BŒTHII DE CONSOLATIONE PHILOSOPHIÆ LIBER PRIMUS

Liber I Liber II Liber III Liber IV Liber V

Hæc dum mecum tacitus ipse reputarem querimoniamque lacrimabilem stili officio signarem, adstitisse mihi supra verticem visa est mulier reverendi admodum vultus, oculis ardentibus et ultra communem hominum valentiam perspicacibus colore vivido atque inexhausti vigoris, quamvis ita ævi plena foret ut nullo modo nostræ crederetur ætatis, statura discretionis ambiguæ. Nam nunc quidem ad communem sese hominum mensuram cohibebat, nunc vero pulsare cælum summi verticis cacumine videbatur ; quæ cum altius caput extulisset, ipsum etiam cælum penetrabat respicientiumque hominum frustrabatur intuitum. Vestes erant tenuissimis filis subtili artificio, indissolubili materia perfectæ quas, uti post eadem prodente cognovi, suis manibus ipsa texuerat. Quarum speciem, veluti fumosas imagines solet, caligo quædam neglectæ vetustatis obduxerat. Harum in extrema margine Π Græcum, in supremo vero Θ, legebatur intextum. Atque inter utrasque litteras in scalarum modum gradus quidam insigniti videbantur quibus ab inferiore ad superius elementum esset ascensus. Eandem tamen vestem violentorum quorundam sciderant manus et particulas quas quisque potuit abstulerant. Et dextera quidem ejus libellos, sceptrum vero sinistra gestabat. Quæ ubi poeticas Musas vidit nostro adsistentes toro fletibusque meis verba dictantes, commota paulisper ac torvis inflammata luminibus : “ Quis,” inquit, “ has scenicas meretriculas ad hunc ægrum permisit accedere quæ dolores ejus non modo nullis remediis foverent, verum dulcibus insuper alerent venenis ? Hæ sunt enim quæ infructuosis affectuum spinis uberem fructibus rationis segetem necant hominumque mentes assuefaciunt morbo, non liberant. At si quem profanum, uti vulgo solitum vobis, blanditiæ vestræ detraherent, minus moleste ferendum putarem ; nihil quippe in eo nostræ operæ læderentur. Hunc vero Eleaticis atque Academicis studiis innutritum ? Sed abite potius Sirenes usque in exitium dulces meisque eum Musis curandum sanandumque relinquite.” His ille chorus increpitus deiecit humi mæstior vultum confessusque rubore verecundiam limen tristis excessit.

At ego cujus acies lacrimis mersa caligaret nec dinoscere possem, quænam hæc esset mulier tam imperiosæ auctoritatis, obstipui visuque in terram defixo quidnam deinceps esset actura, exspectare tacitus cœpi.

Tum illa propius accedens in extrema lectuli mei parte consedit meumque intuens vultum luctu gravem atque in humum mærore deiectum his versibus de nostræ mentis perturbatione conquesta est.

Sed medicinæ,“ inquit, ” tempus est quam querelæ.“ Tum vero totis in me intenta luminibus : ” Tune ille es,“ ait, ” qui nostro quondam lacte nutritus nostris educatus alimentis in virilis animi robur evaseras ? Atqui talia contuleramus arma quæ nisi prior abiecisses, invicta te firmitate tuerentur. Agnoscisne me ? Quid taces ? Pudore an stupore siluisti ? Mallem pudore, sed te, ut video, stupor oppressit.“ Cumque me non modo tacitum sed elinguem prorsus mutumque vidisset, admovit pectori meo leniter manum et : ” Nihil,“ inquit, ” pericli est ; lethargum patitur communem inlusarum mentium morbum. Sui paulisper oblitus est ; recordabitur facile, si quidem nos ante cognoverit. Quod ut possit, paulisper lumina ejus mortalium rerum nube caligantia tergamus.“ Hæc dixit oculosque meos fletibus undantes contracta in rugam veste siccavit. ”

