Tempora cum causis Latium digesta per annum lapsaque sub terras ortaque signa canam. Excipe pacato, Cæsar Germanice, voltu hoc opus et timidæ derige navis iter, officioque, levem non aversatus honorem, en tibi devoto numine dexter ades. Sacra recognosces annalibus eruta priscis et quo sit merito quæque notata dies. Invenies illic et festa domestica vobis; Sæpe tibi pater est, sæpe legendus avus, quæque ferunt illi, pictos signantia fastos, tu quoque cum Druso præmia fratre feres. Cæsaris arma canant alii: nos Cæsaris aras et quoscumque sacris addidit ille dies. Adnue conanti per laudes ire tuorum deque meo pavidos excute corde metus. Da mihi te placidum, dederis in carmina vires: ingenium voltu statque caditque tuo. Pagina judicium docti subitura movetur principis, ut Clario missa legenda deo. Quæ sit enim culti facundia sensimus oris, civica pro trepidis cum tulit arma reis. Scimus et, ad nostras cum se tulit impetus artes, ingenii currant flumina quanta tui. Si licet et fas est, vates rege vatis habenas, auspice te felix totus ut annus eat. Tempora digereret cum conditor Urbis, in anno constituit menses quinque bis esse suo. Scilicet arma magis quam sidera, Romule, noras, curaque finitimos vincere major erat. Est tamen et ratio, Cæsar, quæ moverit illum, erroremque suum quo tueatur habet. Quod satis est, utero matris dum prodeat infans, hoc anno statuit temporis esse satis; Per totidem menses a funere coniugis uxor sustinet in vidua tristia signa domo. Hæc igitur vidit trabeati cura Quirini, cum rudibus populis annua jura daret. Martis erat primus mensis, Venerisque secundus; Hæc generis princeps, ipsius ille pater: tertius a senibus, juvenum de nomine quartus, quæ sequitur, numero turba notata fuit. At Numa nec Janum nec avitas præterit umbras, mensibus antiquis præposuitque duos. Ne tamen ignores variorum jura dierum, non habet officii Lucifer omnis idem. Ille nefastus erit, per quem tria verba silentur: fastus erit, per quem lege licebit agi. Nec toto perstare die sua jura putaris: qui jam fastus erit, mane nefastus erat; Nam simul exta deo data sunt, licet omnia fari, verbaque honoratus libera prætor habet. Est quoque, quo populum jus est includere sæptis; Est quoque, qui nono semper ab orbe redit. Vindicat Ausonias Junonis cura Kalendas; Idibus alba Jovi grandior agna cadit; Nonarum tutela deo caret. Omnibus istis (ne fallare cave) proximus ater erit. Omen ab eventu est: illis nam Roma diebus damna sub averso tristia Marte tulit. Hæc mihi dicta semel, totis hærentia fastis, ne seriem rerum scindere cogar, erunt. 1. A K : JAN : F Ecce tibi faustum, Germanice, nuntiat annum inque meo primum carmine Janus adest. Jane biceps, anni tacite labentis origo, solus de superis qui tua terga vides, dexter ades ducibus, quorum secura labore otia terra ferax, otia pontus habet: dexter ades patribusque tuis populoque Quirini, et resera nutu candida templa tuo. Prospera lux oritur: linguis animisque favete; Nunc dicenda bona sunt bona verba die. Lite vacent aures, insanaque protinus absint jurgia: differ opus, livida turba, tuum. Cernis odoratis ut luceat ignibus æther, et sonet accensis spica Cilissa focis? Flamma nitore suo templorum verberat aurum, et tremulum summa spargit in æde jubar. Vestibus intactis Tarpeias itur in arces, et populus festo concolor ipse suo est, jamque novi præeunt fasces, nova purpura fulget, et nova conspicuum pondera sentit ebur. Colla rudes operum præbent ferienda juvenci, quos aluit campis herba Falisca suis. Juppiter arce sua totum cum spectet in orbem, nil nisi Romanum quod tueatur habet. Salve, læta dies, meliorque revertere semper, a populo rerum digna potente coli. Quem tamen esse deum te dicam, Jane biformis? Nam tibi par nullum Græcia numen habet. Ede simul causam, cur de cælestibus unus