Quid faciat lætas segetes, quo sidere terram vertere, Mæcenas, ulmisque adjungere vitis conveniat, quæ cura boum, qui cultus habendo sit pecori, apibus quanta experientia parcis, hinc canere incipiam. Vos, o clarissima mundi lumina, labentem cælo quæ ducitis annum; Liber et alma Ceres, vestro si munere tellus Chaoniam pingui glandem mutavit arista, poculaque inventis Acheloia miscuit uvis; Et vos, agrestum præsentia numina, Fauni (ferte simul Faunique pedem Dryadesque puellæ: munera vestra cano); Tuque o, cui prima frementem fudit equum magno tellus percussa tridenti, Neptune; Et cultor nemorum, cui pinguia Ceæ ter centum nivei tondent dumeta juvenci; Ipse nemus linquens patrium saltusque Lycæi Pan, ovium custos, tua si tibi Mænala curæ, adsis, o Tegeæe, favens, oleæque Minerva inventrix, uncique puer monstrator aratri, et teneram ab radice ferens, Silvane, cupressum: dique deæque omnes, studium quibus arva tueri, quique novas alitis non ullo semine fruges quique satis largum cælo demittitis imbrem. Tuque adeo, quem mox quæ sint habitura deorum concilia incertum est, urbisne invisere, Cæsar, terrarumque velis curam, et te maximus orbis auctorem frugum tempestatumque potentem accipiat cingens materna tempora myrto; An deus immensi venias maris ac tua nautæ numina sola colant, tibi serviat ultima Thule, teque sibi generum Tethys emat omnibus undis; Anne novum tardis sidus te mensibus addas, qua locus Erigonen inter Chelasque sequentis panditur (ipse tibi jam bracchia contrahit ardens Scorpius et cæli justa plus parte reliquit); Quidquid eris (nam te nec sperant Tartara regem, nec tibi regnandi veniat tam dira cupido, quamvis Elysios miretur Græcia campos nec repetita sequi curet Proserpina matrem), da facilem cursum atque audacibus adnue cœptis, ignarosque viæ mecum miseratus agrestis ingredere et votis jam nunc adsuesce vocari. Vere novo, gelidus canis cum montibus umor liquitur et Zephyro putris se glæba resolvit, depresso incipiat jam tum mihi taurus aratro ingemere et sulco attritus splendescere vomer. Illa seges demum votis respondet avari agricolæ, bis quæ solem, bis frigora sensit; Illius immensæ ruperunt horrea messes. Ac prius ignotum ferro quam scindimus æquor, ventos et varium cæli prædiscere morem cura sit ac patrios cultusque habitusque locorum, et quid quæque ferat regio et quid quæque recuset. Hic segetes, illic veniunt felicius uvæ, arborei fetus alibi atque injussa virescunt gramina. Nonne vides, croceos ut Tmolus odores, India mittit ebur, molles sua tura Sabæi, at Chalybes nudi ferrum virosaque Pontus castorea, Eliadum palmas Epiros equarum? Continuo has leges æternaque fœdera certis imposuit natura locis, quo tempore primum Deucalion vacuum lapides jactavit in orbem, unde homines nati, durum genus. Ergo age, terræ pingue solum primis extemplo a mensibus anni fortes invertant tauri, glæbasque jacentis pulverulenta coquat maturis solibus æstas; At si non fuerit tellus fecunda, sub ipsum Arcturum tenui sat erit suspendere sulco: illic, officiant lætis ne frugibus herbæ, hic, sterilem exiguus ne deserat umor harenam. Alternis idem tonsas cessare novalis et segnem patiere situ durescere campum; Aut ibi flava seres mutato sidere farra, unde prius lætum siliqua quassante legumen aut tenuis fetus viciæ tristisque lupini sustuleris fragilis calamos silvamque sonantem. Urit enim lini campum seges, urit avenæ, urunt Lethæo perfusa papavera somno; Sed tamen alternis facilis labor, arida tantum ne saturare fimo pingui pudeat sola neve effetos cinerem immundum jactare per agros. Sic quoque mutatis requiescunt fetibus arva, nec nulla interea est inaratæ gratia terræ. Sæpe etiam sterilis incendere profuit agros atque levem stipulam crepitantibus urere flammis: sive inde occultas viris