L. ANNÆI. SENECÆ
EPISTULARUM MORALIUM AD LUCILIUM LIBER VICENSIMUS

CXVIII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM.

(1) Exigis a me frequentiores epistulas. Rationes conferamus: soluendonon eris. Convenerat quidem ut tua priora essent: tu scriberes, ego rescriberem. Sed non ero difficilis: bene credi tibi scio. Itaque in anticessum dabonec faciam quod Cicero, vir disertissimus, facere Atticum jubet, ut etiam'si rem nullam habebit, quod in buccam venerit scribat'. (2) Numquam potestdeesse quod scribam, ut omnia illa quæ Ciceronis implent epistulas transeam:quis candidatus laboret; quis alienis, quis suis viribus pugnet; quis consulatumfiducia Cæsaris, quis Pompei, quis arcæ petat; quam durus sit feneratorCæcilius, a quo minoris centesimis propinqui nummum movere non possint. Sua satius est mala quam aliena tractare, se excutere et videre quam multarumrerum candidatus sit, et non suffragari. (3) Hoc est, mi Lucili, egregium,hoc securum ac liberum, nihil petere et tota fortunæ comitia transire. Quam putas esse jucundum tribubus vocatis, cum candidati in templis suispendeant et alius nummos pronuntiet, alius per sequestrem agat, alius eorummanus osculis conterat quibus designatus contingendam manum negaturus est,omnes attoniti vocem præconis expectent, stare otiosum et spectare illasnundinas nec ementem quicquam nec vendentem? (4) Quanto hic majore gaudiofruitur qui non prætoria aut consularia comitia securus intuetur, sedmagna illa in quibus alii honores anniversarios petunt, alii perpetuaspotestates, alii bellorum eventus prosperos triumphosque, alii divitias,alii matrimonia ac liberos, alii salutem suam suorumque! Quanti animi resest solum nihil petere, nulli supplicare, et dicere, 'nihil mihi tecum,fortuna; non facio mei tibi copiam. Scio apud te Catones repelli, Vatiniosfieri. Nihil rogo. ' Hoc est privatam facere fortunam. (5) Licet ergo hæc in vicem scribere et hanc semper integram egereremateriam circumspicientibus tot milia hominum inquieta, qui ut aliquidpestiferi consequantur per mala nituntur in malum petuntque mox fugiendaaut etiam fastidienda. (6) Cui enim adsecuto satis fuit quod optanti nimiumuidebatur? Non est, ut existimant homines, avida felicitas sed pusilla;itaque neminem satiat. Tu ista credis excelsa quia longe ab illis jaces;ei vero qui ad illa peruenit humilia sunt. Mentior nisi adhuc quærit escendere:istud quod tu summum putas gradus est. (7) Omnes autem male habet ignorantiaveri. Tamquam ad bona feruntur decepti rumoribus, deinde mala esse autinania aut minora quam speraverint adepti ac multa passi vident; majorquepars miratur ex intervallo fallentia, et vulgo bona pro magnis sunt.

(8) Hoc ne nobis quoque eveniat, quæramus quid sit bonum. Varia ejusinterpretatio fuit, alius illud aliter expressit. Quidam ita finiunt: 'bonumest quod invitat animos, quod ad se vocat'. Huic statim opponitur: quidsi invitat quidem sed in perniciem? scis quam multa mala blanda sint. Verumet veri simile inter se differunt. Ita quod bonum est vero jungitur; nonest enim bonum nisi verum est. At quod invitat ad se et adlicefacit verisimile est: subrepit, sollicitat, adtrahit. (9) Quidam ita finierunt: 'bonumest quod adpetitionem sui movet, vel quod impetum animi tendentis ad semovet. ' Et huic idem opponitur; multa enim impetum animi movent quæ petanturpetentium malo. Melius illi qui ita finierunt: 'bonum est quod ad se impetumanimi secundum naturam movet et ita demum petendum est cum coepit esseexpetendum'. Jam et honestum est; hoc enim est perfecte petendum. (10) Locus ipse me admonet ut quid intersit inter bonum honestumque dicam. Aliquidinter se mixtum habent et inseparabile: nec potest bonum esse nisi cuialiquid honesti inest, et honestum utique bonum est. Quid ergo inter duointerest? Honestum est perfectum bonum, quo beata vita completur, cujuscontactu alia quoque bona fiunt. (11) Quod dico talest: sunt quædam nequebona neque mala, tamquam militia, legatio, jurisdictio. Hæc cum honesteadministrata sunt, bona esse incipiunt et ex dubio in bonum transeunt. Bonum societate honesti fit, honestum per se bonum est;bonum ex honestofluit, honestum ex se est. Quod bonum est malum esse potuit; quod honestumest nisi bonum esse non potuit.

