M. Tullius Cicero: Epistulæ ad Familiares Libri I–VI

Ad Familiares I–VI Ad Familiares VII–XII Ad Familiares XIII–XVI

M. TULLIUS CICERO SALUTEM DAT PLURIMAM LENTULO PROCONSULI

Romæ, Idibus Januariis, a.u.c. 698.

Ego omni officio ac potius pietate erga te ceteris satisfacio omnibus, mihi ipsi numquam satisfacio. Tanta enim magnitudo est tuorum erga me meritorum, ut, quoniam tu, perfecta re, de me non conquiesti, ego non idem in tua causa vitam mihi esse acerbam putem. In causa hæc sunt. Ammonius, regis legatus, aperte pecunia nos oppugnat. Res agitur per eosdem creditores, per quos, cum tu aderas, agebatur. Regis causa, qui sunt, qui qui pauci sunt, omnes rem ad Pompeium deferri volunt. Senatus religionis calumniam non religione, sed malevolentia et regiæ

[2]2 Largitionis invidia comprobat. Pompeium et hor-

Et orare et jam liberius accusare et monere, ut magnam infamiam fugiat, non desistimus. Sed plane nee precibus nee admonitionibus reliquit locum. Nam cum in sermone quotidiano, tum in senatu palam egit causam tuam, ut neque eloquentia majore quisquam, neque gravitate, nee studio, nee contentione agere potuerit, cum summa testificatione tuorum in se officiorum et'dmoris erga te Marcellinum esse iratum tamen, hac regia causa excepta, ceteris in rebus se acerrimum tui defensorem fore ostendit. Quod dat, accipimus quod referre de religione et

[3]3 Sæpe jam ab eo deduci non potest. Res ante Idus acta — nam hæc Idibus mane

Hortensi et mea et Luculli sententia cedit reli gion! De exercitu (teneri enim res non potest), sed ex senatusconsulto, quod te referente factum decernit, ut regem reducas, " quod commode facere possis ut exercitum religio

Te auctorem senatus retineat. Crassus tres legatos decernit, nee excludit Pompeium censet enim etiam ex qui cum imperio sint M. Bibulus tres legatos decernit ex qui privati Huic assentiuntur reliqui consulares præter Servilium, qui omnino reduci negat oportere, et Volcatium, qui, Lupo referente, Pompeio decernit, et Afranium, qui assentitur Volcatio, quæ res auget suspicionem Pompei voluntatis nam advertebatur Pompei familiares assentire Volcatio. Laboratur vehementer inclinata res Libonis et Hypsæi non obscura concursatio et contentio, omniumque Pompei familiarium studium in eam opinionem rem adduxerunt, ut Pompeius cupere videatur cui qui nolunt, iidera

Quod eum ornasti, non sunt amici. Nos causa auctoritatem eo minorem habemus, qtlod debemus. Gratiam autem nostram exstinguit hominum suspicio, quod Pompeio se putant. Ut in rebus multo ante, quam profectus ab ipso rege et ab intimis ac domesticis Pompei clam exul-

Deinde palam a consularibus exagitatis et in summam invidiam adductis, versamur. Nostram fidem omnes, amorem tui absentis præsentes tui cognoscent. Si esset in in qui biis summa esse debebat, non laboraremus. Vale.

M. T. D. LENTULO PROCOS.

Idibus lanuariis in senatu nihil est confectum, propterea quod dies magna ex parte consumptus est altercatione Lentuli consulis et Canini tribuni plebis. Eo die nos quoque multa verba fecimus, maximeque

Sumus senatum commemoratione tuæ voluntatis erga ilium ordinem commovere. Itaque postridie placuit, ut breviter sententias diceremus videbatur enim reconciliata nobis voluntas senatus esse quod tum dicendo, tum singulis appellandis rogandisque perspexeram. Itaque cum sententia prima Bibuli pronuntiata esset, ut tres legati regem reducerent secunda Hortensi, ut tu sine exercitu reduceres tertia Vol cati, ut Pompeius reduceret postulatum

Ut Bibuli sententia divideretur. Quatenus de religione dicebat, cui jam obsisti non poterat, Bibulo assensum est de tribus legatis, frequentes

[2]2 Jerunt in omnia. Proxima erat Hortensi sententia, cum Lupus, tribunus plebis, quod ipse de Pompeio retulisset, intendere cœpit, ante se oportere discessionem facere, quam consules. Ejus orationi vehementer ab omnibus reclamatum est erat enim et iniqua et nova. Consules neque concedebant, neque valde repugnabant diem consumi volebant id quod est factum. Perspiciebant enim, in Hortensi sententiam multis partibus plures quamquam aperte Volcatio assentirentur. Multi rogabantur, atque id ipsum consulibus non^

[3]3 Nam Bibuli sententiam valere cupierunt. Hac controversia usque ad noctem ducta, senatus missus et ego eo die casu apud Pompeium cænavi, nactusque tempus hoc magis idoneum, quam umquam antea, quod post tuum discessum dies honestissimus nobis fuerat in senatu, sum cum locutus, ut mihi viderer animum hominis ab omni cogitatione ad tuam dignitatem tuendam traducere. Quem ego ipsum cum audio, prorsus eum libero omni suspicione cupiditatis cum autem ejus familiares omnium ordinum video, perspicio, id quod jam omnibus est apertum, totam rem istam jam pridem a

Hominibus, non invito rege ipso consiliariisque

[4]4 Esse corruptam. Hæc Kal. Febr. Ante lucem. Eo die senatus erat futurus. Nos in senatu, quemadmodum spero, dignitatem nostram, ut potest tanta hominum perfidia et retinebimus. Quod ad popularem rationem hoc videmur esse consecuti, ut ne quid agi cum denique sine De rebus quam Cui cum Cato et Caninius intercessissent, tamen perscripta. Earn ad te missam esse De

Rebus quidquid actum, scribam ad te utque quam rectissime agantur, omni mea cura,

Aulo Trebonio, qui tua provincia magna negotia et ampla et expedita habet, multos annos utor valde cum antea semper et suo splendore, et nostra cetero ruraque amicorum commendatione gratiosissimus provincia tum hoc tempore propter tuum me amorem nostramque necessitudinem vehementer meis

[12]12 Se apud te gratiosum fore. Quæ ne spes eum

Vehementer rogo te commendoque ejus omnia negotia, libertos, procuratores, familiam, in primisque, ut, quæ T. Ampius de ejus re decrevit, ea comprobes, omnibusque rebus eum ita tractes, ut intelligat, meam commendationem non vulgarem

M. LENTULO PROCOS.

Scriptum Romæ eodem anno.

A. d. Kal, Febr. Cum in senatu pulcherrime staremus, quod jam illam sententiam Bibuli de tribus legatis pridie ejus diei fregeramus, unumque certamen esset relictum sententia Vol cati, res ab adversariis nostris extracta est calumniis. Causam enim frequenti senatu, in magna varietate magnaque invidia eorum, qui ate causam regiam transferebant, obtinebamus. Eo die acerbum habuimus Curionem, Bibulum multo justiorem, pæne etiam amicum. Caninius et Cato negarunt, se legem ullam ante comitia esse laturos. Senatus haberi ante

Tametsi mihi optatius, quam ut primum abs te deinde a ceteris omnibus quam gratissimus erga te esse cognoscerer, tamen summo dolore, ejusmodi tempora post tuam profeetionem consecuta ut et meam et ceterorum erga te fidem et benevolentiam absens experirere. Te videre et eamdem fidem esse hominum in tua dignitate, quam ego in mea salute sum ex-

[2]2 Pertus, ex Nos cum maxime

Studio, labore, gratia de causa regia niteremur, subito exorta est nefaria Catonis promulgatio, quæ nostra studia impediret, et animos a minore cura ad summum timorem traduceret. Sed tamen, in hujusmodi perturbatione rerum quamquam omnia sunt metuenda, magis, quam perfidiam timemus et Catoni quidem (quoquo modo se res habet)

[3]3 Profecto resistemus. De Alexandrina re causaque regia tantum habeo me absenti tuisque præsentibus cumulate satisfacturum. Sed vereor, ne aut eripiatur nobis, aut deseratur quorum utrum minus velim, non possum existimare. Sed,

[18]18 Res coget, est quiddam tertium, quod neque nee mihi displicebat, — ut neque ia cererem pat.Eremur, nee, nobis repugnantibus, ad eum ad quern prope jam delata existimatur. A nobis agentur omnia diligenter, ut nee, quid obtineri non contendamus, nee, quid non obtinuerimus,

[4]4 Repulsi esse videamur. Tuæ sapientiæ magnitudinisque animi est omnem amplitudinem et dignitatem tuam in virtute atque in rebus gestis atque in tua gravitate positam existimare quid ex rebus, quas fortuna largita nonnullorum hominum perfidia detraxerit, id majori fraudi, quam futurum. A me nullum tempus præt erad omnia Q. neque enim prudentiorem quemquam ex neque majore esse judico, neque amantiorem

M. lentulo procos.

Ejusdem anni mense

Hie quæ agantur, quæque acta ea te et

Multorum et nuntiis cognoscere arbitror quæ autem posita sunt in conjectura, quæque mihi videntur ea puto ame oportere.

Posteaquam Pompeius et apud populum Idus Febr., cum pro Milone diceret, clamore convicioque jactatus in senatuque a Catone aspere et acerbe amicorum^ magno est accusatus, visus est mihi vehementer esse perturbatus. Itaque Alexandrina causa, quæ nobis adhuc integra est

Enim detraxit senatus, quod per eamdem religionem dari non potest), videtur ab plane esse deposita. Nunc id speramus, idque molimur, ut rex, cum intelligat sese quod cogitabat, ut a Pompeio reducatur, assequi non posse

Per te restitutus, desertum se atque abiectum proficiscatur ad te quod sine uUa dubitatione, Pompeius paulum modo ostenderit

Placere, Sed nosti hominis tarditatem et taciturnitatem. Nos tamen quod ad eam rem pertineat, prætermittimus. Ceteris quæ propositæ sunt a Catone, ut spero, resistemus. Amicum ex consularibus neminem esse video, præter Hortensium et Lucullum ceteri sunt partim obscurius partim non simulanter Tu fac animo magnoque

Speresque, fore fracto impetu levissimi hominis, tuam pristinam dignitatem et gloriam consequare.

M. LENTULO PR0C03.

Quæ gerantur, accipies ex Pollione, qui omnibus negotiis non interfuit solum, sed præfuit. Me in summo dolore, quern ex tuis rebus capio, maxime

Consolatur spes, quod valde suspicor, fore, ut infringatur hominum improbitas et tuorum amicorum, et ipsa die, quæ debilitat cogitationes

Facile secundo loco me consolatur recordatio meorum temporum, quorum imaginem video in rebus Nam minore in re est tanta similitudo, ut sperem te mihi ignoscere, ea non timuerim, quæ ne tu quidem umquam menda duxisti. Sed præsta te eum, qui mihi a teneris, ut Græci dicunt, unguiculis es cognitus. LUustrabit, mihi crede, tuam amplitudinem hominum injuria. A me omnia summa in te studia officiaque exspecta. Non fallam opinionem tuam. Vale.

Legi tuas quibus ad me gratum

Quod crebro certior per me de omnibus rebus, et meam erga te benevolentiam per-

Quorum alterum mihi, ut te plurimum diligam, facere necesse volo quern tu me esse alterum libenter, quoniam intervallo lo eorum et temporum disiuncti sumus, per

Tecum quam sæpissime coUoquar. Quod rarius quam tu exspectabis, id causæ, quod non ejus generis meæ sunt, ut eas audeam temere committere. Quoties mihi certorum hominum potestas quibus recte dem, non præter-

[2]2 Mittam. Quod qua quisque te et voluntate, dictu est de Unum

Audeo, quod antea sæpe nunc quoque, re perspecta et cognita, scribere, — menter quosdam homines, et eos maxime, qui te et maxime debuerunt et plurimum juvare potuerunt, invidisse dignitati tuæ, simillimamque in re

Temporis nunc et nostri quondam rationem quos tu reipublicæ causa læseras, palam te oppugnarent, quorum auctoritatem, dignitatem voluntatemque defenderas, non tani memores essent virtutis tuæ, quam laudis inimici. Quo quidem tempore, ut perseripsi ad te antea, cognovi Hortensium percupidum studiosum Lucullum, ex magistratibus autem L. Racilium et fide et animo singulari. Nam nostra propugnatio ac defensio dignitatis tuæ, propter magnitudinem benefici fortasse plerisque majorem auctoritatem habere videatur, quam sententiæ.

[3]3 Præterea quidem de consularibus nemini possum aut studi erga aut aut amici anirai esse

Etenim Pompeium, qui mecum sæpissime, non solum ame provocatus, sed etiam sua sponte de te communi eare solet, temporibus non sæpe in senatu fuisse. Cui quidem litteræ tuæ, quas proxime miseras, quod intellexerim, periucundæ fuerunt. Mihi quidem humanitas tua vel summa potius sapientia non jucunda solum, sed etiam admirabilis visa Virum enim excellentem et tua præstanti in eum liberalitate devinctum, nonnihil suspicantem, propter aliquorum opinionem suæ cupiditatis, te ab se abalienatum, epistula retinuisti. Qui mihi cum semper tuæ laudi favere visus etiam ipso suspiciosissimo tempore Caniniano, tum vero, tuis perspectus est ame, toto animo de te ac de tuis ornamentis et

[4]4 Commodis cogitare. Quare ea, quæ scribam, habeto, me, cum re sæpe communicata, de ad te sententia atque auctoritate scribere quoniam senatusconsultum nullum exstat, quo reductio regis Alexandrini adempta eaque, quæ de ea scripta auctoritas, intercessum ut ne quis omnino regem reduceret, tantam vim habet, ut magis iratorum hominum studium, quam con-

Senatus consilium esse videatur, te perspicere posse, qui Ciliciam Cyprumque teneas, quid et quid consequi res facultatem habitura videatur, ut Alexandriam atque Ægyptum tenere esse et tuæ et imperi Ptolemaide aut aliquo propinquo loco rege co Uocato, te cum atque exercitu Alexandriam,

Cum eam pace præsidiisque Ptolemæus redeat regnum ut per te re-

Quemadmodum senatus censuit, et sine multitudine reducatur, quemadmodum homines

Sibyllæ placere dixerunt. Sed hæc sententia et et nobis probabatur, ut ex eventu homines de tuo existimaturos videremus

Ut volumus et optamus, omnes te et sapienter et aliquid esset ofFensum, eosdem et cupide et temere dicturos. Quare quid assequi non tam est nobis, quam cujus prope in conspectu Ægyptus judicare. Nos quidem hoc sentimus, exploratum dum, dubium non esse conandi im. Illud affirmo, rem istam ex sententia gesseris, fore, ut absens a multis,.cum redieris, ab omnibus collaudere. OfFensionem esse periculosam propter interpositam auctoritatem religionemque video. Sed ego te, ut ad cer tain laudem adhortor, a dimicatione deterreo redeoque ad quod initio totius facti tui judicium non tam ex consilio tuo, quam

[6]6 Ex eventu homines esse facturos. Quod hæc ratio rei gerendæ periculosa esse videbitur, placebat ut, rex amicis qui per provinciam atque imperi tui provincias credidissent, fidem suam præstitisset, et auxiliis eum tuis et copiis adiuvares earn esse naturam et regionem provinciæ tuæ, ut reditum vel adiuvando confirmares vel negligendo impedires. In hac ratione quid res, quid causa, quid tempus ferat, tu facillime optimeque perspicies quid nobis placuisset, ex me potissimum putavi te scire opor^ere. Quod mihi de nostro statu, de Milonis familiaritate, de levitate et imbecillitate Clodii gratularis, minime miramur, te ut egregium artificem, præclaris operibus lætari quamquam est incredibilis hominum perversitas (graviori enim verbo uti non qui nos, Chron. Sum. 56 Quos favendo communi causa retinere potuerunt, invidendo abalienarunt quorum malevolentissimis obtrectationibus nos de vetere nostra diuturnaque sententia prope jam esse depulsos, non nos quidem ut nostræ simus sed ut habeamus rationem aliquando etiam Poterat hominibus consularibus sed tanta est plerisque

Ut eos non tarn constantia republica nostra delectet, quam splendor offendat. Quod eo

Ad te qui non solum temporibus quæ per te sum adeptus, sed jam olim nascenti prope nostræ laudi dignitatique simul quod video, non, ut antehac putabam, novitati esse invisum meæ in te enim, homine omnium nobilissimo,

Invidorum perspexi quem tamen certe noluerunt. Gaudeo tuam dissimilem fortunam multum enim utrum laus imminuatur, an deseratur. Me meæ tamen ne nimis pœniteret, tua virtute perfectum Curasti enim, ut plus additum ad memoriam nominis

[9]9 Quam demptum de fortuna videretur. Te vero emoneo,^ cum beneficiis turn amore incitatus meo, ut omnem gloriam, ad quam a pueritia flammatus omni cura atque industria consequare, magnitudinemque animi quam ego semper sum admiratus semperque amavi, ne umquam cujusquam Magna est hominum opinio de magna commendatio magna memoria consulatus Hæe profecto vides quanto expressiora, quantoque futura

Cum aliquantum ex provincia atque ex imperio laudis accesserit. Quamquam te gerere volo, quæ per exercitum atque imperium gerenda sunt, ut hæc multo ante meditere, hue te pares, hæc cogites, ad hæc te exerceas, sentiasque quod, quia semper sperasti, non dubito quin adeptus te facillime posse obtinere summum atque altissimum gradum Quæ quidem mea cohortatio ne

Inanis aut sine causa suscepta videatur, me ratio movit, ut te ex nostris eventis communibus admonendum putarem, ut considerares, in omni reliqua quibus crederes, quos caveres. Quod summa dissensio sed contentio dispar. Nam

Ego moneo qui plus opibus, armis, potentia valent, profecisse tantum mihi videntur et inconstantia adversariorum, ut etiam auctoritate jam plus valerent. Itaque, perpaucis adversantibus, omnia, quæ ne per populum quidem sine seditione se assequi posse arbitrabantur, per senatum consecuti sunt nam et stipendium Cæsari decretum et decern

Ne lege Sempronia succederetur, perfectum

Quod ego ad te brevius scribo, quia me status

Reipublicæ non delectat scribo tamen, ut te admoneam, quod omnibus a pueritia deditus, experiendo tamen magis, quam discendo nostræ rationem habendam nobis esse sine dignitate, neque dignitatis sine salute. Quod mihi de et de Crassipede gratularis, agnosco humanitatem tuam, speroque et opto, nobis banc conjunctionem voluptati Lentulum nostrum eximia spe, summæ virtu adolescentem, cum ceteris artibus, quibus studuisti semper turn in primis imitatione

Fac erudias nulla enim hac præstantior disciplina quern nos, et quia tuus, et quia te dignus est et quia nos semperque dilexit, in primis amamus carumque habemus.

M. T. LENTULO PROCOS.

De omnibus rebus, quæ ad te pertinent, quid actum, quid eonstitutum quid Pompeius susceperit, optime ex M. Plætorio cognosces, qui non solum interfuit his rebus, sed etiam præfuit neque ullum officium erga te hominis amantissimi, prudentissimi, diligentissimi prætermisit. Ex eodem de toto statu rerum communium cognosces, quæ quales

Non facile est scribere. Sunt quidem certe in amicorum nostrorum potestate, atque ut nullam mutationem umquam hac hominum ætate habitura

[2]2 Res esse videatur. Ego quidem, ut debeo, et ut tute mihi præcepisti, et ut me pietas^ utilitasque cogit, me ad ejus rationes adjungo, quem tu in meis rationibus esse adjungendum putasti. Sed te non præterit, quam sensum in republica, præsertim rectum et confirmatum, deponere. Verumtamen ipse me conformo ad ejus voluntatem, aquo honeste dissentire non possum neque id facio, ut forsitan quibusdam videar, simulatione tantum

Pompey, Cæsar, and Crassus. Enim animi inductio et mehercule amor erga Pompeium apud me valet, quæ sunt, et quæ esse mihi om^nia jam et recta et vera videantur. Neque, ut ego arbitror, errarent ne adversarii quidem cum pares esse non possent, pugnare desisterent.

Res consolatur, quod ego sum, cui vel maxime concedant omnes, ut vel ea defendam, quæ Pompeius vel taceam, vel etiam, id quod mihi maxime lubet, ad nostra mie studia referam Htterarum quod profecto faciam, mihi per ejusdem amicitiam Quæ enim proposita fuerant nobis, cum et honoribus amplissimis et laboribus maximis perfuncti essemus, dignitas in sententiis dicendis, libertas in repubhca capessenda, ea sublata tota, sed nee mihi magis, quam omnibus. Nam aut assentiendum est nulla cum gravitate paucis, aut

[4]4 Frustra dissentiendum. Hæc ego ad te ob earn causam maxime scribo, ut jam de tua quoque ratione meditere. Commutata tota ratio est senatus, ciorum, totius publicæ. Otium nobis exoptandum est quod qui potiuntur rerum, præstaturi videntur, quidam homines patientius eorum potentiam ferre potuerint. Dignitatem quidem illam consularem et constantis senatoris, est quod cogitemus. Amissa culpa est eorum, qui a

M. D. LENTULO IMPERATORI

Periucundæ mihi fuerunt litteræ tuæ quibus intellexi, te perspicere meam in te pietatem quid enim dicam benevolentiam, cum illud ipsum gravis-

Erga me tuis esse videatur Quod autem

Grata mea erga te studia scribis esse, facis tu quidem abundantia quadam amoris, ut etiam grata sint ea, quæ prætermitti sine nefario scelere non possunt. Tibi autem multo notior atque meus in te animus esset, hoc tempore omni, quo disiuncti fuimus, et una et Romæ fuissemus.

[2]2 Nam in eo ipso, quod te ostendis esse facturum, quodque et in primis potes, et ego ate vehementer exspecto, in sententiis senatoriis et in omni actione atque administratione reipublicæ floruissemus (de qua ostendam equidem paulo post, qui meus sensus et status, et rescribam ad ea, quæ quæris) sed certe et ego te auctore amicissimo ac imperitissimo, quidem et benevolo usus esses quamquam tua quidem causa, te esse imperatorem provinciamque bene rebus cum exercitu victore obtinere, ut debeo, lætor sed

Qui ex me fructus debentur, eos uberiores et præsentiores præsens capere potuisses. In vero quos partira inimicos esse

Propter tuam propugnationem meæ, partim invidere propter amplitudinem et gloriam, mirificum me comitem præbuissem quamquam perennis inimicus amicorum suorum,

Maximis ornatus, potissim una fractam illam et debilitatam vim suam nostram vicem ultus est ipse Ea est enim conatus, quibus patefactis, nullam posterum non modo sed ne quidem partem

Te autem mallem meis rebus expertum, quam etiam tamen molestia gaudeo, eam fidem cognosse hominum, non magna mercede, quam ego maximo dolore cognoram. De qua ratione tota jam videtur mihi exponendi tempus

[4]4 Ut rescribam ad quæ quæris. Certiorem te per esse factum, me cum Cæsare et cum Appio esse teque id non reprehendere ascribis. Vatinium autem scire te velle ostendis, quibus rebus adductus defenderim et laudarim. Quod ut planius exponam, altius paulo rationem consiliorum meorum repetam necesse est.

Ego me, Lentule, beneficio^ rerum atque actionum tuarum, non solum meis, sed etiam reipublicæ restitutum putabam, et, quoniam incredibilem quemdam amorem et omnia in te ipsum summa ac singularia studia deberem, reipublicæ, quæ te in me restituendo multum adiuvisset, eum certe me animum merito ipsius debere arbitrabar, quem antea tantummodo communi civium, non aliquo^ erga me singulari beneficio debitum præstitissem. Hac me mente fuisse, et senatus ex me, te consule, audivit, et tu in nostris sermonibus

[5]5 Collocutionibusque ipse Etsi jam primis temporibus multis rebus meus oiFendebatur animus, cum, te ap^ente de reliqua nostra dignitate, aut occulta nonnullorum odia aut obscura in me studia cernebam. Nam neque de monumentis meis ab adiutus aquibus debuisti, neque de nefaria, qua cum fratre eram domo expulsus, neque mihi propter familiaris naufragia necessariæ, tamen ame minimi putabantur, in meis damnis ex auctoritate senatus sarciendis, eam voluntatem, quam exspectaram, præstiterunt. Quæ cum viderem (neque enim erant obscura), non tamen tam acerba mihi hæc accidebant, quam erant

[6]6 Grata, quæ fecerant. Itaque quamquam et Pompeio plurimum, te quidem ipso prædicatore ac teste, debebam, et eum non solum beneficio, sed amore etiam et perpetuo quodam judicio meo diligebam, tamen non reputans, quid in omnibus meis sententiis de republica permanebam. Ego sedente Cn. Pompeio, cum, ut laudaret P. Sextium, introisset in Urbem dixissetque Vatinius, me, fortuna et C. Cæsaris commotum, amicum esse cœpisse, me M. Bibuli fortunam, quam afflictam putaret, omnium triumphis victoriisque anteferre dixique eodem teste,

Eosdem esse, qui Bibulum exire domo prohibuissent, et qui næ cœgissent. Tota vero interrogatio mea habuit, reprehensionem tribunatus in quo omnia dicta sunt libertate animoque maximo, de de de donatione regnorum. Neque vero hac causa modo, sed constanter ac sæpe senatu. Quin etiam, Mar-

Et Philippe consulibus, Nonis Aprilibus, mihi est senatus assensus, ut de agro Campano, frequenti senatu, Idibus Maiis Num potui magis in arcem causæ invadere, aut magis temporum meorum, meminisse actionum Hac ame sententia magnus animorum factus motus, cum eorum, quorum oportuit, turn illorum

[9]9 Etiam, quorum numquam putaram. Nam hoc senatusconsulto meam sententiam Pompeius, cum mihi ostendisset se esse ofFensum, Sardini an! Et in Africam profectus eoque Lucam ad Cæsarem multa de mea sententia questus est Cæsar, quippe qui etiam Ravennæ Crassum ante

Ab eoque in me esset incensus. Sane moleste Pompeium ferre constabat, quod ego, cum audissem ex maxime ex meo cognovi. Quem cum in Sardinia Pompeius paucis post diebus, quam Luca discesserat, convenisset "Te," " ipsum cupio opportunius potuit accidere cum Marco diligenter dependendum

Quod mihi pro spopondisti." Quid multa rem, nollem aut non possem Hæc cum ad ad me cum mandatis Vibullium integrum mihi de causa Campana ad suum reditum atque meum memoremque bene meritos animum fidemque

Mei præstarem, eumque, quem bonum civem semper bonum virum In

Patriæ, bonorum omnium) amplexabantur,

In manibus habebant, fovebant, me præsente osculabantur, non quidem ut mihi stomachum facerent, quem ego funditus perdidi, sed certe, ut facere se arbitrarentur. Hie ego, quantum humano

Potui, circumspectis rebus meis omnibus rationibusque subductis, summam cogitationum mearum omnium, quam potero, breviter exponam.

Ego ab improbis et perditis civibus rempublicam teneri viderem, sicut et Cinneis^ temporibus scimus, et nonnullis accidisse accepimus, non modo præmiis, quæ apud me minimum valent, sed ne periculis quidem compulsus quibus tamen moventur etiam fortissimi ad eorum causam me adjungerem, ne summa quidem eorum in me merita constarent. Cum autem in republica Cn, Pompeius princeps qui hanc potentiam et gloriam maximis in rempublicam meritis præstantissimisque rebus gestis esset consecutus, cujusque ego dignitatis ab adolescentia fautor, in prætura autem et in consulatu adiutor etiam exstitissem cumque idem auctoritate et sententia per

Et tecum me adiuvisset meumque inimicum unum in haberet inimicum non putavi famam inconstantiæ pertimescendam,

Quibusdam sententiis paulurn me ini mutassem meamque voluntatem ad summi de meque optime meriti dignitatem aggregassem. In hac sententia complectendus erat Cæsar, ut

Conjuncta et causa et dignitate. Hie multum

Cum vetus quam tu non ignoras mihi

Q. cum Cæsare tum humanitas specta nobis cognita. Vehementer etiam res ipsa publica me movit, quæ mihi videbatur contentionem, præsertim maximis rebus a Cæsare cum Gravissime autem me hanc mentem impulit Pompei quam de me Cæsari dederat, et mei, quam Pompeio. Erant præterea hæc nostrum scripta " Quales republica principes essent, reliquos solere esse Tenebam memoria, nobis consulibus, ea fundamenta jacta ex Kalendis lanuariis confirmandi senatus, ut neminem mirari oporteret, Nonis Decembribus tantum animi ordine Idemque memineram, nobis usque ad Cæsarem et Bibulum consules, cum sententiæ nostræ magnum senatu pondus haberent, unum fere sensum bonorum omnium. Postea, cum tu Hispaniam citeriorem cum imperio obtineres, neque respublica consules haberet, sed mercatores provinciarum et seditionum servos ac ministros, quidam casus caput meum, quasi certaminis causa,

Mediam contentionem dissensionemque Quo discrimine cum senatus,

Omnium bonorum consensio

Me tuendo non dicam, quid accident (multorum enim et varia culpa) tantum dicam

Non mihi exercitum, sed duces In quo, ut jam culpa, qui me non defenderunt sunt, qui pertimuerunt, magis etiam reprehendendi,

Qui se timere simularunt. Quidem certe nostrum consilium jure laudandum qui meos

Et ame conservatos et me servare cupientes, declararique maluerim, quanta esse potuisset

Consensu bonorum, pro me stante pugnare

Cum excitare potuissent. Quorum quidem aninium tu non perspexisti solum, cum de me ageres, sed etiam confirmasti atque tenuisti.