et pabula terræ pinguia concipiunt, sive illis omne per ignem excoquitur vitium atque exsudat inutilis umor, seu pluris calor ille vias et cæca relaxat spiramenta, novas veniat qua sucus in herbas, seu durat magis et venas astringit hiantis, ne tenues pluviæ rapidive potentia solis acrior aut Boreæ penetrabile frigus adurat. Multum adeo, rastris glæbas qui frangit inertis vimineasque trahit cratis, juvat arva, neque illum flava Ceres alto nequiquam spectat Olympo; Et qui, proscisso quæ suscitat æquore terga, rursus in obliquum verso perrumpit aratro exercetque frequens tellurem atque imperat arvis. Umida solstitia atque hiemes orate serenas, agricolæ; Hiberno lætissima pulvere farra, lætus ager: nullo tantum se Mysia cultu jactat et ipsa suas mirantur Gargara messis. Quid dicam, jacto qui semine comminus arva insequitur cumulosque ruit male pinguis harenæ, deinde satis fluvium inducit rivosque sequentis, et, cum exustus ager morientibus æstuat herbis, ecce supercilio clivosi tramitis undam elicit? Illa cadens raucum per levia murmur saxa ciet, scatebrisque arentia temperat arva. Quid qui, ne gravidis procumbat culmus aristis, luxuriem segetum tenera depascit in herba, cum primum sulcos æquant sata, quique paludis collectum umorem bibula deducit harena? Præsertim incertis si mensibus amnis abundans exit et obducto late tenet omnia limo, unde cavæ tepido sudant umore lacunæ. Nec tamen, hæc cum sint hominumque boumque labores versando terram experti, nihil improbus anser Strymoniæque grues et amaris intiba fibris officiunt aut umbra nocet. Pater ipse colendi haud facilem esse viam voluit, primusque per artem movit agros, curis acuens mortalia corda nec torpere gravi passus sua regna veterno. Ante Jovem nulli subigebant arva coloni: ne signare quidem aut partiri limite campum fas erat; In medium quærebant, ipsaque tellus omnia liberius nullo poscente ferebat. Ille malum virus serpentibus addidit atris prædarique lupos jussit pontumque moveri, mellaque decussit foliis ignemque removit et passim rivis currentia vina repressit, ut varias usus meditando extunderet artis paulatim, et sulcis frumenti quæreret herbam, ut silicis venis abstrusum excuderet ignem. Tunc alnos primum fluvii sensere cavatas; Navita tum stellis numeros et nomina fecit Pleiadas, Hyadas, claramque Lycaonis Arcton. Tum laqueis captare feras et fallere visco inventum et magnos canibus circumdare saltus; Atque alius latum funda jam verberat amnem alta petens, pelagoque alius trahit umida lina. Tum ferri rigor atque argutæ lammina serræ (nam primi cuneis scindebant fissile lignum), tum variæ venere artes. Labor omnia vicit improbus et duris urgens in rebus egestas. Prima Ceres ferro mortalis vertere terram instituit, cum jam glandes atque arbuta sacræ deficerent silvæ et victum Dodona negaret. Mox et frumentis labor additus, ut mala culmos esset robigo segnisque horreret in arvis carduus; Intereunt segetes, subit aspera silva lappæque tribolique, interque nitentia culta infelix lolium et steriles dominantur avenæ. Quod nisi et adsiduis herbam insectabere rastris et sonitu terrebis avis et ruris opaci falce premes umbras votisque vocaveris imbrem, heu magnum alterius frustra spectabis acervum concussaque famem in silvis solabere quercu. Dicendum et quæ sint duris agrestibus arma, quis sine nec potuere seri nec surgere messes: vomis et inflexi primum grave robur aratri, tardaque Eleusinæ matris volventia plaustra, tribulaque traheæque et iniquo pondere rastri; Virgea præterea Celei vilisque supellex, arbuteæ crates et mystica vannus Iacchi; Omnia quæ multo ante memor provisa repones, si te digna manet divini gloria ruris. Continuo in silvis magna vi flexa domatur in burim et curvi formam accipit ulmus aratri. Huic a stirpe pedes