(12) Hanc quidam finitionem reddiderunt: 'bonum est quod secundum naturamest'. Adtende quid dicam: quod bonum, est secundum naturam: non protinusquod secundum naturam est etiam bonum est. Multa naturæ quidem consentiunt,sed tam pusilla sunt ut non conveniat illis boni nomen; levia enim sunt,contemnenda. Nullum est minimum contemnendum bonum; nam quamdiu exiguumest bonum non est: cum bonum esse coepit, non est exiguum. Unde adcognoscitur bonum? si perfecte secundum naturam est. (13) 'Fateris' inquis 'quod bonumest secundum naturam esse; hæc ejus proprietas est. Fateris et alia secundum naturam quidem esse sed bona non esse. Quomodo ergo illud bonum est cumhæc non sint? quomodo ad aliam proprietatem peruenit cum utrique præcipuum illud commune sit, secundum naturam esse? '

(14) Ipsa scilicet magnitudine. Nec hoc novum est, quædam crescendo mutari. Infans fuit; factus est pubes:alia ejus proprietas fit; ille enim inrationalis est, hic rationalis. Quædamincremento non tantum in majus exeunt sed in aliud. (15) 'Non fit' inquit'aliud quod majus fit. Utrum lagonam an dolium impleas vino, nihil refert:in utroque proprietas vini est. Et exiguum mellis pondus et magnum saporenon differt. ' Diversa ponis exempla; in istis enim eadem qualitas est;quamuis augeantur, manet. (16) Quædam amplificata in suo genere et insua proprietate perdurant; quædam post multa incrementa ultima demum vertitadiectio et novam illis aliamque quam in qua fuerunt condicionem inprimit. Unus lapis facit fornicem, ille qui latera inclinata cuneavit et interventusuo vinxit. Summa adjectio quare plurimum facit vel exigua? quia non augetsed implet. (17) Quædam processu priorem exuunt formam et in novam transeunt. Ubi aliquid animus diu protulit et magnitudinem ejus sequendo lassatusest, infinitum coepit vocari; quod longe aliud factum est quam fuit cummagnum videretur sed finitum. Eodem modo aliquid difficulter secari cogitavimus:novissime crescente hac difficultate insecabile inventum est. Sic ab eoquod vix et ægre movebatur processimus ad inmobile. Eadem ratione aliquidsecundum naturam fuit: hoc in aliam proprietatem magnitudo sua transtulitet bonum fecit. Vale.

CXIX. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM.

(1) Quotiens aliquid inveni, non expecto donec dicas 'in commune': ipsemihi dico. Quid sit quod invenerim quæris? Sinum laxa, merum lucrum est. Docebo quomodo fieri dives celerrime possis. Quam valde cupis audire! necinmerito: ad maximas te divitias conpendiaria ducam. Opus erit tamen tibicreditore: ut negotiari possis, æs alienum facias oportet, sed nolo perintercessorem mutueris, nolo proxenetæ nomen tuum jactent. (2) Paratumtibi creditorem dabo Catonianum illum, a te mutuum sumes. Quantulumcumqueest, satis erit si, quidquid deerit, id a nobis petierimus. Nihil enim,mi Lucili, interest utrum non desideres an habeas. Summa rei in utroqueeadem est: non torqueberis. Nec illud præcipio, ut aliquid naturæ neges — contumax est, non potest vinci, suum poscit — sed ut quidquid naturamexcedit scias precarium esse, non necessarium.