[14]14 Qua in causa (non modo non negabo, sed etiam semper et meni inero et prædicabo libenter) usus es quibusdam nobilissimis hominibus, fortioribus in me restituendo, quam fuerant iidem in tenendo qua in sententia constare voluissent, suam auctoritatem simul cum salute mea recuperassent. Recreatis enim bonis consulatu tuo, et constantissimis atque optimis actionibus tuis excitatis, Cn. Pompeio præsertim ad causam adjuncto, cum etiam Cæsar, rebus maximis gestis, singularibus ornatus et novis honoribus ac judiciis senatus, ad auctoritatem ejus ordinis adjungeretur, nuUi improbo locus ad

[15]15 Rempublicam violandam esse potuisset. Sed attend ej quæso, quæ sint consecuta. Primum muliebrium religionum, qui non pluris fecerat Bonam Deam, quam tres sorores, impunitatem est illorum sententiis assecutus, qui (cum tribunus plebis pœnas a seditioso per bonos viros judicio persequi vellet) exemplum præclarissimum in posterum vindicandæ seditionis de republica sustulerunt iidemque postea, non meum monumentum (non enim manubiæ meæ, sed operis locatio mea fuerat), monumentum vero senatus nomine et cruentis inustum

Esse passi sunt. Qui me homines quod salvum esse voluerunt, est mihi gratissimum sed vellem non solum meæ, quemadmodum medici, sed, ut aliptæ, etiam virium et rationem habere voluissent nunc, ut Apelles Veneris caput et summa pectoris pohtissima arte perfecit, reliquam partem corporis inchoatam rehquit, quidam homines in capite meo solum elaborarunt, reliquum corpus imperfectum ac rude reliquerunt. In quo ego spem

Non modo invidorum, sed etiam inimicorum meorum, qui de uno acerrimo et fortissimo viro meoque judicio omnium magnitudine animi et constantia præstantissimo, Q. Metello, Luci quondam falsam opinionem acceperant quem post reditum dictitant fracto animo et demisso fuisse est vero probandum, qui et summa voluntate et egregia animi alacritate abfuerit, neque sane redire curarit, eum ob id ipsurn fractum in quo cum omnes homines, tum M. ilium Scaurum, singularem virum, constantia et gravitate superasset — sed, quod de acceperant aut etiam suspicabantur, de me idem cogitabant, abiectiore animo me futurum, cum respublica majorem etiam mihi animum, quam umquam habuissem, daret, quæ declarasset, se non potuisse me uno carere cumque Metellum unius tribuni plebis rogatio, me universa respublica, duce senatu, comitante promulgantibus octo cunctis ordinibus, hominibus incumbentibus, omnibus denique viribus reciperavisset. Neque vero ego mihi postea quidquam assumpsi, neque hodie assumo, quod quemquam malevolentissimum jure possit offendere tantum ut neque amicis neque etiam alienioribus opera, labore desim. Hie meæ vitæ cursus offendit eos qui splendorem et speciem hujus vitæ intuentur, sollicitudinem autem et laborem perspicere non possunt. Vero non obscure queruntur, meis

Quibus ornem Cæsarem, quasi desciscere me a pristina causa. Ego autem cum sequor, quæ paulo ante proposui, tum hoc non postremis, de quo cœperam exponere. Non ofFendes eumdem bonorum sensum, Lentule, quem qui confirmatus consulatu nostro, nonnumquam postea interruptus, ante te consulem, recreatus abs te totus nunc ab aquibus tuendus fuerat, derelictus idque non solum fronte atque vultu, quibus simulatio facillime sustinetur, declarant qui turn nostro statu optimates nominabantur, sed etiam sententi al sæpe jam tabellaque docuerunt. Itaque tota jam sapientium civium, qualem me et esse et numerari et sententia et voluntas mutata esse debet. Id enim jubet idem Plato, quem ego vehementer auctorem sequor " tantum contendere republica, quantum probare civibus vim neque parenti neque patriæ

Oportere." Atque hanc quidem causam

Non attingendæ reipublicæ quod, cum offendisset populum Atheniensem prope jam desipientem senectute, cumque eum nee persuadendo, nee cogendo regi posse cum persuaderi posse cogi esse non arbitraretur. Mea

Quod, neque desipiente populo, neque integra re mihi ad consulendum, capesseremne rempublicam, implicatus tenebar. Sed lætatus tamen sum, quod mihi eadem causa et mihi et bono recta defendere. Hue accessit commemoranda quædam et divina Cæsaris in me fratremque meum qui mihi, quascumque res gereret,^ tuendus nunc in tanta tantisque etiamsi in nos non esset, qui

Tamen ornandus videretur. Sic enim te mare velim cum a vobis, meæ auctoribus, discesserim, neminem esse, cujus me tam esse devinctum non solum confitear, sed etiam gaudeam.

Quod quoniam exposui, sunt ea, quæ ame de Vatinio et de Crasso requiris. Nam de Appio quod de Cæsare, te non reprehendere, gaudeo consilium probari meum. De Vatinio autem, primum^rg^tus intercesserat gratiam per Pompeium, statim ut prætor est factus, cum quidem ego ejus petitionem gravissimis in senatu sententis oppugnassem, neque tam lædendi causa, quam defendendi atque ornandi Catonis post autem Cæsaris, ut ilium defenderem, mira contentio est consecuta. Cur autem laudarim, peto aut id ame neve in hoc reo, neve in requiras, ne

Ego idem reponam, cum tametsi possum vel absenti. Recordare enim, quibus laudationem ex ultimis miseris. Nee hoc pertimueris nam ame ipso laudantur et laudabuntur iidem. Sad tamen defendendi Vatini etiam stimulus, de quo in cum ilium defenderem, dixi me facere quiddam, quod in Eunucho parasitus suaderet

Ubi nominabit Phædriam, Pamphilam

Quando " Phædriam

Intromittamus comissatum," " Pamphilam

Cantatum provocemus hæc Sic petivi a judicibus, quoniam quidam nobiles homines et de me optime meriti nimis amarent micum meum, meque inspectante sæpe eum senatu modo severe seducerent, modo familiariter atque hilare amplexarentur quoniamque haberent suum Publium, darent mihi alium Publium, in quo possem illorum animos mediocriter lacessitus leviter repungere. Neque solum sed etiam

[20]20 Sæpe hominibusque approbantibus, Habes de Vatinio, cognosce de Crasso. Ego, cum mihi cum magna jam gratia quod ejus omnes gravissimas injurias communis concordiæ causa voluntaria quadam oblivione contriveram, repentinam ejus defensionem Gabini, quem proximis superioribus diebus acerrime oppugnasset, tamen, mea contumelia tulissem cum me putantem, non lacessentem non solum præsenti, credo, iracundia (nam ea tam vehemens non sed cum inclusum

Odium multarum me injuriarum, quod ego me omne residuum tamen insciente me omne repente apparuit. Quo quidem tempore ipso quidam homines, iidem quos sæpe nutu neque cum maximum fructum cepisse dicerent ex mea, meque tum denique esse visum

Fuissem, restitutum, cumque ea contentio mihi magnum etiam fructum gaudere

Dicebant, mihi ilium inimicum qui eadem causa numquam amicos Quorum sermones cum ad me per homines honestissimos perferrentur, cumque Pompeius contendisset, ut umquam magis, ut cum Crasso redirem gratiam, Cæsarque per maxima habui non temporum solum rationem meorum, sed etiam naturæ, Crassusque, ut quasi testata populo Romano nostra pæne a meis provinciam est profectus. Nam cum mihi condixisset, cenavit apud me in mei generi Crassipedis Quamobrem ejus causam, quod te audisse, magna commendatione susceptam defend!

[21]21 Senatu, sicut mea postulabat. Accepisti, quibus rebus adductus quamque rem causamque defenderim, quique meus in republica pro mea parte capessenda status. De quo velim statuas, me hæc eadem sensurum mihi integra omnia ac libera fuissent. Nam neque pugnandum arbitrarer contra tantas opes, neque delendum, etiamsi id posset, summorum civium principatum, neque permanendum in una sententia, conversis rebus ac bonorum voluntatibus immutatis, sed temporibus assentiendum. Numquam enim præstantibus in repyblica gubernanda laudata est in una sententia perpetua permansio sed, ut in navigando tempestati obsequi etiamsi portum tenere non queas, cum vero id possis mutata ca tione assequi, stultum est eum tenere cum periculo cursum, quem ceperis, potius quam, eo commutato,

Or tacking." Quo tandem pervenire, cum omnibus nobis administranda republica propositum esse debeat quod ame sæpissime dictum cum dignitate otium, non idem semper dicer sed idem semper spectare debemus. Quamobrem, ut pauUo ante posui, essent omnia mihi solutissima, tamen in republica non essem, atque nunc sum. Cuin vero in hunc sensum et hominum, publica sentire ac quæ maxime cum mihi, tum etiam reipubUcæ rationibus putem conducere. Apertius autem hæc ago ac sæpius, quod et Quintus,

Meus, legatus Cæsaris, et nullum meum minimum dictum, non modo factum, pro Cæsare ut ego eum mihi devinctum putarem. Itaque omni et quæ summa opibus, quas

Esse maximas, ut meis. Nee mihi

Potuisse videor hominum perditorum de me habui, nunc etiam potentium benevolentiam con-

[22]22 Junxissem. His ego te præsentem habuissem, ut opinio mea essem usus eisdem. Novi enim temperantiam et moderationem naturæ tuæ, novi animum, cum mihi amicissimum, tum nulla in ceteros malevolentia sufFusum, contraque cum magnum et excelsum, tum etiam apertum et simplicem. Vidi ego quosdam in te quales tu eosdem in me videre Quæ me moverunt, movissent eadem te profe eto. Sed, quocumque tempore mihi potestas præsentis tu omnium moderator consiliorum meorum, eidem, cui salus mea etiam dignitas curæ. Me quidem certe tuarum actionum, sententiarum, voluntatum, rerum denique omnium socium comitemque habebis neque mihi in omni vita res tam uUa proposita, quam ut quotidie vehementius te de me optime meritum esse lætere.

[23]23 Quod rogas, ut mea scripta mittam, quæ post discessum tuum scripserim, sunt orationes quædam, quas Menocrito dabo, neque multæ ne pertimescas. Scripsi etiam (nam ab orationibus diiungo me referoque ad mansuetiores Musas, quæ me maxime, sicut jam a prima adolescentia, delectant)

Aristot eleo more, quemadmodum quidem tres in disputatione ac dialogo De Oratore, quos arbitror Lentulo tuo fore non Abhorrent enim a communibus præceptis, atque omnem antiquorum et Aristote leam et Isocrate am rationem oratoriam complectuntur. Scripsi etiam versibus tres hbros De Temporibus Meis, quos jam pridem ad misissem, edendos putassem sunt enim erunt, sempiterni meritorum erga me tuorum meæque sed verebar, non qui arbitrarentur (etenim parce sed quos infinitum bene de me meritos omnes nominate Quos tamen

Quem, committam, invenero, curabo ad perferendos. Atque istam quidem partem consuetudinisque nostræ totam ad

Quantum quantum bus consequi poterimus, omne ad arbitrium tuum, qui hæc semper amasti,

[24]24 Conferemus. Quæ ad me de rebus domesticis quæque mihi commendas, ea tantæ mihi curæ ut me nolim admoneri,

Vero magno dolore possum. Quod de

Adjuncto fundo, patrimonium suum per constitutum. Tu me de rebus omnibus de Lentuli nostrique exercitationibus velim quam certiorem

Quam sæpissime existimesque neminem cuiquam neque cariorem neque jucundiorem umquam

Afuisse, quam te mihi idque me, non modo ut tu sentias, sed ut omnes gentes, etiam ut posteritas

[25]25 Omnis intelligat, esse facturum. Appius in sermonibus antea dictitabat, postea dixit etiam in senatu palam " sese, licitum esset legem curiatam ferre, sortiturum esse cum collega provincias curiata lex non esset, se paraturum cum collega tibique successurum legem curiatam consuli opus esse, necesse non esse se, quoniam ex senatusconsulto provinciam haberet, lege Cornelia imperium habiturum, quoad in Urbem introisset." Ego, quid ad te tuorum quisque necessariorum scribat, nescio varias esse opiniones intellego. Sunt, qui putant,^ posse te non decedere, quod sine lege curiata succedatur sunt etiam, qui, decedas, ate relinqui posse, qui provinciæ præsit. Mihi non tam de jure certum est (quamquam ne id quidem valde dubium est) quam illud ad tuam summam amplitudinem, dignitatem, llberalitatem, qua te scio libentissime frui solere, pertinere, te sine uUa mora provinciam

Successori concedere, præsertim cum sine suspicione tuæ cupiditatis non possis cupiditatem refutare. Ego utrumque meum puto esse, quid sentiam, ostendere, quod feceris, defendere.

[26]26 Scripta jam epistola superiore, accepi tuas litteras de publicanis, in quibus æquitatem tuam non potui non probare. Felicitate quadam^ vellem consequi potuisses, ne ejus ordinis, quern semper ornasti, rem aut voluntatem ofFenderes. Equidem non desinam tua decreta defendere sed nosti consuetudinem hominum. Scis, quam graviter inimici Q. Scævolæ fuerint. Tibi tamen sum auctor, ut, quibus rebus possis, eum ordinem aut reconcilies aut mitiges. Id tamen mi videtur esse prudentiæ tuæ.

M. D. VALER IC ICTO.

Cur enim hoc non gratificer, nescio præsertim cum his temporibus audacia pro sapientia

Lentulo nostro egi per tuo nomine gratias Sed tu velim desinas jam ubi aliquo numero quam ubi solus sapere videare. Quamquam, qui veniunt, partim te superbum esse dicunt, quod respondeas, partim contumeliosum, quod male respondeas. Sed jam cupio tecum coram Quare ut quam primum venias, neque Apuliam tuam accedas, ut possimus salvum venisse gaudere. Nam veneris tam Ulixes, cognosces tuorum neminem.

Quamquam me nomine neglegentiæ suspectum

Esse doleo, tamen non tam mihi molestum accusari abs te officium meum, quam jucundum, requiri præsertim cum, in quo accusabar, culpa vacarem, in quo autem desiderare te significabas meas præ te ferres perspectum mihi quidem, sed tamen dulcem et optatum amorem tuum. Equidem neminem prætermisi, quem quidem ad te perventurum putarem, cui litteras non dederim. Etenim quis est tam in scribendo impiger quam ego A te vero terve summum, et eas perbreves, accepi Quare, iniquus es in me judex, condemnabo eodem ego te crimine me id facere te mihi æquum præbere debebis. Sed de hactenus Non enim vereor, ne non scribendo te expleam, sertim eo genere studium meum non aspernabere

[2]2 Ego abfuisse tamdiu a nobis, et quod carui fructu jucundissimæ consuetudinis, et quod absens omnia cum maxima dignitate es consecutus, quodque omnibus rebus meis optatis fortuna respondit. Breve quod me præcipere meus

In te amor Tanta est exspectatio vel animi ingeni ut ego te obsecrare obtestarique non dubitem, ad nos conformatus revertare,

Quam exspectationem hanc sustinere ac tueri Et quoniam meam tuorum erga me meritorum memoriam nulla umquam delebit te rogo, ut memineris, quantæcumque accessiones

Et fortunæ et eas te non potuisse consequi, meis puer olim atque amantissimis paruisses. Quare hoc animo

Nos esse debebis, ut ætas nostra jam ingravescens

Amore atque in adolescentia tua conquiescat. Vale.

Gravi privatus sum amoris summi erga te

Tum vero superasset omnium fortunam,

Sed spero nostram amicitiam non egere

Rupæ studium non declarandorum munerum tuo nomine sed nee mihi nee cuiquam tuorum, quidquam absente quod cum

Non integrum. Equidem quid ea meditere, imparatum ofFendam, coramque contra istam rationem, meam dicam ut aut mcam sententiam adducam, aut testatum apud animum tuum relinquam, quid senserim habeto, eum statum temporum tuum reditum

Consequi quam muneribus quorum neque facultatem quisquam admiratur enim sententiæ meæ. Quare omnem hanc disputationem

Adventum tuum Summam exspectationem eaque aquæ a summa summoque ingenio exspectanda sunt cognosces mihi neque cariorem neque jucundiorem quemquam.

Epistularum genera multa esse non ignoras, sed unum certissimum, cujus causa inventa res quod eos aut nostra aut ipsorum Hujus generis ame profecto non exspectas. Tuarum enim rerum domesticos habes et scriptores et nuntios. In meis autem rebus sane Reliqua sunt epistularum genera duo, quæ me magno opere delectant, unum familiare et jocosum, alterum severum et grave. Utro me minus deceat

Non lo cerne tecum per civem mehercule non puto qui temporibus ridere An gravius aliquid scribam quid

Quod possit graviter a Cicerone ad Curionem, de republica Atque hoc genere hæc mea causa ut neque quæ sentio audeam,^ nee quæ non velim Quamobrem, quoniam mihi nullum scribendi argumentum lictum utar ea clausula, qua teque ad studium summæ laudis cohortabor. Est enim quædam exspectatio quam tu una

Hoc quarum laudum gloriam adamaris, quibus eæ laudes comparantur,

Elaborandum. In banc sententiam scriberem

Hæc negotia quomodo habeant, ne quidem narrate audeo. Ubicumque ut

Ad antea, eadem tamen quod nos nee obscuro nee sermone, sed

Una omnium voce Unum

Hominum non respondeat, sed mehercule ne, cum non habeas jam, quod cures sunt omnia jam prope Sed quare cetera cognosces ex Tu tamen, habes aliquam spem de desperas, ea debent, qui rempublicam, oppressam miseris temporibus ac moribus, veterem

Nondum auditum, ad Italiam adventare, cum Sex. Milonis mei familiarem, cum ad Sed tamen cum appropinquare tuus adventus putaretur jam ex Asia Romam ut non vereremur, ne nimis mitteremus, cum has quam primum ad magno opere quam ame ponderari verecundius aquæ magna mihi petenda contenderem. Grave enim homini pudenti petere magnum ab de quo bene meritum putet, ne

Quod exigere magis, quam rogare mercedis quam numerare videa-

Sed quia tua me nota omnibus ipsa novitate meorum temporum maxima beneficia estque animi ingenui, multum debeas, eidem plurimum debere, non

Aper petere, quod mihi omnium maximum maximeque necessarium. Neque enim sum ne sustinere tua me merita innumerabilia non possem, cum præsertim confiderem, nullam esse gratiam, quam non

Capere animus meus accipiendo,

[3]3 Munerando cumulare atque Ego omnia mea omnem operam, curam, industriam, cogitationem, mentem denique omnem Milonis consulatu statuique eo me non

Solum fructum, sed etiam laudem debere quærere. Neque vero cuiquam salutem ac fortunas suas tantæ curæ umquam puto, quantæ mihi honos quo omnia mea posita esse Huic unum tanto adiumento nobis requirendum. Habemus hæc omnia bonorum studium conciliatum ex tribunatu propter nostram, propter magnificentiam munerum liberalitatemque propter excellentem in eo genere vel gratiam vel diligentiam, nostram sufFragationem, minus potentem, at probatam tamen et justam et debitam

[4]4 Et propterea fortasse etiam gratiosam. Dux nobis et auctor opus est et eorum ventorum, quos proposui, moderator quidam et quasi gubernator qui ex omnibus unus optandus quem tecum conferre possemus, non haberemus. Quamobrem, me memorem, gratum, bonum virum, vel ex hoc quod tam vehementer de Milone laborem, existimare potes dignum denique judicas hoc ate peto, ut subvenias huic meæ prope tuum studium De ipso T. Annio

[108]108 Constantiæ benevolentiæque erga complecti hominem volueris, habiturum esse neminem. Mihi vero tantum decoris, tantum dignitatis adjunxeris, ut eumdem te agnoscam fuisse in laude mea, qui

[6]6 Fueris in salute. Ego, te videre scirem, cum ad te hæc scriberem, quantum sustinerem, quanto opere mihi esset in hac petitione Milonis omni non modo contentione, sed etiam dimicatione elaborandum, plura scriberem. Nunc omnem rem atque causam meque totum commendo atque trado. Unum hoc habeto ate hanc rem impetraro, me pæne plus quam Miloni debiturum non enim mihi tam mea salus cara in qua præcipue sum ab adiutus, quam pietas in referenda gratia jucunda. Earn autem tuo unius studio me assequi posse confido.

Sera gratulatio reprehendi non præsertim nulla neglegentia prætermissa Longe enim teque hortor, ut omnia gubernes et moderere prudentia ne auferant aliorum Nemo

Qui sapientius suadere te ipso numquam labere, audies. Non scribo hoc temere cui scribam, video novi animum, novi consilium tuum non vereor, ne quid timide, ne quid Quod reipublicæ tempus non sed veneris enim tuo, non casu ipsum crimen rerum tribunatum tuum), profecto vides quanta in republiea temporum quanta varietas rerum, quam quam hominum voluntates, quid insidiarum, quid

Non dubito, quin Sed, amabo

Tecum loquere, te adhibe consilium, te audi, obtempera qui melius consilium vero certe nemo melius Di immortales cur ego non adsum, vel spectator laudum tuarum, tametsi hoc minime deest, sed tamen magnitudo amoris mei, ut possem diebus eram missurus domesticos quoniam sane ex mea sententia rem gessimus, unis gestas ad senatum perscriberem. De sacerdotio tuo quantam curam adhibuerim, quamque re atque benevolentia meaque item rogo atque

Ne quidquam mihi ad hanc provincialem molestiam temporis prorogari. Præsens tecum cum tribunum anno non putarem, itemque sæpius per sed turn quasi sectatore^ tamen ab adulescente senatusconsultum leges defendas, eaque mihi conditio maneat, qua profectus sum. Hoc vehementer etiam atque etiam rogo.

[114]114 Quid tu me hoc mandasse existimas, ut mihi gladiatorum compositiones, ut vadimonia et Chresti compilationem mitteres, et quæ nobis, cum Romæ sumus, narrare nemo audeat Vide, quantum meo tribuam (nee mehercule

Enim te adhuc neminem cognovi) ne quidem euro mihi quæ maximis rebus reipublicæ geruntur quotidie, quid ad me ipsuin pertinebit. Scribent multi nuntiabunt. Perferet multa etiam ipse rumor. Quare ego nee præterita nee præsentia abs sed, ut ab homine longe posterum prospiciente, futura exspecto, ut ex cum formam reipublicæ viderim, quale ædificium futurum possim. Neque tamen adhuc habeo, quod accusem. Neque enim quod tu plus providere posses, quam qui nostrum, primisque ego, qui cum Pompeio complures dies in de publica, sermonibus versatus sum, quæ nee possunt

Nee scribenda sunt. Tantum habeto, civem egregium esse Pompeium, et ad omnia, quæ providenda sunt in republica, et animo et consilio paratum.

Quare da homini complectetur, mihi Nam iidem et boni et mali cives videntur, qui

[3]3 Nobis videri solent. Ego cum Athenis decern ipsos dies fuissem, multumque mecum Gallus noster Caninius, proficiscebar inde pridie Nonas Quintiles, cum hoc ad te litterarum dedi. Tibi cum omnia mea commendatissima esse cupio, tum magis, quam ne tempus nobis provinciæ prorogetur. In eo mihi sunt omnia. Quod quando, et quomodo, et per quos agendum tu optime constitues.

M. CÆLIO RUFO ÆD. CUR. DES.

Primum ut debeo, gratulor lætorque cum præsenti, tum etiam sperata tua dignitate, non neglegentia mea, sed ignoratione rerum omnium. In his enim sum quo et propter longinquitatem et propter latrocinia tardissime omnia perferuntur. Et cum gratulor, turn vero, quibus verbis gratias agam, non reperio, quod ita factus ut dederis nobis, quemadmodum scripseras ad me, quæ semper ridere possemus. Itaque cum primum audivi, ego

Ipse factus sum, quern dicam egique omnes loqui. Te autem contemplans absentem, et quasi tecum coram loquerer,

Non quantam rem neque quantum facinus Quod quia præter opinionem mihi acciderat, referebam me ad illud

Hoc Repente vero incessi omnibus In quo cum obiurgarer, quod nimio gaudio pæno desiperem,

Ego voluptatem animi nimiam. Quid quæris dum ilium rideo, pæne sum factus

Sed hæc pluribus, multaque et de te ad

Cum primum ero aliquid nactus Te vero, mi Rufe, quem mihi fortuna dedit amplificatorem dignitatis meæ, ultorem non modo inimicorum, sed etiam invidorum meorum, ut eos partim scelerum suorum, partim etiam ineptiarum pœniteret

Subaudi possum

M. IMP. M. CÆLIO RUFO

ÆDILI CURUH DES.

Tu vide, quam ad me litteræ non perferantur. Non enim possum adduci, ut abs posteaquam

Es factus, nuUas putem datas præsertim cum esset tanta tantæ gratulationis de quia quod sperabami, de Hillo^ (balbus enim sum), quod non putaram. Atqui habeto, nullam me epistulam accepisse tuam post comitia præclara, quæ me extulerunt ex quo vereor, ne idem eveniat in meas Equidem numquam domum misi unam epistulam, quin esset ad te altera nee mihi est te jucundius quidquam nee carius. Sed

[2]2 (Balbi non sumus) ad rem redeamus. Ut optasti,

Velles enim, tantum modo ut haberem negotii, quod esset ad laureolam Parthos times, quia copiis nostris. Ergo Nam Parthico bello nuntiato, locorum quibusdam angustiis et natura montium fretus, ad Amanum exercitum adduxi, probe ornatum et quadam etiam auctoritate, apud eos, qui me non norant, nominis Multum est enim in his cetera. Cum venissem ad Amanum, qui mons mihi cum Bibulo communis divisus aquarum Cassius noster, quod mihi magnæ voluptati

Ab Antiochia hostem reiecerat Bibulus provinciam acceperat. Interea cum meis omnibus vexavi Am anienses, hostes sempiternos. Multi capti munita improviso adventu capta et incensa. Ita justa imperator appellatus apud Issum (quo in sæpe ut ex te audivi, Clitarchus narravit, Darium ab Alexandro esse superatum), adduxi exercitum ad infestissimam partem. Quintum et vicesimum jam diem aggeribus, turribus oppugnabam oppidum munitissimum, Pindenissum, tantis opibus tantoque negotio, ut mihi ad summam gloriam nomen oppidi quod ut spero, cepero, turn vero publice mittam. Hæc ad te in præsenti ut sperares, assequi quod optasses. Sed, ut redeam ad Parthos, hæc æstas habuit hunc exitum felicem quæ sequitur, magno est timore. Quare, mi Rufe, primum, ut mihi succedatur,

Quod ne quid mihi temporis prorogetur. De republica ex ut antea cum turn etiam futura magis exspecto. Quare ut ad me omnia quam diligentissime per-

Te vehementer rogo.

Putaresne umquam accidere posse, ut mihi verba deessent, neque solum vestra sed hæc etiam nostratia Desunt autem propter hanc causam, quod sum quidnam de provinciis decernatur. Mirum me desiderium tenet Urbis, incredibile meorum atque primis autem provinciæ quia videmur earn famam consecuti, ut non tam accessio quærenda, quam fortuna metuenda quia totum negotium non est dignum viribus qui majora onera publica sustinere et possim et soleam quia magni timor impendet, quod videmur efFugere, ad

[2]2 Constitutam diem decedemus. De pantheris, per eos, qui venari solent, agitur mandate meo genter sed mira paucitas est, et eas, quæ sunt, valde aiunt queri, quod nihil cuiquam insidiarurn in mea provincia, nisi itaque constituisse dicuntur in Cariam ex nostra provincia decedere. Sed tamen sedulo et in primis a Patisco. Quidquid erit, tibi erit sed quid esset, plane nesciebamus. Mihi mehercule magnæ curæ est ædilitas tua. Ipse dies me admonebat. Scripsi enim hæc ipsis Megalensibus. Tu velim ad me de omni reipublicæ statu quam diligentissime perscribas. Ea enim certissima putabo, quæ ex te cognoro.

M. T. IMP. D. M. CÆLIO ÆD. CUR.

Sollicitus equidem eram de rebus urbanis ita tumultuosæ conciones, ita molestæ Quinquatrus afFerebantur. Nam citeriora nondum audiebamus sed tamen nihil me magis sollicitabat, quam in his molestiis non me, quæ ridenda essent, ridere tecum. Sunt enim multa sed ea non audeo scribere. Illud moleste fero, nihil me adhuc his de

Rebus habere tuarum litterarum. Quare, cum tu hæc ego jam annuum munus confecer pj tamen obviæ mihi velim tuæ, quæ me erudiant de omni ne hospes plane veniam Hoc melius, quam facere nemo Diogenes

Homo modestus, ame cum Philone Pessinunte

Habebant ad Adiatorigem, quamquam omnia nee benigna, nee copiosa cognorant. Urbem, Urbem, mi Rufe, luce Omnis peregrinatio (quod ego ab adulescentia scirem, utinam sententia permansissem Cum una mehercule ambulatiuncula atque uno sermone nostro omnes fructus provinciæ non confero. Spero me laudem consecutum non erat minor ex contemnenda, quam ex conservata Spem triumphi triumpharem,

Non essem quidem tamdiu desiderio rerum mihi carissimarum. Sed spero) propediem videbo. Tu mihi obviam mitte dignas.