temo protentus in octo, binæ aures, duplici aptantur dentalia dorso. Cæditur et tilia ante jugo levis altaque fagus stivaque, quæ currus a tergo torqueat imos, et suspensa focis explorat robora fumus. Possum multa tibi veterum præcepta referre, ni refugis tenuisque piget cognoscere curas. Area cum primis ingenti æquanda cylindro et vertenda manu et creta solidanda tenaci, ne subeant herbæ neu pulvere victa fatiscat, tum variæ inludant pestes: sæpe exiguus mus sub terris posuitque domos atque horrea fecit, aut oculis capti fodere cubilia talpæ, inventusque cavis bufo et quæ plurima terræ monstra ferunt, populatque ingentem farris acervum curculio atque inopi metuens formica senectæ. Contemplator item, cum se nux plurima silvis induet in florem et ramos curvabit olentis: si superant fetus, pariter frumenta sequentur magnaque cum magno veniet tritura calore; At si luxuria foliorum exuberat umbra, nequiquam pinguis palea teret area culmos. Semina vidi equidem multos medicare serentis et nitro prius et nigra perfundere amurca, grandior ut fetus siliquis fallacibus esset et quamvis igni exiguo properata maderent. Vidi lecta div et multo spectata labore degenerare tamen, ni vis humana quotannis maxima quæque manu legeret: sic omnia fatis in pejus ruere ac retro sublapsa referri, non aliter quam qui adverso vix flumine lembum remigiis subigit, si bracchia forte remisit, atque illum in præceps prono rapit alveus amni. Præterea tam sunt Arcturi sidera nobis Hædorumque dies servandi et lucidus Anguis, quam quibus in patriam ventosa per æquora vectis Pontus et ostriferi fauces temptantur Abydi. Libra die somnique pares ubi fecerit horas et medium luci atque umbris jam dividit orbem, exercete, viri, tauros, serite hordea campis usque sub extremum brumæ intractabilis imbrem; Nec non et lini segetem et Cereale papaver tempus humo tegere et jamdudum incumbere aratris, dum sicca tellure licet, dum nubila pendent. Vere fabis satio; Tum te quoque, medica, putres accipiunt sulci et milio venit annua cura, candidus auratis aperit cum cornibus annum Taurus et averso cedens Canis occidit astro. At si triticeam in messem robustaque farra exercebis humum solisque instabis aristis, ante tibi Eoæ Atlantides abscondantur Cnosiaque ardentis decedat stella Coronæ, debita quam sulcis committas semina quamque invitæ properes anni spem credere terræ. Multi ante occasum Maiæ cœpere; Sed illos exspectata seges vanis elusit avenis. Si vero viciamque seres vilemque phaselum nec Pelusiacæ curam aspernabere lentis, haud obscura cadens mittet tibi signa Bootes: incipe et ad medias sementem extende pruinas. Idcirco certis dimensum partibus orbem per duodena regit mundi sol aureus astra. Quinque tenent cælum zonæ: quarum una corusco semper sole rubens et torrida semper ab igni; Quam circum extremæ dextra lævaque trahuntur cæruleæ, glacie concretæ atque imbribus atris; Has inter mediamque duæ mortalibus ægris munere concessæ diuum, et via secta per ambas, obliquus qua se signorum verteret ordo. Mundus, ut ad Scythiam Riphæasque arduus arces consurgit, premitur Libyæ devexus in Austros. Hic vertex nobis semper sublimis; At illum sub pedibus Styx atra videt Manesque profundi. Maximus hic flexu sinuoso elabitur Anguis circum perque duas in morem fluminis Arctos, Arctos Oceani metuentis æquore tingi. Illic, ut perhibent, aut intempesta silet nox semper et obtenta densentur nocte tenebræ; Aut redit a nobis Aurora diemque reducit, nosque ubi primus equis Oriens adflavit anhelis illic sera rubens accendit lumina Vesper. Hinc tempestates dubio prædiscere cælo possumus, hinc messisque diem tempusque serendi, et quando infidum remis impellere marmor conveniat, quando armatas deducere classis, aut tempestivam silvis evertere pinum; Nec