HISTORIA ECCLESIASTICA GENTIS ANGLORUM: LIBER QUARTUS.

Præfatio Liber I Liber II Liber III Liber IV Liber V

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

[1]1 ANNO memorato præfatæ eclypsis et mox sequentis pestilentiæ, quo et Colman episcopus unanima catholicorum intentione superatus ad suos reversus est, Deusdedit VIus ecclesiæ Doruvernensis episcopus obiit pridie Iduum Juliarum; Sed et Erconberct rex Cantuariorum eodem mense ac die defunctus, Ecgbercto filio sedem regni reliquit, quam ille susceptam per VIIII annos tenuit. Tunc cessante non pauco tempore episcopatu, missus est Romam ab ipso simul et a rege Nordanhymbrorum Osuio, ut in præcedente libro paucis diximus, Vighard presbyter, vir in ecclesiasticis disciplinis doctissimus, de genere Anglorum, petentibus hunc ecclesiæ Anglorum archiepiscopum ordinari; Missis pariter apostolico papæ donariis, et aureis atque argenteis vasis non paucis. Qui ubi Romam peruenit, cujus sedi apostolicæ tempore illo Vitalianus præerat, postquam itineris sui causam præfato papæ apostolico patefecit, non multo post et ipse, et omnes pene qui cum eo advenerant socii, pestilentia superueniente deleti sunt.

At apostolicus papa habito de his consilio, quæsivit sedulus, quem ecclesiis Anglorum archiepiscopum mitteret. Erat autem in monasterio Niridano, quod est non longe a Neapoli Campaniæ, abbas Hadrianus, vir natione Afir, sacris litteris diligenter inbutus, monasterialibus simul et ecclesiasticis disciplinis institutus, Grecæ pariter et Latinæ linguæ peritissimus. Hunc ad se accitum papa jussit episcopatu accepto Brittaniam venire. Qui indignum se tanto gradui respondens, ostendere posse se dixit alium, cujus magis ad suscipiendum episcopatum et eruditio conveniret, et ætas. Cumque monachum quendam de vicino virginum monasterio, nomine Andream, pontifici offerret, hic ab omnibus, qui novere, dignus episcopatu judicatus est. Verum pondus corporeæ infirmitatis, ne episcopus fieri posset, obstitit. Et rursum Hadrianus ad suscipiendum episcopatum actus est; Qui petens indutias, si forte alium, qui episcopus ordinaretur, ex tempore posset invenire.

Erat ipso tempore Romæ monachus Hadriano notus, nomine Theodorus, natus Tarso Ciliciæ, vir et sæculari et divina litteratura, et Grece instructus et Latine, probus moribus, et ætate venerandus, id est annos habens ætatis LX et VI. Hunc offerens Hadrianus pontifici, ut episcopus ordinaretur, obtinuit; His tamen condicionibus interpositis, ut ipse eum perduceret Brittaniam, eo quod jam bis partes Galliarum diversis ex causis adisset, et ob id majorem hujus itineris peragendi notitiam haberet, sufficiensque esset in possessione hominum propriorum; Et ut ei doctrinæ cooperator existens diligenter adtenderet, ne quid ille contrarium veritati fidei, Grecorum more, in ecclesiam, cui præesset, introduceret. Qui subdiaconus ordinatus IIII exspectavit menses, donec illi coma cresceret, quo in coronam tondi posset; Habuerat enim tonsuram more orientalium sancti apostoli Pauli. Qui ordinatus est a Vitaliano papa anno dominicæ incarnationis DCLXVIII, sub die VII. Kalendarum Aprilium, dominica. Et ita una cum Hadriano VI. Kalendas Junias Brittaniam missus est. Qui cum pariter per mare ad Massiliam, ac deinde per terram Arhelas peruenissent, et tradidissent Johanni archiepiscopo civitatis illius scripta commendaticia Vitaliani pontificis, retenti sunt ab eo, quousque Ebrinus major domus regiæ copiam pergendi, quoquo vellent, tribuit eis. Qua accepta Theodorus profectus est ad Agilberctum Parisiorum episcopum, de quo superius diximus, et ab eo benigne susceptus, et multo tempore habitus est. Hadrianus perrexit primum ad Emme Senonum, et postea ad Faronem Meldorum episcopos, et bene sub eis diutius fuit; Cœgerat enim eos inminens hiems, ut, ubicumque potuissent, quieti manerent. Quod cum nuntii certi narrassent regi Ecgbercto, esse scilicet episcopum, quem petierant a Romano antistite in regno Francorum, misit illo continuo Rædfridum præfectum suum ad adducendum eum; Quo cum venisset, adsumsit Theodorum cum Ebrini licentia, et perduxit eum ad portum, cui nomen est Quentavic; Ubi fatigatus infirmitate aliquantisper moratus est, et, cum convalescere cœpisset, navigavit Brittaniam. Hadrianum autem Ebrinus retinuit, quoniam suspicabatur eum habere aliquam legationem imperatoris ad Brittaniæ reges adversus regnum, cujus tunc ipse maximam curam gerebat. Sed cum nihil tale illum habere vel habuisse veraciter conperisset, absoluit eum, et post Theodorum ire permisit. Qui statim ut ad illum venit, dedit ei monasterium beati Petri apostoli, ubi archiepiscopi Cantiæ sepeliri, ut præfatus sum, solent. Præceperat enim Theodoro abeunti domnus apostolicus, ut in diocesi sua provideret, et daret ei locum, in quo cum suis apte degere potuisset.

[2]2 PERUENIT autem Theodorus ad ecclesiam suam secundo postquam consecratus est anno, sub die VI. Kalendarum Juniarum, dominica, et fecit in ea annos XX et unum, menses III, dies XXVI. Moxque peragrata insula tota, quaquaversum Anglorum gentes morabantur, nam et libentissime ab omnibus suscipiebatur, atque audiebatur, rectum vivendi ordinem, ritum celebrandi paschæ canonicum, per omnia comitante et cooperante Hadriano disseminabat. Isque primus erat in archiepiscopis, cui omnis Anglorum ecclesia manus dare consentiret. Et quia litteris sacris simul et sæcularibus, ut diximus, abundanter ambo erant instructi, congregata discipulorum caterua, scientiæ salutaris cotidie flumina inrigandis eorum cordibus emanabant; Ita ut etiam metricæ artis, astronomiæ, et arithimeticæ ecclesiasticæ disciplinam inter sacrorum apicum volumina suis auditoribus contraderent. Indicio est, quod usque hodie supersunt de eorum discipulis, qui Latinam Grecamque linguam æque ut propriam, in qua nati sunt, norunt. Neque umquam prorsus, ex quo Brittaniam petierunt Angli, feliciora fuere tempora; Dum et fortissimos Christianosque habentes reges cunctis barbaris nationibus essent terrori, et omnium vota ad nuper audita cælestis regni gaudia penderent, et quicumque lectionibus sacris cuperent erudiri, haberent in promtu magistros, qui docerent.

Sed et sonos cantandi in ecclesia, quos eatenus in Cantia tantum noverant, ab hoc tempore per omnes Anglorum ecclesias discere cœperunt; Primusque, excepto Jacobo, de quo supra diximus, cantandi magister Nordanhymbrorum ecclesiis Æddi cognomento Stephanus fuit, invitatus de Cantia a reverentissimo viro Vilfrido, qui primus inter episcopos, qui de Anglorum gente essent, catholicum vivendi morem ecclesiis Anglorum tradere didicit.

Itaque Theodorus perlustrans universa, ordinabat locis oportunis episcopos, et ea, quæ minus perfecta repperit, his quoque juvantibus corrigebat. In quibus et Ceadda episcopum cum argueret non fuisse rite consecratum, respondens ipse voce humillima: ‘Si me,’ inquit, ‘nosti episcopatum non rite suscepisse, libenter ab officio discedo; Quippe qui neque me umquam hoc esse dignum arbitrabar; Sed obœdientiæ causa jussus subire hoc, quamuis indignus, consensi.’ At ille audiens humilitatem responsi ejus, dixit non eum episcopatum dimittere debere; Sed ipse ordinationem ejus denuo catholica ratione consummavit. Eo autem tempore, quo defuncto Deusdedit Doruvernensi ecclesiæ episcopus quærebatur, ordinabatur, mittebatur, Vilfrid quoque de Brittania Galliam ordinandus est missus; Et quoniam ante Theodorum rediit, ipse etiam in Cantia presbyteros et diaconos, usquedum archiepiscopus ad sedem suam perueniret, ordinabat. At ipse veniens mox in civitate Hrofi, ubi defuncto Damiano episcopatus jam diu cessaverat, ordinavit virum magis ecclesiasticis disciplinis institutum, et vitæ simplicitate contentum, quam in sæculi rebus strenuum cui nomen erat Putta; Maxime autem modulandi in ecclesia more Romanorum, quem a discipulis beati papæ Gregorii didicerat, peritum.

[3]3 EO tempore provinciæ Merciorum rex Vulfheri præfuit, qui, cum mortuo Jarumanno sibi quoque suisque a Theodoro episcopum dari peteret, non eis novum voluit ordinare episcopum; Sed postulavit a rege Osuio, ut illis episcopus Ceadda daretur, qui tunc in monasterio suo, quod est in Læstingæ, quietam vitam agebat, Vilfrido administrante episcopatum Eboracensis ecclesiæ, nec non et omnium Nordanhymbrorum, sed et Pictorum, quousque rex Osuiu imperium protendere poterat. Et quia moris erat eidem reverentissimo antistiti opus evangelii magis ambulando per loca, quam equitando perficere, jussit eum Theodorus, ubicumque longius iter instaret, equitare, multumque renitentem, studio et amore pii laboris, ipse eum manu sua levauit in equum; Quia nimirum sanctum esse virum conperiit, atque equo vehi, quo esset necesse, conpulit. Susceptum itaque episcopatum gentis Merciorum simul et Lindisfarorum Ceadda, juxta exempla patrum antiquorum, in magna vitæ perfectione administrare curavit; Cui etiam rex Vulfheri donavit terram L familiarum ad construendum monasterium in loco, qui dicitur Adbaruæ, id est Ad Nemus, in provincia Lindissi, in quo usque hodie instituta ab ipso regularis vitæ vestigia permanent.

Habuit autem sedem episcopalem in loco, qui vocatur Lyccidfelth, in quo et defunctus ac sepultus est; Ubi usque hodie sequentium quoque provinciæ illius episcoporum sedes est. Fecerat vero sibi mansionem non longe ab ecclesia remotiorem; In qua secretius cum paucis, id est VII sive VIII, fratribus, quoties a labore et ministerio verbi vacabat, orare ac legere solebat. Qui cum in illa provincia duobus annis ac dimidio ecclesiam gloriosissime rexisset, adfuit superno dispensante judicio tempus, de quo loquitur Ecclesiastes, quia: ‘Tempus mittendi lapides, et tempus colligendi.’ Superuenit namque clades divinitus missa, quæ per mortem carnis vivos ecclesiæ lapides de terrenis sedibus ad ædificium cæleste transferret. Cumque plurimis de ecclesia ejusdem reverentissimi antistitis de carne subtractis, veniret hora ipsius, ut transiret ex hoc mundo ad Dominum, contigit die quadam, ut in præfata mansione forte ipse cum uno tantum fratre, cui vocabulum erat Ovini, commoraretur, ceteris ejus sociis pro causa oportuna ad ecclesiam reversis. Erat autem idem Ovini monachus magni meriti, et pura intentione supernæ retributionis mundum derelinquens, dignusque per omnia, cui Dominus specialiter sua revelaret arcana, dignus, cui fidem narranti audientes accommodarent. Venerat enim cum regina Ædilthryde de provincia Orientalium Anglorum, eratque primus ministrorum, et princeps domus ejus. Qui cum crescente fidei feruore sæculo abrenuntiare disponeret, non hoc segniter fecit; Sed adeo se mundi rebus exuit, ut relictis omnibus, quæ habebat, simplici tantum habitu indutus, et securim atque asciam in manu ferens, veniret ad monasterium ejusdem reverentissimi patris, quod vocatur Læstingæu. Non enim ad otium, ut quidam, sed ad laborem se monasterium intrare signabat. Quod ipsum etiam facto monstravit; Nam quo minus sufficiebat meditationi scripturarum, eo amplius operi manuum studium inpendebat. Denique cum episcopo in præfata mansione pro suæ reverentia devotionis inter fratres habitus, cum illi intus lectioni vacabant, ipse foris, quæ opus esse videbantur, operabatur. Qui cum die quadam tale aliquid foris ageret, digressis ad ecclesiam sociis, ut dicere cœperam, et episcopus solus in oratorio loci lectioni vel orationi operam daret,

Divit repente, ut postea referebat, vocem suavissimam cantantium atque lætantium de cælo ad terras usque descendere; Quam videlicet vocem ab Euroaustro, id est ab alto brumalis exortus, primo se audisse dicebat, ac deinde paulatim eam sibi adpropiare, donec ad tectum usque oratorii, in quo erat episcopus, perueniret; Quod ingressa, totum implevit, atque in gyro circumdedit. At ille dum sollicitus in ea, quæ audiebat, animum intenderet, audivit denuo, transacto quasi dimidiæ horæ spatio, ascendere de tecto ejusdem oratorii idem lætitiæ canticum, et ipsa, qua venerat, via ad cælos usque cum ineffabili dulcedine reverti. Qui cum aliquantulum horæ quasi adtonitus maneret, et, quid hæc essent, solerti animo scrutaretur, aperuit episcopus fenestram oratorii, et sonitum manu faciens, ut sæpius consueverat, siqui foris esset, ad se intrare præcepit. Introivit ille concitus, cui dixit antistes: ‘Uade cito ad ecclesiam, et hos VII fratres huc venire facito; Tu quoque simul adesto.’ Qui cum venissent, primo admonuit eos, ut virtutem dilectionis et pacis ad invicem et ad omnes fideles seruarent; Instituta quoque disciplinæ regularis, quæ vel ab ipso didicissent, et in ipso vidissent, vel in patrum præcedentium factis sive dictis invenissent, indefessa instantia sequerentur. Deinde subjunxit diem sui obitus jam proxime instare. ‘Namque hospes,’ inquit, ‘ille amabilis, qui fratres nostros visitare solebat, ad me quoque hodie venire, meque de sæculo evocare dignatus est. Propter quod revertentes ad ecclesiam dicite fratribus, ut et meum exitum Domino precibus commendent, et suum quoque exitum, cujus hora incerta est, vigiliis, orationibus, bonis operibus prævenire meminerint.’ Cumque hæc et hujusmodi plura loqueretur, atque illi percepta ejus benedictione jam multum tristes exissent, rediit ipse solus, qui carmen cæleste audierat, et prosternens se in terram : ‘Obsecro,’ inquit, ‘pater; Licet aliquid interrogare?’ ‘Interroga,’ inquit, ‘quod vis.’ At ille: ‘Obsecro,’ inquit, ‘ut dicas, quod erat canticum illud lætantium, quod audivi, venientium de cælis super oratorium hoc, et post tempus redeuntium ad cælos?’ Respondet ille: ‘Si vocem carminis audisti, et cælestes superuenire cœtus cognovisti, præcipio tibi in nomine Domini, ne hoc cuiquam ante meum obitum dicas. Re vera autem angelorum fuere spiritus, qui me ad cælestia, quæ semper amabam, ac desiderabam, præmia vocare venerunt, et post dies VII se redituros, ac me secum adducturos esse promiserunt.’ Quod quidem ita, ut dictum ei erat, opere conpletum est. Nam confestim langore corporis tactus est, et hoc per dies ingravescente, septimo, ut promissum ei fuerat, die, postquam obitum suum dominici corporis et sanguinis perceptione munivit, soluta ab ergastulo corporis anima sancta, ducentibus, ut credi fas est, angelis comitibus æterna gaudia petivit. Non autem mirum, si diem mortis vel potius diem Domini lætus aspexit, quem semper, usquedum veniret, sollicitus expectare curavit.

Namque inter plura continentiæ, humilitatis, doctrinæ, orationum, voluntariæ paupertatis, et ceterarum virtutum merita, in tantum erat timori Domini subditus, in tantum novissimorum suorum in omnibus operibus suis memor, ut, sicut mihi frater quidam de his, qui me in scripturis erudiebant, et erat in monasterio ac magisterio illius educatus, vocabulo Trumberct, referre solebat, si forte legente eo vel aliud quid agente, repente flatus venti major adsurgeret, continuo misericordiam Domini invocaret, et eam generi humano propitiari rogaret. Si autem violentior aura insisteret, jam clauso codice procideret in faciem, atque obnixius orationi incumberet. At si procella fortior aut nimbus perurgeret, vel etiam corusci ac tonitrua terras et æra terrerent, tunc veniens ad ecclesiam sollicitus orationibus ac psalmis, donec serenitas æris rediret, fixa mente vacaret. Cumque interrogaretur a suis, quare hoc faceret, respondebat: ‘Non legistis, quia “intonuit de cælo Dominus, et Altissimus dedit vocem suam; Misit sagittas suas, et dissipavit eos, fulgora multiplicavit, et conturbavit eos?” Movet enim æra Dominus, ventos excitat, jaculatur fulgora, de cælo intonat, ut terrigenas ad timendum se suscitet, ut corda eorum in memoriam futuri judicii revocet, ut superbiam eorum dissipet, et conturbet audaciam, reducto ad mentem tremendo illo tempore, quando ipse cælis ac terris ardentibus venturus est in nubibus, in potestate magna et maiestate, ad judicandos vivos et mortuos. Propter quod,’ inquit, ‘oportet nos admonitioni ejus cælesti, debito cum timore et amore respondere; Ut, quoties ære commoto manum quasi ad feriendum minitans exerit, nec adhuc tamen percutit, mox inploremus ejus misericordiam, et discussis penetralibus cordis nostri, atque expurgatis vitiorum ruderibus, solliciti, ne umquam percuti mereamur, agamus.’