sitque quod a tergo sitque quod ante vides. Hæc ego cum sumptis agitarem mente tabellis, lucidior visa est quam fuit ante domus. Tum sacer ancipiti mirandus imagine Janus bina repens oculis obtulit ora meis. Extimui sensique metu riguisse capillos, et gelidum subito frigore pectus erat. Ille tenens baculum dextra clavemque sinistra edidit hos nobis ore priore sonos: 'disce metu posito, vates operose dierum, quod petis, et voces percipe mente meas. Me Chaos antiqui (nam sum res prisca) vocabant: aspice quam longi temporis acta canam. Lucidus hic ær et quæ tria corpora restant, ignis, aquæ, tellus, unus acervus erat. Ut semel hæc rerum secessit lite suarum inque novas abiit massa soluta domos, flamma petit altum, propior locus æra cepit, sederunt medio terra fretumque solo. Tunc ego, qui fueram globus et sine imagine moles, in faciem redii dignaque membra deo. Nunc quoque, confusæ quondam nota parva figuræ, ante quod est in me postque videtur idem. Accipe quæsitæ quæ causa sit altera formæ, hanc simul ut noris officiumque meum. Quicquid ubique vides, cælum, mare, nubila, terras, omnia sunt nostra clausa patentque manu. Me penes est unum vasti custodia mundi, et jus vertendi cardinis omne meum est. Cum libuit Pacem placidis emittere tectis, libera perpetuas ambulat illa vias: sanguine letifero totus miscebitur orbis, ni teneant rigidæ condita Bella seræ. Præsideo foribus cæli cum mitibus Horis (it, redit officio Juppiter ipse meo): inde vocor Janus; Cui cum Ceriale sacerdos imponit libum farraque mixta sale, nomina ridebis: modo namque Patulcius idem et modo sacrifico Clusius ore vocor. Scilicet alterno voluit rudis illa vetustas nomine diversas significare vices. Vis mea narrata est; Causam nunc disce figuræ: jam tamen hanc aliqua tu quoque parte vides. Omnis habet geminas, hinc atque hinc, janua frontes, e quibus hæc populum spectat, at illa Larem, utque sedens primi vester prope limina tecti janitor egressus introitusque videt, sic ego perspicio cælestis janitor aulæ Eoas partes Hesperiasque simul. Ora vides Hecates in tres vertentia partes, servet ut in ternas compita secta vias: et mihi, ne flexu cervicis tempora perdam, cernere non moto corpore bina licet.' Dixerat: et voltu, si plura requirere vellem, difficilem mihi se non fore pactus erat. Sumpsi animum, gratesque deo non territus egi, verbaque sum spectans plura locutus humum: 'dic, age, frigoribus quare novus incipit annus, qui melius per ver incipiendus erat? Omnia tunc florent, tunc est nova temporis ætas, et nova de gravido palmite gemma tumet, et modo formatis operitur frondibus arbor, prodit et in summum seminis herba solum, et tepidum volucres concentibus æra mulcent, ludit et in pratis luxuriatque pecus. Tum blandi soles, ignotaque prodit hirundo et luteum celsa sub trabe figit opus: tum patitur cultus ager et renovatur aratro. Hæc anni novitas jure vocanda fuit.' Quæsieram multis; Non multis ille moratus contulit in versus sic sua verba duos: 'bruma novi prima est veterisque novissima solis: principium capiunt Phœbus et annus idem.' Post ea mirabar cur non sine litibus esset prima dies. 'Causam percipe' Janus ait. 'Tempora commisi nascentia rebus agendis, totus ab auspicio ne foret annus iners. Quisque suas artes ob idem delibat agendo, nec plus quam solitum testificatur opus.' Mox ego, 'cur, quamvis aliorum numina placem, Jane, tibi primum tura merumque fero?' 'Ut possis aditum per me, qui limina servo, ad quoscumque voles' inquit 'habere deos.' 'At cur læta tuis dicuntur verba Kalendis, et damus alternas accipimusque preces?' Tum deus incumbens baculo, quod dextra gerebat, 'omina principiis' inquit 'inesse solent. Ad primam vocem timidas advertitis aures, et visam primum consulit augur avem. Templa patent auresque deum, nec lingua caducas concipit ulla preces, dictaque pondus habent.' Desierat Janus. Nec longa silentia feci, sed tetigi verbis ultima verba meis: 'quid volt palma sibi rugosaque carica' dixi 'et data sub niveo candida mella cado?' 