Haud aliter tristitiæ nebulis dissolutis hausi cælum et ad cognoscendam medicantis faciem mentem recepi. Itaque ubi in eam deduxi oculos intuitumque defixi, respicio nutricem meam cujus ab adulescentia laribus obversatus fueram Philosophiam. “ Et quid,” inquam, “ tu in has exilii nostri solitudines o omnium magistra virtutum supero cardine delapsa venisti ? An ut tu quoque mecum rea falsis criminationibus agiteris ? ” An,“ inquit illa, ” te alumne desererem nec sarcinam quam mei nominis invidia sustulisti, communicato tecum labore partirer ? Atqui Philosophiæ fas non erat incomitatum relinquere iter innocentis ; meam scilicet criminationem vererer et quasi novum aliquid acciderit, perhorrescerem ? Nunc enim primum censes apud inprobos mores lacessitam periculis esse sapientiam ? Nonne apud veteres quoque ante nostri Platonis ætatem magnum sæpe certamen cum stultitiæ temeritate certavimus eodemque superstate præceptor ejus Socrates iniustæ victoriam mortis me adstante promeruit ? Cujus hereditatem cum deinceps Epicureum vulgus ac Stoicum ceterique pro sua quisque parte raptum ire molirentur meque reclamantem renitentemque veiut in partem prædæ traherent, vestem quam meis texueram manibus, disciderunt abreptisque ab ea panniculis totam me sibi cessisse credentes abiere. In quibus quoniam quædam nostri habitus vestigia videbantur, meos esse familiares inprudentia rata nonnullus eorum profanæ multitudinis errore pervertit. Quod si nec Anaxagoræ fugam nec Socratis venenum nec Zenonis tormenta quoniam sunt peregrina novisti, at Canios, at Senecas, at Soranos quorum nec pervetusta nec incelebris memoria est, scire potuisti. Quos nihil aliud in cladem detraxit nisi quod nostris moribus instituti studiis improborum dissimillimi videbantur. Itaque nihil est quod admirere, si in hoc vitæ salo circumflantibus agitemur procellis, quibus hoc maxime propositum est pessimis displicere. Quorum quidem tametsi est numerosus exercitus, spernendus tamen est, quoniam nullo duce regitur, sed errore tantum temere ac passim lymphante raptatur. Qui si quando contra nos aciem struens valentior incubuerit, nostra quidem dux copias suas in arcem contrahit, illi vero circa diripiendas inutiles sarcinulas occupantur. At nos desuper inridemus vilissima rerum quæque rapientes securi totius furiosi tumultus eoque vallo muniti quo grassanti stultitiæ adspirare fas non sit.