frustra signorum obitus speculamur et ortus temporibusque parem diversis quattuor annum. Frigidus agricolam si quando continet imber, multa, forent quæ mox cælo properanda sereno, maturare datur: durum procudit arator vomeris obtunsi dentem, cavat arbore lintres, aut pecori signum aut numeros impressit acervis. Exacuunt alii vallos furcasque bicornis atque Amerina parant lentæ retinacula viti. Nunc facilis rubea texatur fiscina virga, nunc torrete igni fruges, nunc frangite saxo. Quippe etiam festis quædam exercere diebus fas et jura sinunt: rivos deducere nulla religio vetuit, segeti prætendere sæpem, insidias avibus moliri, incendere vepres balantumque gregem fluvio mersare salubri. Sæpe oleo tardi costas agitator aselli vilibus aut onerat pomis, lapidemque revertens incusum aut atræ massam picis urbe reportat. Ipsa dies alios alio dedit ordine luna felicis operum. Quintam fuge: pallidus Orcus Eumenidesque satæ; Tum partu Terra nefando Cœumque Iapetumque creat sævumque Typhœa et conjuratos cælum rescindere fratres. Ter sunt conati imponere Pelio Ossam scilicet atque Ossæ frondosum involvere Olympum; Ter pater exstructos disiecit fulmine montis. Septima post decimam felix et ponere vitem et prensos domitare boves et licia telæ addere. Nona fugæ melior, contraria furtis. Multa adeo gelida melius se nocte dedere aut cum sole novo terras inrorat Eous. Nocte leves melius stipulæ, nocte arida prata tondentur, noctes lentus non deficit umor. Et quidam seros hiberni ad luminis ignis pervigilat ferroque faces inspicat acuto. Interea longum cantu solata laborem arguto conjunx percurrit pectine telas, aut dulcis musti Volcano decoquit umorem et foliis undam trepidi despumat æni. At rubicunda Ceres medio succiditur æstu et medio tostas æstu terit area fruges. Nudus ara, sere nudus. Hiems ignava colono: frigoribus parto agricolæ plerumque fruuntur mutuaque inter se læti convivia curant. Invitat genialis hiems curasque resolvit, ceu pressæ cum jam portum tetigere carinæ, puppibus et læti nautæ imposuere coronas. Sed tamen et quernas glandes tum stringere tempus et lauri bacas oleamque cruentaque myrta, tum gruibus pedicas et retia ponere cervis auritosque sequi lepores, tum figere dammas stuppea torquentem Balearis verbera fundæ, cum nix alta jacet, glaciem cum flumina trudunt. Quid tempestates autumni et sidera dicam, atque, ubi jam breviorque dies et mollior æstas, quæ vigilanda viris? Vel cum ruit imbriferum ver, spicea jam campis cum messis inhorruit et cum frumenta in viridi stipula lactentia turgent? Sæpe ego, cum flavis messorem induceret arvis agricola et fragili jam stringeret hordea culmo, omnia ventorum concurrere prœlia vidi, quæ gravidam late segetem ab radicibus imis sublimem expulsam eruerent: ita turbine nigro ferret hiems culmumque levem stipulasque volantis. Sæpe etiam immensum cælo venit agmen aquarum et fœdam glomerant tempestatem imbribus atris collectæ ex alto nubes; Ruit arduus æther et pluvia ingenti sata læta boumque labores diluit; Implentur fossæ et cava flumina crescunt cum sonitu fervetque fretis spirantibus æquor. Ipse pater media nimborum in nocte corusca fulmina molitur dextra, quo maxima motu terra tremit, fugere feræ et mortalia corda per gentis humilis stravit pavor; Ille flagranti aut Atho aut Rhodopen aut alta Ceraunia telo deicit; Ingeminant Austri et densissimus imber; Nunc nemora ingenti vento, nunc litora plangunt. Hoc metuens cæli mensis et sidera serva, frigida Saturni sese quo stella receptet, quos ignis cælo Cyllenius erret in orbis. In primis venerare deos, atque annua magnæ sacra refer Cereri lætis operatus in herbis extremæ sub casum hiemis, jam vere sereno. Tum pingues agni et tum mollissima vina, tum somni dulces densæque in montibus umbræ. Cuncta tibi