'Omen' ait 'causa est, ut res sapor ille sequatur et peragat cœptum dulcis ut annus iter.' 'Dulcia cur dentur video: stipis adice causam, pars mihi de festo ne labet ulla tuo.' Risit, et 'o quam te fallunt tua sæcula' dixit, 'qui stipe mel sumpta dulcius esse putas! Vix ego Saturno quemquam regnante videbam cujus non animo dulcia lucra forent. Tempore crevit amor, qui nunc est summus, habendi: vix ultra quo jam progrediatur habet. Pluris opes nunc sunt quam prisci temporis annis, dum populus pauper, dum nova Roma fuit, dum casa Martigenam capiebat parva Quirinum, et dabat exiguum fluminis ulva torum. Juppiter angusta vix totus stabat in æde, inque Jovis dextra fictile fulmen erat. Frondibus ornabant quæ nunc Capitolia gemmis, pascebatque suas ipse senator oves: nec pudor in stipula placidam cepisse quietem et fenum capiti subposuisse fuit. Jura dabat populis posito modo prætor aratro, et levis argenti lammina crimen erat. At postquam fortuna loci caput extulit hujus et tetigit summo vertice Roma deos, creverunt et opes et opum furiosa cupido, et, cum possideant plurima, plura petunt. Quærere ut absumant, absumpta requirere certant, atque ipsæ vitiis sunt alimenta vices: sic quibus intumuit suffusa venter ab unda, quo plus sunt potæ, plus sitiuntur aquæ. In pretio pretium nunc est: dat census honores, census amicitias; Pauper ubique jacet. Tu tamen auspicium si sit stipis utile quæris, curque juvent nostras æra vetusta manus, æra dabant olim: melius nunc omen in auro est, victaque concessit prisca moneta novæ. Nos quoque templa juvant, quamvis antiqua probemus, aurea: maiestas convenit ipsa deo. Laudamus veteres, sed nostris utimur annis: mos tamen est æque dignus uterque coli.' Finierat monitus. Placidis ita rursus, ut ante, clavigerum verbis adloquor ipse deum: 'multa quidem didici: sed cur navalis in ære altera signata est, altera forma biceps?' 'Noscere me duplici posses ut imagine' dixit, 'ni vetus ipsa dies extenuasset opus. Causa ratis superest: Tuscum rate venit ad amnem ante pererrato falcifer orbe deus. Hac ego Saturnum memini tellure receptum (cælitibus regnis a Jove pulsus erat). Inde diu genti mansit Saturnia nomen; Dicta quoque est Latium terra latente deo. At bona posteritas puppem formavit in ære, hospitis adventum testificata dei. Ipse solum colui, cujus placidissima lævum radit harenosi Thybridis unda latus. Hic, ubi nunc Roma est, incædua silva virebat, tantaque res paucis pascua bubus erat. Arx mea collis erat, quem volgo nomine nostro nuncupat hæc ætas Janiculumque vocat. Tunc ego regnabam, patiens cum terra deorum esset, et humanis numina mixta locis. Nondum Justitiam facinus mortale fugarat (ultima de superis illa reliquit humum), proque metu populum sine vi pudor ipse regebat; Nullus erat justis reddere jura labor. Nil mihi cum bello: pacem postesque tuebar, et', clavem ostendens, 'hæc' ait 'arma gero.' Presserat ora deus. Tunc sic ego nostra resolvi, voce mea voces eliciente dei: 'cum tot sint jani, cur stas sacratus in uno, hic ubi juncta foris templa duobus habes?' Ille, manu mulcens propexam ad pectora barbam, protinus Œbalii rettulit arma Tati, utque levis custos, armillis capta, Sabinos ad summæ tacitos duxerit arcis iter. 'Inde, velut nunc est, per quem descenditis', inquit 'arduus in valles per fora clivus erat. Et jam contigerat portam, Saturnia cujus dempserat oppositas invidiosa seras; Cum tanto veritus committere numine pugnam, ipse meæ movi callidus artis opus, oraque, qua pollens ope sum, fontana reclusi, sumque repentinas eiaculatus aquas. Ante tamen madidis subieci sulpura venis, clauderet ut Tatio fervidus umor iter. Cujus ut utilitas pulsis percepta Sabinis, quæ fuerat, tuto reddita forma loco est; Ara mihi posita est parvo conjuncta sacello: hæc adolet flammis cum strue farra suis.' 