Sentisne,“ inquit, ” hæc atque animo inlabuntur tuo, an ὄνος λύρας ? Quid fles, quid lacrimis manas ? Si operam medicantis exspectas, oportet vulnus detegas.“ Tum ego collecto in vires animo : ” Anne adhuc eget admonitione nec per se satis eminet fortunæ in nos sævientis asperitas ? Nihilne te ipsa loci facies movet ? Hæcine est bibliotheca, quam certissimam tibi sedem nostris in laribus ipsa delegeras ? In qua mecum sæpe residens de humanarum divinarumque rerum scientia disserebas ? Talis habitus talisque vultus erat, cum tecum naturæ secreta rimarer, cum mihi siderum vias radio describeres, cum mores nostros totiusque vitæ rationem ad cælestis ordinis exempla formares ? Hæcine præmia referimus tibi obsequentes ? Atqui tu hanc sententiam Platonis ore sanxisti : beatas fore res publicas, si eas vel studiosi sapientiæ regerent vel earum rectores studere sapientiæ contigisset. Tu ejusdem viri ore hanc sapientibus capessendæ rei publicæ necessariam causam esse monuisti, ne improbis flagitiosisque civibus urbium relicta gubernacula pestem bonis ac perniciem ferrent. Hanc igitur auctoritatem secutus quod a te inter secreta otia didiceram transferre in actum publicæ administrationis optavi. Tu mihi et qui te sapientium mentibus inseruit deus conscii nullum me ad magistratum nisi commune bonorum omnium studium detulisse. Inde cum inprobis graves inexorabilesque discordiæ et quod conscientiæ libertas habet, pro tuendo jure spreta potentiorum semper offensio. Quotiens ego Conigastum in inbecilli cujusque fortunas impetum facientem obvius excepi, quotiens Trigguillam regiæ præpositum domus ab incepta, perpetrata jam prorsus injuria deieci, quotiens miseros quos infinitis calumniis inpunita barbarorum semper avaritia vexabat, obiecta periculis auctoritate protexi! Numquam me ab jure ad injuriam quisquam detraxit. Provincialium fortunas tum privatis rapinis tum publicis vectigalibus pessumdari non aliter quam qui patiebantur indolui. Cum acerbæ famis tempore gravis atque inexplicabilis indicta cœmptio profligatura inopia Campaniam provinciam videretur, certamen adversum præfectum prætorii communis commodi ratione suscepi, rege cognoscente contendi et ne cœmptio exigeretur, evici. Paulinum consularem virum cujus opes Palatinæ canes jam spe atque ambitione devorassent, ab ipsis hiantium faucibus traxi. Ne Albinum consularem virum præjudicatæ accusationis pœna corriperet, odiis me Cypriani delatoris opposui. Satisne in me magnas videor exacervasse discordias ? Sed esse apud ceteros tutior debui qui mihi amore justitiæ nihil apud aulicos quo magis essem tutior reservavi. Quibus autem deferentibus perculsi sumus ? Quorum Basilius olim regio ministerio depulsus in delationem nostri nominis alieni æris necessitate compulsus est. Opilionem vero atque Gaudentium cum ob innumeras multiplicesque fraudes ire in exilium regia censura decrevisset cumque illi parere nolentes sacrarum sese ædium defensione tuerentur compertumque id regi foret, edixit: uti ni intra præscriptum diem Ravenna urbe decederent, notas insigniti frontibus pellerentur. Quid huic severitati posse astrui videtur ? Atqui in eo die deferentibus eisdem nominis nostri delatio suscepta est. Quid igitur ? Nostræne artes ita meruerunt ? An illos accusatores justos fecit præmissa damnatio ? Itane nihil fortunam puduit si minus accusatæ innocentiæ, at accusantium vilitatis P1 At cujus criminis arguimur summam quæris ? Senatum dicimur salvum esse voluisse. Modum desideras ? Delatorem ne documenta deferret quibus senatum maiestatis reum faceret impedisse criminamur. Quid igitur o magistra censes ? Infitiabimur crimen, ne tibi pudor simus ? At volui nec umquam velle desistam. Fatebimur ? Sed impediendi delatoris opera cessavit. An optasse illius ordinis salutem nefas vocabo ? Ille quidem suis de me decretis, uti hoc nefas esset, effecerat. Sed sibi semper mentiens inprudentia rerum merita non potest inmutare nec Socratico decreto fas esse arbitror vel occuluisse veritatem vel concessisse mendacium. Verum id quoquo modo sit, tuo sapientiumque judicio æsti mandum relinquo. Cujus rei seriem atque veritatem, ne latere posteros queat, stilo etiam memoriæque mandavi. Nam de compositis falso litteris quibus libertatem arguor sperasse Romanam quid attinet dicere ? Quarum fraus aperta patuisset, si nobis ipsorum confessione delatorum, quod in omnibus negotiis maximas vires habet, uti licuisset. Nam quæ sperari reliqua libertas potest ? Atque utinam posset ulla ! Respondissem Canii verbo, qui cum a Gaio Cæsare Germanici filio conscius contra se factæ conjurationis fuisse diceretur : ‘ Si ego,’ inquit, ‘ scissem, tu nescisses.’ Qua in re non ita sensus nostros mæror hebetavit ut impios scelerata contra virtutem querar molitos, sed quæ speraverint effecisse vehementer admiror. Nam deteriora velle nostri fuerit fortasse defectus, posse contra innocentiam, quæ sceleratus quisque conceperit inspectante deo, monstri simile est. Unde haud injuria tuorum quidam familiarium quæsivit : ‘ Si quidem deus,’ inquit, ‘ est, unde mala ? Bona vero unde, si non est ? ’ Sed fas fuerit nefarios homines qui bonorum omnium totiusque senatus sanguinem petunt, nos etiam quos propugnare bonis senatuique viderant, perditum ire voluisse. Sed num idem de patribus quoque merebamur ? Meministi, ut opinor, quoniam me dicturum quid facturumve præsens semper ipsa dirigebas, meministi inquam, Veronæ cum rex avidus exitii communis maiestatis crimen in Albinum delatæ ad cunctum senatus ordinem transferre moliretur, universi innocentiam senatus quanta mei periculi securitate defenderim. Scis me hæc et vera proferre et in nulla umquam mei laude jactasse. Minuit enim quodam modo se probantis conscientiæ secretum, quotiens ostentando quid factum recipit famæ pretium. Sed innocentiam nostram quis exceperit eventus vides ; pro veræ virtutis præmiis falsi sceleris pœnas subimus. Et cujus umquam facinoris x manifesta confessio ita judices habuit in severitate concordes ut non aliquos vel ipse ingenii error humani vel fortunæ condicio cunctis mortalibus incerta submitteret ? Si inflammare sacras ædes voluisse, si sacerdotes impio jugulare gladio, si bonis omnibus necem struxisse diceremur, præsentem tamen sententia, confessum tamen convictumve punisset. Nunc quingentis fere passuum milibus procul muti atque indefensi ob studium propensius in senatum morti proscriptionique damnamur. O meritos de simili crimine neminem posse convinci Cujus dignitatem reatus ipsi etiam qui detulere viderunt, quam uti alicujus sceleris admixtione fuscarent, ob ambitum dignitatis sacrilegio me conscientiam polluisse mentiti sunt. Atqui et tu insita nobis omnem rerum mortalium cupidinem de nostri animi sede pellebas et sub tuis oculis sacrilegio locum esse fas non erat. Instillabas enim auribus cogitationibusque cotidie meis Pythagoricum illud ἕπου θεοῶι. Nec conveniebat vilissimorum me spirituum præsidia captare quem tu in hanc excellentiam componebas ut consimilem deo faceres. Præterea penetral innocens domus, honestissimorum cœtus amicorum, socer etiam sanctus et æque ac tu ipsa reverendus ab omni nos hujus criminis suspitione defendunt. Sed, o nefas, illi vero de te tanti criminis fidem capiunt atque hoc ipso videbimur affines fuisse maleficio, quod tuis inbuti disciplinis, tuis instituti moribus sumus. Ita non est satis nihil mihi tuam profuisse reverentiam, nisi ultro tu mea potius offensione lacereris. At vero hic etiam nostris malis cumulus accedit, quod existimatio plurimorum non rerum merita sed fortunæ spectat eventum eaque tantum judicat esse provisa quæ felicitas commendaverit. Quo fit ut existimatio bona prima omnium deserat infelices. Qui nunc populi rumores, quam dissonæ multiplicesque sententiæ, piget reminisci. Hoc tantum dixerim ultimam esse adversæ fortunæ sarcinam, quod dum miseris aliquod crimen affingitur, quæ perferunt meruisse creduntur. Et ego quidem bonis omnibus pulsus, dignitatibus exutus, existimatione fœdatus ob beneficium supplicium tuli. Videre autem videor nefarias sceleratorum officinas gaudio lætitiaque fluitantes, perditissimum quemque novis delationum fraudibus imminentem, jacere bonos nostri discriminis terrore prostratos, flagitiosum quemque ad audendum quidem facinus impunitate, ad efficiendum vero præmiis incitari, insontes autem non modo securitate, verum ipsa etiam defensione privatos. Itaque libet exclamare :