Convenit autem revelationi et relationi præfati fratris de obitu hujus antistitis etiam sermo reverentissimi patris Ecgbercti, de quo supra diximus, qui dudum cum eodem Ceadda adulescente, et ipse adulescens in Hibernia monachicam in orationibus et continentia, et meditatione divinarum scripturarum vitam sedulus agebat. Sed illo postmodum patriam reverso, ipse peregrinus pro Domino usque ad finem vitæ permansit. Cum ergo veniret ad eum longo post tempore gratia visitationis de Brittania vir sanctissimus et continentissimus, vocabulo Hygbald, qui erat abbas in provincia Lindissi, et ut sanctos decebat, de vita priorum patrum sermonem facerent, atque hanc æmulari gauderent, interuenit mentio reverentissimi antistitis Ceadda, dixitque Ecgberct: ‘Scio hominem in hac insula adhuc in carne manentem, qui, cum vir ille de mundo transiret, vidit animam Ceddi fratris ipsius cum agmine angelorum descendere de cælo, et adsumta secum anima ejus, ad cælestia regna redire.’ Quod utrum de se an de alio aliquo diceret, nobis manet incertum, dum tamen hoc, quod tantus vir dixit, quia verum sit, esse non possit incertum.

Obiit autem Ceadda sexto die Nonarum Martiarum, et sepultus est primo quidem juxta ecclesiam sanctæ Mariæ; Sed postmodum constructa ibidem ecclesia beatissimi apostolorum principis Petri, in eandem sunt ejus ossa translata. In quo utroque loco, ad indicium virtutis illius, solent crebra sanitatum miracula operari. Denique nuper freneticus quidam, dum per cuncta errando discurreret, devenit ibi vespere, nescientibus sive non curantibus loci custodibus, et ibi tota nocte requiescens, mane sanato sensu egressus, mirantibus et gaudentibus cunctis, quid ibi sanitatis Domino largiente consequeretur, ostendit. Est autem locus idem sepulchri tumba lignea in modum domunculi facta coopertus, habente foramen in pariete, per quod solent hi, qui causa devotionis illo adveniunt, manum suam inmittere, ac partem pulueris inde adsumere; Quam cum in aquas miserint, atque has infirmantibus jumentis sive hominibus gustandas dederint, mox infirmitatis ablata molestia, cupitæ sospitatis gaudia redibunt.

In cujus locum ordinavit Theodorus Vynfridum, virum bonum ac modestum, qui, sicut prodecessores ejus, provinciis Merciorum et Mediterraneorum Anglorum et Lindisfarorum episcopatus officio præesset; In quibus cunctis Vulfheri, qui adhuc supererat, sceptrum regni tenebat. Erat autem Vynfrid de clero ejus, cui ipse successerat, antistitis, et diaconatus officio sub eo non pauco tempore fungebatur.

[4]4 INTEREA Colmanus, qui de Scottia erat episcopus, relinquens Brittaniam, tulit secum omnes, quos in Lindisfarnensium insula congregaverat Scottos; Sed et de gente Anglorum viros circiter XXX, qui utrique monachicæ conversationis erant studiis inbuti. Et relictis in ecclesia sua fratribus aliquot, primo venit ad insulam Hii, unde erat ad prædicandum verbum Anglorum genti destinatus. Deinde secessit ad insulam quandam parvam, quæ ad occidentalem plagam ab Hibernia procul secreta, sermone Scottico Inisboufinde, id est insula vitulæ albæ, nuncupatur. In hanc ergo perueniens, construxit monasterium, et monachos inibi, quos de utraque natione collectos adduxerat, collocavit. Qui cum invicem concordare non possent, eo quod Scotti tempore æstatis, quo fruges erant colligendæ, relicto monasterio per nota sibi loca dispersi vagarentur, at vero hieme succedente redirent, et his, quæ Angli præparaverant, communiter uti desiderarent; Quæsivit Colmanus huic dissensioni remedium, et circuiens omnia prope vel longe, invenit locum in Hibernia insula aptum monasterio construendo, qui lingua Scottorum Mageo nominatur; Emitque partem ejus non grandem, ad constituendum ibi monasterium, a comite, ad cujus possessionem pertinebat; Ea condicione addita, ut pro ipso etiam, qui eis locum commodaret, consistentes ibi monachi Domino preces offerrent. Et constructo statim monasterio, juvante etiam comite ac vicinis omnibus, Anglos ibidem locavit, relictis in præfata insula Scottis. Quod videlicet monasterium usque hodie ab Anglis tenetur incolis. Ipsum namque est, quod nunc grande de modico effectum, Muigeo consuete vocatur, et conversis jamdudum ad meliora instituta omnibus, egregium examen continet monachorum, qui de provincia Anglorum ibidem collecti, ad exemplum venerabilium patrum sub regula et abbate canonico in magna continentia et sinceritate proprio labore manuum vivant.

[5]5 ANNO dominicæ incarnationis DCLXXmo, qui est annus secundus ex quo Brittaniam venit Theodorus, Osuiu rex Nordanhymbrorum pressus est infirmitate, qua et mortuus est anno ætatis suæ LUIIIo. Qui in tantum eo tempore tenebatur amore Romanæ et apostolicæ institutionis, ut, si ab infirmitate saluaretur, etiam Romam venire, ibique ad loca sancta vitam finire disponeret, Vilfridumque episcopum ducem sibi itineris fieri, promissa non parva pecuniarum donatione, rogaret. Qui defunctus die XV Kalendarum Martiarum Ecgfridum filium regni heredem reliquit; Cujus anno regni IIIo, Theodorus cogit concilium episcoporum, una cum eis, qui canonica patrum statuta et diligerent, et nossent, magistris ecclesiæ pluribus. Quibus pariter congregatis, diligenter ea, quæ unitati pacis ecclesiasticæ congruerent, eo quo pontificem decebat, animo, cœpit obseruanda docere. Cujus synodicæ actionis hujusmodi textus est:

In nomine Domini Dei et Saluatoris nostri Jesu Christi, regnante in perpetuum ac gubernante suam ecclesiam eodem Domino Jesu Christo, placuit convenire nos juxta morem canonum venerabilium, tractaturos de necessariis ecclesiæ negotiis. Convenimus autem die XXoIIIIo mensis Septembris, indictione prima, in loco, qui dicitur Herutford; Ego quidem Theodorus, quamuis indignus, ab apostolica sede destinatus Doruvernensis ecclesiæ episcopus, et consacerdos ac frater noster, reverentissimus Bisi, Orientalium Anglorum episcopus; Quibus etiam frater et consacerdos noster Vilfrid, Nordanhymbrorum gentis episcopus, per proprios legatarios adfuit. Adfuerunt et fratres ac consacerdotes nostri, Putta, episcopus castelli Cantuariorum, quod dicitur Hrofescæstir, Leutherius, episcopus Occidentalium Saxonum, Vynfrid, episcopus provinciæ Merciorum. Cumque in unum convenientes juxta ordinem quique suum resedissemus: ‘Rogo,’ inquam, ‘dilectissimi fratres, propter timorem et amorem Redemtoris nostri, ut in commune omnes pro nostra fide tractemus; Ut, quæque decreta ac definita sunt a sanctis ac probabilibus patribus, incorrupte ab omnibus nobis seruentur.’ Hæc et alia quamplura, quæ ad caritatem pertinebant, unitatemque ecclesiæ conseruandam, prosccutus sum. Cumque explessem prælocutionem, interrogavi unumquemque eorum per ordinem, si consentirent ea, quæ a patribus canonice sunt antiquitus decreta, custodire. Ad quod omnes consacerdotes nostri respondentes dixerunt: ‘Optime omnibus placet, quæque definierunt sanctorum canones patrum, nos quoque omnes alacri animo libentissime seruare.’ Quibus statim protuli eundem librum canonum, et ex eodem libro X capitula, quæ per loca notaveram, quia maxime nobis necessaria sciebam, illis coram ostendi, et, ut hæc diligentius ab omnibus susciperentur, rogavi.

Primum capitulum: ‘Ut sanctum diem paschæ in commune omnes seruemus dominica post XIIIIam lunam mensis primi.’

Secundum: ‘Ut nullus episcoporum parrochiam alterius invadat, sed contentus sit gubernatione creditæ sibi plebis.’

III: ‘Ut, quæque monasteria Deo consecrata sunt, nulli episcoporum liceat ea in aliquo inquietare, nec quicquam de eorum rebus violenter abstrahere.’

IIII: ‘Ut ipsi monachi non migrent de loco ad locum, hoc est de monasterio ad monasterium, nisi per dimissionem proprii abbatis; Sed in ea permaneant obœdientia, quam tempore suæ conversionis promiserunt.’

V: ‘Ut nullus clericorum relinquens proprium episcopum, passim quolibet discurrat, neque alicubi veniens absque commendaticiis litteris sui præsulis suscipiatur. Quod si semel susceptus noluerit invitatus redire, et susceptor, et is, qui susceptus est, excommunicationi subjacebit.’

VI: ‘Ut episcopi atque clerici peregrini contenti sint hospitalitatis munere oblato; Nullique eorum liceat ullum officium sacerdotale, absque permissu episcopi, in cujus parrochia esse cognoscitur, agere.’

VII: ‘Ut bis in anno synodus congregetur. Sed quia diversæ causæ inpediunt, placuit omnibus in commune, ut Kalendis Augustis in loco, qui appellatur Clofeshoch, semel in anno congregemur.’

VIII: ‘Ut nullus episcoporum se præferat alteri per ambitionem; Sed omnes agnoscant tempus et ordinem consecrationis suæ.’

VIIII capitulum in commune tractatum est: ‘Ut plures episcopi crescente numero fidelium augerentur’; Sed de hac re ad præsens siluimus.

X capitulum pro conjugiis: ‘Ut nulli liceat nisi legitimum habere conubium. Nullus incestum faciat, nullus conjugem propriam, nisi, ut sanctum evangelium docet, fornicationis causa, relinquat. Quod si quisquam propriam expulerit conjugem legitimo sibi matrimonio conjunctam, si Christianus esse recte voluerit, nulli alteri copuletur; Sed ita permaneat, aut propriæ reconcilietur conjugi.’

His itaque capitulis in commune tractatis ac definitis, ut nullum deinceps ab aliquo nostrum oriatur contentionis scandalum, aut alia pro aliis divulgarentur, placuit, ut, quæque definita sunt, unusquisque nostrum manus propriæ subscriptione confirmaret. Quam sententiam definitionis nostræ Titillo notario scribendam dictavi. Actum in mense et indictione supra scripta. Quisquis igitur contra hanc sententiam, juxta decreta canonum, nostra etiam consensione ac subscriptione manus nostræ confirmatam, quoquo modo venire, eamque infringere temtaverit, noverit se ab omni officio sacerdotali et nostra societate separatum. Divina nos gratia in unitate sanctæ suæ ecclesiæ viventes custodiat incolumes.

Facta est autem hæc synodus anno ab incarnatione Domini DCLXX tertio, quo anno rex Cantuariorum Ecgberct mense Julio obierat, succedente in regnum fratre Hlothere, quod ipse annos XI et menses VII tenuit. Bisi autem episcopus Orientalium Anglorum, qui in præfata synodo fuisse perhibetur, ipse erat successor Bonifatii, cujus supra meminimus, vir multæ sanctitatis et religionis. Nam Bonifatio post X et VII episcopatus sui annos defuncto, episcopus ipse pro eo, Theodoro ordinante, factus est. Quo adhuc superstite, sed gravissima infirmitate ab administrando episcopatu prohibito, duo sunt pro illo, Æcci et Baduvini, electi et consecrati episcopi; Ex quo usque hodie provincia illa duos habere solet episcopos.

[6]6 NON multo post hæc elapso tempore, offensus a Vynfrido Merciorum episcopo per meritum cujusdam inobœdientiæ, Theodorus archiepiscopus deposuit eum de episcopatu post annos accepti episcopatus non multos; Et in loco ejus ordinavit episcopum Sexuulfum, qui erat constructor et abbas monasterii, quod dicitur Medeshamstedi, in regione Gyruiorum. Depositus vero Vynfrid rediit ad monasterium suum, quod dicitur Adbaruæ, ibique in optima vitam conversatione finivit.

Tum etiam Orientalibus Saxonibus, quibus eo tempore præfuerunt Sebbi et Sigheri, quorum supra meminimus, Earconualdum constituit episcopum in civitate Lundonia; Cujus videlicet viri, et in episcopatu, et ante episcopatum, vita et conversatio fertur fuisse sanctissima, sicut etiam nunc cælestium signa virtutum indicio sunt. Etenim usque hodie feretrum ejus caballarium, quo infirmus vehi solebat, seruatum a discipulis ejus, multos febricitantes, vel alio quolibet incommodo fessos, sanare non desistit. Non solum autem subpositi eidem feretro, vel adpositi curantur egroti, sed et astulæ de illo abscissæ, atque ad infirmos adlatæ citam illis solent adferre medellam.

Hic sane priusquam episcopus factus esset, duo præclara monasteria, unum sibi, alterum sorori suæ Ædilburgæ construxerat, quod utrumque regularibus disciplinis optime instituerat; Sibi quidem in regione Sudergeona, juxta fluvium Tamensem, in loco, qui vocatur Cerotæsei, id est Ceroti insula; Sorori autem in Orientalium Saxonum provincia, in loco, qui nuncupatur In Berecingum, in quo ipsa Deo devotarum mater ac nutrix posset existere feminarum. Quæ suscepto monasterii regimine, condignam se in omnibus episcopo fratre, et ipsa recte vivendo, et subjectis regulariter ac pie consulendo præbuit; Ut etiam cælestia indicio fuere miracula.

[7]7 IN hoc etenim monasterio plura virtutum sunt signa patrata, quæ et ad memoriam ædificationemque sequentium ab his, qui novere, descripta habentur a multis; E quibus et nos aliqua historiæ nostræ ecclesiasticæ inserere curavimus. Cum tempestas sæpe dictæ cladis late cuncta depopulans, etiam partem monasterii hujus illam, qua viri tenebantur, invasisset, et passim cotidie raperentur ad Dominum; Sollicita mater congregationis, qua hora etiam eam monasterii partem, qua ancellarum Dei caterua a virorum erat secreta contubernio, eadem plaga tangeret, crebrius in conventu sororum perquirere cœpit, quo loci in monasterio corpora sua poni, et cymiterium fieri vellent, cum eas eodem, quo ceteros exterminio raptari e mundo contingeret. Cumque nihil certi responsi, tametsi sæpius inquirens, a sororibus accepisset, accepit ipsa cum omnibus certissimum supernæ provisionis responsum. Cum enim nocte quadam, expletis matutinæ laudis psalmodiis, egressæ de oratorio famulæ Christi, ad sepulchra fratrum, qui eas ex hac luce præcesserant, solitas Domino laudes decantarent, ecce subito lux emissa cælitus, veluti linteum magnum, venit super omnes, tantoque eas stupore perculit, ut etiam canticum, quod canebant, tremefactæ intermitterent. Ipse autem splendor emissæ lucis, in cujus conparatione sol meridianus videri posset obscurus, non multo post illo elevatus de loco, in meridianum monasterii, hoc est ad occidentem oratorii, secessit, ibique aliquandiu remoratus, et ea loca operiens, sic videntibus cunctis ad cæli se alta subduxit; Ut nulli esset dubium, quin ipsa lux, quæ animas famularum Christi esset ductura vel susceptura in cælis, etiam corporibus earum locum, in quo requietura, et diem resurrectionis essent expectatura, monstraret. Cujus radius lucis tantus extitit, ut quidam de fratribus senior, qui ipsa hora in oratorio eorum cum alio juniore positus fuerat, referret mane, quod ingressi per rimas ostiorum vel fenestrarum radii lucis, omnem diurni luminis viderentur superare fulgorem.

[8]8 ERAT in eodem monasterio puer trium circiter non amplius annorum, Æsica nomine, qui propter infantilem adhuc ætatem in virginum Deo dedicatarum solebat cella nutriri, ibique meditari. Hic præfata pestilentia tactus, ubi ad extrema peruenit, clamavit tertio unam de consecratis Christo virginibus, proprio eam nomine quasi præsentem alloquens, ‘Eadgyd, Eadgyd, Eadgyd’; Et sic terminans temporalem vitam, intravit æternam. At virgo illa, quam moriens vocabat, mox in loco, quo erat, eadem adtacta infirmitate, ipso, quo vocitata est die de hac luce subtracta, et illum, qui se vocavit, ad regnum cæleste secuta est.