'At cur pace lates, motisque recluderis armis?' Nec mora, quæsiti reddita causa mihi est: 'ut populo reditus pateant ad bella profecto, tota patet dempta janua nostra sera. Pace fores obdo, ne qua discedere possit; Cæsareoque diu numine clausus ero.' Dixit, et attollens oculos diversa videntes aspexit toto quicquid in orbe fuit: pax erat, et vestri, Germanice, causa triumphi, tradiderat famulas jam tibi Rhenus aquas. Jane, fac æternos pacem pacisque ministros, neve suum præsta deserat auctor opus. Quod tamen ex ipsis licuit mihi discere fastis, sacravere patres hac duo templa die. Accepit Phœbo nymphaque Coronide natum insula, dividua quam premit amnis aqua. Juppiter in parte est: cepit locus unus utrumque junctaque sunt magno templa nepotis avo. (2. B F) 3. C C (4. D C) Quid vetat et stellas, ut quæque oriturque caditque, dicere? Promissi pars sit et ista mei. Felices animæ, quibus hæc cognoscere primis inque domos superas scandere cura fuit! Credibile est illos pariter vitiisque locisque altius humanis exseruisse caput. Non Venus et vinum sublimia pectora fregit officiumque fori militiæve labor; Nec levis ambitio perfusaque gloria fuco magnarumque fames sollicitavit opum. Admovere oculis distantia sidera mentis ætheraque ingenio subposuere suo. Sic petitur cælum, non ut ferat Ossan Olympus summaque Peliacus sidera tangat apex. Nos quoque sub ducibus cælum metabimur illis, ponemusque suos ad vaga signa dies. Ergo ubi nox aderit venturis tertia Nonis, sparsaque cælesti rore madebit humus, octipedis frustra quærentur bracchia Cancri: præceps occiduas ille subibit aquas. 5. E NON : F Institerint Nonæ, missi tibi nubibus atris signa dabunt imbres exoriente Lyra. (6. F F) (7. G C) (8. H C) 9. A AGON : (? NP) Quattuor adde dies ductos ex ordine Nonis, Janus Agonali luce piandus erit. Nominis esse potest succinctus causa minister, hostia cælitibus quo feriente cadit, qui calido strictos tincturus sanguine cultros semper agatne rogat nec nisi jussus agit. Pars, quia non veniant pecudes, sed agantur, ab actu nomen Agonalem credit habere diem. Pars putat hoc festum priscis Agnalia dictum, una sit ut proprio littera dempta loco. An, quia prævisos in aqua timet hostia cultros, a pecoris lux est ipsa notata metu? Fas etiam fieri solitis ætate priorum nomina de ludis Græca tulisse diem. Et pecus antiquus dicebat agonia sermo; Veraque judicio est ultima causa meo. Utque ea non certa est, ita rex placare sacrorum numina lanigeræ coniuge debet ovis. Victima quæ dextra cecidit victrice vocatur; Hostibus a domitis hostia nomen habet. Ante, deos homini quod conciliare valeret, far erat et puri lucida mica salis. Nondum pertulerat lacrimatas cortice murras acta per æquoreas hospita navis aquas, tura nec Euphrates nec miserat India costum, nec fuerant rubri cognita fila croci. Ara dabat fumos herbis contenta Sabinis, et non exiguo laurus adusta sono; Siquis erat factis prati de flore coronis qui posset violas addere, dives erat. Hic, qui nunc aperit percussi viscera tauri, in sacris nullum culter habebat opus. Prima Ceres avidæ gavisa est sanguine porcæ, ulta suas merita cæde nocentis opes: nam sata vere novo teneris lactentia sucis eruta sætigeræ comperit ore suis. Sus dederat pœnas: exemplo territus hujus palmite debueras abstinuisse, caper. Quem spectans aliquis dentes in vite prementem, talia non tacito dicta dolore dedit: 'rode, caper, vitem: tamen hinc, cum stabis ad aram, in tua quod spargi cornua possit erit.' Verba fides sequitur: noxæ tibi deditus hostis spargitur adfuso cornua, Bacche, mero. Culpa sui nocuit, nocuit quoque culpa