[130]130 Raras tuas quidem enim non perferuntur) sed suaves accipio quas proxime ceperam, quam prudentes quam multi

Etsi omnia constitueram mihi agenda, ut tu admonebas, tamen confirmantur nostra cum sentimus, prudentibus suadentibus idem Ego Appium sæpe tecum locutus sum) valde meque ab eo statim cœptum

Ut simultatem deposuimus, Nam et honorificus me consul et suavis amicus et studiosus studiorum etiam meorum. Mea vero

Non tu jam

(Ut opinor) accedit Phania et mehercule etiam eum quod amari ab eo Jam me Pompei totum esse Brutum ame amari

Complecti hominem florentem ætate, opibus, honoribus, ingenio, propinquis, amicis, collegam meum præsertim et ipsa laude et scientia studiosum mei Hæc eo pluribus

Quod nonnihil significabant tuæ subdubitare qua essem erga ilium voluntate. Credo te audisse aliquid. Falsum mihi crede,

Quid Genus institutorum et rationum mearum dissimilitudinem nonnullam habet cum administratione provinciæ. Ex eo quidam suspicati fortasse sunt, animorum contentione, non opinionum dissensione, me ab eo discrepare. Nihil autem umquam neque quod contra existimationem esse vellem. Post hoc negotium autem et temeritatem nostri Dolabellæ deprecatorem me pro ilhus periculo præbeo. Erat in eadem epistula veternus Gaudebam sane, et congelasse nostrum amlcum lætabar Extrema pagella pupugit me tuo chirographo. Quid Cæsarem nunc defendit Curio quis hoc putaret præter me Nam, vivam, putavi. Di immortales quam

[4]4 Ego risum nostrum desidero Mihi erat in animo, quoniam jurisdictionem confeceram, civitates locupletaram, publicanis etiam superioris reliqua, sine sociorum ulla querela, conservaram, summis,

Fueram jucundus, Ciliciam Nonis Maiis cum prima æstiva attigissem militemque collocassem, decedere ex senatusconsulto. Cupio te ædilem videre, miroque desiderio me Urbs et omnes mei tuque primis.

Marco Fadio, optimo et homine doctissimo, familiarissime mirificeque eum cum propter summum ingenium ejus summamque doc-

Turn propter singularem modestiam. Ejus negotium velim ut esset res mea. Novi ego vos magnos patronos hominem occidat oportet, qui vestra opera sed in hoc homine nullam accipio excusationem. Omnia relinques, me amabis, cum tua opera Fadius Ego res Romanas vehementer exspecto et desidero primisque, quid agas, cupio nam iamdiu, propter hiemis magnitudinem, novi ad nos

Non potuit accuratius agi nee prudentius, quam est actum ate cum Curione de supplicatione hercule, confecta res ex scntentia mea cum

Tum quod qui erat competitor tuus et idem meus, assensus est qui ornavit res nostras laudibus. Quare me sperare ea,

[2]2 Quæ sequuntur ad quæ tu te para. Dolabellam ate gaudeo primum laudari, deinde etiam amari. Nam ea, quæ speras TuUiæ meæ prudentia temperari posse, cui tuæ epistulæ respondeant. Quid, meam legas, quam ego tum ex misi ad Appium Sed quid agas Sic Quod actum approbent. Spero fore jucundum generum nobis multumque in eo tua nos humanitas

[3]3 Adiuvabit. Respublica me valde Faveo Curioni Cæsarem hone stura esse cupio pro Pompeio emori possum. Sed tamen ipsa republica

Mihi est carius in qua tu non valde te jactas districtus enim mihi videris esse, quod et bonus et bonus amicus Ego de provincia decedens quæstorem Cælium præposui provinciæ. Puerum inquies. At quæstorem at nobilem adulescentem at omnium fere exemplo neque erat superiore honore usus, quem præficerem. Pomptinus multo ante discesserat a Quinto fratre impetrari non poterat quem tamen reliquissem, dicerent iniqui, non me plane post annum, ut senatus voluisset, de provincia decessisse, quoniam alterum me reliquissem. Fortasse etiam illud adderent, senatum eos voluisse provinciis præesse, qui antea non præfuissent fratrem meum triennium Asiæ præfuisse. Denique nunc non sum fratrem reliquissem, omnia timerem. Postremo non tam mea sponte, quam potentissimorum duorum exemplo, qui omnes Cassios Antoniosque complexi sunt, nobilem^ adulescentem non tam allicere volui, quam alienate nolui. Hoc tu meum consilium laudes necesse est

Hominem mutari enim potest. De Ocella parum ad me plane non Tuæ gestæ

Notæ sunt, ut trans mbntem Taurum etiam de Matrinio auditum. Ego, quid me Etesiæ morabuntur, spero) vos videbo.

Magno dolore me tuæ jam et ipsa depulisset omnes molestias, diuturna desperatione rerum obduruisset animus ad dolorem novum. Sed tamen quare accident, ut ex meis superioribus suspicarere, quod

Quid enim præter querelam temporum, quæ non animum meum magis habent,^ quam tuum Nam non earn cognovi aciem ingeni quod ipse videam, te ut non putem videre. LUud miror, adduci potuisse qui me penitus nosse deberes, ut me existimares aut tam improvidum, qui ab excitata fortuna ad inclinatam et prope jacentem desciscerem, aut tam inconstantem, ut co Uectam gratiam hominis efFunderem, a meque ipse deficerem quod semperque

Interessem. Quod meum solitudines Nosti enim non mode stomachi mei, cujus tu similem quondam habebas, sed etiam oculorum hominum insolentium indignitate fastidium. Accedit etiam molesta hæc pompa lictorum meorum nomenque imperi, quo appellor. Eo onere carerem, quamvis parvis contentus essem. Sed hæc nostra laurus non solum in sed jam etiam voculas malevolorum. Quod cum tamen umquam de profectione, vobis approbantibus, Sed mea prædiola nota sunt mihi necesse

Ne amicis molestus sim. Quod autem

Sum moveo nonnullis suspicionem,

Me navigare quod tamen fortasse non nollem,

Possem ad otium. Nam ad bellum quidem qui convenit Præsertim contra eum, cui spero me potest Deinde sententiam meam tu perspicere jam ab tempore, cum Cumanum mihi obviam Non enim te sermonem

[144]144 T. Ampi; Quam abhorrerem ab Urbe quenda. Quod cum audissem, nonne puto ut numquam Etenim memini Q. Hortensium, quod numquam videatur quam quidem ego a republica meis

A accidet separatim a reliquis civibus. Nam quod rogas, ut respiciam generurn meum adulcscentem optimum mihique carissimum, an dubitas cum soias, quanti cum ilium, tum vero Tulliam meam faciam, quin ea me cura vehementissime sollieitet Et eo magis, quod in communibus miseriis tamen oblectabar specula, Dolabellam meum, vel potius nostrum, fore ab molestiis, quas liberalitate sua contraxerat, liberum. Velim quæras, quos dies sustinuerit, in Urbe dum quam acerbos

[6]6 Quam mihi ipsi socero non honestos. Itaque neque ego hunc Hispaniensem casum exspecto, de quo mihi exploratum est ita esse, ut tu scribis, nee quidquam astute cogito. Si quando erit vitas, erit profecto nobis locus, sin autem non in easdem solitudines tu ipse (ut arbitror) venies, in quibus nos consedisse audies. Sed ego fortasse vaticinor, et hæc omnia meliores habebunt exitus. Recordor enim desperationes eorum, qui senes erant, adulescente me eos ego fortasse nunc imitor, et utor ætatis Velim

[7]7 Ita Sed tamen Togam prætextam texi Oppio puto te audisse. Nam Curtius noster dibaphum cogitat sed eum infector moratur. Hoc Home.

Ut me tamen stomacho solere De Dolabellæ, quod suadeo videas, tamquam tua res agatur. Extremum — nos

Turbulenter, temere faciemus. Te tamen oramus, quibuscumque erimus ut nos liberosque nostros tueare, ut amicitia nostra et tua postulabit.

M. IMP. CANINIO SALLUSTIO nee quemquam fore Quin ad diem decedam, nulla causa præsertim sublato metu Parthico. Commoraturum me nusquam sane arbitror Rhodum Ciceronum causa puerorum accessurum puto neque

Tamen certum. Ad Urbem volo quam primum venire sed tamen meum reipublicæ et rerum urbanarum gubernabit. Successor tuus non potest maturare modo, ut tu me Asia possis convenire, De rationibus referendis, non erat incommodum te nullas referre, quam a Bibulo potestatem sed vix mihi per legem luliam facere posse quam Bibulus certa quadam ratione non servat, magno opere vandam censeo. Quod Apamea præsidium deduci non oportuisse, videbam idem ceteros mare, molesteque ferebam de ea re minus commodos sermones malevolorum Parthi necne, præter te video dubitare neminem. Itaque omnia præsidia, quæ magna et firma paraveram, commotus hominum non dubio sermone, dimisi.

[4]4 Rationes mei quæstoris nee verum me mittere, nee tamen erant confectæ. Eas nos Apameæ deponere cogitabamus. De præda mea, præter quæstores urbanos, id est populum Romanum, teruncium nee nee tacturus est quisquam. Laodiceæ me prædes accepturum arbitror omnis pecuniæ publicæ, ut et mihi et populo cautum

De vecturæ periculo. Quod ad me de drachmis quod genere quam possim commodare. Omnis enim pecunia tractatur, ut præda, a præfectis quæ autem mihi

[6]6 Attributa a quæstore curatur. Quod quæris, quid existimem de legionibus, quæ decretæ sunt in Syriam, antea dubitabam, venturæne essent, nunc mihi non est dubium, quin, antea auditum

Otium esse in Syria, venturæ non Marium quidem successorem tarda video esse venturum, propterea quod senatus ita decrevit, ut cum legionibus

[6]6 Uni epistulæ respondi venio ad alteram, Petis, ut Bibulo te quam diligentissime commendem, in quo mihi voluntas non deest sed locus esse vidctur tecum expostulandi solus enim tu ex omnibus, qui cum Bibulo sunt, certiorem me numquam quam valde Bibuli voluntas ame sine causa abhorreret. Permulti enim ad me detulerunt, cum magnus Antiochiæ metus esset et magna spes in me atquc in exercitu meo, solitum dicere, quidvis se perpeti malle, quam videri eguisse auxilio meo quod ego, quæstorio te adductum reticere dc prætore tuo, non moleste ferebam quamquam, queniadmodum tractarere, audiebam. LUe autem, cum ad Thermum de Parthico bello scriberet, ad me litteram numquam misit, ad quem intelligebat ejus

Periculum pertinere. Tantum de auguratu sui scripsit ad me in quo ego misericordia commotus, et quod semper amicissimus Bibulo dedi

[7]7 Operam, ut quam humanissime scriberem. Omnibus est malevolus (quod numquam existimavi), minus ofFendor in me autem ame est

Meæ litteræ proderunt. Nam, ad senatum quas Bibulus misit, quod mihi cum erat commune, attribuit se curasse, ut cum quæstu populi pecunia permutaretur quod autem meum erat proprium, ut Transpadanis

Negarem, id etiam populo se remisisse quod vero erat id mecum communicat Equitibus inquit, cum amplius frumenti postularemus. Illud vero pusilB animi et ipsa malevolentia jejuni atque inanis, quod Ariobarzanem, quia senatus per me regem appellavit, mihique commendavit, in non regem, sed regis Ariobarzanis filium appellat. Hoc animo qui sunt, deteriores fiunt rogati. Sed morem gessi

Ad eum quas cum acceperis, facies quod voles.

M. IMP. THERMO PROPR.

Officium meum erga Rhodonem ceteraque mca

Simo, grata esse vehementer gai ideo, mihique in dies majori curæ esse dignitatem tuam quæ quidem ate ipso integritate et dementia tua

[2]2 Amplificata ut addi posse videatur. Sed mihi magis magisque quotidie de rationibus cogitanti placet meum consilium, quod Aristoni nostro, ut ad me venit, ostendi graves te suscepturum adulescens potens et nobilis ate ignominia afFectus esset et hercle sine dubio ignominia habes enim neminem honoris gradu superiorem. Autem, ut omittam tatem, hoc ipso vincit viros optimos hominesque innocentissimos, legatos tuos, quod et quæstor et quæstor tuus. Nocere iratum neminem posse perspicio sed tamen tres summo loco natos, promptos, non indisertos, te nolo habere jure præsertim quos video deinceps tribunes plebis per triennium Tempora autem reipublicæ qualia futura quis Mihi quidem turbulenta videntur Cur ego te velim incidere terrores tribunicios, præsertim cum sine cujusquam reprehensione quæstoriis legatis quæstorem possis anteferre Qui dignum se majoribus præbuerit (ut spero et opto), tua laus ex aliqua parte ofFenderit. Quæ mihi veniebant mentem, quæ ad te pertinere arbitrabar, quod in Ciliciam proficiscebar, existimavi me ad te oportere scribere. Tu, quod egeris, id velim di approbent. Sed, me audies, vitabis inimieitias at posteritatis otio consules.

M. TULLIUS M. M. CICERO IMP.

CÆLIO CALDO QUÆST.

Cum optatissimum nuntium accepissem, te mihi quæstorem obtigisse, eo jucundiorem mihi eam sortem sperabam fore, quo diutius in provincia mecum fuisses. Magni enim videbatur interesse ad eam necessitudinem, quam nobis sors tribuisset, consuetudinem quoque accedere. Postea cum mihi neque ate ipso, neque ab ullo de adventu tuo scriberetur, verebar, ne ita caderet, quod etiam nunc vereor, ne ante, quam tu in provinciam venisses, ego de provincia decederem. Accepi autem ate missas litteras in cum essem in d. x. Kal. Quintiles, scriptas humanissime, quibus et officium et ingenium tuum perspici posset. Sed neque unde, neque quo die datæ essent, aut quo tempore te exspectarem, significabant nee qui attulerat, a acceperat, ut ex eo scirem, quo ex loco aut quo tempore essent datæ. Quæ cum assent incerta, existimavi tamen esse faciundum, ut ad te statores meos et cum mitterem quas opportune tempore gratissimum mihi ad me Ciliciam quam primum veneris. Nam quod ad me Curius, consobrinus tuus, mihi (ut maxime necessarius, quod item C. Vergilius, propinquus tuus, simus noster, de te accuratissime valet quidem apud me multum, debet hominum amicissimorum diligens commendatio sed tuæ

De tua præsertim dignitate et de nostra conjunctione, maximi sunt apud me ponderis. Mihi quæstor optatior obtingere nemo potuit. Quamobrem quæcumque ame ornamenta ad te sc entur ut omnes intelligant ame habitam esse rationem tuæ majorumque tuorum Sed consequar, ad me Ciliciam veneris, quod ego et mea et reipublicæ et maxime tua

M. T. APPIO PULCHRO IMP.

Si ipsa respublica narrare posset, quomodo sese haberet, iion ex ea cognoscere posses, quam ex liberto tuo Phania, ita est homo non mode pi-udens, verum etiam (quod juvet) curiosus. Quapropter omnia explanabit. Id enim et ad brevitatem est aptius, et ad reliquas res providentius. De mea autem benevolentia erga te potes ex eodem Phania cognoscere, tamen videntur etiam aliquæ meæ partes. Sic enim persuade, carissimum te mihi esse cum propter multas suavitates ingeni, humanitatis tuæ, turn quod ex tuis Htteris et ex multorum sermonibus intellego, omnia. Quod cum perficiam profecto, ut nostra consuetudine et gratia et crebritate et magnitudine officiorum meorum sarciam idque me (quoniam tu puto non invita Minerva esse facturum quam quideni ego, forte de sumpsero, non solum Pallada, sed etiam App iada nominabo. Libertus tuus, antea mihi minus notus sed ut mihi reddidit ate plenas et amoris et mirifice ipse suo sermone subsecutus ejus oratio cum de animo tuo, de sermonibus, quos de me haberes quotidie, mihi narraret. Quid quæris Biduo factus est mihi familiaris, tamen, ut Phaniam valde sim desideraturus quern cum Romam remittes, quod (ut putabamus) celeriter eras facturus, omnibus de rebus, quas quas curari ame voles, mandata des velim. L. Valerium, jureconsultum, valde commendo sed etiam

Non est jureconsultus. Melius enim cavere volo, quam ipse Valde hominem diligo est ex meis domesticis atque intimis familiaribus. Omnino agit gratias sed idem meas

Maximum apud te pondus habituras. Id eum ne te etiam atque etiam rogo. [Vale.]

Cum et contra voluntatem meara et præter opinionem ut mihi cum imperio provinciam necesse multis et molestiis cogitationibusque meis hæc una consolatio occurrebat, quod neque amicior, quam ego sum, quisquam posset succedere, neque ego ab provinciam accipere, qui mallet earn mihi quam maxime aptam explicatamque tradere. Quod tu quoque eamdem de mea voluntate erga spem habes, ea profecto numquam A maximo opere, pro nostra summa conjunctione tuaque humanitate, etiam atque etiam quæso peto, quibuscumque rebus poteris autem prospicias consulas rationibus meis. Vides ex senatusconsulto provinciam esse habendam. Eam (quoad facere potueris) quam expeditissimam mihi mihi quasi decursus mei

Ego quod veniet mentem mea valde rogo. Pluribus verbis ad te scriberem, aut tua humanitas longiorem orationem exspectaret, aut nostra amicitia pateretur, aut res verba desideraret ac non pro ipsa loqueretur. Hoc velim persuadeas, rationibus meis a provisum esse magnam ex eo et perpetuam voluptatem esse capturum. Vale.

M. APPIO PULCHRO

A.D. Kalendas lunias Brundlsium cum venissem, Q. Fabius Vergilianus,^ legatus tuus, mihi

Eaque me ex mandatis monuit, quæ non modo mihi, ad quern pertinebant, sed universo senatui venerant mentem, præsidio firmiore opus esse ad istam provinciam. Censebant enim omnes

Ut supplementum meis et Bibuli legionibus scriberetur. Id cum Sulpicius consul passurum se negaret, multa nos quidem questi sumus, sed tantus consensus senatus ut mature proficisceremur, parendum ut itaque fecimus. Nunc, quod aquas Romæ successor! Conjunctissimo et amicissimo commodare potest qui provinciam tradit, ea, pro nostra consociatissima voluntate, cura ac diligentia tua complectare ut omnes intelligant, nee me benevolen-

Cuiquam succedere, nee te amiciori potuisse

[2]2 Provinciam tradere. Ex quarum ad me exemplum quas in senatu recitari

Intellexeram, permultos ate milites esse dimissos sed mihi Fabius idem demonstravit, id te cogitasse facere, sed cum ipse ate discederet, integrum militum numerum Id ita pergratum mihi exiguas copias, quas habuisti, quam minime imminueris qua de re senatusconsulta, quæ facta sunt, ad te missa esse arbitror. Equidem pro eo, quanti te quidquid approbabo sed te quoque confido ea facturum, quæ mihi intelHges maxime esse accommodata. Ego G. Pomptinum, legatum meum, Brundisi exspectabam, eumque ante Kalendas lun. Brundisium venturum arbitrabar. Qui cum venerit, quæ primum navigandi nobis facultas data utemur.

M. APPIO PULCHRO

Pridie Nonas lun. Cum essem Brundisi, tuas accepi, quibus erat scriptum, te L. Clodio mandasse, quæ ilium mecum loqui Eum sane exspectabam, ut quæ aquam primum cognoscerem. Meum studium erga et officium tametsi multis jam rebus spero esse cognitum, tamen maxime declarabo, quibus plurimum

Potero, tuam mihi existimationem et dignitatem carissimam Mihi Q. Fabius Vergilianus et C. Flaccus, Luci et sime M. Octavius, Cnæi demonstravit me a plurimi quod egomet multis argumentis jam antea judicaram, maximeque Libro Augurali, quern ad me amantissime scriptum, suavissimum Mea omnia summæ^ necessitudinis constabunt. Nam cum te ipsum, ex quo tempore tu me quotidie turn cesserunt etiam conjunctiones necessariorum tuorum. Duo enim duarum ætatum plurimi Cn. Pompeium, tuæ socerum, et M. Brutum, generum tuum collegique conjunctio, præsertim tarn honori-

Ate approbata, non mediocre vinculum mihi quidem videtur ad voluntates nostras copulandas. Sed et Clodium convenero, ex sermone ad scribam plura, et operam dabo, te ut quam primum videam. Quod manendi causam earn fuisse, ut me convenires, id mihi, ne mentiar, est gratum.

M. T. D. APPIO PULCHRO

Tralles veni d. Kalend. Sextiles. Ibi mihi præsto fuit L. Lucilius cum mandatisque tuis quo quidem homine neminem potuisti nee mihi amiciorem, nee (ut arbitror) ad ea cognoscenda, quæ scire volebam, aptiorem prudentioremve mittere. Ego autem et tuas litteras legi libenter et audivl Lu ciUum diU genter. Nunc, quoniam et tu ita sentis (scribis enim, quæ de nostris ego ad te scripserim, etsi jucunda fuerint, tamen, quoniam ex alto repetita non necessaria te putasse) et re vera, confirmata amicitia et perspecta commemoratio officiorum supervacanea est earn partem orationis prætermittam tamen agam, ut debeo, gratias. Animadverti enim et didici ex tuis te omnibus in rebus habuisse rationem, ut mihi consuleres præstitueresque et præparares quodammodo omnia, quo mea ratio facilior et solutior esse posset.

[2]2 Hoc tuum officium cum mihi gratissimum esse dicam,

An important Lydia. Curæ atque jam, primum ut tuique

Amicissimum. Quod quibus adhuc non

Perspeetum, mihi magis, nos hoc animo

Quam non videntur, Sed profecto

Agetur. Sed hæc melius quam

Aut Quod itinerum meorum

Nonnullam dubitationem videtur adducere, Brundisi eum loquerer cum Phania, veni

Eum sermonem, ut 3icerem, me ad eam partem provinciæ primum venturum, quo maxime Tunc mihi quod

Tu decedere, per accommodatum

Ad Sidam, maritimam partem

Minime faciendum Laodiceæ

Ad meum adventum. Erat mihi multo brevius multoque commodius, cum præsertim Ego meum consilium exponam. Kal.

Puto me Laodiceæ perpaucos dum pecunia quæ mihi ex publica permutatione debetur, commorabor. Deinde fæjam ad exercitum, ut Idus putem me ad Iconium Sed quid nunc me scribendo progredi cœpero, quam celerrime potero, quarn creberrimis fæjam, ut nota omnis dierum atque itinerum meorum. Oneris imponere nee audeo quidquam nee debeo. Sed, quod tuo commodo utriusque nostrum magni

Ut videam ante quam decedas. Quam Tibi de rebus sum ante mandaturus per

Quam desperaro coram me tecum agere

Ante adventum meum provinciæ præesset cum ego Ephesi fuitque mecum triduum quod ego Ephesi commoratus sum, nee ex eo quidquam quod amandatum

M. APPIO PULCHRO

Tamen multo magis meo facto delector, quam tuo. Ego enim Brundisi quæsivi ex Phania, cujus mihi videbar et fidelitatem erga te perspexisse et nosse locum, quem apud te teneret, quam in partem provinciæ maxime putaret te velle ut in succedendo primum venirem. Cum respondisset, me gratius facere posse, quam

Ad Sidam navigassem, minus dignitatis habebat adventus, et ad multas res mihi minus

[2]2 Erat aptus, tamen me dixi facturum. Idem ego cum L. Clodium Corcyræ convenissem, hominem

Conjunctum, ut mihi, cum cum loquerer, tecum loqui viderer, dixi me facturum ut in eam partem, quam Phania rogasset, primum venirem. Tunc mihi cum gratias egisset, magno opere ame ut Laodiceam protinus irem te in prima provincia velle esse, ut quam primum decederes quin, ego successor essem, quem tu cuperes videre, te antea, quam. Successum decessurum fuisse quod quidem erat consentaneum cum quas ego Romæ acceperam ex quibus perspexisse mihi videbar, quam festinares decedere. Clodio, me esse facturum, ac multo quidem libentius, quam esset faciendum, quod promiseram Phaniæ. Itaque et consilium mutavi, et ad te statim mea manu scriptas

Misi, quas quidem ex tuis intellexi

Mature ad te esse perlatas. Hoc ego meo facto valde delector. Nihil enim potuit amantius, Considera nunc vicissim tuum. Non modo non

Ubi me quam primum videre posses, sed eo

Quo ego te ne persequi quidem possem triginta diebus, qui ad decedendum lege (ut opinor) Cornelia constituti essent, ut tuum factum

Qui, quo animo inter nos simus, ignorent, hominis (ut lenissime dicam) et fugientis congressum, meum vero conjunctissimi et amicissimi esse deatur. Ac mihi tamen ante, quam in provinciam venirem, redditæ sunt ate quibus te Tarsum demonstrabas, tamen mihi non dubiam spem mei conveniendi afFerebas cum interea, credo equidem, malevoli homines enim patet hoc vitium),^ sed tamen probabilem materiam nacti sermonis, ignari meæ constantiæ, conabantur alienare ate voluntatem meam qui te forum Tarsi agere, statuere multa, decernere, judicare dicerent, cum posses jam suspicari, esse successum quæ ne ab quidem solerent, qui brevi tempore

[6]6 Succedi putarent, Horum ego sermone non movebar quin etiam (credas mihi velim), quid tu ageres, levari me putabam molestia et ex annua provincia, quæ mihi longa videretur, prope jam unde eim mensium provinciam factam esse gaudebam, absenti mihi unius mensis labor detractus Illud (vere dicam) me movet, in tanta militum paucitate abesse tres cohortes, quæ plenissimæ, nee me ubi Molestissime autem quod, te ubi visurus sim, nescio eoque ad te tardius

Quod quotidie te ipsum exspectabam cum interea ne quidem accepi, quæ me docerent, quid ageres, aut ubi te visurus essem. Itaque virum fortem mihique in primis probatum, D. Antonium, præfectum evocatorum, misi ad

Videretur, cohortes traderes dum tempus anni esset idoneum, aliquid negoti gerere possem. In quo, tuo consilio ut me sperarem esse usurum, et amicitia nostra et litteræ tuæ fecerant, quod ne nunc quidem despero. Sed plane, quando aut ubi te visurus sim, ad me ne suspicari

[6]6 Quidem possum. Ego, ut me amicissimum esse et æqui et iniqui intellegant, curabo. De tuo me animo secus existimandi nonnihil dedisse. Id correxeris, mihi valde gratum Et, ut habere rationem quo loco me salva lege Cornelia convenias, ego provinciam veni pridie Kal. Sext. Ciliciam per Cappadociam castra movi ab Iconio pridie Kalendas Sept. Nunc tu et ex diebus, et ex ratione putabis me esse conveniendum, constitues, quo loco id com-

M. APPIO PULCHRO

Pluribus verbis ad te scribam, cum plus nactus

Hæc subito, cum Bruti pueri Laodiceæ me convenissent et se Romam properare Itaque nuUas præterquam ad et ad Brutum, dedi Legati Appiani mihi volumen ate plenum querelæ iniquissimæ reddiderunt, quod eorum ædificationem meis impedissem. Eadem autem epistula petebas, ut eos quam primum, ne in hiemem inciderent, ad facultatem ædificandi liberarem et simul peracute querebare, quod eos tributa exigere vetarem prius, quam ego re cognita permisissem genus enimquoddamfuisseimpediendi, cum ego cognoscere non possem, cum ad hiemem me ex recepissem. Ad omnia accipe et cognosce æquitat emi expostulationis tuæ. Primum, cum ad me aditum esset ab qui dicerent-a se tolerabilia tributa quid habuit me scribere, ne facerent ante, quam ego rem causamque cognossem Non poteram, credo, ante hiemem enim Quasi vero ad cognoscendum ego ad

Non ad me venire debuerint. Tam longe inquis. Quid cum dabas per quas mecum agebas, ne eos impedirem, quo minus ante hiemem ædificarent, non eos ad me vent ures arbitrabare Tametsi id quidem fecerunt Quas eas mihi post brumam reddiderunt. Sed et multo plures qui de recusent, quam qui exigi velint et me tamen, quod te existimem.

[4]4 Esse facturum. De Appianis hactenus. A Pausania, Lentuli accenso meo, audivi, cum diceret te seeum esse questum, quod obviam non prodissem. Contempsi nee potest me quidquam superbius Cum puer tuus ad me secunda fere venisset, isque te ante lucem Iconium mihi venturum nuntiasset, incertum[que], utra cum essent duæ, altera Varronem, tuum simum, altera Q. Leptam, præfectum fabrum meum,

Obviam misi mandavi utrique eorum, ut a ad me excurrerent, ut obviam possem. Currens Lepta venit mihique nuntiavit te jam castra prætergressu messe. Confestim Iconium veni. Cetera jam nota sunt. An ego obviam non prodirem primum Appio Claudio deinde imperatori deinde more majorum deinde, quod caput amico præsertim cum in genere multo etiam ambitiosius facere soleam, quam honos meus

[6]6 Dignitas postulat. Sed hæc hactenus. LUud idem Pausanias dicebat te dixisse Quidni Appius Lentulo, Lentulus Ampio processit obviam, Cicero Appio noluit Quæso, etiamne tu has ineptias, homo (mea sententia) summa prudentia, multa etiam doctrina, plurimo rerum usu, addo urbanitatem, quæ

Mendelssohn ante ad me MR.

Maxima imperia, ut mihi neque ad honorem neque ad gloriam deesse putarem, rem quidem numquam, sed parem me

Factum. Nee, mehercule, existimare minus tua causa velim hoc assequere, quaui partem tu minus laborem. Hæc ad te

Fretus conscientia mei benevolentiæque, quam ame certo susceptam, quoad tu conservabo.