Item quædam ex eisdem ancellis Dei, cum præfato tacta morbo, atque ad extrema esset perducta, cœpit subito circa mediam noctem clamare his, quæ sibi ministrabant, petens, ut lucernam, quæ inibi accensa erat, extinguerent. Quod cum frequenti voce repeteret, nec tamen ei aliquis obtemperaret, ad extremum intulit: ‘Scio, quod me hæc insana mente loqui arbitramini; Sed jam nunc non ita esse cognoscite; Nam vere dico vobis, quia domum hanc tanta luce inpletam esse perspicio, ut vestra illa lucerna mihi omnimodis esse videatur obscura.’ Et cum ne adhuc quidem talia loquenti quisquam responderet, vel adsensum præberet, iterum dixit: ‘Accendite ergo lucernam illam, quamdiu vultis; Attamen scitote, quia non est mea; Nam mea lux, incipiente aurora, mihi adventura est.’ Cœpitque narrare, quia apparuerit sibi quidam vir Dei, qui eodem anno fuerat defunctus, dicens, quod adveniente diluculo perennem esset exitura ad lucem. Cujus veritas visionis cita circa exortum diei puellæ morte probata est.

[9]9 CUM autem et ipsa mater pia Deo devotæ congregationis Ædilburga esset rapienda de mundo, apparuit visio miranda cuidam de sororibus, cui nomen erat Torctgyd, quæ multis jam annis in eodem monasterio commorata, et ipsa semper in omni humilitate ac sinceritate Deo seruire satagebat, et adjutrix disciplinæ regularis eidem matri existere, minores docendo vel castigando curabat. Cujus ut virtus, juxta apostolum, in infirmitate perficeretur, tacta est repente gravissimo corporis morbo, et per annos VIIII pia Redemtoris nostri provisione multum fatigata; Videlicet ut, quicquid in ea vitii sordidantis inter virtutes per ignorantiam vel incuriam resedisset, totum hoc caminus diutinæ tribulationis excoqueret. Hæc ergo quadam nocte incipiente crepusculo, egressa de cubiculo, quo manebat, vidit manifeste quasi corpus hominis, quod esset sole clarius, sindone involutum in sublime ferri, elatum videlicet de domo, in qua sorores pausare solebant. Cumque diligentius intueretur, quo trahente levaretur sursum hæc, quam contemplabatur species corporis gloriosi, vidit, quasi funibus auro clarioribus in superna tolleretur, donec cælis patentibus introducta, amplius ab illa videri non potuit. Nec dubium remansit cogitanti de visione, quin aliquis de illa congregatione citius esset moriturus, cujus anima per bona, quæ fecisset, opera, quasi per funes aureos levanda esset ad cælos; Quod re vera ita contigit. Nam non multis interpositis diebus, Deo dilecta mater congregationis ipsius, ergastulo carnis educta est; Cujus talem fuisse constat vitam, ut nemo, qui eam noverit, dubitare debeat, quin ei exeunti de hac vita cælestis patriæ patuerit ingressus.

In eodem quoque monasterio quædam erat femina sanctimonialis, et ad sæculi hujus dignitatem nobilis, et in amore futuri sæculi nobilior; Quæ ita multis jam annis omni corporis fuerat officio destituta, ut ne unum quidem movere ipsa membrum valeret. Hæc ubi corpus abbatissæ venerabilis in ecclesiam delatum, donec sepulturæ daretur, cognovit, postulavit se illo adferri, et in modum orantium ad illud adclinari. Quod dum fieret, quasi viventem adlocuta, rogavit, ut apud misericordiam pii Conditoris inpetraret, se a tantis tamque diutinis cruciatibus absolui. Nec multo tardius exaudita est; Nam post dies XII et ipsa educta ex carne temporales adflictiones æterna mercede mutavit.

Cum vero præfata Christi famula Torctgyd tres adhuc annos post obitum dominæ in hac vita teneretur, in tantum ea, quam prædiximus, infirmitate decocta est, ut vix ossibus hereret; Ad ultimum, cum tempus jam resolutionis ejus instaret, non solum membrorum ceterorum, sed et linguæ motu caruit. Quod dum tribus diebus et totidem noctibus ageretur, subito visione spiritali recreata, os et oculos aperuit; Aspectansque in cælum, sic ad eam, quam intuebatur, visionem cœpit loqui: ‘Gratus mihi est multum adventus tuus, et bene venisti.’ Et hoc dicto parumper reticuit, quasi responsum ejus, quem videbat et cui loquebatur, expectans. Rursumque, quasi leviter indignata, subjunxit: ‘Nequaquam hoc læta ferre queo.’ Rursumque modicum silens, tertio dixit: ‘Si nullatenus hodie fieri potest, obsecro, ne sit longum spatium in medio.’ Dixit, et, sicut antea, parum silens, ita sermonem conclusit: ‘Si omnimodis ita definitum est, neque hanc sententiam licet inmutari, obsecro, ne amplius quam hæc solummodo proxima nox intersit.’ Quibus dictis, interrogata a circumsedentibus, cum quo loqueretur: ‘Cum carissima,’ inquit, ‘mea matre Ædilburge.’ Ex quo intellexere, quod ipsa ei tempus suæ transmigrationis proximum nuntiare venisset. Nam et ita, ut rogabat, transacta una die et nocte, soluta carnis simul et infirmitatis vinculis ad æternæ gaudia salutis intravit.

[10]10 SUCCESSIT autem Ædilburgi in officio abbatissæ devota Deo famula, nomine Hildilid, multisque annis, id est usque ad ultimam senectutem, eidem monasterio strenuissime, et in obseruantia disciplinæ regularis, et in earum, quæ ad communes usus pertinent, rerum providentia præfuit. Cui cum propter angustiam loci, in quo monasterium constructum est, placuisset, ut ossa famulorum famularumque Christi, quæ ibidem fuerant tumulata, tollerentur, et transferrentur omnia in ecclesiam beatæ Dei genetricis, unoque conderentur in loco; Quoties ibi claritas luminis cælestis, quanta sæpe flagrantia mirandi apparuerit odoris, quæ alia sint signa ostensa, in ipso libro, de quo hæc excerpsimus, quisque legerit, inveniet.

Sane nullatenus prætereundum arbitror miraculum sanitatis, quod ad ipsum cymiterium Deo dicatæ congregationis factum idem libellus refert. Erat quippe in proximo comes quidam, cujus uxor ingruente oculis caligine subita, tantum per dies eadem molestia crebrescente gravata est, ut ne minimam quidem lucis alicujus posset particulam videre. Cui, dum aliquandiu cæcitatis hujus nocte clausa maneret, repente venit in mentem, quia, si ad monasterium delata virginum sanctimonalium, ad reliquias sanctorum peteret, perditam posset recipere lucem. Nec distulit, quin continuo, quod mente conceperat, expleret. Perducta namque a puellis suis ad monasterium, quia in proximo erat, ubi fidem suæ sanationis integram se habere professa est, introducta est ad cymiterium; Et, cum ibidem diutius flexis genibus oraret, nihilo tardius meruit exaudiri. Nam exsurgens ab oratione, priusquam exiret de loco, petitæ lucis gratiam recepit; Et quæ famularum manibus adducta fuerat, ipsa libero pedum incessu domum læta reversa est; Quasi ad hoc solummodo lucem amitteret temporalem, ut, quanta sanctos Christi lux in cælis, quæ gratia virtutis possideret, sua sanatione demonstraret.

[11]11 EO tempore præerat regno Orientalium Saxonum, ut idem etiam libellus docet, vir multum Deo devotus, nomine Sebbi, cujus supra meminimus. Erat enim religiosis actibus, crebris precibus, piis elimosynarum fructibus plurimum intentus; Vitam privatam et monachicam cunctis regni divitiis et honoribus præferens, quam et olim jam, si non obstinatus conjugis animus divortium negaret, relicto regno subisset. Unde multis visum et sæpe dictum est, quia talis animi virum, episcopum magis quam regem ordinari deceret. Cumque annos XXX in regno miles regni cælestis exegisset, correptus est corporis infirmitate permaxima, qua et mortuus est; Ammonuitque conjugem, ut vel tunc divino se seruitio pariter manciparent, cum amplius pariter mundum amplecti, vel potius mundo seruire non possent. Quod dum egre inpetraret ab ea, venit ad antistitem Lundoniæ civitatis, vocabulo Valdheri, qui Erconualdo successerat; Et per ejus benedictionem habitum religionis, quem diu desiderabat, accepit. Attulit autem eidem et summam pecuniæ non parvam pauperibus erogandam, nil omnimodis sibi reseruans; Sed pauper spiritu magis propter regnum cælorum manere desiderans.

Qui cum ingravescente præfata egritudine, diem sibi mortis inminere sensisset, timere cœpit homo animi regalis, ne ad mortem veniens tanto adfectus dolore aliquid indignum suæ personæ vel ore proferret, vel aliorum motu gereret membrorum. Unde accito ad se præfato urbis Lundoniæ, in qua tunc ipse manebat, episcopo, rogavit, ne plures eo moriente quam ipse episcopus et duo sui ministri adessent. Quod dum episcopus libentissime se facturum promitteret, non multo post idem vir Dei, dum membra sopori dedisset, vidit visionem consolatoriam, quæ omnem ei anxietatem memoratæ sollicitudinis auferret, insuper et, qua die esset hanc vitam terminaturus, ostenderet. Vidit enim, ut post ipse referebat, tres ad se venisse viros claro indutos habitu; Quorum unus residens ante lectulum ejus, stantibus his, qui secum advenerant, comitibus, et interrogantibus de statu ejus, quem languentem visitare venerant, dixit, quod anima ejus, et sine ullo dolore, et cum magno lucis splendore esset egressura de corpore; Sed et tertium exinde diem, quo esset moriturus, insinuavit. Quod ita utrumque, ut ex visione didicit, conpletum est. Nam die dehinc tertio, conpleta hora nona, subito quasi leviter obdormiens, sine ullo sensu doloris emisit spiritum.

Cujus corpori tumulando præparaverant sarcofagum lapideum; Sed cum huic corpus inponere cœpissent, invenerunt hoc mensura palmi longius esse sarcofago. Dolantes ergo lapidem in quantum valebant, addiderunt longitudini sarcofagi quasi duorum mensuram digitorum. Sed nec sic quidem corpus capiebat. Unde facta difficultate tumulandi, cogitabant aut aliud quærere loculum, aut ipsum corpus, si possent, in genibus inflectendo breviare, donec ipso loculo caperetur. Sed mira res et non nisi cælitus facta, ne aliquid horum fieri deberet, prohibuit. Nam subito adstante episcopo, et filio regis ejusdem ac monachi Sighardo, qui post illum cum fratre Suefredo regnavit, et turba hominum non modica, inventum est sarcofagum illud congruæ longitudinis ad mensuram corporis, adeo ut a parte capitis etiam ceruical posset interponi; A parte vero pedum mensura IIII digitorum in sarcofago corpus excederet. Conditus est autem in ecclesia beati doctoris gentium, cujus edoctus monitis cælestia sperare didicerat.

[12]12 QUARTUS Occidentalium Saxonum antistes Leutherius fuit. Siquidem primus Birinus, secundus Agilberctus, tertius exstitit Vini. Cumque mortuus esset Coinualch, quo regnante idem Leutherius episcopus factus est, acceperunt subreguli regnum gentis, et divisum inter se tenuerunt annis circiter X; Ipsisque regnantibus defunctus est ille, et episcopatu functus Hæddi pro eo, consecratus a Theodoro in civitate Lundonia. Cujus episcopatus tempore devictis atque amotis subregulis, Cædualla suscepit imperium, et, cum duobus annis hoc tenuisset, tandem superni regni amore conpunctus reliquit, eodem adhuc præsule ecclesiam gubernante; Ac Romam abiens, ibi vitam finivit, ut in sequentibus latius dicendum est.

Anno autem dominicæ incarnationis DCLXXVI, cum Ædilred rex Merciorum, adducto maligno exercitu, Cantiam vastaret et ecclesias ac monasteria sine respectu pietatis vel divini timoris fedaret, civitatem quoque Hrofi, in qua erat Putta episcopus, quamuis eo tempore absens, communi clade absumsit. Quod ille ubi conperiit, ecclesiam videlicet suam rebus ablatis omnibus depopulatam, divertit ad Sexuulfum Merciorum antistitem, et accepta ab eo possessione ecclesiæ cujusdam et agelli non grandis, ibidem in pace vitam finivit, nil omnino de restaurando episcopatu suo agens; Quia, sicut et supra diximus, magis in ecclesiasticis quam in mundanis rebus erat industrius; Sed in illa solum ecclesia Deo seruiens, et ubicumque rogabatur, ad docenda ecclesiæ carmina divertens. Pro quo Theodorus in civitate Hrofi Cuichelmum consecravit episcopum. Sed illo post non multum temporis præ inopia rerum ab episcopatu decedente, atque ad alia loca secedente, Gebmundum pro eo substituit antistitem.

Anno dominicæ incarnationis DCLXXVIII, qui est annus imperii regis Ecgfridi VIII., apparuit mense Augusto stella, quæ dicitur cometa; Et tribus mensibus permanens, matutinis horis oriebatur, excelsam radiantis flammæ quasi columnam præferens. Quo etiam anno orta inter ipsum regem Ecgfridum et reverentissimum antistitem Vilfridum dissensione, pulsus est idem antistes a sede sui episcopatus, et duo in locum ejus substituti episcopi, qui Nordanhymbrorum genti præessent; Bosa videlicet, qui Derorum, et Eata, qui Berniciorum provinciam gubernaret; Hic in civitate Eburaci, ille in Hagustaldensi sive in Lindisfarnensi ecclesia cathedram habens episcopalem, ambo de monachorum collegio in episcopatus gradum adsciti. Cum quibus et Eadhæd in provinciam Lindisfarorum. Quam nuperrime rex Ecgfrid, superato in bello et fugato Vulfhere, obtinuerat, ordinatur episcopus. Et hunc primum eadem provincia proprium accepit præsulem, II Ediluini, III Eadgarum, IIII Cyniberctum, quem in præsenti habet. Habebat enim ante Eadhædum antistitem Sexuulfum, qui etiam Merciorum et Mediterraneorum Anglorum simul episcopus fuit; Unde et expulsus de Lindissi, in illarum provinciarum regimine permansit. Ordinati sunt autem Eadhæd, Bosa, et Eata Eboraci ab archiepiscopo Theodoro; Qui etiam post tres abscessionis Vilfridi annos, horum numero duos addidit antistites, Tunberctum ad ecclesiam Hagustaldensem, remanente Eata ad Lindisfarnensem, et Trumuini ad provinciam Pictorum, quæ tunc temporis Anglorum erat imperio subjecta. Eadhædum de Lindissi reversum, eo quod Ædilred provinciam recepisset, Hrypensi ecclesiæ præfecit.

[13]13 PULSUS est autem ab episcopatu suo Vilfrid, et multa diu loca peruagatus, Romam adiit, Brittaniam rediit; Et si propter inimicitias memorati regis in patria sive parrochia sua recipi non potuit, non tamen ab evangelizandi potuit ministerio cohiberi; Siquidem divertens ad provinciam Australium Saxonum, quæ post Cantuarios ad austrum et ad occidentem usque ad Occidentales Saxones pertingit, habens terram familiarum VII milium, et eo adhuc tempore paganis cultibus seruiebat; Huic verbum fidei et lavacrum salutis ministrabat. Erat autem rex gentis ipsius Ædilualch, non multo ante baptizatus in provincia Merciorum, præsente ac suggerente rege Vulfhere a quo etiam egressus de fonte, loco filii susceptus est; In cujus signum adoptionis duas illi provincias donavit, Vectam videlicet insulam, et Meanuarorum provinciam in gente Occidentalium Saxonum. Itaque episcopus, concedente, immo multum gaudente rege, primos provinciæ duces ac milites sacrosancto fonte abluebat; Verum presbyteri Eappa, et Padda, et Burghelm, et Oiddi ceteram plebem, vel tunc vel tempore sequente baptizabant. Porro regina, nomine Eabæ, in sua, id est Huicciorum provincia fuerat baptizata. Erat autem filia Eanfridi fratris Ænheri, qui ambo cum suo populo Christiani fuere. Ceterum tota provincia Australium Saxonum divini nominis et fidei erat ignara.

Erat autem ibi monachus quidam de natione Scottorum, vocabulo Dicul, habens monasteriolum permodicum in loco, qui vocatur Bosanhamm, siluis et mari circumdatum, et in eo fratres V sive VI, in humili et paupere vita Domino famulantes. Sed provincialium nullus eorum vel vitam æmulari, vel prædicationem curabat audire.