capellæ: quid bos, quid placidæ commeruistis oves? Flebat Aristæus, quod apes cum stirpe necatas viderat inceptos destituisse favos; Cærula quem genetrix ægre solata dolentem addidit hæc dictis ultima verba suis: 'siste, puer, lacrimas: Proteus tua damna levabit quoque modo repares quæ periere dabit. Decipiat ne te versis tamen ille figuris, impediant geminas vincula firma manus.' Pervenit ad vatem juvenis, resolutaque somno alligat æquorei bracchia capta senis. Ille sua faciem transformis adulterat arte; Mox domitus vinclis in sua membra redit, oraque cærulea tollens rorantia barba 'qua' dixit 'repares arte requiris apes? Obrue mactati corpus tellure juvenci: quod petis a nobis, obrutus ille dabit.' Jussa facit pastor; Fervent examina putri de bove: mille animas una necata dedit. Poscit ovem fatum: verbenas improba carpsit, quas pia dis ruris ferre solebat anus. Quid tuti superest, animam cum ponat in aris lanigerumque pecus ruricolæque boves? Placat equo Persis radiis Hyperiona cinctum, ne detur celeri victima tarda deo. Quod semel est geminæ pro virgine cæsa Dianæ, nunc quoque pro nulla virgine cerva cadit. Exta canum vidi Triviæ libare Sapæos et quicumque tuas accolit, Hæme, nives. Cæditur et rigido custodi ruris asellus; Causa pudenda quidem, sed tamen apta deo. Festa corymbiferi celebrabas, Græcia, Bacchi, tertia quæ solito tempore bruma refert. Di quoque cultores in idem venere Lyæi et quicumque jocis non alienus erat, Panes et in Venerem Satyrorum prona juventus quæque colunt amnes solaque rura deæ. Venerat et senior pando Silenus asello, quique ruber pavidas inguine terret aves. Dulcia qui dignum nemus in convivia nacti gramine vestitis accubuere toris: vina dabat Liber, tulerat sibi quisque coronam, miscendas parce rivus agebat aquas. Naides effusis aliæ sine pectinis usu, pars aderant positis arte manuque comis; Illa super suras tunicam collecta ministrat, altera dissuto pectus aperta sinu; Exserit hæc umerum, vestes trahit illa per herbas, impediunt teneros vincula nulla pedes. Hinc aliæ Satyris incendia mitia præbent, pars tibi, qui pinu tempora nexa geris: te quoque, inexstinctæ Silene libidinis, urunt: nequitia est quæ te non sinit esse senem. At ruber, hortorum decus et tutela, Priapus omnibus ex illis Lotide captus erat: hanc cupit, hanc optat, sola suspirat in illa, signaque dat nutu sollicitatque notis. Fastus inest pulchris sequiturque superbia formam: inrisum voltu despicit illa suo. Nox erat, et vino somnum faciente jacebant corpora diversis victa sopore locis; Lotis in herbosa sub acernis ultima ramis, sicut erat lusu fessa, quievit humo. Surgit amans animamque tenens vestigia furtim suspenso digitis fert taciturna gradu. Ut tetigit niveæ secreta cubilia nymphæ, ipsa sui flatus ne sonet aura cavet; Et jam finitima corpus librabat in herba: illa tamen multi plena soporis erat. Gaudet et a pedibus tracto velamine vota ad sua felici cœperat ire via. Ecce rudens rauco Sileni vector asellus intempestivos edidit ore sonos. Territa consurgit nymphe, manibusque Priapum reicit, et fugiens concitat omne nemus. At deus, obscena nimium quoque parte paratus, omnibus ad lunæ lumina risus erat. Morte dedit pœnas auctor clamoris; Et hæc est Hellespontiaco victima grata deo. Intactæ fueratis aves, solacia ruris, adsuetum silvis innocuumque genus, quæ facitis nidos et plumis ova fovetis, et facili dulces editis ore modos; Sed nihil ista juvant, quia linguæ crimen habetis, dique putant mentes vos aperire suas. (Nec tamen hoc falsum: nam, dis ut proxima quæque, nunc pinna veras, nunc datis ore notas.) Tuta diu volucrum proles tum denique cæsa est, juveruntque deos indicis exta sui. Ergo sæpe suo conjunx abducta marito uritur Idaliis alba columba focis. Nec defensa juvant Capitolia, quo minus anser det iecur in lances, Inachioti, tuas. Nocte deæ Nocti cristatus cæditur ales, quod tepidum vigili provocet ore diem. Interea Delphin clarum super æquora sidus tollitur et patriis exserit ora vadis. 