M. PROCOS. APPIO PULCHRO IMP.

Quantum ex intellegere potui, videbam, te banc epistolam, cum ad Urbem esse lecturum, refrigerato jam levissimo sermone hominum provincialium, tamen, cum tu tam multis verbis ad me de improborum oratione faciendum putavi, ut brevi sponderem. Sed prima duo capita epistulæ tuæ tacita mihi quodammodo relinquenda sunt. Nihil enim habent, quod aut definitum aut certum,

Me vultu taciturnitate non esse amicum idque pro cum aliquid ageretur, et nonnullis in potuisse. Hoc totum possum intellegere sed cum

Ne quid dicatur quidem, quidem meos multos et et ex superiore et ex æquo loco sermones habitos cum tua summa laude et cum magna nostræ ad te vere potuisse Nam, quod ad legates quid ame potuit aut elegantius aut quam ut sumptus egentissimarum civitatum minuerem, sine imminutione la ntibus Nam mihi totum genus legationum tuo nomine proficiscentium notum non Apameæ cum essem, multarum civitatum principes ad me detulerunt, sumptus decerni nimis magnos, cum solvendo non essent. Hie ego multa simul cogitavi. Primum hominem non solum sapientem, verum etiam (ut nunc loquimur) urbanum, non arbitrabar genere legationum delectari idque me arbitror Synnadis pro tribunali multis verbis disputavisse, — primum, Appium Claudium senatui populoque Romano, non Midæensium testimonio ea enim mentio facta sed sua sponte, esse laudatum deinde me accidere multis, ut eorum causa legationes Romam venirent, sed legationibus non meminisse ullum tempus laudandi aut locum dari studia mihi eorum placere, quod in te bene merito grati essent consilium totum videri minima necessarium. Si autem vellent declarare in eo officium suum, laudaturum me, qui suo sumptu functus esset concessurum,

Legitimo, non permissurum, Quid enim reprehendi potest, quod addis, visum esse quibusdam edictum meum quasi consulto ad istas legationes impediendas esse accommodatum lam non tam mihi videntur injuriam facere, qui hæc disputant, quam cujus aures ad hanc disputationem

[4]4 Patent. Romæ composui edictum addidi,

Quod publicani me rogarunt, cum Samum ad me venissent, ut de tuo edicto totidem verbis transferrem in meum. Diligentissime scriptum caput quod pertinet ad minuendos sumptus civitatum quo in capite sunt quædam nova salutaria bus, quibus ego magno opere delector. Hoc vero, ex quo suspicio nata me exquisisse aliquid, in quo te ofFenderem, tralaticium Neque enim eram tam desipiens, ut privatæ causa legari putarem, qui et non privato, et pro re non privata sua, sed publica, non private, sed in publico orbis terræ consilio, id est in senatu, ut gratias agerent, mittebantur neque, cum edixi, ne quis injussu meo proficisceretur, exclusi eos, qui me in castra, et qui trans Taurum persequi non possent. Nam id est maxime in tuis ridendum. Quid enim erat, quod me persequerentur in castra, Taurumve transirent, cum ego Laodicea usque ad Iconium iter ita fecerim, ut me omnium illarum diœcesium, quæ Taurum sunt, omniumque earum civitatum magis-

[5]5 Tratus legationesque convenirent Nisi forte postea cœperunt legare, quam ego Taurum transgressus sum quod certe non ita est. Cum enim Laodiceæ, cum Apameæ, cum Synnadis, cum Philomelii, cum Iconii essem, quibus in oppidis omnibus commoratus sum, omnes jam istius generis legationes erant constitutæ. Atque hoc tamen te scire volo, me de isto sumptu legationum aut minuendo aut remittendo decrevisse quod principes civitatum ame postulassent, ne in venditionem tributorum et illam acerbissimam exactionem (quam tu non ignoras) capitum atque ostiorum inducerentur sumptus minime necessarii. Ego autem cum hoc suscepissem, non solum justitia, sed etiam misericordia adductus, ut levarem miseriis perditas et perditas maxime per magistratus suos, non potui sumptu non mones ad te delati de me sunt, non debuisti credere.

Autem hoc genere quæ mentem veniant, attribuas, genus sermonis inducis in amicitiam minime Ego provincia detrahere de tua fama umquam cogitassem, non ad generum tuum, neque ad libertum tuum Brundisi, neque ad præfectum fabrum Corcyræ, quern in locum me venire retulissem. Quare potes, doctissimis hominibus auctoribus, quorum sunt de amicitia gerenda præclarissime genus hoc totum orationis " disputabant ego contra disserebam dicebant ego negabam." An mihi de te esse dictum umquam putas ne hoc quidem, quod, cum me Laodiceam venire Taurum ipse quod iisdem diebus meus conventus erat Apameæ, Synnadis, Philomeli, tuus Tarsi Non dicam plura, ne, in quo te obiurgem, quæ loqui ipse tua summa culpa est autem tecum hæc loquuntur, tua tamen, quod culpa nonnuUa Mea tota amicitia nostra constans gravis reperietur. Quod qui me astutiorem quid potest esse quam, cum absentem semper defenderim, cum præsertim mihi usu venturum non ut ego quoque absens ate defendendus essem, nunc committere, ut tu jure optimo me absentem deserere posses Unum genus excipio sermonis, quo persæpe aliquid quod putem

Aut legatorum tuorum cuipiam, aut præfectorum aut tribunorum militum male quod tamen ipsum non mehercule adhuc me audiente, ut aut gravius diceretur, aut impurius,^ quam mecum Corcyræ Clodius locutus cum eo genere maxime quereretur, aliorum improbitate minus felicem Hos ego sermones, quod et multi sunt, et tuam existimationem, ut ego non ofFendunt, numquam, sed non valde

Quis qui neminem bona gratiam putet redire posse, non nostram perfidiam coarguit, sed indicat suam simulque non de me pejus quam de te existimat. Sin autem quem mea provincia non delectant, et quadam dissimilitudine institutorum meorum ac tuorum

Putat, cum uterque nostrum recte sed non idem uterque secutus hunc ego amicum habere

Annus, propter quamdam temporum), non debent mirari homines, cum natura semper ad largiendum ex aheno fuerim

Temporibus, quibus moventur, iisdem ego movear De rebus urbanis quod me certiorem cum per mihi gratum tum quod omnia mea mandata curæ In quibus unum

Præcipue rogo, ut ne quid mihi ad hoc negoti aut accedat aut temporis, Hortensiumque, nostrum collegam famiharem, umquam mea causa quidquam aut aut de hac quoque sententia bima decedat quia mihi

Tarso Nonis Octobr. Amanum versus pro-

Sumus. Hæc cum

Haberem agro Mopsuhestiæ, quid egero, scribam ad neque domum umquam ad meos velim. De Parthis quod quæris, fuisse nullos puto. Arabes qui fuerunt, admixto Parthico ornatu, cuntur omnes revertisse. Hostem esse in Syria negant ullum. Tu vellem ad me quam sæpissime et de tuis rebus scribas et de meis et de omni publicæ statu, de quo sum eo magis quod ex tuis cognovi Pompeium nostrum in Hispaniam iturum.

M. D. APPIO PULCHRO

Vix tandem legi dignas Appio Clodio, plenas humanitatis, diligentiæ. Aspectus videlicet Urbis tuam pristinam urbanitatem reddidit. Nam, quas ex itinere ante, quam ex Asia egressus esses, ad me unas de legatis ame prohibitis alteras de Appianorum ædifieatione impedita, legi perinvitus. Itaque conscientia meæ constantis erga te voluntatis re-

Subiratus. Vero quas Philotimo liberto meo dedisti, cognovi intellexique in provincia multos qui nos, quo animo inter nos sumus, esse noUent ad Urbem vero ut accesseris, vel potius ut primum tuos videris, cognosse te ex

Qua in te absentem qua in omnibus tuendis erga te observantia et constantia fuissem. Itaque quanti illud me æstimare putas, quod est in meam dignitatem pertineat, etsi vix possit, tamen te parem mihi gratiam relaturum Tu vero facile facies. Nihil est enim, quod studio et bene-

[2]2 Volentia, vel amore potius, non possit. Ego, etsi et ipse ita judicabam, et fiebam crebro a meis per litteras certior, tamen maximam lætitiam cepi ex tuis de spe minime dubia et plane explorata triumphi tui neque vero ob eam causam, quo ipse facilius consequerer, nam id quidem eTTiKovpeiov est sed, mehercule, quod tua dignitas atque amplitudo mihi est ipsa cara per se. Quare quoniam plures tu habes, quara ceteri, quos scias in hanc provinciam proficisci, quod te adeunt fere omnes,

Quid velis, gratissimum mihi feceris, ad me, simul atque adeptus quod et tu confidis et ego opto, litteras miseris. Longi subselli (ut noster Pompeius appellat) judicatio et mora quem tibi item unum alterumve diem abstulerit (quid enim potest amplius tua tamen dignitas suum locum obtinebit. Sed, me ame diligi ad me litteras,

[3]3 Ut quam primum lætitia mittito. Et velim, reliquum quod est promissi ac muneris tui, mihi based on expediency. Persolvas. Cum ipsam cognitionem augurii consequi cupio, turn mehercule incredibiliter studiis erga me muneribusque delector. Quod autem ame tale quiddam desideras, sane mihi considerandum quonam te remunerer potissimum genere nam profecto non est meum, qui in scribendo (ut soles admirari) tantum industriæ ponam, committere, ut in scribendo neglegens fuisse videar, præsertim cum id non modo neglegentis, sed etiam

[4]4 Ingrati animi crimen futurum Verum hæc videbimus. Quod polHceris, velim pro tua diligentiaque et pro nostra, non instituta, sed jam inveterata amicitia cures, enitare, ut suppHcatio nobis quam honorificentissime quam primumque decernatur. Omnino serius misi quam vellem in quo cum

Navigandi odiosa, tum in ipsum cessum senatus incidisse credo meas. Sed id adductus auctoritate et consilio tuo idque ame recte factum puto, quod non statim, ut appellatus imperator sim, sed rebus additis æstivisque confectis miserim. Hæc igitur erunt curæ, quemadmodum ostendis, meque totum et mea et meos commendatos habebis.

M. T. D. APPIO PULCHRO

Cum est ad nos allatum de temeritate eorum, qui tibi negotium facesserent, etsi graviter primo nuntio commotus sum, quod nihil tam præter opinionem meam accidere potuit, tamen, ut me collegi, cetera mihi facillima videbantur, quod et in te ipso maximam spem, et in tuis magnam habebam multaque mihi veniebant in mentem, quamobrem istum laborem etiam honori putarem fore. Illud plane moleste quod certissimum et justissimum triumphum hoc invidorum consilio esse tibi ereptum videbam. Quod tu tanti facies, quanti ego semper judicavi faciendum esse, facies sapienter, et ages victor ex inimicorum dolore triumphum justissimum. Ego enim plane video fore, nervis, opibus, sapientia tua, vehementer ut inimicos tuos pœniteat intemperantiæ suæ. De me contestans omnes deos, promitto atque confirmo, me pro tua dignitate (malo enim dicere, quam pro salute) in hac provincia, cui tu præfuisti, rogando deprecatoris, laborando propinqui, auctoritate cari hominis (ut spero) apud gravitate imperatoris suscepturum atque partes. Omnia volo ame et postules et exspectes vincam meis

[2]2 Cogitationes tuas. Q. Servilius perbreves mihi ate reddidit, quæ mihi tamen nimis longæ visæ sunt injuriam enim mihi putabam, cum rogabar. Nollem accidisset tempus, in quo perspicere posses, quanti quanti Pompeium, quem unum ex omnibus ut debeo, plurimi, quanti Brutum facerem (quamquam in consuetudine quotidiana perspexisses, sicut perspicies) sed, quoniam quid ame prætermissum commissum facinus et admissum dedecus confitebor.

[3]3 Pomptinus, qui ate tractatus est præstanti ac singulari cujus tui benefici sum ego præstat memoriam benevolentiamque, quam debet qui, cum maximis rebus suis coactus ame invitissimo decessisset, tamen, ut vidit interesse tua, conscendens jam navem, Epheso Laodiceam revertit. Talia te cum studia videam habiturum esse innumerabilia, plane dubitare non possum, quin

An agent Appius Claudius.

Omnibus video perpetuum summo possimus. Quæ de hominum atque ordinum omnium

Maxime jucunda acciderunt eademque ad me quæ debeantur vero remanere etiam nunc mearum. Vero mihi permirum tantam ceretur patroni omnium fortunarum ac rationum suarum præsertim cum tu omnibus ornamentis scriptus, de quo item sermone multa scripta sunt abs Ego autem cum eo, qui tuas mi citias suscepisset, veterem conjunctionem missem, quam novam conciliassem neque enim de meo erga te studio dubitare debes, neque id est obscurum cuiquam in provincia, nee Romæ

[6]6 Sed tamen significatur in suspicio quædam et dubitatio tua, de qua alienum tempus est mi tecum expostulandi, purgandi autem mei necessarium. Ubi enim ego cuiquam legationi impedimento, quo minus Romam ad laudem tuam mitteretur aut in quo potui, te palam odissem, minus, quod obesset, facere clam, magis aperte inimicus esse Quod essem ea qua sunt qui in nos hæc conferunt, tamen ea

Certe non fuissem, ut aut in obscuro odio apertas aut, in quo nocerem, summam ostenderem voluntatem nocendi. Ad me adire quosdam memini, nimirum ex Epicteto, qui dicerent, nimis magnos sumptus legatis decerni quibus ego non tam imperavi, quam censui, sumptus legatis quam maxime ad legem Corneliam decernendos. Atque in eo ipso me non perseverasse, testes sunt rationes civitatum, in quibus, quantum quæque legatis datum induxit. Te autem quibus mendaciis homines onerarunt non modo sublatos sumptus, sed etiam a

Eamque causam multis omnino non eundi

Quererer tecum atque expostularem, ut supra purgare me hoc tuo tempore, quam accusare mallem, idque putarem quamobrem non debueris credere, pauca dicam. Nam me virum bonum, dignum eaque animi, non minimi consih maximis rebus sp ectum habes, me, non modo perfidiosum quidem aut jejunum debes agnoscere. Sin autem me astutum occultum juvat quid quod minus cadere ejusmodi naturam quam aut existimationem oppugnare cujus laudem domi defenderis aut ea animum

Ad perfidiam, quod ad indicandum odium apertissimum ad nocendum levissimum Quid autem, cur ego tam essem, cum gentia mea vicerim Quod maxime omnia ad suam quid mihi tandem non modo amicitiam apud majores nostros non sed ne cooptari quidem sacerdotem omittam tam multa atque umquam

Quemquam aut facere potuit aut quanti ego Cn. Pompeium, socerum tuæ dignitatem, memetipsum mihi per ilium reslitutum

Non commisit quid non mecum communicavit quid de senatu, cum per quemquam maluit quibus me rebus non orna-

Qua humanitate contentionem meam cum armis denique Quibus quidem temporibus hæc eo gra hæc animi

Non modo ut Phrygi aut Lycaoni, quod tu sed ne summorum quidem hominum malevolis de me sermonibus Hujus cum gener tuus, cumque, præter banc conjunctionem quam Cn, Pompeio carus quamque jucundus, intellegam, quo tandem animo esse debeo cum præsertim eas ad me quibus, etiamsi

Sum amicissimus, essem, placarer tamen totumque me ad de me meriti voluntatem nutumque converterem. Sad hæc hactenus. Bus enim etiam quam necesse

Nunc quæ ame perfecta quæque

Sunt, cognosce Atque hæc agimus

Agemus magis pro dignitate, quam pro periculo

Te enim spero) propediem censorem audiemus; Cujus magistratus quæ sunt maximi animi summique et accuratius, quam hæc, quæ nos de te agimus, cogitanda esse censeo.

M. APPIO PULCHRO (uT SPERo) CENSORI

Ad Pyramum,

Cum essem ad fluvium Pyramum, redditæ mihi sunt uno tempore ate epistolæ duæ, quas ad me Q. Tarso miserat. Earum

Erat ascripta Nonarum Aprilium quæ mihi recentior videbatur, non Respondebo igitur superiori prius, in qua scribis ad me de absolutione maiestatis. De qua etsi permultum ante ee rtior factus eram nuntiis, fama denique ipsa (nihil enim fuit clarius non quo quisquam aliter putasset, sed nihil de insignibus ad laudem obscure nuntiari solet), tamen eadem lætiora fecerunt mihi tuæ litteræ, non solum quia planius loquebantur et uberius, quam vulgi sermo, sed etiam, quia magis videbar tibi gratulari, cum de te ex te ipso audiebam. Complexus igitur sum cogitatione te absentem epistolam vero osculatus, etiam ipse mihi gratulatus sum. Quæ enim a cuncto populo, asenatu, a judicibus ingenio, industriæ, virtuti bu untur (mihi ipse assentor fortasse, cum ea esse in me fingo), mihi quoque ipsi tribui puto. Nee tam gloriosum exitum tui judici exstitisse, sed tam pravam inimicorum tuorum mentem fuisse mirabar. De ambitu vero quid interest, inquies, an de maiestate Ad rem nihil. Alterum enim non attigisti, alteram auxisti. Verumtamen est maiestas (etsi Sulla noluit,^ ne in quemvis impune declamari

In crimen læsæ maiestatis populi Romani, applicambitus. Liceret) ambigua^ ambitus vero ita apertam vim habet, ut aut accusetur improbe aut defendatur. Qui enim facta aut non facta largitio ignorari potest Tuorum autem honorum cursus cui suspectus umquam Me miserum, qui non adfuerim quos ego risus excitassem Sed de maiestatis judicio duo mihi ex tuis jucundissima fuerunt unum, quod te ab ipsa republica defensum quæ quidem, etiam in summa bonorum et fortium civium copia, tueri tales viros deberet, nunc vero eo magis, quod tanta penuria est in omni vel honoris vel ætatis gradu, ut tarn orba civitas tales tutores complecti debeat alterum, quod Pompei et Bruti fidem benevolentiamque mirifice laudas. Lætor virtute et cum tuorum necessariorum, meorum amicissimorum, turn alterius, omnium sæculorum et gentium principis, alterius, jampridem juventutis, celeriter (ut spero) De mercenariis bus a suis civitatibus notandis, lam factum aliquid est per Flaccum, ame, cum per Asiam

[4]4 Decedam. Nunc ad alteram epistulam venio. Quod ad me quasi formam communium temporum et totius reipublicæ misisti expressam, prudentia litterarum tuarum valde mihi est grata. Video enim et pericula leviora, quam timebam, et majora præsidia, quidem (ut scribis) omnes vires se ad Pompei ductum applicaverunt, tuumque simul promptum animum et alacrem perspexi ad defendendam rempublicam, mirificamque cepi voluptatem ex hac tua diligentia, quod, in summis tuis occupationibus, mihi tamen reipublicæ statum per te notum esse voluisti. Nam Augiirales Lihros ad commune utriusque nostrum otium serva ego enim, ate cum tua promissa per litteras flagitabam, ad Urbem te otiosissimum esse arbitrabar. Nunc tamen, ut ipse polliceris, pro Augurali hus Libris, Orationes tuas con-

[5]5 Fectas omnes exspectabo. D. Tullius, cui mandata ad me dedisti, non convenerat me nee erat jam quisquam mecum tuorum præter omnes meos, qui sunt omnes Stomachosiores meas litteras quas dicas esse, non intelligo. Bis ad te me purgans diligenter, te leniter accusans in eo, quod de me cito credidisses quod genus querellæ mihi quidem videbatur esse amici sin displicet, non utar eo ignoscere hæsitationi meæ. Ego vero velim mihi Tu Uiæque meæ, sicut tu amicissime et suavissime optas, prospere evenire ea, quæ me insciente facta sunt a meis sed cecidisse, ut agerentur eo tempore (spero omnino cum aliqua et opto) verumtaræn plus me in hac spe tua sapientia et humanitas consolatur, quam opportunitas temporis. Itaque, quemadmodum expediam exitum hujus sti tutæ orationis, non reperio. Neque enim dicere quidquam debeo ea de quam tu ipse ominibus optimis prosequeris, neque non me tamen mordet aliquid in quo unum non vereor, ne tu parum perspicias, ea, quæ gesta sunt, ab esse gesta, quibus ego mandaram, ut cum tam longe abfuturus essem, ad me ne referrent, agerent, quod

[3]3 Probassent. In hoc autem mihi occurrit, Quid tu adfuisses Rem probassem de tempore, te invito, sine consilio egissem tuo. Vides sudare me, jamdudum laborantem, quomodo ea tuear, quæ mihi tuenda sunt, et te non offendam. Leva me igitur hoc onere. Numquam enim mihi videor tractasse causam Sic habeto tamen jam tunc omnia negotia cum summa tua dignitate diligentissime confecissem, tametsi videbatur ad meum erga te pristinum enim ad me non non solum auctoritate

Sententia quibus ego a contentus eram, sed etiam opera, domum veniendo, conveniendis meis, nullum munus cuiquam reliquum Hæc mihi ampliora multo quam propter quæ hæc labo assequi Itaque mihi propono fructum amicitiæ nostræ ipsam amicitiam, qua

Uberius, præsertim quibus uterque nostrum devinctus Nam me pro-

Republica socium, de qua idem sentimus,

Quotidiana conjunctum quæ colimus. Vellem fortuna quanti ego omnes tuos tu meos facere posses quod tamen ipsum, nescio qua permotus animi

Non despero. Sed hoe ad nostrum onus. Velim habeas, quod

Hac novata, additum potius ad meum erga studium, videbatur addi

Quam quidquam detractum. Cum hæc scribebam, censorem jam esse sperabam. Eo brevior hæc ut adversus magistrum morum, modestior.

M. D. SER. SULPICIO

Gaius Trebatius, familiaris meus, ad me te ex se quæsisse, quibus in essem, molesteque te ferre, quod me propter valetudinem tuam, cum ad Urbem accessissem, non vidisses, et hoc tempore velle te mecum, propius accessissem, de utriusque nostrum communicare. Utinam, Servi, rebus enim est dicendum) colloqui potuissemus inter nos profecto aliquid opis occidenti reipublicæ tulissemus. Cognoram enim jam absens

Hæc mala multo ante providentem, defensorem Ego autem, cum consilium tuum probarem et idem ipse sentirem, nihil proficiebam. Sere enim veneram solus eram rudis esse videbar in causa incideram in hominum pugnandi cupidorum insanias. Nunc, quoniam jam videmur opitulari posse publicæ, quid in quo nobismetipsis consulere possimus, non ut aliquid ex pristino statu nostro retine araus, sed ut quam honestissime lugeamus, nemo est omnium, quicum potius mihi, quam tecum, communicandum putem. Nee enim clarissimorum virorum, quorum similes esse debemus, exempla neque doctissimorum, quos semper præcepta te fugiunt. Atque ipse antea ad te scripsissem, te frustra in senatum sive potius in conventum senatorum esse venturum, ni veritus essem, ne ejus animum ofFenderem, qui ame, ut te imitarer, petebat. Cui quidem ego, me cum rogaret, ut adessem in senatu, eadem omnia, quæ ate de pace et de Hispaniis dicta sunt, ostendi me esse dicturum.

[2]2 Res vides quo modo se habeant orbem terrarum, imperiis distributis, ardere bello Urbem sine legibus, sine sine jure, sine fide relictam direptioni et incendiis. Itaque mihi venire in mentem potest, non modo quid sperem, sed many of vix jam quid audeam optare. Sin autem homini prudentissimo, videtur nos quamquam longius etiam cogitabam ab Urbe cedere, cujus jam etiam nomen invitus audio, tamen propius accedam. Trebatioque mandavi, quid tu eum ad me mittere, ne recusaret idque ut velim quern tuorum fidelium ad me mittas ne aut exire ex Urbe necesse aut mihi accedere. Ego tantum quantum mihi fortasse arrogo, ut exploratum habeam, quidquid nos de communi sententia statuerimus, id omnes homines probaturos.

A. Kal. Maias cum essem Cumano, accepi tuas quibus cognovi, non prudenter Philotimum, qui cum abs te mandata haberet, ut de omnibus rebus, ipse ad me non tuas misisset quas

Breviores quod eum perlaturum putasses. Sed tamen, postquam tuas Postumia tua me convenit et Servius noster. His

Ut tu Cumanum venires quod etiam

[2]2 Mecum, ut ad scriberem, egerunt. Quod meum

Possim, quam Quid enim quod audeam suadere homini summa summaque prudentia quid rectissimum quærimus, perspicuum quid maxime ex rectum honestumque non potest dubium, quid faciendum nobis Quod existimas meam causam conjunctam cum utroque nostrum, cum optime sentiremus, Nam omnia utriusque ad concordiam gratiam quoque nos ab eo defendenda pace arbitrabamur. Quantum nos quem locum deducta Neque solum ea

Quæ geruntur, quæque jam gesta sed dendum putem. In quo videtur de sequamur. Omnino cum miserior numquam enim constitui potest, quod non incurrat in magnam aliquam difficultatem. Tu, videbitur, censeo

Habes jam statutum, quid agendum putes, in quo non conjunctum consilium tuum cum meo, supersedeas hoc labore sin autem quod mecum communicate ego te exspectabo. Tu, quod tuo commodo quam primum velim venias, sicut intellexi et Servio et Postumiæ placere.

Vehementer te esse soUicitum et in communibus miseriis præcipuo quodam dolore angi, multi ad nos quotidie deferunt. Quod quamquam minime miror et meum quodammodo agnosco, doleo tamen, sapientia præditum prope singulari, non bonis delectari potius, quam malis laborare. Me quidem, nemini concedo, qui majorem ex pernicie et peste reipublicæ molestiam traxerit, tamen multa jam consolantur, maximeque conscientia consiliorum meorum. Multo enim ante, tamquam ex qua specula, prospexi tempestatem futuram neque id solum mea sponte, sed multo etiam magis, monente et denuntiante Etsi enim abfui magnam partem consulatus tamen et absens cognoscebam, quæ esset tua hoc pestifero bello cavendo et prædicendo sententia, et ipse adfui primis temporibus

Consulatus, cum accuratissime monuisti senatum, quæ meminissent, cum superiores, nullo

Exemplo antea republica cognito, tam crudeles

Quicumque postea rempublicam oppressisset armis, multo intolerabiliorem futurum. Nam quod

[2]2 Atque adeo multa, addunt et afferunt de sue. Quare meminisse debes, qui auctoritatem et consilium tuum non sua cum tua prudentia esse potuissent. Dices " Quid me reipublicæ " Est omnino vix dolor tanta omnium rerum amissio et desperatio cu perandi. Sed tamen Cæsar ipse de et omnes existimant, quasi lumen aliquod

Elucere sanctitatem et prudentiam et dignitatem tuam. Hæc ad levandas molestias magna esse debent. Quod autem a abes, eo levius ferendum quod eodem tempore amultis et magnis molestiis abes quas ad te omnes perscriberem, vererer, ne ea cognosceres absens, quæ quia non vides, mihi videris meliore esse con-

[3]3 Ditione, quam nos, qui videmus. Hactenus existimo nostram consolationem recte adhibitam esse, quoad certior ab homine amicissimo de rebus, quibus levari possent molestiæ tuæ. Reliqua sunt in te ipso, neque mihi ignota nee minima solatia — ut quidem ego sentio, multo maxima — quæ ego, experiens quotidie, probo, ut ea mihi salutem afFerre videantur. Te autem ab ætatis memoria teneo summe omnium doctrinarum studiosum omniaque, quæ a sapientissimis ad bene vivendum tradita essent, summo studio curaque Quæ quidem vel optimis rebus et usui et delect ation! Esse possent his vero temporibus habemus aliud in quo acquiescamus. Nihil faciam insolenter neque

Vel scientia vel natura præditum, hortabor, ut ad eas te referas artes, quibus a primis temporibus ætatis

[4]4 Studium tuum dedisti. Tantum dicam, quod te spero approbaturum, me, posteaquam cui studueram, esse neque in neque in foro viderim, omnem meam curam atque operam ad philosophiam contulisse. Tuæ scientiæ excellenti ac singulari non multo plus, quam nostræ, relictum est

Quare non equidem te moneo sed mihi ita persuasi, te quoque in iisdem versari rebus, quæ, etiamsi minus prodessent, animum tamen a dine abducerent. Servius quidem tuus in omnibus ingenuis artibus, in primisque hac, in qua ego me scripsi acquiescere, ita versatur, ut excellat ame vero diligitur, ut uni concedam, præterea nemini mihique ab eo gratia refertur in quo existimat, quod facile appareat, cum me colat et ob servet, quoque in eo se facere gratissimum.