Evangelizans autem genti episcopus Vilfrid, non solum eam ab erumna perpetuæ damnationis, verum et a clade infanda temporalis interitus eripuit. Siquidem tribus annis ante adventum ejus in provinciam nulla illis in locis pluvia ceciderat, unde et fames acerbissima plebem invadens impia nece prostravit. Denique ferunt, quia sæpe XL simul aut L homines inedia macerati procederent ad præcipitium aliquod sive ripam maris, et junctis misere manibus, pariter omnes aut ruina perituri, aut fluctibus obsorbendi deciderent. Verum ipso die, quo baptisma fidei gens suscepit illa, descendit pluvia serena, sed copiosa, refloruit terra, rediit viridantibus aruis annus lætus et frugifer. Sicque abjecta prisca superstitione, exsufflata idolatria, cor omnium et caro omnium exultaverunt in Deum vivum; Intellegentes eum, qui verus est Deus, et interioribus se bonis et exterioribus cælesti gratia ditasse. Nam et antistes cum venisset in provinciam, tantamque ibi famis pœnam videret, docuit eos piscando victum quærere. Namque mare et flumina eorum piscibus abundabant; Sed piscandi peritia genti nulla nisi ad anguillas tantum inerat. Collectis ergo undecumque retibus anguillaribus, homines antistitis miserunt in mare, et divina se juvante gratia, mox cepere pisces diversi generis CCC. Quibus trifariam divisis, C pauperibus dederunt, centum his, a quibus retia acceperant, centum in suos usus habebant. Quo beneficio multum antistes cor omnium in suum convertit amorem, et libentius eo prædicante cælestia sperare cœperunt, cujus ministerio temporalia bona sumserunt.

Quo tempore rex Ædilualch donavit reverentissimo antistiti Vilfrido terram LXXXVII familiarum, ubi suos homines, qui exules vagabantur, recipere posset, vocabulo Selæseu quod dicitur Latine insula vituli marini. Est enim locus undique mari circumdatus præter ab occidente, unde habet ingressum amplitudinis quasi jactus fundæ; Qualis locus a Latinis pæninsula, a Grecis solet cherronesos vocari. Hunc ergo locum cum accepisset episcopus Vilfrid, fundavit ibi monasterium, ac regulari vita instituit, maxime ex his, quos secum adduxerat, fratribus; Quod usque hodie successores ejus tenere noscuntur. Nam ipse illis in partibus annos V, hoc est usque ad mortem Ecgfridi regis, merito omnibus honorabilis, officium episcopatus et verbo exercebat et opere. Et quoniam illi rex cum præfata loci possessione omnes, qui ibidem erant, facultates cum agris et hominibus donavit, omnes fide Christi institutos, unda baptismatis abluit; Inter quos, servos et ancillas ducentos quinquaginta; Quos omnes ut baptizando a seruitute dæmonica saluavit, etiam libertate donando humanæ jugo seruitutis absoluit.

[14]14 IN quo tunc monasterio nonnulla cælestis gratiæ dona specialiter ostensa fuisse perhibentur; Utpote ubi nuper expulsa diaboli tyrannide Christus jamregnare cœperat; E quibus unum, quod mihi reverentissimus antistes Acca sepius referre, et a fidelissimis ejusdem monasterii fratribus sibi relatum asserere solebat, memoriæ mandare commodum duximus.

Eodem ferme tempore, quo ipsa provincia nomen Christi susceperat, multas Brittaniæ provincias mortalitas sæva corripiebat. Quæ cum præfatum quoque monasterium, cui tunc regendo religiosissimus Christi sacerdos, vocabulo Eappa, præfuit, nutu divinæ dispensationis attingeret; Multique sive de his, qui cum antistite illo venerant, sive de illis, qui de eadem provincia Saxonum nuper ad fidem fuerant vocati, passim de hac vita raperentur; Visum est fratribus triduanum jeiunium agere, et divinam suppliciter obsecrare clementiam, ut misericordiam sibi dignaretur inpendere, et sive periclitantes hoc morbo a præsenti morte liberaret, seu raptos e mundo a perpetua animæ damnatione seruaret.

Erat tunc temporis in eodem monasterio puerulus quidam de natione Saxonum, nuper vocatus ad fidem, qui eadem tactus infirmitate, non pauco tempore recubans in lectulo jacebat. Cum ergo secunda memorati jeiunii ac supplicationum dies ageretur, contigit forte ipsum puerum hora ferme secunda diei in loco, in quo eger jacebat, solum inveniri; Cui divina dispositione subito beatissimi apostolorum principes dignati sunt apparere. Erat enim puer multum simplicis ac mansueti animi, sinceraque devotione sacramenta fidei, quæ susceperat, seruans. Salutantes ergo illum verbis piissimis apostoli dicebant: ‘Noli timere, fili, mortem, pro qua sollicitus es; Nos enim te hodierna die ad cælestia sumus regna perducturi. Sed primum expectare habes, donec missæ celebrentur, ac viatico dominici corporis ac sanguinis accepto, sic infirmitate simul et morte absolutus, ad æterna in cælis gaudia subleveris. Clama ergo ad te presbyterum Eappan, et dicito illi, quia Dominus exaudivit preces vestras, et devotionem ac jeiunia propitius aspexit; Neque aliquis de hoc monasterio sive adjacentibus ei possessiunculis hac clade ultra moriturus est; Sed omnes, qui alicubi de vestris hac egritudine laborant, resurrecturi a langore, pristina sunt sospitate recuperandi, præter te solum qui hodierna es die liberandus a morte, et ad visionem Domini Christi, cui fideliter seruisti, perducendus in cælum; Quod divina vobis misericordia per intercessionem religiosi ac Deo dilecti regis Osualdi, qui quondam genti Nordanhymbrorum et regni temporalis auctoritate et Christianæ pietatis, quæ ad regnum perenne ducit, devotione sublimiter præfuit, conferre dignata est. Hac etenim die idem rex ab infidelibus in bello corporaliter extinctus, mox ad sempiterna animarum gaudia adsumtus in cælum, et electorum est sociatus agminibus. Quærant in suis codicibus, in quibus defunctorum est adnotata depositio, et invenient illum hac, ut diximus, die raptum esse de sæculo. Celebrent ergo missas per cuncta monasterii oratoria hujus, sive pro gratiarum actione exauditæ suæ deprecationis, sive etiam in memoriam præfati regis Osualdi, qui quondam ipsorum genti præerat, ideoque pro eis, quasi pro suæ gentis advenis, supplex orabat ad Dominum; Et cunctis convenientibus ad ecclesiam fratribus, communicent omnes sacrificiis cælestibus, et ita soluto jeiunio corpus quoque suis reficiant alimentis.’

Quæ cum omnia vocato ad se presbytero puer verba narrasset, interrogavit eum sollicitus, quales essent habitu vel specie viri, qui sibi apparuissent. Respondit: ‘Præclari omnino habitus, et vultus erant lætissimi ac pulcherrimi, quales numquam ante videram, neque aliquos hominum tanti decoris ac venustatis esse posse credebam. Unus quidem adtonsus erat, ut clericus, alius barbam habebat prolixam; Dicebantque, quod unus eorum Petrus, alius vocaretur Paulus; Et ipsi essent ministri Domini et Saluatoris nostri Jesu Christi, ad tuitionem nostri monasterii missi ab ipso de cælis.’ Credidit ergo verbis pueri presbyter, ac statim egressus requisivit in annale suo, et invenit eadem ipsa die Osualdum regem fuisse peremtum; Vocatisque fratribus, parari prandium, missas fieri, atque omnes communicare more solito præcepit; Simul et infirmanti puero de eodem sacrificio dominicæ oblationis particulam deferri mandavit.

Quibus ita gestis, non multo post eadem ipsa die puer defunctus est, suaque morte probavit vera fuisse verba, quæ ab apostolis Christi audierat. Sed et hoc ejus verbis testimonium perhibuit, quod nemo præter ipsum tempore illo ex eodem est monasterio raptus de mundo. Ex qua nimirum visione multi, qui hæc audire potuerunt, et ad exorandam in adversis divinam clementiam, et ad salutaria jeiuniorum remedia subeunda sunt mirabiliter accensi; Et ex eo tempore non solum in eodem monasterio, sed et in plerisque locis aliis, cœpit annuatim ejusdem regis ac militis Christi natalicius dies missarum celebratione venerari.

[15]15 INTEREA superueniens cum exercitu Cædualla, juvenis strenuissimus de regio genere Gevissorum, cum exularet a patria sua, interfecit regem Ædilualch, ac provinciam illam sæva cæde ac depopulatione attrivit; Sed mox expulsus est a ducibus regis, Bercthuno et Andhuno, qui deinceps regnum provinciæ tenuerunt; Quorum prior postea ab eodem Cædualla, cum esset rex Gevissorum, occisus est, et provincia graviore seruitio subacta. Sed et Ini, qui post Cæduallan regnavit, simili provinciam illam adflictione plurimo annorum tempore mancipavit. Quare factum est, ut toto illo tempore episcopum proprium habere nequiret; Sed revocato domum Vilfrido primo suo antistite, ipsi episcopo Gevissorum, id est Occidentalium Saxonum, qui essent in Venta civitate, subjacerent.

[14]14 POSTQUAM ergo Cædualla regno potitus est Gevissorum, cepit et insulam Vectam, quæ eatenus erat tota idolatriæ dedita, ac stragica cæde omnes indigenas exterminare, ac suæ provinciæ homines pro his substituere contendit, voto se obligans, quamuis necdum regeneratus, ut ferunt, in Christo, quia, si cepisset insulam, quartam partem ejus simul et prædæ Domino daret. Quod ita soluit, ut hanc Vilfrido episcopo, qui tunc forte de gente sua superueniens aderat, utendam pro Domino offerret. Est autem mensura ejusdem insulæ, juxta æstimationem Anglorum, mille ducentarum familiarum; Unde data est episcopo possessio terræ CCCarum familiarum. At ipse partem, quam accepit, commendavit cuidam de clericis suis, cui nomen Bernuini, et erat filius sororis ejus, dans illi presbyterum nomine Hiddila, qui omnibus, qui saluari vellent, verbum ac lavacrum vitæ ministraret.

Ubi silentio prætereundum non esse reor, quod in primitias eorum, qui de eadem insula credendo saluati sunt, duo regii pueri fratres videlicet Arualdi regis insulæ, speciali sunt Dei gratia coronati. Siquidem inminentibus insulæ hostibus, fuga lapsi sunt de insula, et in proximam Jutorum provinciam translati; Ubi, cum delati in locum, qui vocatur Ad Lapidem, occulendos se a facie regis victoris credidissent, proditi sunt, atque occidi jussi. Quod cum audisset abbas quidam et presbyter vocabulo Cyniberct, habens non longe ab inde monasterium in loco, qui vocatur Hreutford, id est vadum harundinis, venit ad regem, qui tunc eisdem in partibus occultus curabatur a vulneribus, quæ ei inflicta fuerant prœlianti in insula Vecta; Postulavitque ab eo, ut, si necesse esset pueros interfici, prius eos liceret fidei Christianæ sacramentis inbui. Concessit rex, et ipse instructos eos verbo veritatis, ac fonte Saluatoris ablutos, de ingressu regni æterni certos reddidit. Moxque illi instante carnifice mortem læti subjere temporalem, per quam se ad vitam animæ perpetuam non dubitabant esse transituros. Hoc ergo ordine, postquam omnes Brittaniarum provinciæ fidem Christi susceperant, suscepit et insula Vecta, in quam tamen ob erumnam externæ subjectionis nemo gradum ministerii ac sedis episcopalis ante Danihelem, qui nunc Occidentalium Saxonum est episcopus, accepit.

Sita est autem hæc insula contra medium Australium Saxonum et Gevissorum, interposito pelago latitudinis trium milium, quod vocatur Soluente; In quo videlicet pelago bini æstus oceani, qui circum Brittaniam ex infinito oceano septentrionali erumpunt, sibimet invicem cotidie conpugnantes occurrunt ultra ostium fluminis Homelea, quod per terras Jutorum, quæ ad regionem Gevissorum pertinent, præfatum pelagus intrat; Finitoque conflictu in oceanum refusi, unde venerant, redeunt.

[15]15 HIS temporibus audiens Theodorus fidem ecclesiæ Constantinopoli per heresim Eutychetis multum esse turbatam, et ecclesias Anglorum, quibus præerat, ab hujusmodi labe inmunes perdurare desiderans, collecto venerabilium sacerdotum doctorumque plurimorum cœtu, cujus essent fidei singuli, sedulus inquirebat, omniumque unianimem in fide catholica repperit consensum; Et hunc synodalibus litteris ad instructionem memoriamque sequentium commendare curavit, quarum videlicet litterarum istud exordium est:

In nomine Domini nostri Jesu Christi Saluatoris, imperantibus dominis piissimis nostris Ecgfrido rege Hymbronensium, anno Xo regni ejus, sub die XV Kalendas Octobres, indictione VIIIa; Et Ædilredo rege Mercinensium, anno sexto regni ejus; Et Alduulfo rege Estranglorum, anno XVIIo regni ejus; Et Hlothario rege Cantuariorum, regni ejus anno VIIo; Præsidente Theodoro, gratia Dei archiepiscopo Brittaniæ insulæ et civitatis Doruvernis; Una cum eo sedentibus ceteris episcopis Brittaniæ insulæ viris venerabilibus, præpositis sacrosanctis evangeliis, in loco, qui Saxonico vocabulo Hæthfelth nominatur, pariter tractantes, fidem rectam et orthodoxam exposuimus; Sicut Dominus noster Jesus Christus incarnatus tradidit discipulis suis, qui præsentialiter viderunt, et audierunt sermones ejus, atque sanctorum patrum tradidit symbolum, et generaliter omnes sancti et universales synodi, et omnis probabilium catholicæ ecclesiæ doctorum chorus. Hos itaque sequentes, nos pie atque orthodoxe, juxta divinitus inspiratam doctrinam eorum professi credimus consonanter, et confitemur secundum sanctos patres, proprie et veraciter Patrem et Filium et Spiritum Sanctum trinitatem in unitate consubstantialem et unitatem in trinitate, hoc est unum Deum in tribus subsistentiis, vel personis consubstantialibus, æqualis gloriæ et honoris.

Et post multa hujusmodi, quæ ad rectæ fidei confessionem pertinebant, hæc quoque sancta synodus suis litteris addit:

Suscipimus sanctas et universales quinque synodos beatorum et Deo acceptabilium patrum; Id est, qui in Nicæa congregati fuerunt CCCX et VIII contra Arrium impiissimum et ejusdem dogmata; Et in Constantinopoli CL contra vesaniam Macedonii et Eudoxii et eorum dogmata; Et in Efeso primo ducentorum contra ncquissimum Nestorium et ejusdem dogmata; Et in Calcedone DCrum et XXX contra Eutychen, et Nestorium, et eorum dogmata; Et iterum in Constantinopoli quinto congregati sunt concilio in tempore Justiniani minoris contra Theodorum, et Theodoreti et Iba epistulas, et eorum dogmata contra Cyrillum.

Et paulo post:

Et synodum, quæ facta est in urbe Roma in tempore Martini papæ beatissimi, indictione VIIIa, imperante Constantino piissimo anno nono, suscipimus. Et glorificamus Dominum nostrum Jesum, sicut isti glorificaverunt; Nihil addentes vel subtrahentes; Et anathematizamus corde et ore, quos anathematizarunt, et quos susceperunt, suscipimus; Glorificantes Deum Patrem sine initio, et Filium ejus unigenitum ex Patre generatum ante sæcula, et Spiritum Sanctum procedentem ex Patre et Filio inenarrabiliter, sicut prædicaverunt hi, quos memoravimus supra, sancti apostoli, et prophetæ, et doctores. Et nos omnes subscribimus, qui cum Theodoro archiepiscopo fidem catholicam exposuimus.

[16]16 INTERERAT huic synodo, pariterque catholicæ fidei decreta firmabat vir venerabilis Johannes archicantator ecclesiæ sancti apostoli Petri, et abbas monasterii beati Martini, qui nuper venerat a Roma per jussionem papæ Agathonis, duce reverentissimo abbate Biscopo cognomine Benedicto, cujus supra meminimus. Cum enim idem Benedictus construxisset monasterium Brittaniæ in honorem beatissimi apostolorum principis, juxta ostium fluminis Viuri, venit Romam cum cooperatore ac socio ejusdem operis Ceolfrido, qui post ipsum ejusdem monasterii abbas fuit, quod et ante sepius facere consueverat, atque honorifice a beatæ memoriæ papa Agathone susceptus est; Petiitque et accepit ab eo, in munimentum libertatis monasterii, quod fecerat, epistulam privilegii ex auctoritate apostolica firmatam; Juxta quod Ecgfridum regem voluisse ac licentiam dedisse noverat, quo concedente et possessionem terræ largiente, ipsum monasterium fecerat.

Accepit et præfatum Johannem abbatem Brittaniam perducendum; Quatenus in monasterio suo cursum canendi annuum, sicut ad sanctum Petrum Romæ agebatur, edoceret; Egitque abba Johannes, ut jussionem acceperat pontificis, et ordinem videlicet, ritumque canendi ac legendi viva voce præfati monasterii cantores edocendo, et ea, quæ totius anni circulus in celebratione dierum festorum poscebat, etiam litteris mandando; Quæ hactenus in eodem monasterio seruata, et a multis jam sunt circumquaque transscripta. Non solum autem idem Johannes ipsius monasterii fratres docebat, verum de omnibus pene ejusdem provinciæ monasteriis ad audiendum eum, qui cantandi erant periti, confluebant. Sed et ipsum per loca, in quibus doceret, multi invitare curabant.