Cererem pubes agrestis adoret: cui tu lacte favos et miti dilue Baccho, terque novas circum felix eat hostia fruges, omnis quam chorus et socii comitentur ovantes et Cererem clamore vocent in tecta; Neque ante falcem maturis quisquam supponat aristis quam Cereri torta redimitus tempora quercu det motus incompositos et carmina dicat. Atque hæc ut certis possemus discere signis, æstusque pluviasque et agentis frigora ventos, ipse pater statuit quid menstrua luna moneret, quo signo caderent Austri, quid sæpe videntes agricolæ propius stabulis armenta tenerent. Continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor, aut resonantia longe litora misceri et nemorum increbrescere murmur. Jam sibi tum a curvis male temperat unda carinis, cum medio celeres revolant ex æquore mergi clamoremque ferunt ad litora, cumque marinæ in sicco ludunt fulicæ, notasque paludes deserit atque altam supra volat ardea nubem. Sæpe etiam stellas vento impendente videbis præcipitis cælo labi, noctisque per umbram flammarum longos a tergo albescere tractus; Sæpe levem paleam et frondes volitare caducas aut summa nantis in aqua conludere plumas. At Boreæ de parte trucis cum fulminat et cum Eurique Zephyrique tonat domus, omnia plenis rura natant fossis atque omnis navita ponto umida vela legit. Numquam imprudentibus imber obfuit: aut illum surgentem vallibus imis æriæ fugere grues, aut bucula cælum suspiciens patulis captavit naribus auras, aut arguta lacus circumvolitavit hirundo et veterem in limo ranæ cecinere querelam. Sæpius et tectis penetralibus extulit ova angustum formica terens iter, et bibit ingens arcus, et e pastu decedens agmine magno corvorum increpuit densis exercitus alis. Jam variæ pelagi volucres et quæ Asia circum dulcibus in stagnis rimantur prata Caystri— certatim largos umeris infundere rores, nunc caput obiectare fretis, nunc currere in undas et studio incassum videas gestire lavandi. Tum cornix plena pluviam vocat improba voce et sola in sicca secum spatiatur harena. Ne nocturna quidem carpentes pensa puellæ nescivere hiemem, testa cum ardente viderent scintillare oleum et putris concrescere fungos. Nec minus ex imbri soles et aperta serena prospicere et certis poteris cognoscere signis: nam neque tum stellis acies obtunsa videtur, nec fratris radiis obnoxia surgere Luna, tenuia nec lanæ per cælum vellera ferri; Non tepidum ad solem pennas in litore pandunt dilectæ Thetidi alcyones, non ore solutos immundi meminere sues jactare maniplos. At nebulæ magis ima petunt campoque recumbunt, solis et occasum servans de culmine summo nequiquam seros exercet noctua cantus. Apparet liquido sublimis in ære Nisus, et pro purpureo pœnas dat Scylla capillo: quacumque illa levem fugiens secat æthera pennis, ecce inimicus atrox magno stridore per auras insequitur Nisus; Qua se fert Nisus ad auras, illa levem fugiens raptim secat æthera pennis. Tum liquidas corvi presso ter gutture voces aut quater ingeminant, et sæpe cubilibus altis nescio qua præter solitum dulcedine læti inter se in foliis strepitant; Juvat imbribus actis progeniem parvam dulcisque revisere nidos. Haud equidem credo, quia sit divinitus illis ingenium aut rerum fato prudentia major; Verum ubi tempestas et cæli mobilis umor mutavere vias et Juppiter uvidus Austris denset erant quæ rara modo, et quæ densa relaxat, vertuntur species animorum, et pectora motus nunc alios, alios dum nubila ventus agebat, concipiunt: hinc ille avium concentus in agris et lætæ pecudes et ovantes gutture corvi. Si vero solem ad rapidum lunasque sequentis ordine respicies, numquam te crastina fallet hora, neque insidiis noctis capiere serenæ. Luna revertentis cum primum colligit ignis, si nigrum obscuro comprenderit æra cornu, maximus agricolis pelagoque parabitur