M. D. SER. SULPICIO

Accipio excusationem tuam, qua usus cur sæpius ad me litteras uno exemplo dedisses, sed accipio ex ea parte, quatenus aut neglegentia, aut improbitate eorum, qui epistolas accipiant, ne ad nos perferantur illam partem excusationis, qua te scribis orationis paupertate enim appellas) iisdem verbis epistolas sæpius mittere, nee nosco nee probo. Et ego ipse, quem tu per jocum enim accipio) orationis habere me non esse verborum admodum inopem agnosco enim non necesse sed tamen idem (nee hoc

Facile cedo tuorurn scriptorurn sub-

[2]2 Et elegantiæ. Consilium tuum, quo te usum scribis hoc Achaicum negotium non recusavisse, cum semper probavissem, tum multo magis probavi, lectis tuis proximis Omnes enim causæ, quas commemoras, justissimæ sunt tuaque et auctoritate et prudentia dignissimæ. Quod aliter cecidisse rem existimas, atque opinatus id nullo modo as-.Sentior. Sed quia tanta perturbatio et confusio est rerum, ita perculsa et prostrata fœdissimo bello cent omnia, ut cuique locus, ubi ipse et quisque miserrimus esse videatur, propterea et tui te consili pœnitet, et nos, qui domi sumus, beati videmur at contra nobis, non tu quidem vacuus mo-

Sed præ nobis beatus. Atque hoc ipso melior est tua, quam nostra, condicio, quod tu, quid doleat, scribere audes, nos ne id quidem tuto possumus nee id victoris quo nihil moderatius, sed ipsius victo-

[3]3 Riæ, quæ civilibus bellis semper est insolens. Uno te vicimus, quod de Marcelli, collegæ tui, salute

Paullo antequam tu cognovimus etiam mehercule, quod, quemadmodum ea res ageretur, vidimus. Nam

Fac existimes post has miserias, id postquam armis disceptari cœptum de jure publico, esse actum aliud cum dignitate. Nam et ipse Cæsar, accusata acerbitate Marcelli enim appellabat), laudataque honorificentissime et æquitate tua et prudentia, repente præter spem senatui roganti de Mar ne ominis^ quidem causa negaturum. Fecerat autem hoc senatus, ut, cum a L. Pisone mentio esset facta de Marcello, et cum C. Marcellus se ad Cæsaris pedes abiecisset, cunctus consurgeret et ad Cæsarem supplex accederet. Noli quærere

Mihi pulcher hie dies visus ut speciem aliquam viderer videre quasi reviviscentis reipublicæ. Itaque cum omnes ante me rogati gratias Cæsari egissent præter Volcatium enim, eo loco esset, negavit se facturum fuisse ego rogatus mutavi meum consilium. Nam statueram, non mehercule inertia, sed desiderio pristinæ dignitatis, in perpetuum tacere. Fregit hoc meum consilium et Cæsaris magnitude animi et senatus officium. Itaque pluribus verbis egi Cæsari gratias meque, metuo, ne etiam in ceteris rebus honesto otio privarim, quod erat unum solatium in malis. Sed tamen, quoniam efFugi ejus ofFensionem, qui fortasse arbitraretur, me banc rempublicam non putare, perpetuo tacerem, modice hoc faciam, aut etiam intra modum, ut et voluntati et meis studiis serviam. Nam a prima ætate me omnis ars et doctrina et maxime philosophia delcctavit, tanien hoc studium quotidie ingravescit, credo et ætatis maturitate ad prudentiam, et his temporum

Ut nulla res levare animum molestiis pos-

[6]6 A quo studio te abduci negotiis intelligo ex tuis sed tamen aliquid jam noctes te adiuvabunt. Servius tuus, vel potius noster, sumnia me observantia cujus ego cum omni probitate summaque virtute, turn studiis doctrinaque delector. Is mecum sæpe de tua mansione aut decessione communicat. Adhuc in hac sum sententia, ut Res sunt ejusmodi, ut, Romæ præter tuos delcctare te possit. De melius ipso est ceteri et cetera ejusmodi, ut, alterutrum necesse audire ea malis, quam videre. Hoc nostrum consilium nobis minime jucundum qui te videre cupimus sed consulimus Vale.

Posteaquam mihi renuntiatum est de obitu Tul-

Tuæ, sane quam pro ac debui, graviter molesteque communemque earn calamitatem st imavi adfuissem, neque defuissem nus hoc consolationis miserum atque acerbum est propterea quia, per quos ea debet, propinquos lacrimis multis id conari possunt, magis videantur aliorum consolatione indigere, quam posse suum officium præstare — tamen, quæ præsentia mentem mihi venerunt, decrevi brevi ad te perscribere non quo ea te fugere existimem, sed quod forsitan dolore impeditus minus ea Quid quod tanto opere te commoveat tuus do-

Intestinus Cogita, quemadmodum adhuc fortuna nobiscum egerit ea nobis erepta quæ homi nitriam, honestatem, dignitatem, honores omnes. Hoc uno incommodo addito, quid ad dolorem adjungi po-

[3]3 Lere jam debet, atque omnia minoris æstimare An

Vicem, cedo,^ doles Quoties in earn cogitationem necesse est et tu veneris, et nos sæpe incidimus, hisce temporibus non pessime cum esse actum, quibus sine dolore licitum est mortem cum vita commutare Quid autem quod illam hoc tempore ad vivendum magno opere invitare posset quæ res quæ spes quod animi solatium Ut cum aliquo adolescente primario conjuncta ætatem gereret Licitum est credo, pro tua dignitate ex hac juventute generum deligere, cujus liberos tuos te tuto committere putares An ut ea liberos ex sese pareret, quos quum florentes videret, lætaretur qui rem a parente traditam per se tenere possent honores ordinatim petituri essent, in republica, in amicoriim negotiis libertate sua usuri Quid horum quod non prius, quam datum esset, ademptum At vero malum est liberos amittere." Malum pel us crem consolationem volo commemorare, forte eadem res minuere dolorem possit. Ex Asia rediens cum ab Ægina Megaram versus navigarem, cœpi regiones circumcirca prospicere. Post me erat Ægina, ante Megara, dextra Piræeus,

Corinthus quæ oppida quodam tempore florentissima fuerunt, nunc prostrata et diruta ante oculos jacent. Cœpi egomet mecum cogitare Hem nos homunculi indignamur, quis nostrum

Aut occisus quorum brevior esse debet, cum Visne tu Servi, cohibere, et meminisse, hominem te esse natum Crede mihi, cogitatione ea non mediocriter sum confirmatus. Hoc idem, videtur, fac ante oculos proponas. Modo uno tempore tot

Interierunt de imperio populi Romani tanta deminutio facta est omnes provinciæ conquassatæ sunt unius mulierculæ animula jactura facta tanto opere commoveris quæ hoc tempore non diem suum paucis post annis tamen moriendum quoniam homo nata fuerat.

[6]6 Etiam tu ab hisce rebus animum ac cogitationem tuam avoca, atque ea potius reminiscere, quæ digna tua persona sunt quamdiu opus una cum repubhca patrem suum, prætorem, consulem, augurem adulescentibus primariis nuptam omnibus bonis prope perfunctam esse cum respubhca occideret, exces-

Quid quod tu aut cum fortuna hoc

Queri m Denique te Cicero ijem et eum, qui consueris præcipere et dare consilium neque imitare malos medicos, qui

Morbis profitentur tenere se medicinæ scientiam, se curare non possunt sed potius, apud animum propone. Nullus dolor quem non longinquitas temporis minuat ac molliat. Hoc te exspectare tempus, ac non sapientia tua te occursus qui te amor pietasque in omnes mortuæ da amicis ac familiaribus, qui tuo dolore mærent da patriæ qua re opus opera et tuo Denique, quoniam in eam fortunam devenimus, ut etiam huic nobis serviendum noh committere, ut quisquam te putet non tam quam reipubUcæ tempora et rum victoriam lugere. Plura me ad te de hac re bere pudet, ne videar prudentiæ tuæ Quare, hoc unum proposuero, finem faciam bendi. Vidimus aliquoties secundam pulcherrime te ferre fortunam, magnamque ex ea re te laudem fac aliquando intellegamus, adversam quoque te æque ferre posse, neque id m^us, quam debeat, onus videri, ne ex omnibus virtutibus hæc una videatur deesse. Quod ad me attinet, cum te tranquilliorem animo esse cognoro, de rebus, quæ hie geruntur, quemadmodumque se provincia habeat, certiorem fæjam. Vale.

Ego vero, Servi, vellem, ut in meo gravissimo casu adfuisses. Quantum enim præsens me adiuvare potueris et consolando, et prope æque dolendo, facile ex eo intelligo, quod, aliquantum acquievi. Nam et ea quæ levare luctum possent, et in me consolando non mediocrem ipse animi dolorem adhibuisti. Servius tamen tuus omnibus quæ tempori tribui potuerunt, declaravit, et quanti ipse me faceret, et quam suum talem erga me animum gratum putaret fore cujus jucundiora sæpe mihi fuerint, numquam tamen gratiora. Me autem non oratio tua solum et societas pæne ægritudinis, sed etiam auc-

Ferre casum meum, ut tu, sapientia præditus, ferendum putas. Sed opprimor interdum et vix resisto quod ea me solatia deficiunt, quæ quorum mihi exempla propono, fortuna non defuerunt. Nam et Q. Maximus, qui fiUum eonsularem, clarum virum, et magnis rebus

Amisit, et L. Paullus, qui duo septem diebus, et vester Gallus et M. Cato, qui summo ingenio, summa virtute filium perdidit, temporibus fuerunt, ut eorum luctum ipsorum dignitas consolaretur ea,

[2]2 Quam ex republiea consequebantur. Mihi autem, amissis ornamentis quæ ipse commemoras, quæque eram maximis laboribus adeptus, unum manebat

Solatium, quod ereptum Non amicorum negotiis, non reipublicæ procuratione impediebantur cogitationes meæ in foro agere hbebat^ aspicere curiam non poteram existimabam, id quod erat, omnes me et industriæ meæ fructus et fortunæ perdidisse. Sed cum cogitarem, hæc mihi tecum et cum quibusdam esse communia, et cum frangerem jam ipse me cogeremque ferre toleranter, habebam, quo confugerem, ubi conquiescerem, cujus sermone et suavitate omnes curas doloresque deponerem. Nunc autem. Hoc tam gravi vulnere, etiam

Quæ consanuisse videbantur, recrudescunt. Non enim, ut me a republica mæstum domus ex-

Quæ nunc domo mærens ad rempublicam confugere possum, ut bonis acquieseam. Itaque domo absum, quod nee eum dolorem, quem republica domus jam

Nee domesticum respublica.J Quo magis exspecto teque videre quam primum Major mihi quam con-

Consuetudinis sermonumque nostrorum quamquam^ sperabam tuum adventum enim audiebam) appropinquate. Ego autem quum multis de exopto quam primum tum etiam, ut ante commentemur qua ratione nobis traducendum hoc tempus, quod totum ad unius voluntatem accommodandum, prudentis, et perspexisse nee ame et Quod cum magnæ tamen quæ ineunda non agendi sed concessu quiescendi. Sentiam, sed quod ea te sapientia esse judicem, ut meum consilium non anteponam tuo, tarn en et amicitiæ nostræ vetustas, et tua summa erga me benevolentia, quæ mihi jam a pueritia tua cognita

Me hortata ut ea scriberem ad quæ et saluti tuæ conducere arbitrarer, et non aliena esse ducerem a dignitate. Ego eum te esse, qui horum malorum multo ante consulatum magnificentissime atque optime gesseris, præclare memini sed idem etiam neque te consilium

Gerendi, neque copias Cn. Pompei nee genus exercitus probare semperque summe Qua in sententia me quoque memoria tenere te arbitror. Itaque neque tu multum rebus gerendis, et ego id semper ne interessem. Non enim rebus pugnabamus, quibus valere poteramus, con siUo, auctoritate, causa, quæ erant in nobis superiora, sed lacertis et viribus, quibus pares non eramus. Victi sumus aut, vinci dignitas non potest, certe et abiecti. In quo tuum con-

Nemo potest non maxime laudare, quod cum spe vincendi simul abiecisti certandi etiam cupiditatem, ostendistique sapientem et bonum civem

Invitum suscipere, extrema libenter non

[3]3 Persequi. Qui non idem consilium, quod secuti sunt, eos video in duo genera esse distractos. Aut enim renovare bellum conati sunt, hique se in Africam contulerunt, aut, quemadmodum nos, sese crediderunt. Medium quoddam tuum consilium qui hoc fortasse humilis animi duceres, illud pertinacis. Fateor, aplerisque, vel dicam ab omnibus, sapiens tuum consilium, amultis etiam magni ac animi judicatum. Sed habet ut mihi quidem videtur, quemdam modum, præsertim cum deesse arbitrer ad tuas fortunas omnes obtinendas præter voluntatem. Sic enim aliud esse, quod dubitati oncm penes quern est potestas, quod vereretur, ne tu bencficium omnino non putares. De quo quid sentiam, attinet dicere, cum appareat, ipse quid fecerim.

[4]4 Sed tametsi jam constituisses, ut abesse perpetuo malles, quam ea, quæ videre, tamen id cogitare deberes, ubicumque te fore ejus

Quern fugeres, potestate. Qui passurus esset carentem patria et fortunis quiete et libere vivere, cogitandum tamen Romæne et domi tuæ, cuicuimodi res an Mitylenis aut Rhodi malles vivere. Sed cum ita late pateat ejus potestas, quern veremur,utterrarumorbem complexa nonne mavis sine periculo tuæ domi esse, quam cum periculo alienæ Equidem, etiamsi oppetenda mors esset, domi atque in patria mallem, quam in externis atque alienis Hoc idem omnes, qui te diligunt, sentiunt, quorum est magna pro tuis maximis clarissimisque virtutibus multitude.

[6]6 Habemus etiam rationem rei familiaris tuæ, quam dissipari nolumus. Nam etsi nullam potest accipere injuriam, quæ futura perpetua propterea, quod neque qui tenet rempublicam, patietur, neque ipsa respublica, tamen impetum prædonum in tuas fortunas nolo. Hi autem qui essent, auderem

[6]6 Scribere, nisi te intellegere confiderem. Hie te unius sollicitudines, unius etiam multæ et assiduæ lacrimæ C. Marcelli, fratris optimi, deprecantur nos cura et dolore proximi sumus, precibus tardiores, quod jus adeundi, cum ipsi deprecatione eguerimus, non habemus. Gratia tantum possumus, quantum victi sed tamen consilio, studio Marcello non desumus. A tuis reliquis non adhibemur ad omnia parati sumus. Antony

Neque monere te audeo, præstanti prudentia virum, nee confirmare maximi animi hominem unumque fortissimum, consolari vero nullo modo. Nam

Ea, quæ acciderunt, ut audio, gratulari magis debeo, quam consolari dolorem tuum. Sin te tanta mala reipublicæ frangunt, non abundo ingenio, ut te consoler, cum ipse me non possim. Reliquum est ut me omni re eum præbeam præstemque, et ad omnia, quæ adsim præsto, ut me non solum omnia debere tua causa, quæ possim, sed etiam ea quæ non possim,^

[2]2 Putem. Illud tamen vel tu me monuisse vel censuisse puta, vel propter benevolentiam tacere non potuisse,

Quod ego tu quoque animum inducas, aliqua respublica, in ea te esse oportere, judicio hominum reque principem, necessitate cedentem tempori autem nulla hunc tamen aptissimum esse etiam ad exsulandum locum. Enim tatem sequimur, qui locus hoc dominatu vacat qualemcumque locum, quæ est domestica sede jucundior Sed mihi crede, etiam qui omnia tenet, favet ingeniis nobilitatem vero et dignitates hominum, quantum res et ipsius causa concedit, amplectitur. Sed plura, quam statueram. Redeo ergo ad unum me tuum esse, fore cum modo erunt minus, me certe in omnibus rebus

Nostræ conjunctioni amorique facturum. Vale.

Etsi perpaucis ante diebus dederam Q. Mucio

Ad te pluribus verbis scriptas, quibus declaraveram, quo te animo censerem esse oportere, et quid faciendum arbitrarer, tamen, quum Tlieophilus, libertus tuus, proficisceretur, cujus ego fidem erga te benevolentiamque perspexeram, sine meis

Eum ad te venire nolui. Lisdem igitur te rebus etiam atque etiam hortor, quibus superioribus hortatus swai, ut in ea republica, quæcumque quam primum esse. Multa videbis fortasse, quæ

Non plura tamen, quam audis quotidie. Non est porro tuum, uno sensu solum oculorum moveri cum idem auribus percipias, quod etiam majus

[2]2 Videri minus laborare. At dicendum

Quod non aut faciendum, quod non probes. Primum tempori cedere, id est neces-

Parere, semper sapientis habitum. Deinde non habet, ut nunc quidem id Dicere Omnia enim delata ad unum sunt. Utitur ne suorum quidem, sed suo. Quod non multo secus

Rempublicam teneret, quem secuti sumus. An, qui in cum omnium nostrum conjunctum esset periculum, suo et certorum hominum minime prudentium uteretur, eum magis communem censemus in futurum quam in rebus qui nee te consule tuum sapientissimum consilium secutus nee, tuo consulatum ex auctoritate tua gerente, vobis auctoribus

Nunc omnia tenentem nostras sententias

[3]3 Desideraturum censes Omnia sunt misera

Quæ majores nostri ne semel quidem, nostra ætas sæpe jam sensit sed miserius

Quam ipsa quæ etiamsi ad meliores venit, tamen eos ipsos ferociores impotentioresque reddit etiamsi natura non necessitate esse cogantur. Multa enim eorum per quos etiam invito facienda sunt. An tu non videbas mecum simul, quam crudelis asset futura

Igitur tunc quoque patria careres, ne, quæ

Videres Non, inquies ego enim ipse tenerem opes et dignitatem meam. At erat tuæ

Minimis tuas res ponere, de republica vehementius adhuc et factum tuum probatur, ut in etiam fortuna laudatur — factum, quod et initium neces-

Secutus et extrema sapienter persequi nolue-

Fortuna, quod honesto tenueris et statum et famam dignitatis tuæ. Nunc vero nee locus uUus dulcior esse debet patria nee earn minus debes, quod deformior sed misereri potius, nee eam, multis orbatam, privare etiam aspectu

[4]4 Tuo. Denique, magni animi, non supplicem vide ne superbi aspernari ejusdem

Commodior esse videatur, cogitandum tamen

Ne non Magna gladiorum est Ucentia sed externis minor etiam ad facinus verecun-

Mihi tua tantæ curæ ut Marcello,

Tuo, aut par aut certe proximus sim. Tuum consulere temporibus et incolumitati et vitæ et

Etsi erat quod ad scriberem, magisque tuas jam exspectare incipiebam te potius ipsum, tamen, cum Theophilus ut quam primum venias venies enim, mihi crede, exspectatus, neque solum sed prorsus omnibus. Venit enim mihi mentem, sub-

[2]2 Interdum, ne delectet tarda decessio. Quod

Ignoscerem, quosdam sed cum

Non multo quæ audirentur, quam quæ

Autem multum

Quam primum idque omnes partes putavi ea de admonendum. Sed quoniam, quid mihi

Tu pro tua prudentia Me tamen quod ad tempus exspectemus, certiorem

Plurimum apud me tuam semper tatem cum omni tum hoc maxime potes Cum mihi C. Marcellus, amantissimus mei, non solum consilium sed precibus quoque me non mihi persuadere quam efFectum ut uterer potissimum Res quemadmodum vestræ mihi Gra-

Animo, tamen hoc mihi multo jucundius gratius, quod summa paucitate amicorum, propinquorum ac necessariorum, qui vere meæ faverent, te cupidissimum mei singularemque mihi benevolentiam cognovi. Reliqua sunt ejusmodi, quibus ego, quoniam hæc erant tempora,

Et æquo animo carebam hoc vero ejusmodi esse statuo, ut sine talium virorum et amicorum benevolentia neque adversa neque secunda fortuna quisquam vivere Itaque hoc ego mihi gra-

Tu vero ut homini amicissimo te

Etsi non jucundissimum nuntium me vobis allaturum, tamen, quoniam casus et natura in nobis dominatur, visum est faciendum, quoquo modo res se haberet, vos certiores facere. A. Kal. lun. Cum ab Epidauro Piræeum navi advectus essem, Marcellum, collegam nostrum, conveni, eumque diem

Consumpsi, ut cum eo essem. Postero cum ab eo digressus essem eo ut ab Athenis Bœotiam irem, reliquamque jurisdictionem verem, ut MaÆas Italiam versus navigaturus Post diem tertium cum ab Athenis animo haberem, hora decima Postumius, ad me venit mihi nuntiavit M. Marcellum, collegam nostrum, post cœnæ tempus a Magio

Pugione percussum duo vulnera

Unum stomacho, alterum cundum aurem sperare tamen eum posse Magium seipsum postea a Marcello ad me missum qui hæc nuntiaret medicos cogerem. Cœgi eo sum pro-

Prima Cum non longe a Piræeo abessem, puer Acidini obviam mihi venit cum

Amicus, qui mortem Ego tamen ad tabernaculum Inveni duos pauculos servos aiebant metu

Quod dominus eorum ante tabernaculum eum ibique pro ea quæ Athenis funus amplum faciendum Ab Athe-

Locum sepulturæ urLem ut darent, impetrare non quod impediri cerent neque tamen antea cuiquam concesserant. Quod proximum quo vellemus gymnasio, eum sepeliremus, nobis permiserunt. Nos nobi-

Terrarum gymnasio Academiæ locum delegimus, ibique eum combussimus, posteaque curavimus, ut iidem Athenienses eodem monumentum marmoreum faciendum quæ nostra fuerunt, pro propinquitate,

Mortuo omnia præstitimus. Vale.

Quærenti mihi iamdiu, quid ad potissimum scriberem, non modo certa sed ne genus quidem litterarum usitatum veniebat mentem. Unam enim partem consuetudinem earum larum, quibus, secundis rebus, solebamus, tempus eripuerat perfeceratque ne quid batur quoddam miserum, temporibus consentaneum genus litterarum quoque bat me quo debebat aut promissio opibus casus meos sustentabam, sæpiusque mihi niebat mentem quod viverem, quam gau-

Quod viverem. Quamquam enim me ipsum privatim pepulit nee mihi quidquam tempore mentem venit optare, quod non mihi Cæsar tamen nihilominus peccare me existimem. Careo enim cum le ntiam nobis per me quondam,

Bonorum direptionibus nee audio solum, quod ipsum miserum, sed etiam quo ea nunc quidem omnibus caremus. Obtinemus ipsius Cæsaris summam erga nos humanitatem. Sed ea plus non potest, quam et mutatio omnium

[3]3 Rerum atque temporum. Itaque orbus rebus omnibus, quibus et natura me et voluntas et consuetudo assuefecerat, cum ut quidem videor, tum mihi ipse displiceo. Natus enim ad agendum semper aliquid dignum nunc non modo agendi rationem nullam habeo, sed ne cogitandi quidem qui antea aut obscuris hominibus, aut etiam sontibus opitulari poteram, nunc P. Nigidio, uni omnium doctissimo et sanctissimo, et maxima quondam gratia, et mihi certe amicissimo, ne benigne quidem poUiceri possum. Ergo hoc ereptum est litterarum genus.

[4]4 Reliquum ut consoler et afferam rationes, quibus te a molestiis coner abducere. At ea quidem facultas vel tui vel alterius consolandi in te summa

Umquam in Itaque eam partem, quæ ab exquisita quadam ratione et doctrina non attingam totam relinquam. Quid et sapienti homine dignum, quid gravitas, quid Ego, quod intellegere et sentire, quia sum Romæ et quia euro attendoque, possum, id affirmo te

Molestiis, in quibus es hoc tempore, non diutius futurum in autem, in quibus etiam nos sumus,

[5]5 Fortasse semper Videor mihi perspicere mum ipsius animum, qui plurimum potest, propensum ad salutem tuam. Non scribo hoe temere. Quo minus familiaris sum, hoc sum ad investigandum curiosior. Quo quibus est respondere possit, hoc est adhuc tardior ad te molestia liberandum. Familiares vero ejus et quidem, qui jueundissimi sunt, mirabiliter de te et loquuntur et sentiunt. Accedit eodem vulgi voluntas vel potius consensus omnium. Etiam quæ minimum nunc quidem potest, sed possit necesse respublica, quas eumque vires habebit, ab quibus tenetur, de te propediem (mihi erede) im-

[6]6 Pet rabit. Redeo igitur ad ut jam etiam polhcear aliquid, quod primo omiseram. Nam et complectar ejus famiUarissimos, qui me admodum diligunt multumque meeum sunt, et in ipsius consuetudinem, quam adhuc meus pudor mihi insinuabo et certe omnes vias persequar, quibus putabo ad quod volumus, pervenire posse. In hoc toto genere plura faciam, quam scribere audeo cetera, quæ amultis prompta esse certo ame sunt paratissima in re mea quod ego meum malim quam tuum. Hac de re et de hoc genere toto hoc scribo parcius, quod quod ipse confido, sperare malo, te esse usurum Extremum ut te orem et obsecrem, animo ut maximo nee ea solum memineris, quæ ab ahis magnis sed etiam, quæ ipse ingenio studioque Quæ et sperabis omnia optime, quæ accident, quahacumque erunt, sapienter Sed hæc tu melius vel optime omnium. Ego, quæ pertinere ad te intellegam, studiosissime omnia diligentissimeque curabo, tuorumque meo tempore meritorum erga me memoriam conservabo.

Binas ate accepi Corcyra datas quarum mihi gratulabare, quod audisses, me meam pristinam dignitatem obtinere dicebas te quæ egissem, bene et e venire. Ego autem, dignitas bene de republica sentire et bonis probare quod sentias, obtineo dignitatem meam sin autem in eo dignitas quod sentias, aut re possis aut denique libera oratione defendere, ne vestigium quidem uUum est reliquum nobis dignitatis, agiturque præclare, nosmetipsos regere possumus, ut ea, quæ partim jam adsunt, partim impendent, moderate feramus quod est in ejusmodi cujus exitus ex altera parte cædem ostentat, ex altera servitutem. Quo in periculo

Cum secundas etiam res nostras, non modo adversas, pertimescebam videbamque, quanto periculo de jure publico disceptaretur armis. Quibus sent ad quos ego pacis spe, non cupiditate adductus accesseram, tamen intelligebam, et torum hominum et cupidorum et insolentium quam crudelis esset futura victoria sin autem essent, quantus interitus esset futurus civium, partim amplissimorum, partim etiam optimorum, qui me, hæc prædicentem atque optime consulentem suæ, malebant nimium timidum, quam prudentem

Quod autem mihi de quod egerim, meo meliores domesticas, quam rempublicam ofFendissem. Quibus enim pro meis immortalibus carissima mea et meæ fortunæ esse debebant, cum propter eorum mihi

Meos parietes tutum, vacuum viderem, novarum me necessitudinum contra veterum perfidiam muniendum putavi. Sed de

[4]4 Rebus etiam nimium multa. De velim, ut eo animo, quo debes ut ne quid præcipue timendum putes. Enim status culorum video expertem nam jam De mea autem te voluntate velim me, quibuscumque rebus opus esse intellegam, quamquam videam, qui sim hoc tempore et quid possim, opera tamen et consi ho, studio quidem famæ, tuæ præsto futurum. Tu velim, et quid agas, et quid acturum putes, me quam

Cupiebam, cognoscere non potui cognovi autem

Quod mihi dubium non Nam, quam

Communes non quam me

Ad meas accommodavissem. Oportere, tamen hoc tempore breviter commonendum ne quo proprio existimares

Magno omnes, sed tamen communi sumus. Quare non debes aut propriam fortunam ac præcipuam postulare aut communem Quapropter eo animo simus quo semper fuimus. Quod do de me præstare possum.

METELLUS CELER PROCOS. M.

Vales, bene Existimaram, pro mutuo inter nos animo et pro reconciliata gratia, nee me absentem ludibrio læsum nee Metellum fratrem ob dictum capite ac fortunis per te oppugnatum Quem parum pudor ipsius defendebat debebat vel familiæ nostræ dignitas vel meum studium erga vos remque publicam sublevare. Nunc video ilium circumventum, me desertum, aquibus minime conveniebat. Itaque in luctu et squalore sum, qui provinciæ, qui exercitui præsum, qui bellum gero. Quæ quoniam nee ratione nee majorum nostrorum dementia administrastis, non mirandum, vos pœnitebit. Te tam mobili in me meosque esse animo non sperabam. Me interea necj domesticus dolor nee cujusquam injuria a republica abducet. [Vale.]