Ipse autem excepto cantandi vel legendi munere, et aliud in mandatis ab apostolico papa acceperat, ut, cujus esset fidei Anglorum ecclesia, diligenter edisceret, Romamque rediens referret. Nam et synodum beati papæ Martini, centum quinque episcoporum consensu non multo ante Romæ celebratam, contra eos maxime, qui unam in Christo operationem et voluntatem prædicabant, secum veniens adtulit; Atque in præfato religiosissimi abbatis Benedicti monasterio transscribendam commodavit. Tales namque eo tempore fidem Constantinopolitanæ ecclesiæ multum conturbaverunt; Sed Domino donante proditi jam tunc et victi sunt. Unde volens Agatho papa, sicut in aliis provinciis, ita etiam in Brittania qualis esset status ecclesiæ, quam ab hereticorum contagiis castus, ediscere, hoc negotium reverentissimo abbati Johanni Brittaniam destinato injunxit. Quamobrem collecta pro hoc in Brittania synodo, quam diximus. Inventa est in omnibus fides inviolata catholica; Datumque illi exemplar ejus Romam perferendum.

Verum ille patriam revertens, non multo postquam oceanum transiit, arreptus infirmitate ac defunctus est; Corpusque ejus ab amicis propter amorem sancti Martini, cujus monasterio præerat, Turonis delatum atque honorifice sepultum est. Nam et benigno ecclesiæ illius hospitio, cum Brittaniam iret, exceptus est, rogatusque multum a fratribus, ut Romam revertens, illo itinere veniret, atque ad eam diverteret ecclesiam; Denique ibidem adjutores itineris et injuncti operis accepit. Qui etsi in itinere defunctus est, nihilominus exemplum catholicæ fidei Anglorum Romam perlatum est, atque ab apostolico papa omnibusque, qui audiere vel legere, gratantissime susceptum.

[17]17 ACCEPIT autem rex Ecgfrid conjugem nomine Ædilthrydam, filiam Anna regis Orientalium Anglorum, cujus sepius mentionem fecimus, viri bene religiosi, ac per omnia mente et opere egregii; Quam et alter ante illum vir habuerat uxorem, princeps videlicet Australium Gyruiorum vocabulo Tondberct. Sed illo post modicum temporis, ex quo eam accepit, defuncto, data est regi præfato; Cujus consortio cum XII annis uteretur, perpetua tamen mansit virginitatis integritate gloriosa; Sicut mihimet sciscitanti, cum hoc, an ita esset, quibusdam venisset in dubium, beatæ memoriæ Vilfrid episcopus referebat, dicens se testem integritatis ejus esse certissimum; Adeo ut Ecgfridus promiserit se ei terras ac pecunias multas esse donaturum, si reginæ posset persuadere ejus uti conubio, quia sciebat illam nullum virorum plus illo diligere. Nec diffidendum est nostra etiam ætate fieri potuisse, quod ævo præcedente aliquoties factum fideles historiæ narrant; Donante uno eodemque Domino, qui se nobiscum usque in finem sæculi manere pollicetur. Nam etiam signum divini miraculi, quo ejusdem feminæ sepulta caro corrumpi non potuit, indicio est, quia virili contactu incorrupta duraverit.

Quæ multum diu regem postulans, ut sæculi curas relinquere, atque in monasterio, tantum vero regi Christo seruire permitteretur; Ubi vix aliquando inpetravit, intravit monasterium Æbbæ abbatissæ, quæ erat amita regis Ecgfridi, positum in loco, quem Coludi urbem nominant, accepto velamine sanctimonialis habitus a præfato antistite Vilfrido. Post annum vero ipsa facta est abbatissa in regione, quæ vocatur Elge; Ubi constructo monasterio virginum Deo devotarum perplurium mater virgo, et exemplis vitæ cælestis esse cœpit et monitis. De qua ferunt, quia, ex quo monasterium petiit, numquam lineis, sed solum laneis vestimentis uti voluerit; Raroque in calidis balneis, præter inminentibus sollemniis majoribus, verbi gratia paschæ, pentecostes, epifaniæ, lavari voluerit; Et tunc novissima omnium, lotis prius suo suarumque ministrarum obsequio ceteris, quæ ibi essent, famulis Christi; Raro præter majora sollemnia, vel artiorem necessitatem, plus quam semel per diem manducaverit; Semper, si non infirmitas gravior prohibuisset, ex tempore matutinæ synaxeos, usque ad ortum diei, in ecclesia precibus intenta persteterit. Sunt etiam, qui dicant, quia per prophetiæ spiritum, et pestilentiam, qua ipsa esset moritura, prædixerit, et numerum quoque eorum, qui de suo monasterio hac essent de mundo rapiendi, palam cunctis præsentibus intimaverit. Rapta est autem ad Dominum in medio suorum, post annos VII, ex quo abbatissæ gradum susceperat; Et æque, ut ipsa jusserat, non alibi quam in medio eorum, juxta ordinem, quo transierat, ligneo in locello sepulta.

Cui successit in ministerium abbatissæ soror ejus Sexburg, quam habuerat in conjugem Earconberct rex Cantuariorum. Et cum sedecim annis esset sepulta, placuit eidem abbatissæ levari ossa ejus, et in locello novo posita in ecclesiam transferri; Jussitque quosdam e fratribus quærere lapidem, de quo locellum in hoc facere possent; Qui ascensa navi, ipsa enim regio Elge undique est aquis ac paludibus circumdata, neque lapides majores habet, venerunt ad civitatulam quandam desolatam, non procul inde sitam, quæ lingua Anglorum Grantacæstir vocatur; Et mox invenerunt juxta muros civitatis locellum de marmore albo pulcherrime factum, operculo quoque similis lapidis aptissime tectum. Unde intellegentes a Domino suum iter esse prosperatum, gratias agentes rettulerunt ad monasterium.

Cumque corpus sacræ virginis ac sponsæ Christi aperto sepulchro esset prolatum in lucem, ita incorruptum inventum est, ac si eodem die fuisset defuncta, sive humo condita; Sicut et præfatus antistes Vilfrid, et multi alii, qui novere, testantur; Sed certiori notitia medicus Cynifrid, qui et morienti illi, et elevatæ de tumulo adfuit; Qui referre erat solitus, quod illa infirmata habuerit tumorem maximum sub maxilla; ‘Jusseruntque me,’ inquit, ‘incidere tumorem illum, ut efflueret noxius umor, qui inerat; Quod dum facerem, videbatur illa per biduum aliquanto levius habere; Ita ut multi putarent, quia sanari posset a langore. Tertia autem die prioribus adgravata doloribus, et rapta confestim de mundo, dolorem omnem ac mortem perpetua salute ac vita mutavit. Cumque post tot annos elevanda essent ossa de sepulchro, et extento desuper papilione, omnis congregatio, hinc fratrum, inde sororum, psallens circumstaret; Ipsa autem abbatissa intus cum paucis ossa elatura et dilutura intrasset, repente audivimus abbatissam intus voce clara proclamare: “Sit gloria nomini Domini.” Nec multo post clamaverunt me intus, reserato ostio papilionis; Vidique elevatum de tumulo, et positum in lectulo corpus sacræ Deo virginis quasi dormientis simile. Sed et discooperto vultus indumento, monstraverunt mihi etiam vulnus incisuræ, quod feceram, curatum; Ita ut mirum in modum pro aperto et hiante vulnere, cum quo sepulta erat, tenuissima tunc cicatricis vestigia parerent. Sed et linteamina omnia, quibus involutum erat corpus, integra apparuerunt, et ita nova, ut ipso die viderentur castis ejus membris esse circumdata.’ Ferunt autem, quia, cum præfato tumore ac dolore maxillæ sive colli premeretur, multum delectata sit hoc genere infirmitatis, ac solita dicere: ‘Scio certissime, quia merito in collo pondus langoris porto, in quo juvenculam me memini superuacua moniliorum pondera portare; Et credo, quod ideo me superna pietas dolore colli voluit gravari, ut sic absoluar reatu superuacuæ levitatis; Dum mihi nunc pro auro et margaritis, de collo rubor tumoris ardorque promineat.’ Contigit autem tactu indumentorum eorundem et dæmonia ab obsessis effugata corporibus, et infirmitates alias aliquoties esse curatas. Sed et loculum, in quo primo sepulta est, nonnullis oculos dolentibus saluti fuisse perhibent; Qui cum suum caput eidem loculo adponentes orassent, mox doloris sive caliginis incommodum ab oculis amoverent. Laverunt igitur virgines corpus, et novis indutum vestibus intulerunt in ecclesiam, atque in eo, quod adlatum erat, sarcofago posuerunt, ubi usque hodie in magna veneratione habetur. Mirum vero in modum ita aptum corpori virginis sarcofagum inventum est, ac si ei specialiter præparatum fuisset; Et locus quoque capitis seorsum fabrefactus ad mensuram capitis illius aptissime figuratus apparuit.

Est autem Elge in provincia Orientalium Anglorum regio familiarum circiter sexcentarum, in similitudinem insulæ vel paludibus, ut diximus, circumdata vel aquis; Unde et a copia anguillarum, quæ in eisdem paludibus capiuntur, nomen accepit; Ubi monasterium habere desideravit memorata Christi famula, quoniam de provincia eorundem Orientalium Anglorum ipsa, ut præfati sumus, carnis originem duxerat.

[18]18 VIDETUR oportunum huic historiæ etiam hymnum virginitatis inserere, quem ante annos plurimos in laudem ac præconium ejusdem reginæ ac sponsæ Christi, et ideo veraciter reginæ, quia sponsæ Christi, elegiaco metro conposuimus; Et imitari morem sacræ scripturæ, cujus historiæ carmina plurima indita, et hæc metro ac versibus constat esse conposita.

Alma Deus Trinitas, quæ sæcula cuncta gubernas,
Adnue jam cœptis, alma Deus Trinitas.
Bella Maro resonet, nos pacis dona canamus;
Munera nos Christi, bella Maro resonet.
Carmina casta mihi, fedæ non raptus Helenæ;
Luxus erit lubricis, carmina casta mihi.
Dona superna loquar, miseræ non prœliaTrojæ;
Terra quibus gaudet, dona superna loquar.
En Deus altus adit venerandæ virginis aluum,
Liberet ut homines, en Deus altus adit.
Femina virgo parit mundi devota parentem,
Porta Maria Dei, femina virgo parit.
Gaudet amica cohors de virgine matre tonantis;
Virginitate micans gaudet amica cohors.
Hujus honor genuit casto de germine plures,
Virgineos flores hujus honor genuit.
Ignibus usta feris, virgo non cessit Agathe,
Eulalia et perfert, ignibus usta feris.
Kasta feras superat mentis pro culmine Tecla,
Eufemia sacras kasta feras superat.
Læta ridet gladios ferro robustior Agnes,
Cæcilia infestos læta ridet gladios.
Multus in orbe viget per sobria corda triumphus,
Sobrietatis amor multus in orbe viget.
Nostra quoque egregia jam tempora virgo beavit;
Ædilthryda nitet nostra quoque egregia.
Orta patre eximio, regali et stemmate clara,
Nobilior Domino est, orta patre eximio.
Percipit inde decus reginæ, et sceptra sub astris,
Plus super astra manens, percipit inde decus.
Quid petis, alma, virum, sponso jam dedita summo?
Sponsus adest Christus; Quid petis, alma, virum?
Regis ut ætherei matrem jam credo sequaris,
Tu quoque sis mater regis ut ætherei.
Sponsa dicata Deo bis sex regnaverat annis,
Inque monasterio est sponsa dicata Deo.
Tota sacrata polo celsis ubi floruit actis,
Reddidit atque animam tota sacrata polo.
Virginis alma caro est tumulata bis octo Novembres,
Nec putet in tumulo virginis alma caro.
Xriste, tui est operis, quia vestis et ipsa sepulchro
Inviolata nitet: Xriste, tui est operis.
Ydros et ater abit sacræ pro vestis honore,
Morbi diffugiunt, ydros et ater abit.
Zelus in hoste furit, quondam qui vicerat Evam;
Virgo triumphat ovans, zelus in hoste furit.
Aspice, nupta Deo, quæ sit tibi gloria terris;
Quæ maneat cælis, aspice, nupta Deo.
Munera læta capis, festivis fulgida tædis,
Ecce venit sponsus, munera læta capis.
Et nova dulcisono modularis carmina plectro,
Sponsa hymno exultas et nova dulcisono.
Nullus ab altithroni comitatu segregat agni,
Quam affectu tulerat nullus ab altithroni.

[19]19 ANNO regni Ecgfridi nono, conserto gravi prœlio inter ipsum et Ædilredum regem Merciorum juxta fluvium Treanta, occisus est Ælfuini frater regis Ecgfridi, juvenis circiter X et VIII annorum, utrique provinciæ multum amabilis. Nam et sororem ejus, quæ dicebatur Osthryd, rex Ædilred habebat uxorem. Cumque materies belli acrioris et inimicitiæ longioris inter reges populosque feroces videretur exorta, Theodorus Deo dilectus antistes, divino functus auxilio, salutifera exhortatione cœptum tanti periculi funditus extinguit incendium; Adeo ut, pacatis alterutrum regibus ac populis, nullius anima hominis pro interfecto regis fratre, sed debita solummodo multa pecuniæ regi ultori daretur. Cujus fœdera pacis multo exinde tempore inter eosdem reges eorumque regna durarunt.

[20]20 IN præfato autem prœlio, quo occisus est rex Ælfuini, memorabile quiddam factum esse constat, quod nequaquam silentio prætereundum arbitror, sed multorum saluti, si referatur, fore proficuum. Occisus est ibi inter alios de militia ejus juvenis, vocabulo Imma; Qui cum die illo et nocte sequenti inter cadavera occisorum similis mortuo jaceret, tandem recepto spiritu revixit, ac residens, sua vulnera, prout potuit, ipse alligavit; Dein modicum requietus, levauit se, et cœpit abire, sicubi amicos, qui sui curam agerent, posset invenire. Quod dum faceret, inventus est, et captus a viris hostilis exercitus, et ad dominum ipsorum, comitem videlicet Ædilredi regis, adductus. A quo interrogatus, qui esset, timuit se militem fuisse confiteri; Rusticum se potius et pauperem, atque uxoreo vinculo conligatum fuisse respondit; Et propter victum militibus adferendum in expeditionem se cum sui similibus venisse testatus est. At ille suscipiens eum, curam vulneribus egit; Et ubi sanescere cœpit, noctu eum, ne aufugeret, vinciri præcepit. Nec tamen vinciri potuit; Nam mox, ut abjere, qui vinxerant, eadem ejus sunt vincula soluta.

Habebat enim germanum fratrem, cui nomen erat Tunna, presbyterum et abbatem monasterii in civitate, quæ hactenus ab ejus nomine Tunnacæstir cognominatur; Qui cum eum in pugna peremtum audiret, venit quærere, si forte corpus ejus invenire posset, inventumque alium illi per omnia simillimum, putavit ipsum esse; Quem ad monasterium suum deferens, honorifice sepelivit, et pro absolutione animæ ejus sepius missas facere curavit. Quarum celebratione factum est, quod dixi, ut nullus eum posset vincire, quin continuo solueretur. Interea comes, qui eum tenebat, mirari et interrogare cœpit, quare ligari non posset, an forte litteras solutorias, de qualibus fabulæ ferunt, apud se haberet, propter quas ligari non posset. At ille respondit nil se talium artium nosse; ‘Sed habeo fratrem,’ inquit, ‘presbyterum in mea provincia, et scio, quia ille me interfectum putans pro me missas crebras facit; Et si nunc in alia vita essem, ibi anima mea per intercessiones ejus solueretur a pœnis.’ Dumque aliquanto tempore apud comitem teneretur, animaduerterunt, qui eum diligentius considerabant, ex vultu et habitu et sermonibus ejus, quia non erat de paupere vulgo, ut dixerat, sed de nobilibus. Tune secreto advocans eum comes, interrogavit eum intentius, unde esset, promittens se nil ei mali facturum pro eo, si simpliciter sibi, quis fuisset, proderet. Quod dum ille faceret, ministrum se regis fuisse manifestans, respondit: ‘Et ego per singula tua responsa cognoveram, quia rusticus non eras, et nunc dignus quidem es morte, quia omnes fratres et cognati mei in illa sunt pugna interemti; Nec te tamen occidam, ne fidem mei promissi prævaricer.’

Ut ergo convaluit, vendidit eum Lundoniam Freso cuidam; Sed nec ab illo, nec cum illuc duceretur, ullatinus potuit alligari. Verum cum alia atque alia vinculorum ei genera hostes inponerent, cumque vidisset, qui emerat, vinculis eum non potuisse cohiberi, donavit ei facultatem sese redimendi, si posset. A tertia autem hora, quando missæ fieri solebant, sepissime vincula soluebantur. At ille dato jure jurando, ut rediret, vel pecuniam illi pro se mitteret, venit Cantiam ad regem Hlotheri, qui erat filius sororis Ædilthrydæ reginæ, de qua supra dictum est, quia et ipse quondam ejusdem reginæ minister fuerat; Petiitque et accepit ab eo pretium suæ redemtionis, ac suo domino pro se, ut promiserat, misit.