10. B EN Postera lux hiemem medio discrimine signat, æquaque præteritæ quæ superabit erit. 11. C CAR : NP (12. D C) Proxima prospiciet Tithono nupta relicto Arcadiæ sacrum pontificale deæ. Te quoque lux eadem, Turni soror, æde recepit, hic ubi Virginea Campus obitur aqua. Unde petam causas horum moremque sacrorum? Deriget in medio quis mea vela freto? Ipsa mone, quæ nomen habes a carmine ductum, propositoque fave, ne tuus erret honor. Orta prior luna, de se si creditur ipsi, a magno tellus Arcade nomen habet. Hinc fuit Evander, qui, quamquam clarus utroque, nobilior sacræ sanguine matris erat; Quæ, simul ætherios animo conceperat ignes, ore dabat vero carmina plena dei. Dixerat hæc nato motus instare sibique, multaque præterea tempore nacta fidem. Nam juvenis nimium vera cum matre fugatus deserit Arcadiam Parrhasiumque larem. Cui genetrix flenti 'fortuna viriliter' inquit '(siste, precor, lacrimas) ista ferenda tibi est. Sic erat in fatis, nec te tua culpa fugavit, sed deus: offenso pulsus es urbe deo. Non meriti pœnam pateris, sed numinis iram: est aliquid magnis crimen abesse malis. Conscia mens ut cuique sua est, ita concipit intra pectora pro facto spemque metumque suo. Nec tamen ut primus mære mala talia passus: obruit ingentes ista procella viros. Passus idem est Tyriis qui quondam pulsus ab oris Cadmus in Aonia constitit exul humo; Passus idem Tydeus et idem Pagasæus Iason, et quos præterea longa referre mora est. Omne solum forti patria est, ut piscibus æquor, ut volucri vacuo quicquid in orbe patet. Nec fera tempestas toto tamen horret in anno: et tibi, crede mihi, tempora veris erunt.' Vocibus Evander firmata mente parentis nave secat fluctus Hesperiamque tenet. Jamque ratem doctæ monitu Carmentis in amnem egerat et Tuscis obvius ibat aquis: fluminis illa latus, cui sunt vada juncta Tarenti, aspicit et sparsas per loca sola casas; Utque erat, immissis puppem stetit ante capillis, continuitque manum torva regentis iter, et procul in dextram tendens sua bracchia ripam pinea non sano ter pede texta ferit, neve daret saltum properans insistere terræ vix est Evandri vixque retenta manu; 'Di' que 'petitorum' dixit 'salvete locorum, tuque, novos cælo terra datura deos, fluminaque et fontes, quibus utitur hospita tellus, et nemorum silvæ Naiadumque chori, este bonis avibus visi natoque mihique, ripaque felici tacta sit ista pede. Fallor, an hi fient ingentia mœnia colles, juraque ab hac terra cetera terra petet? Montibus his olim totus promittitur orbis. Quis tantum fati credat habere locum? Et jam Dardaniæ tangent hæc litora pinus: hic quoque causa novi femina Martis erit. Care nepos Palla, funesta quid induis arma? Indue: non humili vindice cæsus eris. Victa tamen vinces eversaque, Troja, resurges: obruit hostiles ista ruina domos. Urite victrices Neptunia Pergama flammæ: num minus hic toto est altior orbe cinis? Jam pius Æneas sacra et, sacra altera, patrem adferet: Iliacos accipe, Vesta, deos. Tempus erit cum vos orbemque tuebitur idem, et fient ipso sacra colente deo, et penes Augustos patriæ tutela manebit: hanc fas imperii frena tenere domum. Inde nepos natusque dei, licet ipse recuset, pondera cælesti mente paterna feret, utque ego perpetuis olim sacrabor in aris, sic Augusta novum Julia numen erit.' Talibus ut dictis nostros descendit in annos, substitit in medio præscia lingua sono. Puppibus egressus Latia stetit exul in herba: felix, exilium cui locus ille fuit! Nec mora longa fuit: stabant nova tecta, nec alter montibus Ausoniis Arcade major erat. Ecce boves illuc Erytheidas adplicat heros emensus longi claviger orbis iter, dumque