M. M. METELLO CELERI

Si tu exercitusque bene Scribis ad me, existimasse, pro mutuo nos afdmo pro

Gratia, numquam ame læsum

Quod cujusmodi intellegere non possum sed tamen suspicor, ad te esse allatum, me in senatu, cum disputarem, permultos esse, qui rempublicam ame conservatam dolerent, dixisse, ate propinquos tuos, quibus negare non potuisses, impetrasse, ut ea, quæ statuisses in senatu de mea laude esse dicenda, reticeres. Quod cum dice reni,

Adjunxi, mihi tecum ita dispertitum fuisse in reipublicæ salute retinenda, ut ego Urbem a domesticis et ab intestine sce jere, tu Italiam et ab armatis hostibus et ab occulta conjuratione defenderes atque banc nostram tanti et tarn præclari muneris societatem a tuis propinquis labefactatam qui, cum tu ame rebus amplissimis atque honorificentissimis ornatus esses, timuissent, ne quæ mibi

[2]2 Pars abs te voluntatis mutuæ tribueretur. Hoc in sermone cum ame exponeretur, quæ mea exspectatio fuisset orationis tuæ quantoque in errore versatus essem, visa est oratio non iniucunda, et mediocris quidam est risus consecutus, non in te, sed magis in errorem meum, et quod me abs te cupisse laudari aperte atque ingenue confitebar. Lam hoc non potest in te non honorifice esse dictum, me in clarissimis meis atque amplissimis rebus tamen aliquod

[3]3 Testimonium tuæ vocis habere voluisse. Quod autem ita pro mutuo nos animo, quid tu existimes esse in amicitia mutuum, nescio equidem hoc arbitror, cum par voluntas accipitur et redditur. Ego, hoc dicam, me tua causa prætermisisse provinciam, ipse levior videar esse meæ enim rationes ita tulerunt atque ejus mei consili majorem in dies singulos fructum voluptatemque capio. LUud dico, me, ut primum in contione provinciam deposuerim, statim, quemadmodum eam traderem, cogitare cœpisse. Nihil dico de sortitione vestra meum, me insciente, esse factum. Recordare cetera quam senatum facta cœgerim quam multa de te verba fecerim, cum tu ipse mihi

Orationem meam non solum te honorificam, sed etiam in collegas tuos contumeliosam

[4]4 Lam senatus consultum, quod eo die factum ea præscriptione dum id exstabit, officium meum in te obscurum esse non Postea vero, quam profectus velim recordere, quæ ego de te in senatu egerim, quæ in contionibus dixerim, quas ad te miserim. Quæ cum omnia

Tu ipse velim satisne videatur omnibus rebus tuus adventus, cum proxime Romam

Mutue respondisse. Quod de esse quæ numquam imminuta Quod

Non Mei ellum fratrem tuum oh dictum ame oppugnari, primum, hoc velim existimes, animum mihi istum tuum vehementer probari et fraternam plenam humanitatis ac voluntatem deinde, qua ego re tuo reipublicæ causa restiterim, ut mihi ignoscas. Tarn enim sum amicus reipublicæ, quam qui maxime. Vero meam salutem contra impetum me crudelissimum defenderim, habeas, me etiam tecum de

Conqueri. Quem ego cum comperissem, omnem tribunatus conatum meam perniciem parare atque meditari, egi cum Claudia, uxore tua, et cum vestra sorore Mucia, cujus erga me studium, pro Cn. Pompei necessitudine, multis rebus perspexeram, ut eum ab deterrerent. Atque quod audisse certo pridie Kal. lanuar., qua nemo umquam in miriimo^ magistratu improbissimus afFectus ea me consulem cum rempublicam conservassem, atque abeuntem magistratu contionis habendæ potestate privavit cujus mihi tamen honori summo Nam cum mihi ut jurarem, permitteret, magna voce juravi verissimum pulcherrimumque jusiurandum quod populus idem

[8]8 Magna voce me vere jurasse Hac accepta tam insigni tamen ipso die misi ad Metellum communes amicos, qui agerent cum eo, ut de mente desisteret. Quibus respondit non esse integrum. Etenim pauUo ante in contione dixerat,

Qui in animadvertisset indicta causa, dicendi

Potestatem non oportere. Hominem gravem et civem egregium qui, qua pœna senatus, consensu bonorum omnium, eos afFecerat, qui Urbem incendere, et magistratus ac senatum trucidare, bellum maximum conflare voluissent, eadem dignum judicaret eum, qui curiam cæde, Urbem incendiis, Italiam bello liberasset. Itaque ego Metello, tuo, præsenti Nam in senatu Kal. Jan. cum eo de republica disputavi, ut sentiret, cum viro et constanti esse pugnandum. A. d. tertium Non. lanuar. Cum agere cœpisset, tertio quoque verbo orationis suæ me appellabat, mihi minabatur neque quidquam deliberatius quam me, quacumque ratione posset, non judioio, neque disceptatione, sed atque impressione evertere. Hujus ego temeritati virtute atque animo non restitissem, quis esset, qui me in consulatu non casu potius existimaret, quam consilio fortem fuisse Hæc tu Metellum cogitare de me debes existimare, te maximis de rebus a fratre esse celatum sin autem aliquid impertivit sui lenis ate et existimari debeo, qui tecum de his

Rebus expostulem. Et, intellegis non me dicto Metelli, ut sed consilio ejus animoque in me inimicissimo esse commotum, cognosce nunc humanitatem ræam — humanitas appellanda est in ace rest ame umquam sententia dicta in fratrem tuum quotiescumque aliquid est actum, sedens assensi, qui mihi lenissime sentire sunt. Addam etiam, quod jam ego curare non debui, sed tamen

Non moleste atque etiam, ut pro mea parte adiuvi, ut senatus consulto meus inimicus, quia tuus frater erat, sublevaretur. Quare non ego oppugnavi fratrem tuum, sed tuo repugnavi in mea erga te voluntate, etiam desertus ab

Permanerem. Atque hoc ipso tempore pæne minitanti nobis per litteras hoc rescribo atque respondeo — ego dolori tuo non solum ignosco, sed summam etiam laudem tribuo. Meus enim me sensus, quanta fraterni amoris, admonet. A te peto, ut tu quoque æquum te judicem dolori meo præbeas acerbe, crudeliter, sine causa sum a tuis oppugnatus, ut statuas, mihi non modo non cedendum, sed etiam tuo atque exercitus tui auxilio, in ejusmodi causa, utendum fuisse. Ego te mihi semper amicum esse volui me ut amicissimum esse intellegeres, laboravi. Maneo in voluntate, quoad voles tu, permanebo, citiusque amore tui fratrem tuum odisse desinam, quam odio quidquam de nostra benevolentia detraham.

METELLUS NEP. D. M.

Hominis importunissimi contumeliæ,quibus crebris concionibus me onerat, tuis erga me leniuntur ut sunt leves ab ejusmodi homine, ame despiciuntur libenterque commutata persona te mihi esse duco. De ne meminisse quidem tametsi eum invitum De meis rebus, ne vobis multitudine litterarum molestior essem, ad Lollium de rationibus provinciæ quid vellem ut vos doceret commonefaceret.

Velim pristinam tuam erga me voluntatem

Litteræ Quinti T. Pomponi, mei, tantum dederant, ut non minus quam tuo collega mihi constitutum Itaque

Um Postea mihi non tam meorum quam sermones eorum, qui hac animum tuum immutatum quæ

Ut obstrepere non auderem. Nunc mihi Quintus meus mitissimam tuam nem, quam senatu habuisses, qua turn tua fert voluntas, peto quæsoque, ut tuos mecum serves potius, quam propter arrogantem crudelitatem tuorum me oppugnes. Tu tuas inimicitias ut reipublicæ donares, te alienas ut contra rempublicam confirmes, adduceris Quod mihi tua dementia opem tuleris, omnibus in rebus me fore in tua potestate confirmo sin mihi neque magistratum neque senatum neque populum auxiliari propter eam vim, quæ me cum republica licuerit, vide ne, cum velis revocare tempus omnium servandorum,^ cum, qui servetur, non non possis.

M. D. ANTONIO M. F. IMP.

Etsi statueram nullas ad te litteras mittere, commendatitias (non quo eas intellegerem satis apud te valere, sed ne qui me rogarent, aliquid de nostra conjunctione imminutum esse ostenderem), tamen, cum T. Pomponius, homo omnium meorum in te studiorum et officiorum maxime conscius, tui cupidus, nostri amantissimus, ad te proficisceretur, aliquid mihi scribendum putavi, præsertim cum aliter Pomponio satisfacere non possem. Ego abs te summa desiderem, mirum nemini videri debeat. Omnia enim ame in te profecta sunt, quæ ad tuum commodum, quæ ad honorem, quæ ad dignitatem pertinerent. Pro rebus nullam abs te relatam esse gratiam, tu es optimus testis contra etiam esse aliquid abs te profectum, ex multis audivi. Nam comperisse me, non audeo dicere, ne forte id ipsum verbum ponam, quod abs te aiunt in me solere conferri. Sed ea, quæ ad me delata sunt, malo te ex Pomponio, cui non minus molesta fuerunt, quam ex meis cognoscere. Meus in te animus quam singulari fuerit, et senatus et populus Romanus testis est tu quam gratus erga me fueris, ipse existimare potes quantum mihi debeas, ceteri existiment.^ Ego quæ tua causa antea voluntate sum adductus posteaque constantia. Sed reliqua, mihi crede, multo majus meum studium majoremque gravitatem et laborem desiderant. Quæ ego non profundere ac perdere videbor, omnibus meis viribus sustinebo sin autem ingrata esse sentiam, non committam, ut insanire videar. Ea quæ sint et cujusmodi, poteris ex Pomponio cognoscere. Atque ipsum Pomponium commendo, quamquam ipsius causa confido te facturum esse omnia, tamen abs te hoc petam, ut, quid in te residet amoris erga me, id omne in Pomponi negotio ostendas. Hoc mihi gratius facere potes.

M. SESTIO PRO QUÆST.

Cum ad me Decius librarius^ venisset egissetque mecum, ut operam darem, ne hoc tempore succederetur, quamquam ilium hominem frugi et amicum existimabam, tamen, quod memoria tenebam, cujusmodi ad me antea misisses, non credidi, tuam, hominis prudcntis, tam valde esse mutatam voluntatem.^ Sed posteaquam et Cornelia tua Terentiam convenit et ego cum Q. Cornelio locutus sum, adhibui diligentiam, quotiescumque senatus ut adessem, plurimumque in eo negoti habui, ut

MR tuus Martyni-Laguna. Q. Fufium, tribunum et ceteros, ad quos tu

Cogerem potius mihi credere, quam

Omnino tota mensem la nuarium reieeta sed obtinebatur. Ego tua gratulatione commotus, quod ad me pridem emi earn ipsam domum HS xxxv, aliquanto post tuam gratulationem. Itaque nunc me tantum

Sed partim odio inducti me excludunt aperte vindicem conjurationis oderunt, partim non credunt, et ame metuunt, nee putant nummos deesse posse, qui ex obsidione foeneratores exemerit. Omnino semissibus magna copia Ego autem meis rebus hoc sum assecutus, ut bonum nomen existimer. Domum tuam atque ædificationem omnem perspexi, vehementer probavi.

[4]4 Antonium, me omnes desiderant, tamen senatu gravissime ac dih gentissime defendi, senatumque vehementer oratione mea atque

[5]5 Tate cdmraovi. Tu ad me veUm crebrius

M. T. M. CICERO D. CN. POMPEIO CN.

S. T. E. Q. V. B. E. E. V. Ex quas publice misisti, cepi una cum omnibus incredibilem voluptatem. Tantam enim spem oti ostendisti, quantam ego semper omnibus te uno fretus pollicebar, Sed hoc scito, tuos veteres hostes, novos amicos, vehementer perculsos atque ex magna spe

[2]2 Deturbatos jacere. Ad me autem b'tteras quas misisti, quamquam exiguam significationem tuæ erga me voluntatis habebant,tamen mihi scito jucundas fuisse; Nulla enim re tam lætari soleo, quam meorum rum conscientia, quibus quando non mutuo respondetur, apud me plus residere facillime patior. LUud non dubito, quin, te mea summa erga te studia parum mihi adjunxerint, respublica nos inter

[3]3 Nos conciliatura conjuncturaque Ac, ne ignores, quid ego in tuis desiderarim, scribam aperte, sicut et mea natura et nostra axnicitia postulat. Res eas gessi, quarum aliquam in tuis et nostræ

Chron. Sum. 62 Necessitudinis et reipublicæ causa gratulationem exspectavi quam ego abs te prætermissam esse

Quod vererere, ne cujus animum ofFenderes, Sed quæ nos pro salute patriæ gessimus, orbis terræ ac testimonio comprobari. Quæ, quum veneris, tanto tantaque animi magnitudine ame gesta esse cognosces, ut multo majori quam Africanus me, non multo minorem quam Lælium, et republica et amicitia adjunctum esse patiare.

Quantum meum studium dig-

Tuæ vel tuendæ, vel etiam augendæ, non dubito, quin ad te omnes Non enim

Aut mediocre aut obscurum aut ejusmodi, quod

Posset Nam et cum consulibus et cum multis consularibus tanta contentione.Decertavi, quanta numquam antea causa, suscepique mihi perpetuam propugnationem pro omnibus ornamentis tuis, veterique nostræ necessitudini iamdiu debitum sed multa varietate temporum interruptum officium cumulate reddidi. Neque mehercule umquam mihi tui aut colendi aut ornandi voluntas defuit; Sed quædam pestes hominum, laude aliena dolentium, et te nonnumquam ame alienarunt et me aliquando immutarunt Sed exstitit tempus, optatum mihi magis, quam speratum, ut, florentissimis tuis rebus, mea perspici posset et memoria nostræ voluntatis et amicitiæ fides. Sum enim consecutus, non modo ut domus tua tota, sed ut cuncta ei vitas me tibi amicissimum esse cognosceret. Itaque et præstantissima omnium feminarum, uxor tua, et eximia pietate, virtute, gratia tui Crassi, meis consiliis, monitis, studiis actionibusque nituntur et senatus populusque Romanus intellegit, absenti nihil esse tam promptum aut tarn paratum, quam in omnibus rebus, quæ ad te pertineant, operam, curam, diligentiam, auctoritatem meam. Quæ sint acta quæque agantur, domesticorum tibi litteris declarari puto. De me sic existimes ac persuadeas vehementer velim non me repentina aliqua voluntate, aut fortuito, ad tuam amplitudinem meis ofRciis amplcctendam incidisse, sed, ut primum forum attigerim, spectasse semper, ut possem quam maxime esse conjunctus. Quo quidem ex tempore, memoria teneo, neque meam observantiam, neque mihi tuam summam benevolentiam ac li tatem defuisse. Si quæ inciderunt, non tarn quam suspicione ea, cum fuerint et et inania, evulsa ex omni memoria vitaque nostra. Enim tu et eum me esse cupio, quoniam in eadem reipublicæ tempora incidimus, conjuncti onera amieitiamque nostram utrique no-

[4]4 Strum laudi sperem Quamobrem quantum tuo judicio tribuendum esse nobis putes, statues ipse

Ut spero, statues ex nostra dignitate ego vero

Profite er atque polliceor eximium et singulare meum studium in omni genere quod ad honestatem et gloriam tuam spectet. In quo, etiamsi multi meeum contendent, tamen, cum omnibus, tum Crassis judicibus, omnes superabo quos quidem ego ambo unice sed, in Marcum^ benevolentia hoc magis sum Publio deditus, quod me, quamquam a pueritia sua semper, tamen hoc tempore maxime, sicut alterum parentem, et ob habituras esse vim, non epistulæ, meque ea, quæ

Promitto ac sanctissime esse observaturum diligentissimeque facturum. Quæ ame suscepta defensio est, te absente, dignitatis tuæ, in ea jam ego non solum amicitiæ nostræ, sed etiam constantiæ meæ causa permanebo. Quamobrem satis esse hoc tempore arbitratus sum, hoc ad te scribere, me, quid ipse intellegerem aut ad voluntatem aut ad commodum aut ad amplitudinem tuam pertinere, mea sponte id esse facturum sin autem quippiam aut ate essem admonitus aut a tuis, efFecturum, ut intellegeres, nihil neque te scripsisse neque quemquam tuorum frustra ad me detulisse. Quamobrem velim ita et ipse ad me scribas de omnibus minimis, maximis mediocribusque rebus, ut ad hominem amicissimum et tuis præcipias, ut opera, consilio, auctoritate, gratia mea sic utantur in omnibus publicis, privatis, forensibus, domesticis, tuis, amicorum, hospitum, clientium tuorum negotiis, ut, quoad ejus

Possit, præsentiæ tuæ desiderium eo^ labore minuatur.

VATINIUS IMP. D. CICERONI SUO

S. V. B. E. E. V. Si tuam consuetudinem in patrociniis tuendis servas, P. Vatinius cliens ad-

Eo M meo

Qui pro se causam Non, puto, repudiabis honore, quern periculo Ego autem, quern potius adoptem aut invocem, quam ilium, quo defendente vincere An verear, ne, qui potentissimorum hominum conspirationem neglexerit pro mea pro honore meo pusillorum ac malevolorum obtrectationes et invidias non prosternat atque obterat Quare, me, amas, suscipe me totum atque hoc, quidquid oneris ac muneris, pro mea dignitate tuendum ac sustinendum puta. Meam fortunam, nescio quomodo,

Obtrectatores invenire, non meo quidem, meher-

Merito sed quanti tamen fato dignitati obesse peto aut tuam consuetudinem et liberalitatem me absente defendendo mihi præstes. Litteras ad senatum de rebus

Quo exemplo miseram,

[2]2 Dicitur mihi tuus servus anagnostes fugitivus cum Vardæis esse de quo tu mihi mandasti, ego tamen, terra marique ut conquireretur, præmandavi et profecto ilium reperiam, Dalmatiam aufugerit, et inde tamen aliquando eruam. Tu nos fac ames. Vale.

V. B. E. E. Q. V. De Dionysio tuo adhuc cum, quod etiam Sed tamen non desistam, quin ilium aliquando eruam. Sed tu omnia mihi dura imperas. De C. CatiUo quid ad me deprecationis Apage cum nostro Sexto Nam meher-

Ego quoque ilium amo. Sed hujusmodi vos

Hujusmodi causas hominem unum omnium crudelissimum, qui inge nues, matres-

[2]2 Me arma eum Sed tamen, mi

Quid possum Omnia, mehercule,

Quæ tu mihi imperas. Meam animadversionem

Supphcium, quo usurus eram eum, quem sem, remitto con done. Quid respondere possum, qui sua bona naves expugnatas, 35S Si mehercules Appi os haberem, in cujus locum fectus sum, tamen hoc sustinere non possem. Quid ergo est faciam omnia sedulo, quæ te sciam Defenditur a Q, Volusio, tuo discipulo, forte ea res poterit adversarios fugare in eo maxima spes

[3]3 Nos, quid opus, defendes. Cæsar adhuc mihi injuriam de meis supplicationibus et rebus gestis Dalmaticis adhuc non refert quasi vero non justissimi triumphi in Dalmatia res gesserim. Nam hoc exspectandum dum totum bellum conficiam, oppida sunt Dalmatiæ antiqua quæ asciverunt amplius sexaginta. Hæc

Omnia expugno, mihi supphcationes non decernuntur, longe condicione ego sum ac ceteri imperatores.

[1]1 Ego post supplicationes mihi decretas in Dalmatiam profectus sum sex oppida oppugnando

Unum hoc,^ quod erat maximum, quater a

Ulci nium Martyni-Laguna. Me jam captum. Quattuor enim turres et quattuor muros et arcem eorum totam, ex qua me

Imbres detruserunt indigneque, mi Cicero, oppidum captum et bellum jam confectum relinquere sum coactus. Quare te rogo et oro, opus ad Cæsarem meam causam agas, meque in omnes partes defendendum putes, hoc existimans, neminem te amantiorem habere. Vale.

M. VATINIO IMPERATORI

Grata mea esse non miror. Cognovi enim te gratissimum omnium, idque numquam de-

Prædicare. Nee enim tu mihi habuisti modo gratiam, verum etiam cumulatissime rettuhsti. Quamobrem rehquis rebus omnibus pari me studio erga te et eadem voluntate cognosces. Quod mihi feminam primariam, Pompeiam, uxorem tuam, commendas, cum Sura nostro statim htteris locutus sum, ut meis verbis diceret, quidquid opus mihi denuntiaret me omnia, quæ ea

Summo studio curaque facturum itaque faciam, eamque, opus esse videbitur, ipse conveniam. Tu tamen velim scribas, ut nullam rem neque tarn magnam, neque tarn parvam putet, quæ mihi aut aut parum me digna videatur. Omnia, quæ in tuis rebus agam, et non laboriosa mihi et honesta videbuntur, De Dionysio, me amas, confice quamcumque fidem dederis, præstabo. Si vero improbus ut duces eum captum in triumpho. Dalmatis di male faciant, qui molesti sunt. Sed, ut brevi capientur et illustrabunt res tuas gestas semper enim habiti sunt [Vale.] Coram me tecum |ea^emj[i^ec agere sæpe conantem deterruit pudor q'uidam pæne^^sVibnj;^t^CUS q:^a^ nunc expropa^m absens audacius epistula enjrp non erubescit. Ardeo cupiditate incredibili, neque, ut ego arbitror, reprehendenda, nomen ut no^^um scrip illustretur et celebretur Quod

Mihi\sæpe ostendis esse facturum, tamen ignos eas velim huic meæ. Genus seriptorum tuorum, erat semper ame vehementer exspectatum, tamen opinionem meam, meque

Cepit inpendit, ut cuperem quam celerrime

Nostras monumentis commendari Neque enim me solum commemoratio ad spem Nefque tamen, hæc quum scribebam, eram quantis oneribus premerere susceptarum rerum jam quin admonerem, ut conjuncte iie malles cum rebus contexere, an, ut mulflx^. Græci fecerunt, Callisthenes Phocicum* bellum, Timæus Pyrrhi, Polybius Numantinum omnes a verunt), tu quoque item civilem conjurationem ab

Externisque seiungeres. Equidem ad nostram laudem non multum video interesse sed

Westermann Troicum M, ad properationem meam quiddam non te exspectare, dum ad locum venias, ac statim causam illam totam et tempus Et simul, uno argumento unaque persona mens tua tota ver-

Cerno jam animo, quanto omnia uberiora '^uam impudenter faciam, qui primum tantum oneris imponam (potest enim mihi denegare occupatio

Etiam. Ut ornes mea. Postulem. Quid,

[3]3 Non tanto opere ornanda Sed tamen, qui semel vereeundiæ transient, bene_et-naviter OD ortet esse impudentem. Plane etiam atque'etiam rogo, ut ornes ea vehementius etiam, quam sentis^et eo leges

Neglegas, gratiamque de qua sime quodam proœmio aqua non magis potuisse demonstras, quam Herculem Xenophontium ilium a voluptate, earn me vehementius commendabit^ ne amorique nostro plusculum etiam, quam concedat

Quod te adducemus, ut hoc

Ut mihi persuadeo, materies digna... Fac uitate et

[4]4 Copia tua. A principio emm comurationis usque ad reditum nostrum videtur mihi modicum quoddam commutationum explicandis rerum novarum remediis incommodorum, cum et reprehendes quæ vituperanda duces, quæ placebunt, exponendis rationibus comprobabis

Ut consuesti, agendum putabis, multorum

Nos perfidiam, proditionem Multam etiam casus varietatem scribendo suppeditabunt, plenam cujusdam quæ vehementer animos hominum legendo tenere Nihil enim aptius ad delectationem

Quam temporum varietates fortunæque

Quæ nobis optabiles experiendo non fuerunt, legendo tamen erunt jucundæ. Habet enim secura recordatio delectationem. Ceteris vero, nulla perfunctis propria molestia, casus autem dolore tuentibus, etiam ipsa misericordia jucunda. Quem enim nostrum moriens apud Mantineam Epaminondas non cum quadam miseratione delectat qui tum denique jubet spiculum, posteaquam percontanti dictum clipeum esse salvum ut etiam dolore æquo animo cum laude moreretur. Cujus studium legendo non erectum Themistocli fuga redituque tenetur Etenim ordo ipse annalium mediocriter nos quasi enumera variique casus habent admirationem, exspectationem, lætitiam, molestiam, spem, timorem vero exitu

Concluduntur, expletur animus jucundissima

[6]6 Voluptate. Quo mihi accident optatius,

Quibus perpetuam rerum gestarum historiam com-

Secernas hanc quasi fabulam rerum eventorumque nostrorum habet enim varios actus multasque actiones et consiliorum et temporum. Ac non vereor, ne assentatiuncula quadam aucupari tuam gratiam videar, cum hoc demonstrem, me ate potissimum ornari celebrarique Neque enim tu non admirentur, quam qui laudent, assentatores arbitrere neque autem ego sum demens, ut me sempiternæ gloriæ per eum commendari velim, qui non ipse quoque me commen-

[7]7 Dando propriam ingeni gloriam consequatur. Neque enim Alexander gratiæ causa ab Apelle simum pingi et a Lysippo volebat sed quod

Agesilaus perhibendus, qui neque pictam neque fictam imaginem suam passus quam qui eo genere Unus enim Xenophontis eo rege laudando omnes imagines omnium statuasque Atque hoc præstantius mihi ad animi ad memoriæ dignitatem, tua pervenero, quam ceterorum, quod non ingenium mihi solum suppeditatum tuum, Timoleonti a Timæo, aut ab Herodoto Themistocli, sed etiam gravissimisque atque primis probati ut mihi non solum præconium, quod, cum Sigæum

Alexander, ab Homero tributum hominis magnique Placet enim Hector

Quidquam me rogantem abs non reprehenderunt — scribam de me — multorum tamen exemplo clarorum virorum. Sed, quod laudandum, prætereant, quid reprehendendum cun diores præcones ludorum gymnicorum, cum coronas imposuerint eorumque nomina magna voce cum ante ludorum missionem corona donentur, alium præ causam nostram, vitabimus idque ut rogamus. Ac ne mirere, cum mihi sæpe

Accuratissime nostrorum temporum atque eventus mandaturum, a nunc tanto opere me ntarios rerum omnium sin autem me in tempus aliud, coram tecum loquar. Tu interea non cessabis, et ea, quæ habes instituta, perpolies nosque

Quamquam ipsa consolatio litterarum tuarum mihi gratissima est (declarat enim summam benevolentiam, conjunctam pari prudentia), tamen ilium fructum ex vel maximum cepi, quod te præclare res humanas eon temnentem et optime contra fortunam paratum armatumque cognovi quam equidem laudem sapientiæ statuo esse maximam, non aliunde pendere, nee extrinsecus aut bene aut male

[2]2 Vivendi suspensas habere rationes. Quæ cogitatio, cum mihi non omnino excidisset (etenim penitus insederat), tamen tempestatum et concursu calamitatum erat aliquantum labefactata atque convulsa cui te opitulari et video, et id fecisse etiam proximis

Multumque profecisse sentio. Itaque hoc sæpius dicendum tibique non significandum solum, sed

[3]3 Ad consolandum autem cum

Quam quod firmitudinem gravitatemque animi perspexi quam non turpissimum existimo. Itaque hoc etiam fortiorem me puto, quam teipsum, præceptorem quod tu mihi videre spem nonnullam habere, hæc aliquando futura bant me reipublicæ penitus Itaque alterum minus mirum, fortiorem cum alterum mirum, spe uUa Quid enim non affectum, ut non deletum exstinctumque

Fateare Circumspice omnia membra quod non fractum debilitatumve Quæ persequerer, aut melius ea viderem, quam tu aut commemorare possem dolore quamquam

[4]4 Ergo domestica feremus, ut publica paullo etiam quam tu qui præ-

Te enim spes aliqua consolatur, ut nos autem erimus etiam omnium desperatione

Ut tu tamen idem hortaris Das enim mihi jucundas recordationes conscientiæ nostræ rerumque earum, quas te primis auctore gessimus. Præstitimus enim patriæ non minus

Quam debuimus — plus profecto, quam ab animo cujusquam aut hominis postulatum. Ignosces mihi de meipso aliquid prædicanti quarum enim tu rerum cogitatione nos levare ægritudine

Earum etiam commemoratione lenimur. Itaque, ut mones, quantum potero, me ab omnibus molestiis et angoribus abducam transferamque animum ad quibus secundæ res ornantur, adversæ adiuvantur tecumque et ero tantum, quantum patietur utriusque ætas et valetudo, esse una minus poterimus, quam volemus, animorum tamen conjunctione iisdem fruemur, ut numquam non una esse videamur.

Tamen etiam deterius, quam Te sæpius, ut viderem. Romæ quia postea non quam discesseram,^ miratus sum quod item nunc miror. Non habeo certum, quæ te res hinc maxime retrahat. Si solitudine delectare, cum scribas et aliquid agas eorum, quorum consuesti, gaudeo neque reprehendo tuum consilium nam nihil potest esse jucundius, non modo miseris his temporibus et luctuosis, sed etiam tranquillis et optatis, præsertim vel animo defetigato tuo, qui nunc requietem quærat ex magnis occupationibus, vel erudito, qui semper aliquid ex se promat, quod delectet, te ipsum

[2]2 Laudibus Sin autem, sicut indicas,^ lacrimis ac te tradidisti, doleo, quia doles et angere non possum te non, concedis, quod sentimus, ut liberius dicamus, accusare. Quid enim tu solus aperta non videbis, qui propter acumen occultissima perspicis tu non intelleges, te querellis quotidianis

Proficere non intelleges, duplicari sollicitudines,

[3]3 Quas levare te tua prudentia postulat Quod non possumus aliquid proficere suadendo, gratia contendimus et rogando, quid nostra causa ut

Te molestiis laxes et ad convictum nostrum redeas, id est ad consuetudinem vel nostram communem, vel tuam ac propriam. Cupio non obtundere non delectare nostro studio cupio deterrere, ne permaneas in incepto. Nunc duæ res istæ contrariæ me conturbant, ex quibus aut in altera mihi velim, potes, obtemperes, aut in altera non ofFendas. Vale.

Omnis amor tuus ex omnibus partibus se ostendit in quas ate proxime accepi, non quidem mihi ignotus, sed tamen gratus et optatus, dicerem jucundus, id verbum in omne tempus perdidissem neque ob eam unam causam, quara tu

Et in qua me lenissimis et amantissimis verbis utens, re graviter accusas, sed quod, tanti vulneris quæ remedia esse debebant, ea nulla sunt.