imber; At si virgineum suffuderit ore ruborem, ventus erit: vento semper rubet aurea Phœbe. Sin ortu quarto (namque is certissimus auctor) pura neque obtunsis per cælum cornibus ibit, totus et ille dies et qui nascentur ab illo exactum ad mensem pluvia ventisque carebunt, votaque servati solvent in litore nautæ Glauco et Panopeæ et Inoo Melicertæ. Sol quoque et exoriens et cum se condet in undas signa dabit; Solem certissima signa sequentur, et quæ mane refert et quæ surgentibus astris. Ille ubi nascentem maculis variaverit ortum conditus in nubem medioque refugerit orbe, suspecti tibi sint imbres: namque urget ab alto arboribusque satisque Notus pecorique sinister. Aut ubi sub lucem densa inter nubila sese diversi rumpent radii, aut ubi pallida surget Tithoni croceum linquens Aurora cubile, heu, male tum mitis defendet pampinus uvas: tam multa in tectis crepitans salit horrida grando. Hoc etiam, emenso cum jam decedit Olympo, profuerit meminisse magis; Nam sæpe videmus ipsius in vultu varios errare colores: cæruleus pluviam denuntiat, igneus Euros; Sin maculæ incipiunt rutilo immiscerier igni, omnia tum pariter vento nimbisque videbis fervere: non illa quisquam me nocte per altum ire neque a terra moneat convellere funem. At si, cum referetque diem condetque relatum, lucidus orbis erit, frustra terrebere nimbis et claro silvas cernes Aquilone moveri. Denique, quid Vesper serus vehat, unde serenas ventus agat nubes, quid cogitet umidus Auster, sol tibi signa dabit. Solem quis dicere falsum audeat? Ille etiam cæcos instare tumultus sæpe monet fraudemque et operta tumescere bella; Ille etiam exstincto miseratus Cæsare Romam, cum caput obscura nitidum ferrugine texit impiaque æternam timuerunt sæcula noctem. Tempore quamquam illo tellus quoque et æquora ponti, obscenæque canes importunæque volucres signa dabant. Quotiens Cyclopum effervere in agros vidimus undantem ruptis fornacibus Ætnam, flammarumque globos liquefactaque volvere saxa! Armorum sonitum toto Germania cælo audiit, insolitis tremuerunt motibus Alpes. Vox quoque per lucos vulgo exaudita silentis ingens, et simulacra modis pallentia miris visa sub obscurum noctis, pecudesque locutæ (infandum!); Sistunt amnes terræque dehiscunt, et mæstum inlacrimat templis ebur æraque sudant. Proluit insano contorquens vertice silvas fluviorum rex Eridanus camposque per omnis cum stabulis armenta tulit. Nec tempore eodem tristibus aut extis fibræ apparere minaces aut puteis manare cruor cessavit, et altæ per noctem resonare lupis ululantibus urbes. Non alias cælo ceciderunt plura sereno fulgura nec diri totiens arsere cometæ. Ergo inter sese paribus concurrere telis Romanas acies iterum videre Philippi; Nec fuit indignum superis bis sanguine nostro Emathiam et latos Hæmi pinguescere campos. Scilicet et tempus veniet, cum finibus illis agricola incurvo terram molitus aratro exesa inveniet scabra robigine pila, aut gravibus rastris galeas pulsabit inanis grandiaque effossis mirabitur ossa sepulcris. Di patrii Indigetes et Romule Vestaque mater, quæ Tuscum Tiberim et Romana Palatia servas, hunc saltem everso juvenem succurrere sæclo ne prohibete. Satis jam pridem sanguine nostro Laomedonteæ luimus periuria Trojæ; Jam pridem nobis cæli te regia, Cæsar, invidet atque hominum queritur curare triumphos, quippe ubi fas versum atque nefas: tot bella per orbem, tam multæ scelerum facies, non ullus aratro dignus honos, squalent abductis arva colonis, et curvæ rigidum falces conflantur in ensem. Hinc movet Euphrates, illinc Germania bellum; Vicinæ ruptis inter se legibus urbes arma ferunt; Sævit toto Mars impius orbe, ut cum carceribus sese effudere quadrigæ, addunt in spatia, et frustra retinacula tendens fertur equis auriga neque audit currus habenas.