Qui post hæc patriam reversus, atque ad suum fratrem perueniens, replicavit ex ordine cuncta, quæ sibi adversa, quæve in adversis solacia provenissent; Cognovitque, referente eo, illis maxime temporibus sua fuisse vincula soluta, quibus pro se missarum fuerant celebrata sollemnia. Sed et alia, quæ periclitanti ei commoda contigissent et prospera, per intercessionem fraternam, et oblationem hostiæ salutaris cælitus sibi fuisse donata intellexit. Multique hæc a præfato viro audientes, accensi sunt in fide ac devotione pietatis ad orandum, vel ad elimosynas faciendas, vel ad offerendas Deo victimas sacræ oblationis, pro ereptione suorum, qui de sæculo migraverant; Intellexerunt enim, quia sacrificium salutare ad redemtionem valeret et animæ et corporis sempiternam.

Hanc mihi historiam etiam quidam eorum, qui ab ipso viro, in quo facta est, audiere, narrarunt; Unde eam, quia liquido conperi, indubitanter historiæ nostræ ecclesiasticæ inserendam credidi.

[21]21 ANNO post hunc sequente, hoc est anno dominicæ incarnationis DCLXXX, religiosissima Christi famula Hild, abbatissa monasterii, quod dicitur Strenæshalch, ut supra rettulimus, post multa, quæ fecit in terris, opera cælestia, ad percipienda præmia vitæ cælestis de terris ablata transivit die XV. Kalendarum Decembrium, cum esset annorum LXVI; Quibus æqua partione divisis, XXXIII primos in sæculari habitu nobilissime conversata conplevit, et totidem sequentes nobilius in monachica vita Domino consecravit. Nam et nobilis natu erat, hoc est filia nepotis Eduini regis, vocabulo Hererici; Cum quo etiam rege, ad prædicationem beatæ memoriæ Paulini primi Nordanhymbrorum episcopi, fidem et sacramenta Christi suscepit, atque hæc, usquedum ad ejus visionem peruenire meruit, intemerata seruavit.

Quæ cum, relicto habitu sæculari, illi soli seruire decrevisset, secessit ad provinciam Orientalium Anglorum, erat namque propinqua regis illius, desiderans exinde, siquo modo posset, derelicta patria et omnibus, quæcumque habuerat, Galliam peruenire, atque in monasterio Cale peregrinam pro Domino vitam ducere, quo facilius perpetuam in cælis patriam posset mereri. Nam et in eodem monasterio soror ipsius Heresuid, mater Alduulfi regis Orientalium Anglorum, regularibus subdita disciplinis, ipso tempore coronam expectabat æternam; Cujus æmulata exemplum, et ipsa proposito peregrinandi annum totum in præfata provincia retenta est; Deinde ab Aidano episcopo patriam revocata accepit locum unius familiæ ad septentrionalem plagam Viuri fluminis, ubi æque anno uno monachicam cum perpaucis sociis vitam agebat.

Post hæc facta est abbatissa in monasterio, quod vocatur Heruteu; Quod videlicet monasterium factum erat non multo ante a religiosa Christi famula Heiu, quæ prima feminarum fertur in provincia Nordanhymbrorum propositum vestemque sanctimonialis habitus, consecrante Aidano episcopo, suscepisse. Sed illa post non multum tempus facti monasterii secessit ad civitatem Calcariam, quæ a gente Anglorum Kælcacæstir appellatur, ibique sibi mansionem instituit. Prælata autem regimini monasterii illius famula Christi Hild, mox hoc regulari vita per omnia, prout a doctis viris discere poterat, ordinare curabat; Nam et episcopus Aidan, et quique noverant eam religiosi, pro insita ei sapientia et amore divini famulatus, sedulo eam visitare, obnixe amare, diligenter erudire solebant.

Cum ergo aliquot annos huic monasterio regularis vitæ institutioni multum intenta præesset, contigit eam suscipere etiam construendum sive ordinandum monasterium in loco, qui vocatur Streaneshalch, quod opus sibi injunctum non segniter inplevit. Nam eisdem, quibus prius monasterium, etiam hoc disciplinis vitæ regularis instituit; Et quidem multam ibi quoque justitiæ, pietatis, et castimoniæ, ceterarumque virtutum, sed maxime pacis et caritatis custodiam docuit; Ita ut in exemplum primitivæ ecclesiæ nullus ibi dives, nullus esset egens, omnibus essent omnia communia, cum nihil cujusquam esse videretur proprium. Tantæ autem erat ipsa prudentiæ, ut non solum mediocres quique in necessitatibus suis, sed etiam reges ac principes nonnumquam ab ea consilium quærerent, et invenirent. Tantum lectioni divinarum scripturarum suos vacare subditos, tantum operibus justitiæ se exercere faciebat, ut facillime viderentur ibidem, qui ecclesiasticum gradum, hoc est altaris officium, apte subirent, plurimi posse repperiri.

Denique V ex eodem monasterio postea episcopos vidimus, et hos omnes singularis meriti ac sanctitatis viros, quorum hæc sunt nomina, Bosa, Ætla, Oftfor, Johannes, et Vilfrid. De primo supra diximus, quod Eboraci fuerit consecratus antistes; De secundo breviter intimandum, quod in episcopatum Dorciccæstræ fuerit ordinatus; De ultimis infra dicendum est, quod eorum primus Hagustaldensis, secundus Eboracensis ecclesiæ sit ordinatus episcopus. De medio nunc dicamus, quia, cum in utroque Hildæ abbatissæ monasterio lectioni et obseruationi scripturarum operam dedisset, tandem perfectiora desiderans, venit Cantiam ad archiepiscopum beatæ recordationis Theodorum; Ubi postquam aliquandiu lectionibus sacris vacavit, etiam Romam adire curavit, quod eo tempore magnæ virtutis æstimabatur; Et inde cum rediens Brittaniam adisset, divertit ad provinciam Huicciorum, cui tunc rex Osric præfuit; Ibique verbum fidei prædicans, simul et exemplum vivendi sese videntibus atque audientibus exhibens, multo tempore mansit. Quo tempore antistes provinciæ illius, vocabulo Bosel, tanta erat corporis infirmitate depressus, ut officium episcopatus per se inplere non posset; Propter quod omnium judicio præfatus vir in episcopatum pro eo electus, ac jubente Ædilredo rege per Vilfridum beatæ memoriæ antistitem, qui tunc temporis Mediterraneorum Anglorum episcopatum gerebat, ordinatus est; Pro eo, quod archiepiscopus Theodorus jam defunctus erat, et necdum alius pro eo ordinatus episcopus. In quam videlicet provinciam paulo ante, hoc est ante præfatum virum Dei Boselum, vir strenuissimus ac doctissimus atque excellentis ingenii vocabulo Tatfrid, de ejusdem abbatissæ monasterio electus est antistes; Sed, priusquam ordinari posset, morte inmatura præreptus est.

Non solum ergo præfata Christi ancella et abbatissa Hild, quam omnes, qui noverant, ob insigne pietatis et gratiæ matrem vocare consuerant, in suo monasterio vitæ exemplo præsentibus extitit; Sed etiam plurimis longe manentibus, ad quos felix industriæ ac virtutis ejus rumor peruenit, occasionem salutis et correctionis ministravit. Oportebat namque inpleri somnium, quod mater ejus Bregusuid in infantia ejus vidit. Quæ cum vir ejus Hereric exularet sub rege Brettonum Cerdice, ubi et veneno periit, vidit per somnium, quasi subito sublatum eum quæsierit cum omni diligentia, nullumque ejus uspiam vestigium apparuerit. Verum cum solertissime illum quæsierit, extemplo se repperire sub veste sua monile pretiosissimum; Quod, dum attentius consideraret, tantifulgore luminis refulgere videbatur, ut omnes Brittaniæ fines illius gratia splendoris inpleret. Quod nimirum somnium veraciter in filia ejus, de qua loquimur, expletum est; Cujus vita non sibi solummodo, sed multis bene vivere volentibus exempla operum lucis præbuit.

Verum illa cum multis annis huic monasterio præesset, placuit pio provisori salutis nostræ sanctam ejus animam longa etiam infirmitate carnis examinari, ut, juxta exemplum apostoli, virtus ejus in infirmitate perficeretur. Percussa etenim febribus acri cœpit ardore fatigari, et per sex continuos annos eadem molestia laborare non cessabat; In quo toto tempore numquam ipsa vel conditori suo gratias agere, vel commissum sibi gregem et puplice et privatim docere prætermittebat. Nam suo prædocta exemplo, monebat omnes et in salute accepta corporis Domino obtemperanter seruiendum, et in adversis rerum sive infirmitatibus membrorum fideliter Domino esse gratias semper agendas. VIIo ergo suæ infirmitatis anno, converso ad interanea dolore, ad diem peruenit ultimum, et circa galli cantum, percepto viatico sacrosanctæ communionis, cum arcessitis ancellis Christi, quæ erant in eodem monasterio, de seruanda eas invicem, immo cum omnibus pace evangelica ammoneret; Inter verba exhortationis læta mortem vidit, immo, ut verbis Domini loquar, de morte transivit ad vitam.

Qua videlicet nocte Dominus omnipotens obitum ipsius in alio longius posito monasterio, quod ipsa eodem anno construxerat, et appellatur Hacanos, manifesta visione revelare dignatus est. Erat in ipso monasterio quædam sanctimonialis femina, nomine Begu, quæ XXX et amplius annos dedicata Domino virginitate, in monachica conversatione seruiebat. Hæc tunc in dormitorio sororum pausans, audivit subito in ære notum campanæ sonum, quo ad orationes excitari vel convocari solebant, cum quis eorum de sæculo fuisset evocatus; Apertisque, ut sibi videbatur, oculis, aspexit, detecto domus culmine, fusam desuper lucem omnia replevisse; Cui videlicet luci dum sollicita intenderet, vidit animam præfatæ Dei famulæ in ipsa luce, comitantibus ac ducentibus angelis, ad cælum ferri. Cumque somno excussa videret ceteras pausantes circa se sorores, intellexit vel in somnio, vel in visione mentis ostensum sibi esse, quod viderat. Statimque exsurgens, nimio timore perterrita, cucurrit ad virginem, quæ tunc monasterio abbatissæ vice præfuit, cui nomen erat Frigyd, fletuque ac lacrimis multum perfusa, ac suspiria longa trahens, nuntiavit matrem illarum omnium Hild abbatissam jam migrasse de sæculo, et se aspectante cum luce inmensa, ducibus angelis, ad æternæ limina lucis et supernorum consortia civium ascendisse. Quod cum illa audisset, suscitavit cunctas sorores, et in ecclesiam convocatas orationibus ac psalmis pro anima matris operam dare monuit. Quod cum residuo noctis tempore diligenter agerent, venerunt primo diluculo fratres, qui ejus obitum nuntiarent, a loco, ubi defuncta est. At illæ respondentes dixerunt se prius eadem cognovisse; Et, cum exponerent per ordinem, quomodo hæc vel quando didicissent, inventum est, eadem hora transitum ejus illis ostensum esse per visionem, qua illam referebant exisse de mundo. Pulchraque rerum concordia procuratum est divinitus, ut, cum illi exitum ejus de hac vita viderent, tunc isti introitum ejus in perpetuam animarum vitam cognoscerent. Distant autem inter se monasteria hæc XIII ferme milibus passuum.

Ferunt autem, quod eadem nocte, in ipso quoque monasterio, ubi præfata Dei famula obiit, cuidam virginum Deo devotarum, quæ illam inmenso amore diligebat, obitus illius in visione apparuerit, quæ animam ejus cum angelis ad cælum ire conspexerit, atque hoc ipsa, qua factum est, hora his, quæ secum erant, famulis Christi manifeste narraverit, easque ad orandum pro anima ejus, etiam priusquam cetera congregatio ejus obitum cognovisset, excitaverit. Quod ita fuisse factum mox congregationi mane facto innotuit. Erat enim hæc ipsa hora cum aliis nonnullis Christi ancellis in extremis monasterii locis seorsum posita, ubi nuper venientes ad conversationem feminæ solebant probari, donec regulariter institutæ in societatem congregationis susciperentur.

[22]22 IN hujus monasterio abbatissæ fuit frater quidam divina gratia specialiter insignis, quia carmina religioni et pietati apta facere solebat; Ita ut, quicquid ex divinis litteris per interpretes disceret, hoc ipse post pusillum verbis poeticis maxima suavitate et conpunctione conpositis, in sua, id est Anglorum, lingua proferret. Cujus carminibus multorum sæpe animi ad contemtum sæculi, et appetitum sunt vitæ cælestis accensi. Et quidem et alii post illum in gente Anglorum religiosa poemata facere temtabant; Sed nullus eum æquiparare potuit. Namque ipse non ab hominibus, neque per hominem institutus, canendi artem didicit, sed divinitus adjutus gratis canendi donum accepit. Unde nil umquam frivoli et superuacui poematis facere potuit, sed ea tantummodo, quæ ad religionem pertinent, religiosam ejus linguam decebant. Siquidem in habitu sæculari usque ad tempora provectioris ætatis constitutus, nil carminum aliquando didicerat. Unde nonnumquam in convivio, cum esset lætitiæ causa decretum, ut omnes per ordinem cantare deberent, ille, ubi adpropinquare sibi citharam cernebat, surgebat a media cæna, et egressus ad suam domum repedabat.

Quod dum tempore quodam faceret, et relicta domu convivii egressus esset ad stabula jumentorum, quorum ei custodia nocte illa erat delegata, ibique hora conpetenti membra dedisset sopori, adstitit ei quidam per somnium, eumque salutans, ac suo appellans nomine: ‘Cædmon,’ inquit, ‘canta mihi aliquid.’ At ille respondens: ‘Nescio,’ inquit, ‘cantare; Nam et ideo de convivio egressus huc secessi, quia cantare non poteram.’ Rursum ille, qui cum eo loquebatur, ‘Attamen,’ ait, ‘mihi cantare habes.’ ‘Quid,’ inquit, ‘debeo cantare?’ Et ille, ‘Canta,’ inquit, ‘principium creaturarum.’ Quo accepto responso, statim ipse cœpit cantare in laudem Dei conditoris versus, quos numquam audierat, quorum iste est sensus: ‘Nunc laudare debemus auctorem regni cælestis, potentiam Creatoris et consilium illius, facta Patris gloriæ. Quomodo ille, cum sit æternus Deus, omnium miraculorum auctor extitit, qui primo filiis hominum cælum pro culmine tecti, dehinc terram custos humani generis omnipotens creavit.’ Hic est sensus, non autem ordo ipse verborum, quæ dormiens ille canebat; Neque enim possunt carmina, quamuis optime conposita, ex alia in aliam linguam ad verbum sine detrimento sui decoris ac dignitatis transferri. Exsurgens autem a somno, cuncta, quæ dormiens cantaverat, memoriter retinuit, et eis mox plura in eundem modum verba Deo digni carminis adjunxit.

Veniensque mane ad vilicum, qui sibi præerat, quid doni percepisset, indicavit, atque ad abbatissam perductus, jussus est, multis doctioribus viris præsentibus, indicare somnium, et dicere carmen, ut uniersorum judicio, quid vel unde esset, quod referebat, probaretur. Visumque est omnibus cælestem ei a Domino concessam esse gratiam. Exponebantque illi quendam sacræ historiæ sive doctrinæ sermonem, præcipientes eum, si posset, hunc in modulationem carminis transferre. At ille suscepto negotio abiit, et mane rediens, optimo carmine, quod jubebatur, conpositum reddidit. Unde mox abbatissa amplexata gratiam Dei in viro, sæcularem illum habitum relinquere, et monachicum suscipere propositum docuit, susceptumque in monasterium cum omnibus suis fratrum cohorti adsociavit, jussitque illum seriem sacræ historiæ doceri. At ipse cuncta, quæ audiendo discere poterat, rememorando secum, et quasi mundum animal ruminando, in carmen dulcissimum convertebat, suaviusque resonando doctores suos vicissim auditores sui faciebat. Canebat autem de creatione mundi, et origine humani generis, et tota genesis historia, de egressu Israel ex Ægypto, et ingressu in terram repromissionis, de aliis plurimis sacræ scripturæ historiis, de incarnatione dominica, passione, resurrectione, et ascensione in cælum, de Spiritus Sancti adventu, et apostolorum doctrina. Item de terrore futuri judicii, et horrore pœnæ gehennalis, ac dulcedine regni cælestis multa carmina faciebat; Sed et alia perplura de beneficiis et judiciis divinis, in quibus cunctis homines ab amore scelerum abstrahere, ad dilectionem vero et solertiam bonæ actionis excitare curabat. Erat enim vir multum religiosus, et regularibus disciplinis humiliter subditus; Adversum vero illos, qui aliter facere volebant, zelo magni feruoris accensus; Unde et pulchro vitam suam fine conclusit.