huic hospitium domus est Tegeæa, vagantur incustoditæ lata per arva boves. Mane erat: excussus somno Tirynthius actor de numero tauros sentit abesse duos. Nulla videt quærens taciti vestigia furti: traxerat aversos Cacus in antra ferox, Cacus, Aventinæ timor atque infamia silvæ, non leve finitimis hospitibusque malum. Dira viro facies, vires pro corpore, corpus grande (pater monstri Mulciber hujus erat), proque domo longis spelunca recessibus ingens, abdita, vix ipsis invenienda feris; Ora super postes adfixaque bracchia pendent, squalidaque humanis ossibus albet humus. Servata male parte boum Jove natus abibat: mugitum rauco furta dedere sono. 'Accipio revocamen' ait, vocemque secutus impia per silvas ultor ad antra venit. Ille aditum fracti præstruxerat obice montis; Vix juga movissent quinque bis illud opus. Nititur hic umeris (cælum quoque sederat illis), et vastum motu conlabefactat onus. Quod simul eversum est, fragor æthera terruit ipsum, ictaque subsedit pondere molis humus. Prima movet Cacus conlata prœlia dextra remque ferox saxis stipitibusque gerit. Quis ubi nil agitur, patrias male fortis ad artes confugit, et flammas ore sonante vomit; Quas quotiens proflat, spirare Typhœa credas et rapidum Ætnæo fulgur ab igne jaci. Occupat Alcides, adductaque clava trinodis ter quater adverso sedit in ore viri. Ille cadit mixtosque vomit cum sanguine fumos et lato moriens pectore plangit humum. Immolat ex illis taurum tibi, Juppiter, unum victor et Evandrum ruricolasque vocat, constituitque sibi, quæ Maxima dicitur, aram, hic ubi pars Urbis de bove nomen habet. Nec tacet Evandri mater prope tempus adesse Hercule quo tellus sit satis usa suo. At felix vates, ut dis gratissima vixit, 13. E EID : NP (14. F EN) Idibus in magni castus Jovis æde sacerdos semimaris flammis viscera libat ovis; Redditaque est omnis populo provincia nostro et tuus Augusto nomine dictus avus. Perlege dispositas generosa per atria ceras: contigerunt nulli nomina tanta viro. Africa victorem de se vocat, alter Isauras aut Cretum domitas testificatur opes; Hunc Numidæ faciunt, illum Messana superbum; Ille Numantina traxit ab urbe notam: et mortem et nomen Druso Germania fecit; Me miserum, virtus quam brevis illa fuit! Si petat a victis, tot sumet nomina Cæsar quot numero gentes maximus orbis habet. Ex uno quidam celebres aut torquis adempti aut corvi titulos auxiliaris habent. Magne, tuum nomen rerum est mensura tuarum: sed qui te vicit nomine major erat. Nec gradus est supra Fabios cognominis ullus: illa domus meritis Maxima dicta suis. Sed tamen humanis celebrantur honoribus omnes, hic socium summo cum Jove nomen habet. Sancta vocant augusta patres, augusta vocantur templa sacerdotum rite dicata manu: hujus et augurium dependet origine verbi et quodcumque sua Juppiter auget ope. Augeat imperium nostri ducis, augeat annos, protegat et vestras querna corona fores: auspicibusque deis tanti cognominis heres omine suscipiat, quo pater, orbis onus. 15. G CAR : NP Respiciet Titan actas ubi tertius Idus, fient Parrhasiæ sacra relata deæ. Nam prius Ausonias matres carpenta vehebant (hæc quoque ab Evandri dicta parente reor); Mox honor eripitur, matronaque destinat omnis ingratos nulla prole novare viros, neve daret partus, ictu temeraria cæco visceribus crescens excutiebat onus. Corripuisse patres ausas immitia nuptas, jus tamen exemptum restituisse ferunt, binaque nunc pariter Tegeææ sacra parenti pro pueris fieri virginibusque jubent. Scortea non illi fas est inferre sacello, ne violent puros exanimata focos. Siquis amas veteres ritus, adsiste precanti; Nomina percipies non tibi nota prius. Porrima placatur Postvertaque, sive sorores, sive fugæ comites, Mænali diva, tuæ; Altera quod porro fuerat cecinisse putatur, altera venturum postmodo quicquid