes cædendus et apportandus fuit machina sua; Nam illo non saxum, non materies advecta est; Tantum operis in ista locatione fuit quantum paucæ operæ fabrorum mercedis tulerunt, et manuspretium machinæ. Utrum existimatis minus operis esse unam columnam efficere ab integro novam nullo lapide redivivo, an quattuor illas reponere? Nemo dubitat quin multo majus sit novam facere. Ostendam in ædibus privatis" longa difficiliquc vectura, columnas singulas ad impluvium HS xx. Milibus non minus

[148]148 Magnas locatas. Sed ineptum est de tam perspicua ejus impudentia pluribus verbis disputare, præsertim cum iste aperte tota lege omnium sermonem atque

A t enim si pupillo redimi non licebat non necesse erat rem ad ipsum pervenire; Poterat aliquis ad id negotium de populo accedere. Omnes exclusi sunt non minus aperte quam pupillus. Diem præstituit operi fari undo Kalendas Dcccmbrcs, locat circitet Idus Septembres; Angustiis temporis excluduntur UO omnes. LVII. Quid ergo? Hflbonlus istam diem quomodo assequitur? Nctuo Habonio molestus c&t 80 neque Kalendis Decembribus neque Nonis neque Idibus; Denique "liquanto ante in provinciam iste proficiscitur quam opus effectum est. Posteaquam reus factus est, primo< negabat se opus in acceptum referre posse; Cum instaret Habonius, in me causam conferebat, quod cum codicem obsignassem. Petit ame Habonius et amicos nllegat; Facile impetrat. Iste quid ageret nesciebat; Si in acceptum non rettulisset, putabat se aliquid defensionis habiturum; Habonium porro intellegebat rem totam esse patefacturum — tametsi quid poterat esse apertius quam nunc est? Ut uno minus teste ag-eret, Habonio opus in acceptum rettulit quadriennio post quam diem

[100]100 Operi dixerat. Hac condicione, si quis de populo redemptor accessisset, non esset usus; Cum die ceteros redemptores exclusisset, tum in ejus arbitrium ac potestatem venire nolebant qui sibi ereptam prædam arbitraretur. Nunc nc argumenter aur quo ista pecunia pervenerit, facit ipse indicium. Primum cum veh ementias cum eo D. Brutus contenderet, qui de sua pecunia HS. Milia numeravit, quod jam iste ferre non poterat, opere addicto, prædibus acceptis, de HS milibus remisit D. Bruto HS cx. Milia. Hoc, si aliena res esset, certe facere non potuisset. Deinde nummi numerati sunt Cornificio, quem scribam suum fuisse negare non potest. Postremo ipsius Hab onii tabulæ prædam illam Utius fu is se cla ma n t. R ec it*..

[151]151 L V I I I. H ic etia m prio re ac tio ne Q. H orte n siu sp u p illu m lu n ju m v en iss ep ra ete xta tu min v es tru m co n sp ec tu me t s te tis se cu ro pa tr uo te s tim on ju m dic en te qu es tu s C st, c t me po pu la rite ra ge re atq ue in v id ia m co m mo v ere, qu od pu er um pro du ce re m " cla mita v it. Q u id er at, H or te n si, ta n de min illo pu ero po pu la re, qu id in v id io su m? G ra c c hi, credo" au t S atu rn in ia ut alic uiu s ho min is eiu s mo di pro du xe ra m filiu m, ut no min e ip so et me mo ria pa tr is an im os im pe rita em u ltitu din is co m mo v ere m? P. Ju n ii era t" ho min is de ple be R o ma na, filius, qu em pa te r mo ri en sc um tu to rib us et pro pin qu is, tu mle g ib us, tu ma eq uita ti ma gis tra tu um, tu m ju d lc iis v es tris

[152]152 Co m me n da tu m pu ta v it. H ic is tiu ss ce le ra to ne fa rio qu ela tro cin io bo nis pa triis fo rtu nis qu eo m n ib us sp o lia tu s v en it in ju dic ju m, ai nih il aliu d, sa lte mu te um cu ju so pe re ip se ra u ho sa n no se ss et in so rd ib us pa ulo ta me no b so le tius v es titu m v id er et. I ta qu e tibi" H orte n si, no n illiu sa eta ss ed ca us a, no n v es titu ss ed fo rtu na, po pu la ris v id eb atu r: ne qu et eta m co m mo v eb at qu od U le cu m to ga pr æ te xta qu am qu od sin eb ulla v en era t. V es titu se nim ne min em co m mo v eb at is qu em illi mo se t ju sin ge nu ita tis da ba t:

* Agni rot Verre*. Quod ornamentum pueritiæ pater dederat) indicium atque insigne fortunæ, hoe ab isto prædone ereptum ) 63 esse graviter tum et acerbe homines ferebant. Neque erant hæ lacrimæ populares magis quam nostræ, quam tuæ, Q. Hortensi, quam horum qui sententiam laturi sunt, ideo quod communis est causa, commune periculum: communi præsidio talis improbitas tamquam aliquod incendium restinguenda est. Habemus enim liberos parvos; Incertum est quam longa cui usque nostrum vita futura si t; Consulere vivi ac prospicere debemus ut illorum solitudo et pueritia quam firraissinvo præsidio munita sit. Quis est enim qui tueri possit liberum nostrorum pueritiam contra improbitatem magistratuum? Mater, credo Scilicet magno præsidio fuit Anniæ pupillæ mater, femina primaria; Minus, illa deos hominesque implorante, iste infanti pupillæ fortunas patrias ademit. Tutoresn* defendent t Perfacile vero apud istius modi prætorem, aquo M. Marcelli tutoris In causa pupilli Junii et oratio et voluntas et auctoritas repudiata est.

LIX. Quærimus etiam quid iste in ultima Phrygia, quid in extremis Pamphyliæ partibus fecerit, qualis in bello prædonum prædo ipse fuerit, qui in foro populi Romani pirata nefarius reperiatur? Dubitamus quid iste in hostium præda molitus sit, qui

[236]236 CICRRO manubltw Mb! Tantas ex L. Metelli manubiis fecerit, qui majore pecunia quattuor columnas dealbandas quam ille omnes ædificandas locaverit? Exspectemus quid dicant ex Sicilia testes? Quis um quarn templum illud aspexit quin avaritiæ tuæ, quin injuriæ, quin audaciæ testis esset? Quis a signo Vertumni in circum maximum venit quin is uno quoque gradu de avaritia tua commoneretur? Quam tu viam tensarum atque pompæ ejus modi exegisti ut tu ipse illa ire non audeas. Te putet quisquam, cum ab Italia freto disiunctus esses, sociis temperasse, qui ædem Castoris testem tuorum furtorum esæ volueris? Quam populus Romanus cotidie, judices etiam tum cum de te sententiam ferent, videbunt.

[155]155 LX. Atque etiam lu dicium in prætura publicum excTcuit; Non enim prætereundum est ne id quidem. Petita multa est apud istum prætorem a Q. Opimi"; Qui adductus est in judiciusn, verbo quod cum esset trib unus plebis intercessisset contra legem Corneliam, re vera quod in tribunatu dixisset contra alicujus hominis nobilis voluntatem. De quo judJ clo si velim dicere omnia, multi appellandi lacdendique sint, id quod mihi non est nec esse. Tantum dicam, paucos homines, ut levissime appellem, arrogantes hoc diutore Q. Opimium per ludiun et locum fortunis omnibus evertisse. ISC Is mihi etiam queritur quod a nobis u. solis diebus prima actio tui judi eii transacta sit, eum apud ipsum tribus horis Q. Opimius, senator populi Romani, bona, fortunas, ornamenta omnia am iserit? Cujus propter indignitatem judicii sæpissime est acturo in senatu ut genus hoc totum multarum atque ejus modi judicio nim tolleretur. Laro vero in bonis Q. Opimii vendendis quas iste prædas quam aperte, quam improbe fecerit, longum est dicere: l" c dico: n i* *i vobis id hominum honestissimorum tabulis planum fecero, fingi am e

Jam calam itate senatoris populi Romani, cum prætor judicio cius præfuisset, spolia domum suam referre et manubias detrahere conatus sit, is ullam ab sese calamitatem poterit deprecari?

LXI. Nam die Subsortitione illa Juniana judicum nihil dico. Quid enim? Contra tabulas quas tu protulisti audeam dicere? DUfidle es t; Non enim me tua solum c t judicum auctoritas sed etiam anulus aureus scribæ tui deterret. Non dicam id quod probare difficile es t: hoc dicam quod ostendam

[890]890 Multos ex te viros primarios audisse, cum diceres ignosci tibi oportere quod falsum oodkem protuleris; Nam qua invidia C. Lunius conflagravit, ca, nisi pro

[158]158 Vidisses, Cibi ipsi lura pereundum fuisset. Hoc modo iste sibi et saluti suæ prospicere didicit, referendo in tabulas et privatas et publicas quod gestum non esset, tollendo qood esset, ct semper aliquid demendo, mutando, interpolando. Eo enim usque progreditur ut ne defensionem quidem maleficiorum suorum alne aliis maleficiis reperirc possit. Ejus modi sortitionem homo unca tissimus suorum quoque judicum fore putavit per sodalem suum Q. Curtium, judicem quæstionis suæ: cui nisi ego vi populi atque hominum vestra, cujus mihi copiam quam largissime factam oportebat, quos iste annuerat in. Suum consilium sine causa subsortiebatur. Hostile to Verres.

Index