Hæc ubi continuato dolore delatravi, illa vultu placido nihilque meis questibus mota : “ Cum te,” inquit, “ mæstum lacrimantemque vidissem, ilico miserum exsulemque cognovi. Sed quam id longinquum esset exilium, nisi tua prodidisset oratio, nesciebam. Sed tu quam procul a patria non quidem pulsus es sed aberrasti; ac si te pulsum existimari mavis, te potius ipse pepulisti. Nam id quidem de te numquam cuiquam fas fuisset. Si enim cujus oriundus sis patriæ reminiscare, non uti Atheniensium quondam multitudinis imperio regitur, sed εἷς κοόρανὸς ἔστιν, εἷς βασιλεύς, qui frequentia civium non depulsione lætetur ; cujus agi frenis atque obtemperare justitiæ summa libertas est. An ignoras illam tuæ civitatis antiquissimam legem, qua sanctum est ei jus exulare non esse quisquis in ea sedem fundare maluerit ? Nam qui vallo ejus ac munimine continetur, nullus metus est ne exui esse mereatur. Atquisquis eam inhabitare velle desierit, pariter desinit etiam mereri. Itaque non tam me loci hujus quam tua facies movet nec bibliothecæ potius comptos ebore ac vitro parietes quam tuæ mentis sedem requiro, in qua non libros sed id quod libris pretium facit, librorum quondam meorum sententias, collocavi. Et tu quidem de tuis in commune bonum meritis vera quidem, sed pro multitudine gestorum tibi pauca dixisti. De obiectorum tibi vel honestate vel falsitate cunctis nota memorasti. De sceleribus fraudibusque delatorum recte tu quidem strictim attingendum putasti, quod ea melius uberiusque recognoscentis omnia vulgi ore celebrentur. Increpuisti etiam vehementer iniusti factum senatus. De nostra etiam criminatione doluisti, læsæ quoque opinionis damna flevisti. Postremus adversum fortunam dolor incanduit conquestusque non æqua meritis præmia pensari, in extremo Musæ sævientis, uti quæ cælum terras quoque pax regeret, vota posuisti. Sed quoniam plurimus tibi affectuum tumultus incubuit diversumque te dolor, ira, mæror distrahunt, uti nunc mentis es, nondum te validiora remedia contingunt. Itaque lenioribus paulisper utemur, ut quæ in tumorem perturbationibus influentibus induruerunt, ad acrioris vim medicaminis recipiendum tactu blandiore mollescant. ”