[2]2 Quid enim ad amicosne confugiam Quam multi sunt Habuimus enim fere communes, quorum occiderunt, nescio quo pacto obduruerent. Tecum vivere possem equidem, et maxime vellem sumu sne una Nee mehercule quid impediat. Sed certe adhuc non fuimus, cum essemus Tusculano, Puteolano. Nam quid dicam Urbe qua, cum forum commune tempora nostra ætas cum maxime nos tum etiam puderet. Quod enim mihi poterat perfugium,

Facere possum Sed, nescio quomodo, quasi exprobrare, quod ea maneam, qua tu ea me abesse Urbe qua domus delectare summum odium temporum, quibus consumo omne tempus, non ut ab medicinam perpetuam, sed ut exiguam oblivionem petam. Quod egissemus, ego atque quod ne mentem quidem nobis veniebat propter quo-

Metus, omne tempus una fuissemus neque me valetudo tua neque mæror meus. Quod, quantum consequamur. Quid enim utrique nostrum aptius Propediem te

Etsi unus ex omnibus minima sum ad consolandum accommodatus, quod tantum ex mole-

Eepi ut consolatione ipse egerem, tamen, cum longius a summi luctus acerbitate mens abesset

Quam tuus, nostræ necessitudinis esse meæque te benevolentiæ, non tacere tanto tuo mærore tamdiu, sed adhibere aliquam modicam consolationem, quæ levare dolorem tuum posset, minus sanare potuisset. Est autem consolatio pervulgata quidem maxime, quam semper ore atque animo habere debemus, homines nos ut esse meminerimus ea lege natos, ut omnibus fortunæ proposita nostra, neque esse recusandum, quominus qua nati sumus, conditione vivamus, neve tam graviter eos casus feramus, quos nullo vitare possumus, eventisque aliorum memoria repe-

[8]8 Nobis novi cogitemus. Neque hæ neque ceteræ consolationes, quæ sunt a sapien-

Usurpatæ memoriæque proditæ, tantum videntur proficere debere, quantum status ipse nostræ hæc prolatio temporum perditorum, cum beatissimi qui liberos non susceperunt, minus autem miseri, qui temporibus amiserunt, quam eosdem bona aut denique aliqua

[4]4 Republica perdidissent. Quod tuum te desiderium movet aut tuarum rerum cogitatione mæres, non exhauriri istum dolorem posse universum puto. Sin te res quæ magis amoris

Ut eorum, qui occiderunt, miserias lugeas — ut ea non dicam, quæ sæpissime et et audivi, mali esse in morte in qua resideat sensus, immor-

Potius, quam mors ducenda amissus, nulla videri miseria debeat, quæ non sentiatur — hoc tamen non dubitans confirmare possum, ea misceri, parari, impendere reipublicæ, quæ qui querit, nullo modo mihi quidem deceptus esse videa-

Quid est enim jam non modo pudori, probitati,

Ac Non, mehercule, quemquam audivi hoc gravissimo et pestilentissimo anno adolescentulum aut puerum mortuum, qui mihi non a immortalibus ereptus ex miseriis atque ex iniquissima

[5]5 Conditione vitæ videretur. Quare, unum hoc detrahi potest, ne quid quos amasti, mali putes contigisse, permultum ex mærore tuo diminutum. Relinquetur enim simplex jam cura doloris quæ non cum communicabitur, sed ad te ipsum proprie re^eretur in qua non est jam gravitatis ac sapientiæ tuæ, quam tu a puero præ-

Ferre immoderatius casum incommodorum tuorum, qui ab eorum, quos dilexeris, miseria maloque seiunctus. Etenim eum semper te et privatis in rebus, et publicis præstitisti, tuenda ut gravitas, et constantiæ serviendum. Nam, quod allatura est ipsa diuturnitas, quæ maximos luctus vetustate id nos præcipere consilio pru-

[6]6 De ntiaque debemus. Etenim nulla umquam liberis amissis, tarn imbecillo mulier animo, quæ non aliquando lugendi modum fecerit certe nos, quod est dies allatura, id consilio anteferre debemus neque exspectare temporis medicinam, quam repræsentare ratione possimus. His ego quid profecissem, sin minus forte valuissent, tamen esse functum^

Benevolentissimi atque amicissimi quern me

Et fuisse semper existimes velim, et futurum esse confidas.

Non oblivione amicitiæ nostræ neque inhermis sione consuetudinis meæ superioribus temporibus ad te nullas litteras misi, sed quod priora tempora in ruinis reipublicæ nostrisque jacuerunt, posteriora autem me ascribendo tuis iniustissimis atque acerbissimis incommodis retardarunt. Cum vero et intervallum jam satis longum fuisset, et tuam virtutem animique magnitudinem diligentius essem mecum recordatus, non putavi esse alienum insti lutis meis hæc ad te scribere. Ego te, P. et primis temporibus quibus in invidiam absens et in men vocabare, defendi et, cum in tui familiarissimi judicio ac periculo tuum crimen conjungeretur, ut potui accuratissime, te tuamque causam tutatus sum et proxime, recenti adventu meo, cum rem aliter institutam ofFendissem ac mihi placuisset, adfuissem, tamen nulla re saluti tuæ defui cumque eo tempore invidia annonæ, inimici non solum varum etiam amicorum tuorum, iniquitas

Multaque reipublicæ plus quam causa ipsa veritasque Publio tuo neque opera neque neque labore neque gratia neque testimonio Quamobrem, omnibus ami-

Diligenter ame sancteque ne hoc quidem prætermittendum esse duxi, te ut hortarer rogaremque, ut hominem virum esse meminisses, id ut communem incertumque casum, quem neque vitare quisquam nostrum, nee præstare

Utinam ne vere scriberem, ea republica carere, qua neminem prudentem homi-

Ad te scripserim, debitum videar testimonium non dedisse autem omnia, quæ siderium ac dolorem tuum. Sed tamen prudentis ubicumque tuam tecum esse duces nee enim minus nostra sunt, quæ animo complectimur,

[6]6 Quam quæ intuemur. Quamobrem et eximia virtus summusque in te amor magnæ consolationi debet esse, et nos ceterique, qui te non ex fortuna, sed ex virtute tua pendimus semperc^ue pendemus, et maxime animi tui conscientia, cum

Merito accidisse reputabis, et adjunges, homines sapientes turpitudine, non casu, et delicto suo, non aliorum injuria commoveri. Ego et memoria nostræ veteris amicitiæ, et virtute atque observantia

Tui monitus, nullo loco deero neque ad consolandam neque ad levandam fortunam tuam. Tu quid ad me forte perficiam, ne te frustra scripsisse arbitrere.

M. CICERO FADIO

Etsi egomet, qui te consolari cupio, consolandus ipse sum, propterea quod nuUam rem gravius iamdiu

Quam incommodum tuum, tamen te magno opere non hortor solum, sed etiam pro amore nostro rogo atque oro, te colligas virumque præbeas qua condicione omnes homines et quibus temporibus nati simus, cogites. Plus tua dedit, quam fortuna propterea quod adeptus quod non multi homines novi, quæ plurimi homines

Ea denique videtur condicio impendere legum, judiciorum, temporum, ut optime actum cum eo videatur qui quam levissima pœna ab hac publica Tu vero, qui et fortunas et ros habeas et nos cetcrosque necessitudine et benevolentia tecum conjunctissimos, cumque magnam facultatem habiturus nobiscum et cum omnibus

Vivendi, et cum tuum^ unum judicium ex tarn multis, quod reprehendatur, ut quod una sententia, eaque dubia, potentiæ ah cujus condonatum existimetur, omnibus de causis debes istam molestiam quam levissime Meus animus

Te hberosque tuos semper, quem tu esse et qui esse debet.

CICERO RUPO

Etsi mihi numquam dubium quin essem carissimus, tamen quotidie magis perspicio, exhoc studiosiorem me colendo quam cium posset tuum. Itaque me superiores teræ tuæ admodum delectaverunt, quibus exspectatum meum adventum abs amanter bam, cum ac putasses, meo consi Ho magno opere lætatum ex proximis magnum fructum

Mecum, quodcumque cepissem

Honestius quidquam Mihi con-

Captum iamdiu de quo ad non quo muni catio tempore quasi quædam ad cœundam societatem Cum me, amplector talem animum sed (non enim dimittam pudorem rogando meum),

[404]404 Quod ostendis, magnam habebo gratiam non

Ignoscam et alteram timori, alterum mihi te negare non potuisse arbitrabor. Est enim res profecto maxima. Quid rectum apparet quid expediat, obscurum est tamen, ut, nos sumus, qui esse debemus,id studio digni et dubitare non possimus, quin ea maxime conducant, quæ sunt rectissima. Quare tu, placebit, statim ad me venies. Sin idem placebit, sed neque eodem nee continuo poteris, omnia ut nota faciam. Quidquid statueris, te mihi amicum, sin quod opto, etiam amicissimum judicabo.

CICERO RUFO

Ad Urbem,

Quoquo modo potuissem, te convenissem, eo, quo constitueras, venire voluisses. Quare tui commodi causa commovere me tamen existimes velim, me antelaturum ad me misisses, voluntatem tuam commodo meo. Ad ea, quæ commodius equidem possem de adesset de quo mihi exploratum rationibus dumtaxat referendis (de rebus affirmare non possum), eum scientem, quod contra aut rem aut existimationem tuam dein, rationum referendarum vetus mos antiquus maneret, me relaturum tecum pro conjunctione nostræ necessitudinis contulissem con-

[2]2 Fecissemque, non Quod fecissem ad Urbem, consuetude maneret, quando

Easdemque totidem verbis ad ærarium,

In provincia. Neque ut te ad meum bi trium adducerem, sed tantum, quantum me numquam pœnitebit. Totum enim scribam meum, quern video nunc esse suspectum,

Tu M. Mindium, fratrem tuum, adjun-

Rationes confectæ me absente sunt tecum, ad quas ego adhibui præter lectionem. Ita accepi librum a meo servo ut eumdem acceperim a

Honos majorem habere non potui majorem habui, quam pæne honestum et utile esset, referretur, non habui, cui potius id negoti darem. Lllud quidem certe factum est, quod lex jubebat, ut apud duas civitates, Laodice nsem et Apameensem, quæ nobis maximæ videbantur, quoniam ita necesse erat, rationes confectas consolidatas deponeremus. Itaque huic loco primum respondeo, me, quamquam justis de causis rationes deferre properarim, tamen te exspectaturun^ fuisse, nisi in provincia relictas rationes pro relatis haberem.

[3]3 Quamobrem De Volusio quod scribis, non est id rationum. Docuerunt enim me periti homines, in his cum omnium peritissimus, turn mihi amicissimus, C. Camillus, ad Volusium transferri nomen a Valerio non potuisse, sed prædes Valerianos teneri. Necjue id erat HS |xxx|, ut scribis, sed HS Erat enim nobis curata pecunia Valeri mancipis nomine ex (}ua

[4]4 Reliquum quod erat, in rationibus retuli. Sed me liberalitatis fructu privas et diligentiæ et (quod minime tamen laboro) mediocris etiam prudentiæ

Quod mavis scribæ miei beneficio, quam meo legatum meum, præfectumque [Q. Leptam], maxima calamitate levatos (cum præsertim non deberent esse obligati) — diligentiæ, quod existimas de tanto meo, tanto etiam periculo, nee scisse me quidquam nee cogitavisse, scribam, quidquid voluisset, cum id mihi ne recitavisset quidem, retu-

Prudentiæ, quod^ rem, ame non insipienter excogitatam, ne cogitatam quidem^ putas. Nam et Volusi liberandi meum fuit consilium, ut multa tam gravis Valerianis prædibus, ipsique T. Mario depelleretur, ame inita ratio est quam quidem omnes non solum probant, sed etiam laudant verum scire hoc uni scribæ meo intellexi non

[5]5 Nimium placere. Sed ego putavi esse boni, cum populus suum servaret, consulere fortunis tot vel amicorum vel civium. Nam de Lucceio est ita actum, ut, auctore Cn. Pompeio, ista pecunia in fano poneretur (id ego agnovi meo jussu esse factum) qua pe-

Acted under Cicero cunia Pompeius est usus, ut ea, quam tu deposueras, Sestius. Sed hæc ad te intellego pertinere. Illud me non animadvertisse moleste ferrem, ut ascriberem, te in fano pecuniam jussu meo deposuisse,

Pecunia gravissimis esset certissimisque monumentis testata, cui data, quo senatusconsulto, quibus quibus meis P. Sestio tradita esset. Quæ quum viderem tot impressa, ut in errari non posset, non quod tua

Referebat. Ego tamen ascripsisse mallem,

[6]6 Quoniam id te video desiderare. Sicut id esse referendum, idem ipse sentio, neque in eo quidquam a meis rationibus discrepabunt tuæ. Addes enim meo jussu quod ego quidem non addidi nee causa cur negem nee, et tu negarem. Nam de HS nongentis millibus, certe relatum ut tu sive frater tuus Sed quid est (quando de Lucceio parum gratum^ visum

Quod ego in rationibus referendis etiam nunc corrigere possim, de eo mihi, quoniam senatus condum Te certe in pecunia exacta referre ex meis rationibus non oportuit, quid me

Sunt enim peritiores. Illud cave dubites, quin ego omnia faciam quæ interesse tua aut etiam velle te existimem, modo facere possim. Quod

De ame et tribunos militares et præfectos et contubernales, dumtaxat mieos, delatos esse. In quo quidem ratio me Liberum enim mihi tempus ad eos deferendos existimabam Postea certior sum factus, triginta diebus deferri necesse esse, quibus rationes sem. Sane moleste non beneficia tuæ potius ambitioni reservata esse, quam meæ, qui ambitione uterer. De centurionibus tamen et de tribunorum miUtarium contubernalibus res est in integro. Genus enim horum beneficiorum definitum lege non erat. Reliquum est de HS centum milhbus, de quibus memini mihi ate Myrina esse

Non mei sed tui in quo peccatum videbatur esse, modo erat, tui et Sed cum id corrigi non posset, quod, jam depositis rationibus, ex provincia decesseramus, credo me quidem

Pro animi mei voluntate proque ea spe facultatum, quam tum habebamus, quam humanissime potuerim, rescripsisse. Sed neque tum me humanitate litterarum mearum obligatum puto, neque tuam money. Hodie epistulam de HS centum accepisse, ut accipiunt, quibus epistolæ per hæc tempora molestæ sunt. Simul illud cogitare debes, me omnem pecuniam, quæ ad me legibus pervenisset, Ephesi apud publicanos deposuisse id fuisse HS XXII millia earn omnem pecuniam Pompeium abstulisse quod ego sive æquo animo, sive iniquo tu de HS centum æquo animo ferre debes, et existimare, eo minus ad te vel de tuis vel de mea liberalitate pervenisse. Quod mihi expensa

HS centum tamen, quæ tua est suavitas, quique in me amor, nolles ame hoc tempore æstimationem accipere. Nam numeratum cuperem, non erat. Sed hoc jocatum me putato, ut ego te existimo. Ego tamen, quum Tulhus rure redierit, mittam eum ad quid ad rem putabis pertinere. — Hanc epistulam cur conscindi^ vehm, causa nulla

Gratæ mihi tuæ litteræ fuerunt, ex quibus

Quod etiam sine arbitrabar, te summa cupiditate affectum esse videndi mei quod ego libenter accipio, ut tamen non concedam. Nam tecum esse, mihi omnia, quæ op contingant, ut vehementer velim. Etenim, cum esset major et virorum et civium bonorum et jucundorum hominum et amantium mei copia, tamen erat nemo, quicum essem libentius, quam tecum, et pauci, quibuscum essem æque libenter hoc vero tempore, cum absint, mutati voluntate

Unum, medius tecum diem libentius posuerim, quam hoc omne tempus cum plerisque eorum, quibuscum vivo necessario. Noli enim existimare, mihi solitudinem non jucundiorem esse, qua tamen ipsa non quam sermones eorum, qui frequentant domum meam, excepto uno aut summum altero. Itaque utor eodem perfugio, quo utendum censeo, Utterulis præterea conscientia etiam consiliorum meorum. Ego enim sum, quemadmodum tu facillime potes existimare, qui umquam mea potius quam meorum civium causa fecerim cui invidisset quem tu numquam amasti (me enim amabas), et ipse beatus esset et omnes boni. Ego sum, qui nullius vim plus valere

Quam honestum otium idemque, cum ipsa arma, quæ semper timueram, plus posse quam ilium consensum bonorum, quem ego idem efFeceram, quavis tuta condicione pacem accipere

He must mean Pompey. Malui, quam cum valentiore pugnare. Sed et hæc et multa coram brevi tempore Neque me tamen Romæ tenet, exspectatio rerum Africanarum. Videtur enim mihi

Propinquum adducta discrimen. Puto autem mea nonnihil interesse (quamquam, ipsum quid

Non sane verumtamen, quidquid amicorum. Est enim jam eum locum adducta,

Quamquam multum inter eorum causas, qui dimicant, tamen inter non multum futurum putem. Sed plane animus meus^ qui firmatus multum quem etiam tuæ superiores injuriam juvitque me, cum summam humanitatem, tum etiam tuas Verum enim scribam — teneriore mihi animo videbare,

Omnes qui vitam ingenuam^ beata

Et libera viximus, Sed, ut secunda moderate tulimus, banc non solum adversam, sed funditus eversam fortunam ferre debemus ut hoc maximis malis boni consequamur, ut mortem, quam etiam beati contemnere debebamus, propterea quod nullum sensum esset habitura, nunc

Non modo contemnere debeamus, sed etiam

[5]5 Optare. Tu, me fruere otio tibique persuade, præter peccatum ac culpam, qua semper

Et carebis, homini accidere posse, quod

Horribile aut pertimescendum. Ego, videbitur recte posse, ad te veniam brevi quid ut mutandum consilium te certiorem faciam statim. Tu fac cupidus mei videndi ut te ne moveas tam infirma valetudine, ex me prius quæsieris per quid te velim facere. Me velim, ut valetudinique tuæ at tran-

M. CICERO TORQUATO

Etsi ea perturbatio est omnium rerum, ut suæ quemque fortunæ maxime pœniteat nemoque quin ubivis, quam ubi esse malit, tamen mihi dubium. Non quin hoc tempore bono viro Romæ esse miserrimum Nam quocumque loco quisquis idem est sensus et eadem acerbitas ex teritu rerum et publicarum et suarum, tamen oculi augent dolorem, qui ea, quæ ceteri audiunt, intueri coguntur nee avertere a miseriis cogitationem sinunt. Quare multarum rerum desiderio te angi necesse

Tamen dolore, quo maxime te audio, quod Romæ non animum tuum Etsi enim cum magna molestia tuos tuaque desideras, tamen

Quidem, quæ requiris, suum statum tenent, nee melius, tu adesses, tenerent, nee sunt uUo proprio periculo. Nee debes cum de cogitas, aut præcipuam aliquam fortunam postulare aut communem recusare. De te autera Torquate, est tuum, agitare animo, ut non adhibeas in consilium cogitationum tuarum desperationem aut timorem. Nee enim qui te adhuc quam tua gnitas postulabat, non magna signa dedit animi erga te mitigati. Nee tamen aquo salus pe-

Habet explicatam aut exploratam rationem

Suæ. Cumque omnium bellorum exitus

Ab altera victoria periculum nullum esse per-

Quod quidem seiunctum ab omnium tu ab altera te ipsum numquam timuisse eerto Reliquum ut te id ipsum, quod ego quasi consola-

Loco pono, maxime excruciet, commune periculum reipublicæ cujus tanti mali, quamvis docti

Multa dicant, tamen vereor, ne consolatio nulla possit vera præter illam, quæ tanta quantum in cujusque animo roboris est atque nervorum. Si enim bene sentire recteque facere est ad bene beateque vivendum, vereor, ne eum, qui se optimorum consiliorum conscientia sustentare miserum esse nefas Nee enim nos

Præmiis ductos patriam olim fortunas sed quoddam nobis officium justum pium debitura reipublicæ nostræque dignitati videbamur sequi nee, cum faciebamus, tarn eramus amentes, ut explorata nobis esset Quare evenit, quod ingredientibus nobis causam propositum accidere posse, non debemus cadere animis, quasi aliquid evenerit, quod

Posse numquam putarimus. Simus ea

Nobis præstandum præter culpam putemus eaque cum careamus, omnia humana placate moderate feramus. Atque hæc eo pertinet per-

Rebus omnibus, tamen ipsa se sustentare posse videatur. Sed, spes aliqua rebus communibus, ea quicumque status futurus, carere non debes. Atque hæc mihi scribenti veniebat mentem, me exxm cujus tu desperationem ao cusare quemque auctoritate tua cunctantem diffidentem excitare. Quo quidem tem})ore non ego causam nostram, sed consilium improbabam. Sero enim nos armis adversari videbam, quæ ego quæ cum dicebam, divinabam sertim cum, mihi alterum utrum de eventu atque exitu rerum promittendum futurum, quod rebus præstabamus, quæ non prodeunt aciem usu autem armorum militum robore eramus. Sed tu animum nunc adhibe, quæso, tempus, quo exanimati omnes suspensi sumus, hoc moderatiore animo debes, quod urbe qui te profecto et benevolentia et sapientia consolatur cujus essemus et auctoritatem et consilium secuti, togati potius potentiam quam armati victoriam subissemus. Sed hæc longiora fortasse fuerunt quam necesse fuit quæ majora sunt, brevius exponam. Ego liabeo, cui plus, quam debeam, neminem. Quibus tantum debebam, quantum tu

Eos hujus mihi belli casus eripuit. Qui sim autem hoc tempore, intellego. Sed quia nemo est tam quin, nihil aliud studeat, id quod agit, possit navare aliquid et efficere, omne meum consilium, operam, studium certe, velim existimes

Tuisque liberis esse debitum.

M. CICERO D. TORQUATO

Peto ate, ne me putes oblivione tui rarius ad te scribere quam solebam, sed aut gravitate valetudinis, qua tamen jam paullum videor levari, aut quod absim ab Urbe, ut, qui ad te proficiscantur, scire non possim. Quare velim ita statutum habeas, me tui memoriam cum summa benevolentia tenere, tuasque omnes non minori mihi curæ quam meas Quod majore varietate versata adhuc tua causa quam homines aut volebant aut opinabantur, mihi crede, non pro mahs temporum quod moleste

Antonius, jam turn timebat, cum tantum malorum suspicabatur, misera sed tamen præcipue cuiquam dolendum eo quod accidat Quæ te esse reipublicæ ne liceat quidem ferendam esse fortunam, præsei'tim quæ absit a culpa. Sed hæc hactenus. Tu velim scribas ad me, quid agas, et ubi futurus ut aut quo scribam aut quo veniam, possim.

M. TULLIUS CICERO TORQUATO

Superioribus benevolentia magis adductus quam quo res postularet, longior. Neque enim confirmatione nostra egebat virtus tua, neque erat ea mea causa atque fortuna, ut, cui omnia deessent, alterum confirmarem. Hoc item tempore brevior esse debeo. Sive enim tum opus tam multis verbis, nihilo magis nunc opus est sive tum opus præsertim cum acces-

Novi. Nam quotidie aliquid audimus earum rerum, quas ad te perferri existimo, summa animo, quam ea, quæ oculis cemimus. Nee vero quidquam video, quod non idem te videre certo sciam. Nam quem exitum acies habitura divinare nemo potest, tamen et belU exitum video, minus, hoc quidem certe, cum necesse alterum utrum vincere, quaUs futura vel hæc, vel Idque cum optime perspexi, tale video,

Ut mali videatur futurum, id vel ante accident, quod vel maximum ad timorem proponitur. Ita enim vivere, ut tum vivendum, miserrimum est mori autem nemo sapiens miserum duxit ne beato quidem. Sed ea es urbe, qua hæc, vel plura et

[4]4 Ornatiora parietes loqui posse videantur. Ego

Hoc confirmo, est consolatio ex miseriis aliorum, te nunc majore in discrimine quam quemvis aut eorum, qui discesserint [aut eorum, qui remanserint].^ Alteri dimicant, victorem timent. Sed hæc consolatio est gravior, qua te spero, ego certe utor nee enim, dum angar cum omni vacem culpa, non ero, sensu omnino carebo. Sed rursus yXavK 'A^^ms, qui ad te hæc. Mihi tua omnia maxima curæ sunt dum vivam, erunt.

M. CICERO TORQUATO

Novi, quod ad te scriberem, erat et tamen quid sciebam te a certiorem De futuris autem rebus semper est dicere, tamen interdum conjectura possis propius accedere, cum est res ejusmodi, cujus exitus provideri Nunc tantum videmur non diuturnum bellum fore id ipsum nonnullis videatur secus. Equidem cum hæc scribebam, aliquid jam actum putabam, non quo certo scirem, sed quod haud

Erat conjectura.^ Nam cum omnis Mars communis, et cum semper incerti exitus prœliorum

Turn hoc tempore magnæ utrimque copiæ,

Paratæ ad depugnandum esse dicuntur, utercumque non mirum futurum. Dies singulos magis magisque opinio hominum confirma-

Etiamsi inter causas arra orum aliquantum

Tamen inter non multum interfuturum. Alteros propemodum jam sumus experti de altero nemo est quin cogitet, quam metuendus iratus

[2]2 Victor armatus. Hoc loco videor augere dolorem tuum, quem consolando levare debeam, fateor me communium malorum consolationem nullam invenire præter quæ tamen, possis cam suscipere, maxima quaque ego quotidie magis utor, — conscientiam rectæ voluntatis maximam consolationem

Rerum incommodarum, nee ullum magnum malum præter culpam. A qua quando tantum absumus, ut etiam optime senserimus, eventusque quando præstitimus quod debuimus, moderate quod

Feramus. Sed hoc mihi tamen non sumo,

Ejusmodi, ut suam quisque condicionem

Equidem Romæ sumus, miserrimos

Duco, non solum quod omnibus

Quam sed etiam, quod ad omnes

Subitorum periculorum magis sumus, quam abessemus meipsum, consolatorem fuerim dolore, meministi. In quo prima consolatio

Vidisse me plus, quam ceteros, cum cupiebam, quamvis iniqua condicione, pæemi. Quod casu, non divinatione mea factum tamen hac inani prudentiæ laude delector. Deinde, quod mihi ad consolationem commune tecum jam vocer ad tum non ab ea republica qua carendum esse doleam, præsertim cum id sine uUo sensu futurum Adiuvat etiam ætas et acta jam quæ cum cursu suo bene confecto delectatur, tum vetat in eo vim timere, quo nos jam natura ipsa pæne perduxerit. Postremo vel etiam hoc bello occiderunt, ut impudentia videatur, eamdem fortunam, res cogat, recusare. Equidem mihi omnia propono, nee ullum est tantum malum, quod non putem impendere. Sed cum plus in metuendo mali quam in ipso quod timetur, desino, nuUus verum etiam doloris futurus Sed hæc multa, vel plura potius, quam necesse Facit autem non loquacitas mea, sed benevolentia

[5]5 Longiores epistulas. Servium discessisse Athenis levationi solitus esse quotidianus congressus et sermo cum familiarissimi honiinis, turn optimi et prudentissimi Tu velim tete, ut debes et tua virtute sustentes. Ego, quæ te quæque ad te et ad tuos pev tinere arbitrabor, omnia studiose diligeiiterque curabo quæ cum faciam, benevolentiam tuam erga me imitabor, merita non assequar. Vale.

M. CICERO CÆCINÆ

Quotiescumque filium tuum video (video autem fere quotidie), poUiceor studium quidem meum et operam sine ulla exceptione aut laboris aut occupationis aut temporis, gratiam autem atque auctoritatem, cum hac exceptione, quantum valeam quantumque possim. Liber tuus et lectus et legitur ame diligenter et custoditur diligentissime. Lies et tunæ tuæ mihi maximæ curæ sunt, quæ quidem quotidie faciliores mihi et meliores videntur, multisque video magnæ esse curæ, quorum de studio et de sua

[2]2 Spe filium ad te perscripsisse certo autem de rebus, quas conjectura consequi possumus, non mihi sumo, ut plus prospiciam, quam videre atque meum, quid sentiam, exponere. Ea natura rerum aut fortuna diuturna,nequehærere tam bona causa tam bonis tam acerba Quare ad earn spem, quam extra ordinem de habemus, non solum propter dignitatem virtutem tuam (hæc enim ornamenta sunt etiam cum communia), accedunt tua præcipua propter eximium ingenium summamque mehercules, ne punctum quidem temporis fortuna Quod ipsum quotidie nobis ab

Qui simul cum eo hanc ipsam opinionem ingeni apud ipsum plurimum profuturam. Quapropter primum animo atque magno que habeas firmissimam propter eas quas

Mea consuetudo meos, tua

Vereor, ne desideres meum, quod pro nostra meritorum multorum studiorum parium conjunctione deesse non debet sed tamen

Gratulationem quam confirmationem animi gratulabimur. Itaque tempus argumentuum, quem minime imbecillum audio

Confirmandum etiam atque etiam puto

Jam omni spe orbatum, sed ut eum, da

[452]452 Cujus incolumitate non plus dubitem, quam te memini dubitare de mea. Nam cum me ex republica expulissent qui illam cadere posse, stante me, non putarunt, memini me ex multis hospitibus, qui ad me ex Asia, in qua tu eras, venerant, audire te de

[3]3 Glorioso et reditu meo confirmare. Si te ratio quædam Etruscæ disciplinæ, quam a patre, simo atque optimo acceperas, non ne nos quidem nostra divinatio quam cum morum virorum monumentis atque præceptis moque, ut tu doctrinæ studio, tum magno etiam usu tractandæ reipublicæ magnaque nostrorum tem-

[4]4 Porum varietate consecuti sumus. Cui quidem nationi hoc plus confidimus, quod ea nos tam obscuris rebus tamque perturbatis umquam omnino Dicerem, quæ ante futura dixissem,

Vererer, ne ex eventis fingere viderer. Sed tamen plurimi sunt testes, me et ne conjungeret se cum Cæsare, monuisse Pompeium, et postea, ne seiungeret. Conjunctione frangi senatus opes, junctione bellum excitari videbam. Atque utebar familiarissime Cæsare, Pompeium faciebam plurimi sed erat meum consilium cum Pom-

[6]6 Peio, tum salutare utrique. Quæ præterea providerim, prætereo. Nolo enim hunc de me optime meritum existimare, ea me suasisse Pompeio, quibus princeps, sed tantas opes, quantas nunc habet, non haberet. Eundum in Hispaniam censui quod fecisset, bellum nullum omnino fuisset. Rationem haberi absentis, non tam pugnavi, ut quam ut, quando ipso consule pugnante populus serat, haberetur. Causa orta Quid ego prætermisi aut monitorum aut querellarum, cum vel iniquissima rri pacem justissimo bello anteferrem

[6]6 Victa est auctoritas mea, non tam a Pompeio (nam movebatur), quam ab qui duce Pompeio peropportunam et rebus domesticis et cupiditatibus suis

Victoriam fore putabant. Susceptum bellum est quiescente me depulsum ex Italia manente me, quoad potui. Sed valuit apud me plus pudor meus quam timor. Veritus sum deesse Pompei cum aliquando non defuisset meæ. Itaque vel

Vel fama bonorum vel pudore victus, ut in fabulis Amphiaraus, ego, prudens et sciens,

Ad pestem ante oculos positam sum profectus. Quo in bello adversi accidit

[7]7 Non prædicente me. Quare, quoniam, ut augures et astrologi solent, ego quoque augur publicus ex meis superioribus prædictis constitui apud te auctoritatem auguri et divinationis meæ, debebit habere fidem nostra prædictio. Non igitur ex involatu nee e cantu sinistro oscinis, ut in nostra disciplina nee ex tripudiis solistimis aut soniviis auguror sed habeo signa, quæ observem, quæ non sunt certiora minus tamen habent vel obscuritatis vel

[8]8 Notantur autem mihi ad divinandum signa duplici quadam quarum alteram duco a Cæsare ipso, alteram e temporum civilium natura atque ratione. In Cæsare hæc sunt — mitis clemensque natura, qualis exprimitur præclaro libro Querellarum tuarum. Accedit, quod mirifice ingeniis excellentibus, quale est tuum, delectatur. Præterea cedit multorum et incensis, non inanibus aut ambitiosis, voluntatibus. In quo vehementer eum

[9]9 Consentiens Etruria movebit. Cur hæc igitur adhuc parum profecerunt Quia non putat se sustinere causas posse multorum, cui justius videtur

Posse, concesserit. Quæ est inquies, spes ab Eodem e fonte se hausturum laudes suas, equo aspersus. Postremo homo valde est acutus et multum providens

Hominem in parte minime contemnenda omnium nobilissimum et communi republica summorum tuæ ætatis vel ingenio vel gratia vel fama populi Romani parem, non posse prohiberi republica Nolet hoc temporis potius esse aliquando beneficium, quam jam suum. Dixi de Cæsare nunc dicam de temporum rerumque natura. Nemo est tam inimicus causæ, quam Pompeius animatus melius quam paratus susceperat, qui nos malos cives dicere, aut homines improbos audeat. In quo admirari soleo gravitatem et justitiam et sapientiam Cæsaris numquam honorificentissime Pompeium appellat. At ejus personam multa asperius. Armorum et victoriæ sunt

Non Cæsaris. At nos quemadmodum complexus Cassium legavit Brutum Galliæ præ-

Sulpicium Græciæ Marcellum, cui maxime succensebat, cum summa dignitate Quo hæc spectant Rerum hoc natura et civilium temporum non patietur reipublicæ nee manens, nee mutata ratio feret primum, ut non causa pari eadem et condicio et fortuna omnium deinde, ut in earn civitatem boni et boni cives nulla ignominia notati non revertantur, in quam tot nefariorum scelerum condemnati reverterunt. Habes augurium meum, quo, quid addubitarem, non potius uterer, quam consolatione, qua fortem virum sustentarem — explorata victoria arma sumpsisses pro republica enim turn putabas), non nimis esse laudandum sin propter incertos exitus eventusque bellorum posse accidere ut vinceremur putasses, non debere te ad secundam tunam bene paratum adversam ferre nullo modo posse. Disputarem etiam, quanto solatio conscientia tui quantæve delectationi in rebus adversis esse deberent. Commemorarem non solum veterum, sed horum etiam recentium vel ducum vel comitum tuorum gravissimos casus etiam exte mos multos claros viros nominarem. Levat enim dolorem communis quasi et humanæ condicionis recordatio. Exponerem etiam, quemadmodum et quanta in turba, quantaque in confusione rerum omnium viveremus. Necesse est enim minore desiderio perdita republica carere, quam bona. Sed hoc genere opus Incolumem te ut spero, vel potius ut perspicio, videbimus. Interea

Absenti, et huic, qui adest, imagini animi et corporis constantissimo atque optimo tuo, studium, officium, operam, laborem meum jampridem et sum et detuH nunc hoc amphus, quod me amicissime quotidie magis Cæsar amplectitur, famiUares quidem neminem. Apud quem quidquid valebo vel auctoritate vel gratia, valebo Tu cura, ut cum firmitudine te animi, turn etiam spe optima sustentes.