Nam propinquante hora sui decessus, XIIII diebus præveniente corporea infirmitate pressus est, adeo tamen moderate, ut et loqui toto eo tempore posset, et ingredi. Erat autem in proximo casa, in qua infirmiores et qui prope morituri esse videbantur, induci solebant. Rogavit ergo ministrum suum vespere incumbente, nocte qua de sæculo erat exiturus, ut in ea sibi locum quiescendi præpararet; Qui miratus, cur hoc rogaret, qui nequaquam adhuc moriturus esse videbatur, fecit tamen, quod dixerat. Cumque ibidem positi vicissim aliqua gaudente animo, una cum eis, qui ibidem ante inerant, loquerentur ac jocarentur, et jam mediæ noctis tempus esset transcensum, interrogavit, si eucharistiam intus haberent. Respondebant: ‘Quid opus est eucharistia? Neque enim mori adhuc habes, qui tam hilariter nobiscum velut sospes loqueris.’ Rursus ille: ‘Et tamen,’ ait, ‘afferte mihi eucharistiam.’ Qua accepta in manu, interrogavit, si omnes placidum erga se animum, et sine querela controversiæ ac rancoris haberent. Respondebant omnes placidissimam se mentem ad illum, et ab omni ira remotam habere, eumque vicissim rogabant placidam erga ipsos mentem habere. Qui confestim respondit: ‘Placidam ego mentem, filioli, erga omnes Dei famulos gero.’ Sicque se cælesti muniens viatico, vitæ alterius ingressui paravit; Et interrogavit, quam prope esset hora, qua fratres ad dicendas Domino laudes nocturnas excitari deberent. Respondebant: ‘Non longe est.’ At ille: ‘Bene, ergo exspectemus horam illam.’ Et signans se signo sanctæ crucis reclinavit caput ad ceruical, modicumque obdormiens ita cum silentio vitam finivit. Sicque factum est, ut, quomodo simplici ac pura mente tranquillaque devotione Domino seruierat, ita etiam tranquilla morte mundum relinquens ad ejus visionem veniret, illaque lingua, quæ tot salutaria verba in laudem Conditoris conposuerat, ultima quoque verba in laudem ipsius, signando sese, et spiritum suum in manus ejus commendando clauderet; Qui etiam præscius sui obitus extitisse ex his, quæ narravimus, videtur.

[23]23 HIS temporibus monasterium virginum, quod Coludi Urbem cognominant, cujus et supra meminimus, per culpam incuriæ flammis absumtum est. Quod tamen a malitia inhabitantium in eo, et præcipue illorum, qui majores esse videbantur, contigisse, omnes, qui novere, facillime potuerunt advertere. Sed non defuit puniendis admonitio divinæ pietatis, qua correcti per jeiunia, fletus, et preces iram a se, instar Ninevitarum, justi Judicis averterent.

Erat namque in eodem monasterio vir de genere Scottorum, Adamnanus vocabulo, ducens vitam in continentia et orationibus multum Deo devotam, ita ut nil umquam cibi vel potus, excepta die dominica et quinta sabbati, perciperet, sæpe autem noctes integras peruigil in oratione transigeret. Quæ quidem illi districtio vitæ artioris, primo ex necessitate emendandæ suæ pravitatis obvenerat, sed procedente tempore necessitatem in consuetudinem verterat.

Siquidem in adulescentia sua sceleris aliquid commiserat, quod commissum, ubi ad cor suum rediit, gravissime exhorruit, et se pro illo puniendum a districto Judice timebat. Accedens ergo ad sacerdotem, a quo sibi sperabat iter salutis posse demonstrari, confessus est reatum suum, petiitque, ut consilium sibi daret, quo posset fugere a ventura ira. Qui audito ejus commisso dixit: ‘Grande vulnus grandioris curam medellæ desiderat; Et ideo jeiuniis, psalmis, et orationibus, quantum vales, insiste, quo præoccupando faciem Domini in confessione propitium eum invenire merearis.’ At ille, quem nimius reæ conscientiæ tenebat dolor, et internis peccatorum vinculis, quibus gravabatur, ocius desiderabat absolui: ‘Adulescentior,’ inquit, ‘sum ætate, et vegetus corpore; Quicquid mihi inposueris agendum, dummodo saluus fiam in die Domini, totum facile feram, etiam si totam noctem stando in precibus peragere, si integram septimanam jubeas abstinendo transigere.’ Qui dixit: ‘Multum est, ut tota septimana absque alimento corporis perdures; Sed biduanum vel triduanum sat est obseruare jeiunium. Hoc facito, donec post modicum tempus rediens ad te, quid facere debeas, et quamdiu pænitentiæ insistere tibi plenius ostendam.’ Quibus dictis, et descripta illi mensura pænitendi, abiit sacerdos, et ingruente causa subita secessit Hiberniam, unde originem duxerat, neque ultra ad eum juxta suum condictum rediit. At ipse memor præcepti ejus, simul et promissi sui, totum se lacrimis pænitentiæ, vigiliis sanctis, et continentiæ mancipavit; Ita ut quinta solum sabbati et dominica, sicut prædixi, reficeret, ceteris septimanæ diebus jeiunus permaneret. Cumque sacerdotem suum Hiberniam secessisse, ibique defunctum esse audisset, semper ex eo tempore, juxta condictum ejus memoratum, continentiæ modum obseruabat; Et, quod causa divini timoris semel ob reatum conpunctus cœperat, jam causa divini amoris delectatus præmiis indefessus agebat.

Quod dum multo tempore sedulus exsequeretur, contigit, eum die quadam de monasterio illo longius egressum, comitante secum uno de fratribus, peracto itinere redire. Qui cum monasterio propinquarent, et ædificia illius sublimiter erecta aspicerent, solutus est in lacrimas vir Dei, et tristitiam cordis vultu indice prodebat. Quod intuens comes, quare faceret, inquisivit. At ille: ‘Cuncta,’ inquit, ‘hæc, quæ cernis, ædificia puplica vel privata, in proximo est, ut ignis absumens in cinerem convertat.’ Quod ille audiens, mox ut intraverunt monasterium, matri congregationis, vocabulo Æbbæ, curavit indicare. At illa merito turbata de tali præsagio vocavit ad se virum, et diligentius ab eo rem, vel unde hoc ipse nosset, inquirebat. Qui ait: ‘Nuper occupatus noctu vigiliis et psalmis, vidi adstantem mihi subito quendam incogniti vultus; Cujus præsentia cum essem exterritus, dixit mihi, ne timerem; Et quasi familiari me voce alloquens, ‘Bene facis,’ inquit, ‘qui tempore isto nocturnæ quietis non somno indulgere, sed vigiliis et orationibus insistere maluisti.’ At ego: ‘Novi,’ inquit, ‘multum mihi esse necesse vigiliis salutaribus insistere, et pro meis erratibus sedulo Dominum deprecari.’ Qui adiciens ‘Uerum,’ inquit, ‘dicis, quia et tibi et multis opus est peccata sua bonis operibus redimere, et, cum cessant a laboribus rerum temporalium, tunc pro appetitu æternorum bonorum liberius laborare; Sed hoc tamen paucissimi faciunt. Siquidem modo totum hoc monasterium ex ordine perlustrans, singulorum casas ac lectos inspexi, et neminem ex omnibus præter te erga sanitatem animæ suæ occupatum repperi; Sed omnes prorsus, et viri et feminæ, aut somno torpent inerti, aut ad peccata vigilant. Nam et domunculæ, quæ ad orandum vel legendum factæ erant, nunc in comessationum, potationum, fabulationum, et ceterarum sunt inlecebrarum cubilia conversæ, virgines quoque Deo dicatæ, contemta reverentia suæ professionis, quotiescumque vacant, texendis subtilioribus indumentis operam dant, quibus aut se ipsas ad vicem sponsarum in periculum sui status adornent, aut externorum sibi virorum amicitiam conparent. Unde merito loco huic et habitatoribus ejus gravis de cælo vindicta flammis sævientibus præparata est.’ Dixit autem abbatissa: ‘Et quare non citius hoc conpertum mihi revelare voluisti?’ Qui respondit: ‘Timui propter reverentiam tuam, ne forte nimium conturbareris; Et tamen hanc consolationem habeas, quod in diebus tuis hæc plaga non superueniet.’ Qua divulgata visione, aliquantulum loci accolæ paucis diebus timere, et se ipsos intermissis facinoribus castigare cœperunt. Verum post obitum ipsius abbatissæ redierunt ad pristinas sordes, immo sceleratiora fecerunt. Et cum dicerent, ‘Pax et securitas,’ extemplo præfatæ ultionis sunt pœna multati.

Quæ mihi cuncta sic esse facta reverentissimus meus conpresbyter Ædgils referebat, qui tunc in illo monasterio degebat. Postea autem, discedentibus inde ob desolationem plurimis incolarum, in nostro monasterio plurimo tempore conversatus, ibidemque defunctus est. Hæc ideo nostræ historiæ inserenda credidimus, ut admoneremus lectorem operum Domini, quam terribilis in consiliis super filios hominum; Ne forte nos tempore aliquo carnis inlecebris seruientes, minusque Dei judicium formidantes, repentina ejus ira corripiat, et vel temporalibus damnis juste sæviens affligat, vel ad perpetuam perditionem districtius examinans tollat.

[24]24 ANNO dominicæ incarnationis DCLXXXIIII. Ecgfrid rex Nordanhymbrorum, misso Hiberniam cum exercitu duce Bercto, vastavit misere gentem innoxiam, et nationi Anglorum semper amicissimam, ita ut ne ecclesiis quidem aut monasteriis manus parceret hostilis. At insulani et, quantum valuere, armis arma repellebant, et invocantes divinæ auxilium pietatis, cælitus se vindicari continuis diu inprecationibus postulabant. Et quamuis maledici regnum Dei possidere non possint, creditum est tamen, quod hi, qui merito impietatis suæ maledicebantur, ocius Domino vindice pœnas sui reatus luerent. Siquidem anno post hunc proximo idem rex, cum temere exercitum ad vastandam Pictorum provinciam duxisset, multum prohibentibus amicis, et maxime beatæ memoriæ Cudbercto, qui nuper fuerat ordinatus episcopus, introductus est, simulantibus fugam hostibus, in angustias inaccessorum montium, et cum maxima parte copiarum, quas secum adduxerat, extinctus anno ætatis suæ XL., regni autem XV., die XIII. Kalendarum Juniarum. Et quidem, ut dixi, prohibuerunt amici, ne hoc bellum iniret; Sed, quoniam anno præcedente noluerat audire reverentissimum patrem Ecgberctum, ne Scottiam nil se ledentem inpugnaret, datum est illi ex pœna peccati illius, ne nunc eos, qui ipsum ab interitu revocare cupiebant, audiret.

Ex quo tempore spes cœpit et virtus regni Anglorum ‘fluere ac retro sublapsa referri.’ Nam et Picti terram possessionis suæ, quam tenuerunt Angli; Et Scotti, qui erant in Brittania; Brettonum quoque pars nonnulla libertatem receperunt; Quam et hactenus habent per annos circiter XLVI; Ubi inter plurimos gentis Anglorum, vel interemtos gladio, vel seruitio addictos, vel de terra Pictorum fuga lapsos, etiam reverentissimus vir Domini Trumuini, qui in eos episcopatum acceperat, recessit cum suis, qui erant in monasterio Æbbercurnig, posito quidem in regione Anglorum, sed in vicinia freti, quod Anglorum terras Pictorumque disterminat; Eosque, ubicumque poterat, amicis per monasteria commendans, ipse in sæpedicto famulorum famularumque Dei monasterio, quod vocatur Streanæshalch, locum mansionis elegit; Ibique cum paucis suorum in monachica districtione vitam non sibi solummodo, sed et multis utilem, plurimo annorum tempore duxit; Ubi etiam defunctus, in ecclesia beati Petri apostoli juxta honorem et vita et gradu ejus condignum conditus est. Præerat quidem tunc eidem monasterio regia virgo Ælbfled, una cum matre Eanflede, quarum supra fecimus mentionem. Sed, adveniente illuc episcopo, maximum regendi auxilium, simul et suæ vitæ solacium devota Deo doctrix invenit. Successit autem Ecgfrido in regnum Aldfrid, vir in scripturis doctissimus, qui frater ejus et filius Osuiu regis esse dicebatur; Destructumque regni statum, quamuis intra fines angustiores, nobiliter recuperavit.

Quo videlicet anno, qui est ab incarnatione dominica DCLXXXV., Hlotheri Cantuariorum rex, cum post Ecgberctum fratrem suum, qui VIIII annis regnaverat, ipse XII annis regnasset, mortuus erat VIII. Idus Februarias. Vulneratus namque est in pugna Australium Saxonum, quos contra eum Edric filius Ecgbercti adgregarat, et inter medendum defunctus. Ac post eum idem Edric anno uno ac dimidio regnavit; Quo defuncto, regnum illud aliquod temporis spatium reges dubii vel externi disperdiderunt; Donec legitimus rex Victred, id est filius Ecgbercti, confortatus in regno, religione simul et industria gentem suam ab extranea invasione liberaret.

[25]25 IPSO etiam anno, quo finem vitæ accepit rex Ecgfrid, episcopum, ut diximus, fecerat ordinari Lindisfarnensium ecclesiæ virum sanctum et venerabilem Cudberctum, qui in insula permodica, quæ appellatur Farne, et ab eadem ecclesia novem ferme milibus passuum in Oceano procul abest, vitam solitariam per annos plures in magna corporis et mentis continentia duxerat. Qui quidem a prima ætate pueritiæ studio religiosæ vitæ semper ardebat, sed ab ineunte adulescentia monachicum et nomen adsumsit, et habitum. Intravit autem primo monasterium Mailros, quod in ripa Tuidi fluminis positum tunc abbas Eata, vir omnium mansuetissimus ac simplicissimus, regebat, qui postea episcopus Hagustaldensis sive Lindisfarnensis ecclesiæ factus est, ut supra memoravimus; Cui tempore illo propositus Boisil magnarum virtutum et prophetici spiritus sacerdos fuit. Hujus discipulatui Cudberct humiliter subditus, et scientiam ab eo scripturarum, et bonorum operum sumsit exempla.

Qui postquam migravit ad Dominum, Cudberct eidem monasterio factus propositus, plures et auctoritate magistri, et exemplo suæ actionis regularem instituebat ad vitam. Nec solum ipsi monasterio regularis vitæ monita, simul et exempla præbebat, sed et vulgus circumpositum longe lateque a vita stultæ consuetudinis ad cælestium gaudiorum convertere curabat amorem. Nam et multi fidem, quam habebant, iniquis profanabant operibus; Et aliqui etiam tempore mortalitatis, neglectis fidei sacramentis, quibus erant inbuti, ad erratica idolatriæ medicamina concurrebant; Quasi missam a Deo conditore plagam per incantationes vel fylacteria vel alia quælibet dæmonicæ artis arcana cohibere valerent. Ad utrorumque ergo corrigendum errorem, crebro ipse de monasterio egressus, aliquoties equo sedens, sed sæpius pedes incedens, circumpositas veniebat ad villas, et viam veritatis prædicabat errantibus; Quod ipsum etiam Boisil suo tempore facere consueverat. Erat quippe moris eo tempore populis Anglorum, ut veniente in villam clerico vel presbytero, cuncti ad ejus imperium verbum audituri confluerent; Libenter ea, quæ dicerentur, audirent; Libentius, quæ audire et intellegere poterant, operando sequerentur. Porro Cudbercto tanta erat dicendi peritia, tantus amor persuadendi, quæ cœperat, tale vultus angelici lumen, ut nullus præsentium latebras ei sui cordis celare præsumeret; Omnes palam, quæ gesserant, confitendo proferrent, quia nimirum hæc eadem illum latere nullo modo putabant; Et confessa dignis, ut imperabat, pœnitentiæ fructibus abstergerent. Solebat autem ea maxime loca peragrare, illis prædicare in viculis, qui in arduis asperisque montibus procul positi aliis horrori erant ad visendum, et paupertate pariter ac rusticitate sua doctorum arcebant accessum. Quos tamen ille pio libenter mancipatus labori, tanta doctrinæ solertis excolebat industria, ut de monasterio egressus, sæpe ebdomade integra, aliquando duabus vel tribus, nonnumquam etiam mense pleno domum non rediret; Sed demoratus in montanis, plebem rusticam verbo prædicationis simul et opere virtutis ad cælestia vocaret.

Cum ergo venerabilis Domini famulus multos in Mailronensi monasterio degens annos magnis virtutum signis effulgeret, transtulit eum reverentissimus abbas ipsius Eata ad insulam Lindisfarnensium, ut ibi quoque fratribus custodiam disciplinæ regularis et auctoritate propositi intimaret et propria actione præmonstraret. Nam et ipsum locum tunc idem reverentissimus pater abbatis jure regebat. Siquidem a temporibus ibidem antiquis, et episcopus cum clero, et abbas solebat manere cum monachis; Qui tamen et ipsi ad curam episcopi familiariter pertinerent. Quia nimirum Aidan, qui primus ejus loci episcopus fuit, cum monachis illuc et ipse monachus adveniens monachicam in eo conversationem instituit; Quomodo et prius beatus pater Augustinus in Cantia fecisse noscitur, scribente ei reverentissimo papa Gregorio, quod et supra posuimus. ‘Sed quia tua fraternitas,’ inquit, ‘monasterii regulis erudita seorsum fieri non debet a clericis suis, in ecclesia Anglorum, quæ nuper auctore Deo ad fidem perducta est, hanc debet conversationem instituere, quæ initio nascentis ecclesiæ fuit patribus nostris; In quibus nullus eorum ex his, quæ possidebant, aliquid suum esse dicebat, sed erant eis omnia communia.’