Primum igitur paterisne me pauculis rogationibus statum tuæ mentis attingere atque temptare, ut qui modus sit tuæ curationis intellegam ? “Tu vero arbitratu,” inquam, “ tuo quæ voles ut respon- 5 surum rogato.”

Tum illa : “ Huncine,” inquit, “ mundum temerariis agi fortuitisque casibus putas, an ullum credis ei regimen inesse rationis ? ”

“ Atqui,” inquam, “ nullo existimaverim modo ut fortuita temeritate tam certa moveantur, verum operi suo conditorem præsidere deum scio nec umquam fuerit dies qui me ab hac sententiæ veritate depellat.”

“ Ita est,” inquit. “ Nam id etiam paulo ante cecinisti, hominesque tantum divinæ exsortes curæ esse deplorasti. Nam de ceteris quin ratione regerentur, nihil movebare. Papæ autem! Vehementer admiror cur in tam salubri sententia locatus ægrotes. Verum altius perscrutemur; nescio quid abesse conjecto. Sed dic mihi, quoniam deo mundum regi non ambigis, quibus etiam gubernaculis regatur advertis ? ” Vix,“ inquam, ” rogationis tuæ sententiam nosco, nedum ad inquisita respondere queam.“ Num me,” inquit, “ fefellit abesse aliquid, per quod, velut hiante valli robore, in animum tuum perturbationum morbus inrepserit ? Sed dic mihi, meministine, quis sit rerum finis, quove totius naturæ tendat intentio? ”

“ Audieram,” inquam, “ sed memoriam mæror hebetavit.”

“ Atqui scis unde cuncta processerint ? ”

“ Novi,” inquam, deumque esse respondi. “ Et qui fieri potest, ut principio cognito quis sit rerum finis ignores ? Verum hi perturbationum mores, ea valentia est, ut movere quidem loco hominem possint, convellere autem sibique totum exstirpare non possint. Sed hoc quoque respondeas velim, hominemne te esse meministi? ”

“ Quidni,” inquam,“ meminerim?”

“ Quid igitur homo sit, poterisne proferre ? ”

“ Hocine interrogas an esse me sciam rationale animal atque mortale? Scio et id me esse confiteor.”

Et illa : “ Nihilne aliud te esse novisti ? ”

“ Nihil.”

“ lam scio,” inquit, “ morbi tui aliam vel maximam causam; quid ipse sis, nosse desisti. Quare plenissime vel ægritudinis tuæ rationem vel aditum reconciliandæ sospitatis inveni. Nam quoniam tui oblivione confunderis, et exsulem te et exspoliatum propriis bonis esse doluisti. Quoniam vero quis sit rerum finis ignoras, nequam homines atque nefarios potentes felicesque arbitraris. Quoniam vero quibus gubernaculis mundus regatur oblitus es, has fortunarum vices æstimas sine rectore fluitare—magnæ non ad morbum modo verum ad interitum quoque causæ. Sed sospitatis auctori grates, quod te nondum totum natura destituit. Habemus maximum tuæ fomitem salutis veram de mundi gubernatione sententiam, quod eam non casuum temeritati sed divinæ rationi subditam credis. Nihil igitur pertimescas ; jam tibi ex hac minima scintillula vitalis calor inluxerit. Sed quoniam firmioribus remediis nondum tempus est et eam mentium constat esse naturam, ut quotiens abiecerint veras falsis opinionibus induantur ex quibus orta perturbationum caligo verum illum confundit intuitum, hanc paulisper lenibus mediocribusque fomentis attenuare temptabo, ut dimotis fallacium affectionum tenebris splendorem veræ lucis possis agnoscere. ”

Index