CÆCINA M. CICERONI

Quod non tam celeriter est redditus, ignosce timori nostro et miserere temporis. Ut audio, pertimuit, neque exisset (quando non tam interest, quo animo scribatur, quam quo accipiatur), ne ea res inepte mihi noceret, cum præsertim adhuc pœnas dem. Qua quidem

Sum Nam cum mendum armatus adversario maledixi. Nemo nostrum ut

Quin vota suæ nemo etiam cum de immolaret, tamen eo quidem

Tempore, ut quam primum Cæsar superaretur,

Contra suam voluntatem, cum omnibus, revocans me sed pæne Genus autem hoc non modo liberum, sed incitatum atque elatum debere, ignorat Solutum

Ne petulantiam impeditum ipsum

Ne vitium arrogantiæ subsequatur solum ero liberum alterum laudare, de quo quidquid accident nam quod præclare facere non poteram, primum erat, non attingere secundum beneficium, quam parcissime facere. Sed tamen ego quidem me sustinui. Multa minui, multa complura ne posui quidem. Quemadmodum scalarum gradus toUas, incidas, nonriullos male hærentes relinquas, ruinæ periculum struas, non ascensum pares, tot malis cum vinctum tum fractum studium scribendi quid dignum auribus

[4]4 Aut probabile potest afferre Cum vero ad ipsius Cæsaris nomen veni, toto corpora contremisco, non pœnæ metu, sed judici totum enim Cæsarem non novi. Quem putas animum esse, ubi secum loquitur " Hoc probabit hoc verbum suspiciosum

Quid, hoc muto At vereor, ne pejus — Age vero, laudo aliquem. Num offendo Cum porro re prendam,! Quid non vult Armati stilum persequitur et nondum restituti quid faciet " Auges etiam tu mihi timorem, qui Oratore tuo caves per Brutum, et ad excusationem socium quæris. Ubi hoc omnium patronus quid me, veterem tuum, nunc omnium cU entem, sentire oportet In hac calumnia timoris cæcæ tormento cum plurima ad sensus conjecturam, non ad suum judicium scribantur, quam evadere, minus expertus quod te ad omnia summum atque excellens ingenium armavit, nos sentimus. Sed tamen ego dixeram, librum legeret et auferret aut ea condicione daret,

Reciperes correcturum, hoc totum alium

[5]5 De Asiatico quamquam summa necessitas premebat, ut imperasti, Te pro me quid horter Vides tempus quo necesse de nobis Nihil mi Cicero, quod meum exspectes. Adolescens omnia excogitare vel studio ætate vel metu non potest. Totum negotium tu sustineas oportet mihi omnis spes

Tu pro tua prudentia, quibus rebus gaudeat, quibus capiatur Cæsar, tenes a omnia pro-

Per te ad exitum perducantur necesse

Apud ipsum multum, apud omnes plurimum potes. Unum persuaseris, non hoc esse muneris, quid rogatus ut (quamquam

Magnum amplum sed totum tuum onus,

Nimis impudenter onus impono. Sed utrique excusationem tuæ consuetudo Nam quod consuesti pro amicis non jam

Quum mecum Largus, homo omnibus rebus perspexeram, quæ Balbus Oppius, vehementer cum ut hoc mihi darent, modi, quod eorum animos non aut etiam negare rationem, cur negarent, huic meæ

Potius non continue responderunt, eodem

Tamen ad me reverterunt mihi hoc dederunt, ut ex eo te ofFensionis habiturum. Quando, quid permittatur, cognosti, quid mihi placeat, puto te

[2]2 Oportere. Actis his rebus, litteræ ate mihi redditæ sunt, quibus ame consi Hum petis, quid sim auctor, in Siciliane subsidas, an ad reliquias Asiaticæ negotiationis proficiscare. Hæc tua dehberatio non mihi convenire visa est cum oratione Largi. Enim mecum, quasi non hceret in SiciUa diutius commorari, locutus erat tu autem, quasi concessum dehberas. Sed ego, sive hoc sive

In Siciha censeo commorandum. Propiriquitas locorum vel ad impetrandum adiuvabit crebris htteris et nuntiis, vel ad reditus celeritatem, re aut impetra-

Quod spero, aut aliqua ratione confecta. Quam-

[3]3 Obrem censeo magno opere commorandum. T. Furfanio Postumo, familiari meo, legatisque item meis familiaribus, diU gentissime te commendabo, cum venerint. Erant enim omnes Mutinæ. Viri sunt optimi, et tui similium studiosi, et mei necessarii. Quæ mihi venient in mentem, quæ ad te pertinere arbitrabor, ea mea sponte faciam. Si quid ignorabo, de eo admonitus omnium studia vincam. Ego coram de te cum Furfanio loquar, ut meis ad eum opus tamen, quoniam tuis placuit, te habere meas Htteras, quas redderes, morem his Earum litterarum exemphim infra scriptum

M. CICERO FURFANIO PROCOS.

Cum A. Cæcina tanta mihi familiaritas consuetudoque semper ut nulla major esse possit. Nam et patre claro homine et plurimum usi sumus, et hunc a puero, quod et spem mihi ma gnara afFerebat summæ probitatis summæque eloquentiæ, et vivebat mecum conjunctissime, non solum amicitiæ, sed etiam studiis communibus, semper ut non ullo cum homine con-

[2]2 Junctius viverem. Nihil attinet me plura scribere. Quam mihi necesse ejus salutem et fortunas, bus cumque rebus possim, vides. Reliquum

Ut, cum cognorim pluribus rebus, quid tu et de bonorum fortuna et de reipublicæ calamitatibus

Ate petam, ut ad cam voluntatem, quam tua sponte erga Cæcinam habiturus esses, tantus cumulus accedat commendatione mea, quanti me ate intellego. Hoc mihi gratius facere potes.

M. cicero d. trebiano

Ego quanti te faciam semperque fecerim quantique me ate intellexerim, sum mihi ipse Nam et consilium tuum, vel casus potius, diutius in armis civilibus commorandi, semper mihi magno dolori et hie eventus, quod tardius, quam est æquum, et quam ego vellem, recuperas fortunam et dignitatem tuam, mihi non minori curæ quam

Semper fuerunt casus mei. Itaque et Postumuleno et Sestio et sæpissime Attico nostro proximeque Theudæ, liberto tuo, totum me patefeci, et hæc his singulis sæpe quacumque re possem, me et

Tuis satisfacere cupere idque tu ad tuos velim scribas, hæc quidem certe, quæ in potestate mea sunt, ut operam, consilium, rem, fidem meam ad

[2]2 Omnes res parata putent. Si auctoritate et gratia tantum possem, quantum in ea republica, de qua meritus sum, posse deberem, tu quoque esses, qui

Cum omni gradu amplissimo dignissimus, tum certe ordinis tui facile princeps. Sed quoniam eodem tempore eademque de causa nostrum uterque cecidit,

Et poUiceor, quæ supra quæ sunt adhuc mea, et ea, quæ præterea videor mihi ex aliqua parte retinere, tamquam ex reliquiis pristinæ dignitatis. Neque enim ipse Cæsar, ut multis rebus intellegere potui, est alienus a nobis, et omnes fere familiarissimi ejus, casu devincti magnis meis veteribus me diligenter observant et colunt. Itaque qui mihi aditus de tuis fortunis, id est de tua incolumitate, in qua sunt omnia, agendi, quod quidem quotidie magis ex eorum sermonibus adducor

[3]3 Ut sperem, agam per me ipse et moliar. Singula persequi non est necesse. Universum studium meum et benevolentiam ad te defero. Sed magni mea interest hoc tuos omnes quod tuis potest, ut intellegant, omnia Ciceronis patere Trebiano. Hoc eo pertinet, ut existiment esse tarn quod non pro te mihi susceptum jucundum futurum.

M. cicero trebiano

[4]4 Antea misissem ad te genus scribendi invenirem. Tali tempore aut consolari amicorum est aut poUiceri. Consolatione non utebar, quod ex multis audiebam, quam fortiter sapienterque ferres injuriam temporum, quamque te vehementer consolaretur eon scientia factorum et consiliorum tuorum. Quod quidera magnum fructum studiorum optimorum capis, in quibus te semper scio esse versatum idque ut facias, etiam atque etiam te

[5]5 Hortor, Simul et illud homini peritissimo rerum et exemplorum et omnis vetustatis, ne ipse quidem rudis, sed in studio minus fortasse, quam vellem, et in rebus atque usu plus etiam, quam vellem, versatus, spondeo, istam acerbitatem et injuriam non diuturnam fore. Nam et ipse, qui plurimum potest, quotidie mihi delabi ad æquitatem et ad rerum naturam videtur, et ipsa causa ea ut lam simul cum republica, quæ in perpetuum jacere non potest, necessario reviviscat atque recreetur quotidieque aliquid lenius et liberalius, quam timebamus. Quæ quoniam in temporum inclinationibus sæpe parvis posita sunt, omnia momenta observabimus, neque uUum prætermittemus tui juvandi et levandi

[6]6 Locum. Itaque illud alterum, quod dixi, littera ruin genus quotidie mihi, ut spero, proclivius, ut etiam polliceri possim. Id re, quam verbis, faciam libentius. Tu velim existimes, et plures te amicos habere, quam qui in isto casu sint ac fuerint, quantum quidem ego intellegere potuerim, et me concedere eorum nemini. Fortem fac animum habeas et magnum, quod est in uno te. Quæ sunt in fortuna, temporibus regentur, et consiliis nostris providebuntur.

M. CICERO D. TREBIANO

Dolabellam antea tantummodo diligebam, obligatus nihil eram (nee enim acciderat mihi opus esse, e% mihi debebat, quod non defueram ejus periculis) nunc tanto sum devinctus ejus beneficio, quod et antea in re, et hoc tempore in salute tua cumulatissime mihi satisfecit, ut nemini plus debeam. Qua in re gratulor vehementer, ut te quoque mihi gratulari, quam gratias agere malim alterum omnino non desidero, alterum vere facere poteris. Quod reliquum quando virtus et dignitas tua reditum ad tuos aperuit, est tuæ sapientiæ magnitudinisque animi, quid amiseris, quid recu- Plus acquisisti dignitatis, quam amisisti familiaris quæ ipsa tamen^ esset jucundior, res esset publica. Vestorius, noster ad me te mihi maximas gratias agere. Hæc prædicatio tua mihi valde grata eaque te patior, cum apud turn mehercule apud Sironem, nostrum amicum. Quæ enim facimus, ea prudentissimo que maxime probata esse volumus. Te cupio videre quam primum.

M. CICERO AMPIO

Gratulor mi Balbe, vereque gratulor nee sum tarn ut te usura gaudi velim, deinde frangi repente, atque cadere, nulla res ad æquitatem te animi possit postea Egi tuam causam apertius, quam mea tempora ferebant. Vincebatur enim fortuna ipsa debilitatæ gratiæ nostræ caritate et meo perpetuo erga te amore, culto ate diligentissime. Omnia promissa, confirmata, certa et rata sunt, quæ ad reditum et ad salutem tuam pertinent. Vidi, cognovi,

[2]2 Etenim omnes Cæsaris familiares opportune habeo implicatos consuetudine et benevolentia,

Cum ab me habeant proximum. Hoc Pansa, Hirtius, Balbus, Oppius, Matius, Postumus plane faciunt, ut me unice Quod mihi per me efficiendum non me pœniteret pro ratione temporum esse molitum. Sed est ame inservi tumi temporis causa veteres mihi necessitudines cum omnibus intercedunt, quibuscum ego agere de te non Principem tamen habuimus Pansam, studiosissimum, mei cupidum, qui valeret apud ilium non minus auctoritate quam gratia, Cimber autem mihi plane

Valent enim apud Cæsarem non tarn ambitiosæ rogationes, quam necessariæ quas quia Cimber habebat, plus quam pro valere potuisset. Diploma statim non est datum quod mirifica est improbitas in quibusdam, qui tulissent acerbius veniam quem^ appellant tubam

Multaque dicunt, quasi non gaudeant id bellum Quare visum est occultius agendum, neque modo divulgandum, de te jam esse perfectum. Sed id perbrevi, nee dubito quin, legente te has confecta jam res futura Pansa quidem mihi, gravis homo et certus, non solum confirmavit, verum etiam recepit, perceleriter se ablaturum diploma. Mihi tamen placuit hæc ad te perscribi. Minus enim te firmum sermo Eppuleiæ tuæ lacrimæque Ampiæ declarabant, quam cant tuæ Atque arbitrabantur, cum ate abessent ipsæ, multo graviore te cura futurum. Quare magno opere e re^ putavi, angoris et doloris tui levandi causa, pro ad te ea, quæ essent

[4]4 Certa, perscribi oportere. Me antea turn

O quam MR. Esse scribere ad magis ut consolarer fortem virum atque sapientem, quam ut exploratam spem hie ardor restinctus sperari oportere censerem. Recordare tuas quibus magnum animum mihi semper et ad omnes casus ferendos constantem ac paratum quod ego non mirabar, cum recordarer, te a primis temporibus republica esse versatum, tuos magistratus ipsa discrimina fortunarumque communium, hoc ipsum bellum esse ingressum, non

[5]5 Victus ut sapiens Deinde, cum stadium tuum consumas virorum fortium memoriæ pro tendum, quamobrem eorum, quos laudas, te non simillimum præbeas. Sed hæc magis esset apta ad tempora, quæ jam nunc vero tantum te para ad hæc nobiscum ferenda, quibus ego quam medicinam invenirem, quoque eamdem traderem. Sed unum perfugium doctrina ac quibus semper sumus quæ secundis rebus delectationem modo habere videbantur, nunc vero etiam salutem. Sed, ut ad initium revertar, cave dubites, quin omnia de salute ac reditu tuo

CICERO LIGARIO

Etsi tuo tempore me aut consolandi aut juvandi tui causa scribere ad te aliquid pro nostra amicitia oportebat, tamen adhue id non feceram, quia neque lenire videbar oratione neque levare posse dolorem tuum. Postea vero quam magnam spem habere cœpi fore ut te brevi tempore incolumem haberemus, facere non potui, quin et sententiam et

[2]2 Voluntatem declararem meam. Primum igitur bam, quod intellego et perspicio, non fore in te Cæsarem duriorem, nam et res eum quotidie, et dies et opinio hominum ut mihi videtur, etiam sua natura mitiorem idque cum de reliquis sentio, turn de te etiam audio ex familiarissimis ejus, quibus ego ex eo tempore, quo primum ex Africa nuntius venit, supplicare una cum fratribus tuis non Quorum quidem et virtute et pietate et amori in te gulari et assidua et perpetua cura salutis tuæ tantum proficitur, ut quod non ipsum Cæsarem

[3]3 Tributurum existimem. Sed tardius quam volumus, magnis occupationibus ejus, aquo omnia petuntur, aditus ad eum fuerunt et simul, Africanæ causæ diutius velle videtur eos habere aquibus se putat diuturnioribus esse molestiis confli etatum. Sed hoc ipsum intellegimus eum quotidie remissius et placatius Quare mihi crede et memoriæ manda, me id affirmasse,

[4]4 Te in molestiis diutius non futurum. Quando, quid sentirem, exposui, quid velim tua causa, re potius quam oratione, declarabo. Quantum in ea republica, de qua sum meritus, ut tu existimas, posse debebam, ne tu quidem in incommodis esses eadem enim causa opes meas

Quæ tuam salutem in discrimen adduxit. Sed tamen, quidquid imago veteris meæ dignitatis, quidquid reliquiæ gratiæ valebunt, studium, consilium, opera, gratia, mea nullo loco deerit tuis optimis fratribus. Tu fac habeas fortem animum, quem semper habuisti, primum ob eas causas, quas deinde, quod ea de republica semper voluisti atque

Ut non modo secunda sperare debeas, sed etiam, omnia adversa essent, tamen conscientia et factorum et consiliorum tuorum, quæcumque acciderent, fortissimo et maximo animo ferre deberes.

Me omnem laborem, omnem operam, curam, studium in tua salute consumere. Nam cum te semper maxime turn fratrum tuorum, quos æque atque te summa benevolentia sum complexus, singularis pietas amorque fraternus nullum me patitur

Erga te studique munus aut tempus prætermittere. Sed quæ faciam fecerimque pro ex illorum te quam ex meis, malo cognoscere. Quid autem sperem aut confidam et exploratum habeam de salute tua, id ame declarari Nam quis est timidus in magnis periculosisque rebus, semperque magis adversos rerum exitus metuens, quam sperans secundos, ego sum hoc vitium

[2]2 Eo me non carere confiteor. Ego idem tamen cum Kal. intercalares priores, rogatu fratrum tuorum, venissem mane ad Cæsarem, atque omnem adeundi et conveniendi indignitatem et molelestiam pertulissem, cum fratres et propinqui jacerent ad pedes, et ego essem locutus, quæ causa, quæ tuum tempus postulabat, non solum ex oratione Cæsaris, quæ sane mollis et sed etiam ex et vultu, ex multis præterea quæ

Perspicere potui, quam scribere, hanc opinionem ut mihi tua salus dubia non Quamobrem fac animo magno fortique turbidissima sapienter ferebas, tranquilliora læte

Ego tamen rebus adero, ut neque Cæsari solum, sed etiam amicis ejus omnibus, quos mihi amicissimos esse cognovi, pro adhue libentissime supplicabo. Vale.

CICERO BASILO

Tibi gratulor, mihi gaudeo te amo, tua tueor ate amari quid agas, quidque agatur, certior volo.

BITHYNICUS CICERONI

Mihi tecum non et multæ et justæ causæ amicitiæ privatim essent, repeterem amicitiæ ex parentibus quod faciendum existimo, qui pat emam amicitiam nuUis prosecuti sunt. Itaque contentus ero nostra ipsorum amicitia cujus peto aut absentem me, quibuscumque rebus opus tueare, nullum officium tuum apud me intermoriturum existimas. Vale.

CICERO BITHYNICO

Cum ceterarum rerum causa cupio esse aliquando rempublicam constitutam, turn velim mihi credas accedere, etiam quo magis expetam, promissum

[2]2 Mecum esse victurum. Gratissima mihi tua voluntas ci isque de me, summi Nam habeto, beneficiorum magnitudine qui temporibus valuerunt aut valent, conjunctiores tecum esse quam me, necessitudine neminem. Quamobrem grata mihi et memoria tua nostræ conjunctionis et etiam augendæ voluntas.

CICERO LEPTÆ

[1]1 Simul accepi a Seleuco tuo statim quæsivi e Balbo per quid esset in lege. Rescripsit eos, qui facerent præconium, vetari esse in decurio nibus qui fecissent, non vetari. Quare bono animo sint et tui et mei familiares neque enim erat ferendum, cum, qui hodie haruspicinam facerent, in senatum Romæ legerentur, eos, qui aliquando præconium fecissent, in municipiis decuriones esse non

[2]2 De Hispaniis novi Magnum tamen exercitum Pompeium habere constat nam Cæsar ipse ad nos misit exemplum Paciæci litterarum, in quo erat, undecim esse legiones. Scripserat etiam Messala Q. Salasso P. Curtium fratrem ejus jussu Pompeii inspectante exevcitu interfectum, quod consensisset cum Hispanis quibusdam, in oppidum nescio quod Pompeius frumentariæ causa venisset,

[3]3 Eum comprehendere ad Cæsaremque deducere. De negotio tuo, quod sponsor es pro Pompeio, Galba consponsor tuus redierit, homo in re familiari non parum diligens, non desinam cum communicare,

Quid expediri possit, quod videbatur milii

[4]4 Confidere. Oratorem meum tanto opere ate probari vehementer gaudeo. Mihi quidem persuadeo, me, quidquid habuerim judici de dicendo, in ilium librum contulisse. Qui est qualem tibi videri scribis, ego quoque aliquid sum sin non recuso quin, quantum de libro, tantumdem de mei judici fama detrahatur. Leptam nostrum cupio delectari jam talibus scriptis etsi abest maturitas ætatis, jam tamen personare aures ejus hujusmodi

[6]6 Vocibus, non est inutile. Me Romæ tenuit omnino Tulliæ meæ partus. Sed cum ea, quemadmodum spero, satis firma teneor tamen, dum a Dolabellæ procuratoribus exigam primam pensionem et, mehercule, non tain sum peregrinator jam, quam solebam. Ædificia mea me delectabant et otium Domus est, quæ nulli villarum mearum cedat, otium omni desertissima regione mains. Itaque ne litteræ quidem meæ impediuntur in quibus sine ulla interpellatione versor. Quare, ut arbitror, prius hie te

[6]6 Nos, quam tu nos videbis. Lepta suavissimus ediscat Hesiodum et habeat in ore,

Maculam functum esse gaudeo. Ejus Falernum mihi semper idoneum visum est deversorio, mode tecti satis est ad comitatum nostrum recipiendum. Ceteroqui mihi locus non displicet nee ea re Petrinum tuum deseram nam et et amoe-

[2]2 Nitas commorationis non deversori. De curatione aliqua munerum regiorum^ cum Oppio locutus sum. Nam Balbum, posteaquam tu es profectus, non vidi tantis pedum dolo iibus ut se conveniri Omnino de tota re, ut mihi videtur, sapientius faceres, non curares. Quod enim eo labore assequi nullo modo assequere. Tanta est enim intimorum multitude, ut ex aliquis potius

Quam novo aditus, præsertim qui afFerat præter operam, in qua se dedisse beneficium putabit modo id ipsum non accepisse.

Possibly Pompeius Macula, a of Fausta, Sed tamen aliquid videbimus, in quo spes. Aliter quidem non modo non appetendum, sed etiam fugiendum puto. Ego me Asturæ diutius arbitror commoraturum, quoad quandoque^ veniat.

Dederam triduo ante pueris Cn. Plancii litteras ad Eo nunc ero brevior, teque, ut antea consolabar, hoe tempore monebo. Nihil puto esse utiHus, quam ibidem opperiri, quoad scire possis, quid agendum Nam præter navigationis longæ et hi emaUs et minime portuosæ periculum, quod vitaveris, ne illud quidem non quantivis, subito, cum certi ahquid audieris, te posse Nihil est præterea, cur advenientibus te offerre gestias. Multa præterea metuo, quæ cum Cilone nostro

[2]2 Communicavi. Quid multa Loco opportuniore in his malis nullo esse potuisti, ex quo quocumque opus facillime et expeditissime conferas. Quod

Recipiet se ad tempus, aderis sin (quoniam multa accidere possunt) aliqua res eum vel impediet vel morabitur, tu ubi omnia scire possis. Hoc

[3]3 Mihi prorsus valde placet. De reliquo, ut te sæpe per litteras hortatus sum, ita velim persuadeas, te in hac causa habere, quod timendum præter communem casum qui est gravissimus,tamenitaviximus et id ætatis jam sumus, ut omnia, quæ non nostra culpa nobis accidant,fortiter ferre debeamus. Hie tui omnes valent, summaque pietate te desiderant et diligunt et colunt. Tu et cura ut valeas et te istinc ne temere commoveas.

Etsi, cum hæc ad te scribebam, aut appropinquare exitus hujus calamitosissimi aut jam aliquid actum et confectum videbatur, tamen quotidie commemorabam te unum in tanto exercitu mihi fuisse assensorem et me solosque nos vidisse, quantum esset in eo bello mali, in quo, spe pacis exclusa, ipsa victoria futura esset acerbissima, quæ aut interitum allatura esset, victus esses, aut, servitutem, Itaque ego, quem turn fortes et sapientes, Domitii et Lentuli, timidum esse dicebant — eram plane timebam enim, ne evenirent ea, quæ acciderunt — idem nunc timeo et ad omnem eventum paratus sum. Cum aliquid videbatur caveri posse, tum id neglegi dolebam nunc vero, eversis omnibus rebus, cum consilio una ratio videtur, quidquid evenerit, ferre moderate, præsertim cum omnium rerum mors extremum, et mihi sim conscius, me, quoad dignitati reipublicæ consuluisse, et hac amissa salutem nere voluisse. Hæc non ut de me ipse dicerem, sed ut qui conjunctissima mecum et sententia et voluntate, eadem cogitares. Magna enim consolatio cum recordare, etiamsi secus acciderit, te tamen recte vereque sensisse. Atque utinam aliquando, aliquo reipublicæ statu nos

Inter nosque conferre soUicitudines nostras, quas pertulimus tum, cum timidi putabamur, quia dicebamus ea futura, quæ facta sunt.

Esse, quod timeas præter universæ reipublicæ interitum, confirmo de me autem velim judices, quantum ego possim, me tuæ, Hberisque summo ciun studio præsto semper futurum. Vale.

CICERO DOMITIO

Non ea res me deterruit quo minus, posteaquam in Italiam ad te mitterem, quod tu ad me nuUas miseras, sed quia nee, quid ipse egens rebus omnibus, nee, quid suaderem, cum mihimetipsi consilium deesset, nee, quid consolationis afferrem in tantis malis, reperiebam. Hæc quamquam meliora sunt nunc, atque etiam multo desperatiora, tamen inanes esse meas quam nullas, malui. Ego, te intellegerem plus conatum esse suscipere reipublicæ causa muneris, quam quantum præstare potuisses, tamen, quibus curaque rebus possem, ad cam condicionem te vivendi, quæ daretur, quæque esset, hortarer. Sed cum tui bene fortiterque suscepti eum finem statueris, quem ipsa fortuna terminum nostrarum contentionum esse voluisset, oro obtestorque te pro vetere nostra conjunctione ac necessitudine proque summa mea in te benevolentia et tua in me te ut nobis, parenti, coniugi tuisque omnibus, quibus es fuistique semper

Son Lucius Domitius Ahenobarbus, a staunch carissimus, salvum conserves incolumitati tuæ tuorumque, qui ex te pendent, consulas quæ

Quæque ab adolescentia pulcherrime a sapientissimis tradita, memoria et scientia comprehendisti, hoc tempore utare quos conjunctos summa benevolentia plurimisque eorum desiderium, non æquo animo, at Ego, quid possim, nescio, vel potius me parum posse sentio tamen me, quæcumque

Dignitatique tuæ conducere arbitrabor, tanto studio esse facturum, quanto semper tu et studio et

In meis rebus Hanc meam voluntatem ad matrem tuam, optimam feminam tuique amantissimam, quid ad me faciam, ut te velle intellexero. Sin autem tu minus ego tamen omnia, quæ esse arbitrabor, summo studio diligenterque curabo. Vale.

Index