[26]26 EXIN Cudberct crescentibus meritis religiosæ intentionis, ad anchoriticæ quoque contemplationis, quæ diximus, silentia secreta peruenit. Verum quia de vita illius et virtutibus ante annos plures sufficienter et versibus heroicis, et simplici oratione conscripsimus, hoc tantum in præsenti commemorare satis sit, quod aditurus insulam protestatus est fratribus, dicens: ‘Si mihi divina gratia in loco illo donaverit, ut de opere manuum mearum vivere queam, libens ibi morabor; Sin alias, ad vos citissime Deo volente revertar.’ Erat autem locus et aquæ prorsus et frugis et arboris inops, sed et spirituum malignorum frequentia humanæ habitationi minus accommodus; Sed ad votum viri Dei habitabilis per omnia factus est, siquidem ad adventum ejus spiritus recessere maligni. Cum autem ipse sibi ibidem expulsis hostibus mansionem angustam circumuallante aggere et domus in ea necessarias, juvante fratrum manu, id est oratorium et habitaculum commune, construxisset, jussit fratres in ejusdem habitaculi pavimento foveam facere; Erat autem tellus durissima et saxosa, cui nulla omnino spes venæ fontanæ videretur inesse. Quod dum facerent, ad fidem et preces famuli Dei, alio die aqua plena inventa est, quæ usque ad hanc diem sufficientem cunctis illo advenientibus gratiæ suæ cælestis copiam ministrat. Sed et ferramenta sibi ruralia cum frumento adferri rogavit, quod dum præparata terra tempore congruo seminaret, nil omnino, non dico spicarum, sed ne herbæ quidem ex eo germinare usque ad æstatis tempora contigit. Unde visitantibus se ex more fratribus hordeum jussit adferri, si forte vel natura soli illius, vel voluntas esset superni largitoris, ut illius frugis ibi potius seges oriretur. Quod dum sibi adlatum ultra omne tempus serendi, ultra omnem spem fructificandi eodem in agro sereret, mox copiosa seges exorta desideratam proprii laboris viro Dei refectionem præbebat.

Cum ergo multis ibidem annis Deo solitarius seruiret, (tanta autem erat altitudo aggeris, quo mansio ejus erat vallata, ut cælum tantum ex ea, cujus introitum sitiebat, aspicere posset), contigit, ut congregata synodo non parva sub præsentia regis Ecgfridi juxta fluvium Alne, in loco, qui dicitur Adtuifyrdi, quod significat ‘ad duplex vadum,’ cui beatæ memoriæ Theodorus archiepiscopus præsidebat, unanimo omnium consensu ad episcopatum ecclesiæ Lindisfarnensis eligeretur. Qui cum multis legatariis ac litteris ad se præmissis nequaquam suo monasterio posset erui, tandem rex ipse præfatus, una cum sanctissimo antistite Trumuine, nec non et aliis religiosis ac potentibus viris insulam navigavit. Conveniunt et de ipsa insula Lindisfarnensi in hoc ipsum multi de fratribus, genuflectunt omnes, adjurant per Dominum, lacrimas fundunt, obsecrant; Donec ipsum quoque lacrimis plenum dulcibus extrahunt latebris, atque ad synodum pertrahunt. Quo dum perueniret, quamuis multum renitens, unanima cunctorum voluntate superatur, atque ad suscipiendum episcopatus officium collum submittere conpellitur; Eo maxime victus sermone, quod famulus Domini Boisil, cum ei mente prophetica cuncta, quæ eum essent superuentura, patefaceret, antistitem quoque eum futurum esse prædixerat. Nec tamen statim ordinatio decreta, sed peracta hieme, quæ inminebat, in ipsa sollemnitate paschali conpleta est Eboraci sub præsentia præfati regis Ecgfridi, convenientibus ad consecrationem ejus VII episcopis, in quibus beatæ memoriæ Theodorus primatum tenebat. Electus est autem primo in episcopatum Hagustaldensis ecclesiæ pro Tunbercto, qui ab episcopatu fuerat depositus; Sed quoniam ipse plus Lindisfarnensi ecclesiæ, in qua conversatus fuerat, dilexit præfici, placuit, ut Eata reverso ad sedem ecclesiæ Hagustaldensis, cui regendæ primo fuerat ordinatus, Cudberct ecclesiæ Lindisfarnensis gubernacula susciperet.

Qui susceptum episcopatus gradum ad imitationem beatorum apostolorum virtutum ornabat operibus. Commissam namque sibi plebem, et orationibus protegebat adsiduis, et admonitionibus saluberrimis ad cælestia vocabat. Et, quod maxime doctores juvare solet, ea, quæ agenda docebat, ipse prius agendo præmonstrabat. Erat quippe ante omnia divinæ caritatis igne feruidus, patientiæ virtute modestus, orationum devotioni solertissime intentus, affabilis omnibus, qui ad se consolationis gratia veniebant; Hoc ipsum quoque orationis loco ducens, si infirmis fratribus opem suæ exhortationis tribueret; Sciens, quia, qui dixit: ‘Diliges Dominum Deum tuum,’ dixit et: ‘Diliges proximum.’ Erat abstinentiæ castigatione insignis, erat gratia conpunctionis semper ad cælestia suspensus. Denique cum sacrificium Deo victimæ salutaris offerret, non elevata in altum voce, sed profusis ex imo pectore lacrimis, Domino sua vota commendabat.

[27]27 DUOBUS autem annis in episcopatu peractis repetiit insulam ac monasterium suum, divino admonitus oraculo, quia dies sibi mortis, vel vitæ magis illius, quæ sola vita dicenda est, jam adpropiaret introitus; Sicut ipse quoque tempore eodem nonnullis, sed verbis obscurioribus, quæ tamen postmodum manifeste intellegerentur, solita sibi simplicitate pandebat; Quibusdam autem hoc idem etiam manifeste revelabat.

Erat enim presbyter vitæ venerabilis nomine Hereberct, jamdudum viro Dei spiritalis amicitiæ fœdere copulatus; Qui, in insula stagni illius pergrandis, de quo Deruventionis fluvii primordia erumpunt, vitam ducens solitariam, annis singulis eum visitare, et monita ab eo perpetuæ salutis audire solebat. Hic cum audiret eum ad civitatem Lugubaliam devenisse, venit ex more, cupiens salutaribus ejus exhortationibus ad superna desideria magis magisque accendi. Qui dum sese alterutrum cælestis vitæ poculis debriarent, dixit inter alia antistes: ‘Memento, frater Heriberct, ut modo, quicquid opus habes, me interroges mecumque loquaris; Postquam enim ab invicem digressi fuerimus, non ultra nos in hoc sæculo carnis obtutibus invicem aspiciemus. Certus sum namque, quia tempus meæ resolutionis instat, et velox est depositio tabernaculi mei.’ Qui hæc audiens provolutus est ejus vestigiis, et fusis cum gemitu lacrimis: ‘Obsecro,’ inquit, ‘per Dominum, ne me deseras, sed tui memor sis fidissimi sodalis, rogesque supernam pietatem, ut, cui simul in terris seruivimus, ad ejus videndam gratiam simul transeamus ad cælos. Nosti enim, quia ad tui oris imperium semper vivere studui, et, quicquid ignorantia vel fragilitate deliqui, æque ad tuæ voluntatis examen mox emendare curavi.’ Incubuit precibus antistes, statimque edoctus in spiritu inpetrasse se, quod petebat a Domino: ‘Surge,’ inquit, ‘frater mi, et noli plorare, sed gaudio gaude, quia, quod rogavimus, superna nobis clementia donavit.’

Cujus promissi et prophetiæ veritatem sequens rerum astruxit eventus; Quia et digredientes ab invicem non se ultra corporaliter viderunt, et uno eodemque die, hoc est XIIIo Kalendarum Aprilium, egredientes e corpore spiritus eorum mox beata invicem visione conjuncti sunt, atque angelico ministerio pariter ad regnum cæleste translati. Sed Heriberct diutina prius infirmitate decoquitur; Illa, ut credibile est, dispensatione dominicæ pietatis, ut, siquid minus haberet meriti a beato Cudbercto, suppleret hoc castigans longæ egritudinis dolor; Quatinus æquatus gratia suo intercessori, sicut uno eodemque tempore cum eo de corpore egredi, ita etiam una atque indissimili sede perpetuæ beatitudinis meruisset recipi.

Obiit autem pater reverentissimus in insula Farne, multum deprecatus fratres, ut ibi quoque sepeliretur, ubi non parvo tempore pro domino militaret. Attamen tandem eorum precibus victus assensum dedit, ut ad insulam Lindisfarnensium relatus, in ecclesia deponeretur. Quod dum factum esset, episcopatum ecclesiæ illius anno uno seruabat venerabilis antistes Vilfrid, donec eligeretur, qui pro Cudbercto antistes ordinari deberet.

Ordinatus est autem post hæc Eadberct vir scientia scripturarum divinarum simul et præceptorum cælestium obseruantia, ac maxime elimosynarum operatione insignis; Ita ut juxta legem omnibus annis decimam non solum quadrupedum, verum etiam frugum omnium, atque pomorum, nec non et vestimentorum partem pauperibus daret.

[28]28 VOLENS autem latius demonstrare divina dispensatio, quanta in gloria vir Domini Cudberct post mortem viveret, cujus ante mortem vita sublimis crebris etiam miraculorum patebat indiciis, transactis sepulturæ ejus annis XI, inmisit in animo fratrum, ut tollerent ossa illius, quæ more mortuorum consumto jam et in puluerem redacto corpore reliquo sicca invenienda putabant; Atque in novo recondita loculo in eodem quidem loco, sed supra pavimentum dignæ venerationis gratia locarent. Quod dum sibi placuisse Eadbercto antistiti suo referrent, adnuit consilio eorum, jussitque, ut die depositionis ejus hoc facere meminissent.’ Fecerunt autem ita, et aperientes sepulchrum, invenerunt corpus totum, quasi adhuc viveret, integrum et flexibilibus artuum conpagibus multo dormienti quam mortuo similius; Sed et vestimenta omnia, quibus indutum erat, non solum intemerata, verum etiam prisca novitate et claritudine miranda parebant. Quod ubi videre fratres, nimio mox timore perculsi, festinarunt referre antistiti, quæ invenerant. Qui tum forte in remotiore ab ecclesia loco refluis undique pelagi fluctibus cincto, solitarius manebat. In hoc etenim semper quadragesimæ tempus agere, in hoc XL ante dominicum natale dies in magna continentiæ, orationis, et lacrimarum devotione transigere solebat; In quo etiam venerabilis prædecessor ejus Cudberct, priusquam insulam Farne peteret, aliquandiu secretus Domino militabat.

A dtulerunt autem ei et partem indumentorum, quæ corpus sanctum ambierant, quæ cum ille et munera gratanter acciperet, et miracula libenter audiret, nam et ipsa indumenta quasi patris adhuc corpori circumdata miro deosculabatur affectu, ‘Nova,’ inquit, ‘indumenta corpori pro his, quæ tulistis, circumdate, et sic reponite in arca, quam parastis. Scio autem certissime, quia non diu vacuus remanebit locus ille, qui tanta miraculi cælestis gratia sacratus est; Et quam beatus est, cui in eo facultatem quiescendi Dominus totius beatitudinis auctor atque largitor præstare dignabitur.’ Hæc et hujusmodi plura ubi multis cum lacrimis et magna conpunctione antistes lingua etiam tremente conplevit, fecerunt fratres, ut jusserat; Et involutum novo amictu corpus, novaque in theca reconditum, supra pavimentum sanctuarii posuerunt.

Nec mora, Deo dilectus antistes Eadberct morbo correptus est acerbo, ac per dies crescente, multumque ingravescente ardore langoris, non multo post, id est pridie Nonas Maias, etiam ipse migravit ad Dominum; Cujus corpus in sepulchro benedicti patris Cudbercti ponentes, adposuerunt desuper arcam, in qua incorrupta ejusdem patris membra locaverant. In quo etiam loco signa sanitatum aliquoties facta meritis amborum testimonium ferunt, e quibus aliqua in libro vitæ illius olim memoriæ mandavimus. Sed et in hac historia quædam, quæ nos nuper audisse contigit, superadicere commodum duximus.

[29]29 ERAT in eodem monasterio frater quidam, nomine Badudegn, tempore non pauco hospitum ministerio deseruiens, qui nunc usque superest, testimonium habens ab universis fratribus, cunctisque superuenientibus hospitibus, quod vir esset multæ pietatis ac religionis, injunctoque sibi officio supernæ tantum mercedis gratia subditus. Hic cum quadam die lenas sive saga, quibus in hospitale utebatur, in mari lavasset, rediens domum, repentina medio itinere molestia tactus est, ita ut corruens in terram, et aliquandiu pronus jacens, vix tandem resurgeret. Resurgens autem sensit dimidiam corporis sui partem a capite usque ad pedes paralysis langore depressam, et maximo cum labore baculo innitens domum peruenit. Crescebat morbus paulatim, et nocte superueniente gravior effectus est, ita ut die redeunte vix ipse per se exsurgere aut incedere valeret. Quo affectus incommodo, concepit utillimum mente consilium, ut ad ecclesiam, quoquo modo posset, perueniens, intraret ad tumbam reverentissimi patris Cudbercti, ibique genibus flexis supplex supernam pietatem rogaret, ut vel ab hujuscemodi langore, si hoc sibi utile esset, liberaretur; Vel, si se tali molestia diutius castigari divina providente gratia oporteret, patienter dolorem ac placida mente sustineret inlatum. Fecit igitur, ut animo disposuerat, et inbecilles artus baculo sustentans intravit ecclesiam; Ac prosternens se ad corpus viri Dei, pia intentione per ejus auxilium Dominum sibi propitium fieri precabatur; Atque inter preces velut in soporem solutus, sentit, ut ipse postea referre erat solitus, quasi magnam latamque manum caput sibi in parte, qua dolebat, tetigisse, eodemque tactu totam illam, quæ langore pressa fuerat, corporis sui partem, paulatim fugiente dolore, ac sanitate subsequente, ad pedes usque pertransisse. Quo facto, mox evigilans sanissimus surrexit, ac pro sua sanitate Domino gratias denuo referens, quid erga se actum esset, fratribus indicavit; Cunctisque congaudentibus, ad ministerium, quod sollicitus exhibere solebat, quasi flagello probante castigatior, rediit.

Sed et indumenta, quibus Deo dicatum corpus Cudbercti, vel vivum antea, vel postea defunctum vestierant, etiam ipsa a gratia curandi non vacarunt, sicut in volumine vitæ et virtutum ejus quisque legerit, inveniet.

[30]30 NEC silentio prætereundum, quod ante triennium per reliquias ejus factum, nuper mihi per ipsum, in quo factum est, fratrem innotuit. Est autem factum in monasterio, quod juxta amnem Dacore constructum ab eo cognomen accepit, cui tunc vir religiosus Suidberct abbatis jure præfuit. Erat in eo quidam adulescens, cui tumor deformis palpebram oculi fedaverat; Qui cum per dies crescens oculo interitum minaretur, curabant medici hunc adpositis pigmentorum fomentis emollire, nec valebant. Quidam abscidendum esse docebant, alii hoc fieri metu majoris periculi vetabant. Cumque tempore non pauco frater præfatus tali incommodo laboraret, neque inminens oculo exitium humana manus curare valeret, quin per dies augesceret, contigit eum subito divinæ pietatis gratia per sanctissimi patris Cudbercti reliquias sanari. Nam quando fratres sui corpus ipsius post multos sepulturæ annos incorruptum reppererunt, tulerunt partem de capillis, quam more reliquiarum rogantibus amicis dare, vel ostendere in signum miraculi possent.

Harum particulam reliquiarum eo tempore habebat penes se quidam de presbyteris ejusdem monasterii nomine Thruidred, qui nunc ipsius monasterii abbas est. Qui cum die quadam ingressus ecclesiam, aperuisset thecam reliquiarum, ut portionem earum roganti amico præstaret, contigit et ipsum adulescentem, cui oculus languebat, in eadem tunc ecclesia adesse. Cumque presbyter portionem, quantam voluit, amico dedisset, residuum dedit adulescenti, ut suo in loco reponeret. At ille salubri instinctu admonitus, cum accepisset capillos sancti capitis, adposuit palpebræ languenti, et aliquandiu tumorem illum infestum horum adpositione conprimere ac mollire curabat. Quo facto, reliquias, ut jussus erat, sua in theca recondidit, credens suum oculum capillis viri Dei, quibus adtactus erat, ocius esse sanandum. Neque eum sua fides fefellit. Erat enim, ut referre est solitus, tunc hora circiter secunda diei. Sed cum alia, quæque dies illa exigebat, cogitaret et faceret, inminente hora ipsius diei sexta, repente contingens oculum ita sanum cum palpebra invenit, ac si nil umquam in eo deformitatis ac tumoris apparuisset.

Index