erat. 16. H C (NP inde ab anno 10 p. C.) Candida, te niveo posuit lux proxima templo, qua fert sublimes alta Moneta gradus, nunc bene prospiciens Latiam Concordia turbam, ~nunc~ te sacratæ constituere manus. Furius antiquam, populi superator Etrusci, voverat et voti solverat ille fidem. Causa, quod a patribus sumptis secesserat armis volgus, et ipsa suas Roma timebat opes. Causa recens melior: passos Germania crines porrigit auspiciis, dux venerande, tuis. Inde triumphatæ libasti munera gentis templaque fecisti, quam colis ipse, deæ. Hanc tua constituit genetrix et rebus et ara, sola toro magni digna reperta Jovis. 17. A C (18. B C) (19. C C) (20. D C) (21. E C) (22. F C) 23. G C Hæc ubi transierint, Capricorno, Phœbe, relicto per juvenis curres signa regentis aquam. Septimus hinc Oriens cum se demiserit undis, fulgebit toto jam Lyra nulla polo. 24. H C (25. A C) (26. B C) Sidere ab hoc ignis venienti nocte, Leonis qui micat in medio pectore, mersus erit. Ter quater evolvi signantes tempora fastos, nec Sementiva est ulla reperta dies; Cum mihi (sensit enim) 'lux hæc indicitur' inquit Musa, 'quid a fastis non stata sacra petis? Utque dies incerta sacri, sic tempora certa, seminibus jactis est ubi fetus ager.' State coronati plenum ad præsepe, juvenci: cum tepido vestrum vere redibit opus. Rusticus emeritum palo suspendat aratrum: omne reformidat frigore volnus humus. Vilice, da requiem terræ semente peracta; Da requiem, terram qui coluere, viris. Pagus agat festum: pagum lustrate, coloni, et date paganis annua liba focis. Placentur frugum matres, Tellusque Ceresque, farre suo gravidæ visceribusque suis: officium commune Ceres et Terra tuentur; Hæc præbet causam frugibus, illa locum. Consortes operis, per quas correcta vetustas quernaque glans victa est utiliore cibo, frugibus immensis avidos satiate colonos, ut capiant cultus præmia digna sui. Vos date perpetuos teneris sementibus auctus, nec nova per gelidas herba sit usta nives. Cum serimus, cælum ventis aperite serenis; Cum latet, ætheria spargite semen aqua. Neve graves cultis Cerialia rura cavete agmine læsuro depopulentur aves. Vos quoque, formicæ, subiectis parcite granis: post messem prædæ copia major erit. Interea crescat scabræ robiginis expers nec vitio cæli palleat ulla seges, et neque deficiat macie nec pinguior æquo divitiis pereat luxuriosa suis; Et careant loliis oculos vitiantibus agri, nec sterilis culto surgat avena solo; Triticeos fetus passuraque farra bis ignem hordeaque ingenti fenore reddat ager. Hæc ego pro vobis, hæc vos optate coloni, efficiatque ratas utraque diva preces. Bella diu tenuere viros: erat aptior ensis vomere, cedebat taurus arator equo; Sarcula cessabant, versique in pila ligones, factaque de rastri pondere cassis erat. Gratia dis domuique tuæ: religata catenis jampridem vestro sub pede Bella jacent. Sub juga bos veniat, sub terras semen aratas: Pax Cererem nutrit, Pacis alumna Ceres. 27. C C (28. D C) (29. E F [? NP]) At quæ venturas præcedit sexta Kalendas, hac sunt Ledæis templa dicata deis: fratribus illa deis fratres de gente deorum circa Juturnæ composuere lacus. 30. F NP (31. GC) Ipsum nos carmen deduxit Pacis ad aram: hæc erit a mensis fine secunda dies. Frondibus Actiacis comptos redimita capillos, Pax, ades et toto mitis in orbe mane. Dum desint hostes, desit quoque causa triumphi: tu ducibus bello gloria major eris. Sola gerat miles, quibus arma cœrceat, arma, canteturque fera nil nisi pompa tuba. Horreat Æneadas et primus et ultimus orbis: siqua parum Romam terra timebat, amet. Tura, sacerdotes, Pacalibus addite flammis, albaque perfusa victima fronte cadat; Utque domus, quæ præstat eam, cum pace perennet ad pia propensos vota rogate deos. Sed jam prima mei pars est exacta laboris, cumque suo finem mense libellus habet.