(3) Esurio: edendum est. Utrum hic panis sit plebejus an siligineus ad naturam nihil pertinet: illaventrem non delectari vult sed impleri. Sitio: utrum hæc aqua sit quamex lacu proximo excepero an ea quam multa nive clusero, ut rigore refrigereturalieno, ad naturam nihil pertinet. Illa hoc unum jubet, sitim extingui;utrum sit aureum poculum an crustallinum an murreum an Tiburtinus calixan manus concava, nihil refert. (4) Finem omnium rerum specta, et superuacuadimittes. Fames me appellat: ad proxima quæque porrigatur manus; ipsamihi commendabit quodcumque conprendero. Nihil contemnit esuriens. (5) Quid sit ergo quod me delectaverit quæris? Videtur mihi egregiedictum, 'sapiens divitiarum naturalium est quæsitor acerrimus'. 'Inanime' inquis 'lance muneras. Quid est istud? Ego jam paraveram fiscos; circumspiciebamin quod me mare negotiaturus inmitterem, quod publicum agitarem, quas arcesseremmerces.

Decipere est istud, docere paupertatem cum divitias promiseris. 'Ita tu pauperem judicas cui nihil deest? 'Suo' inquis 'et patientiæ suæbeneficio, non fortunæ. ' Ideo ergo illum non judicas divitem quia divitiæejus desinere non possunt? (6) Utrum mavis habere multum an satis? Quimultum habet plus cupit, quod est argumentum nondum illum satis habere;qui satis habet consecutus est quod numquam diviti contigit, finem. Anhas ideo non putas esse divitias quia propter illas nemo proscriptus est? quia propter illas nulli venenum filius, nulli uxor inpegit? quia in bellotutæ sunt? quia in pace otiosæ? quia nec habere illas periculosum estnec operosum disponere?

(7) 'At parum habet qui tantum non alget, non esurit, non sitit. ' PlusIuppiter non habet. Numquam parum est quod satis est, et numquam multumest quod satis non est. Post Dareum et Indos pauper est Alexander. Mentior? Quærit quod suum faciat, scrutatur maria ignota, in oceanum classes novasmittit et ipsa, ut ita dicam, mundi claust perrumpit. Quod naturæ satisest homini non est. (8) Inventus est qui concupisceret aliquid post omnia:tanta est cæcitas mentium et tanta initiorum suorum unicuique, cum processit,oblivio. Ille modo ignobilis anguli non sine controversia dominus tactofine terrarum per suum rediturus orbem tristis est. (9) Neminem pecuniadivitem fecit, immo contra nulli non majorem sui cupidinem incussit. Quærisquæ sit hujus rei causa? plus incipit habere posse qui plus habet. Adsummam quem voles mihi ex his quorum nomina cum Crasso Licinoque numeranturin medium licet protrahas; adferat censum et quidquid habet et quidquidsperat simul conputet: iste, si mihi credis, pauper est, si tibi, potestesse. (10) At hic qui se ad quod exigit natura composuit non tantum extrasensum est paupertatis sed extra metum. Sed ut scias quam difficile sitres suas ad naturalem modum coartare, hic ipse quem circumcidimus, quemtu vocas pauperem, habet aliquid et superuacui. (11) At excæcant populumet in se convertunt opes, si numerati multum ex aliqua domo effertur, simultum auri tecto quoque ejus inlinitur, si familia aut corporibus electaaut spectabilis cultu est. Omnium istorum felicitas in publicum spectat:ille quem nos et populo et fortunæ subduximus beatus introsum est. (12) Nam quod ad illos pertinet apud quos falso divitiarum nomen invasit occupatapaupertas, sic divitias habent quomodo habere dicimur febrem, cum illanos habeat. E contrario dicere solemus 'febris illum tenet': eodem mododicendum est 'divitiæ illum tenent'. Nihil ergo monuisse te malim quam hoc, quod nemo monetur satis, utomnia naturalibus desideriis metiaris, quibus aut gratis satis fiat autparuo: tantum miscere vitia desideriis noli. (13) Quæris quali mensa,quali argento, quam paribus ministeriis et levibus adferatur cibus? nihilpræter cibum natura desiderat.

(14) Ambitiosa non est fames, contenta desinere est; quo desinat non nimiscurat. Infelicis luxuriæ ista tormenta sunt: quærit quemadmodum postsaturitatem quoque esuriat, quemadmodum non impleat ventrem sed farciat,quemadmodum sitim prima potione sedatam revocet. Egregie itaque Horatiusnegat ad sitim pertinere quo poculo (aquæ) aut quam eleganti manu ministretur. Nam si pertinere ad te judicas quam crinitus puer et quam perlucidum tibipoculum porrigat, non sitis.

(15) Inter reliqua hoc nobis præstitit naturapræcipuum, quod necessitati fastidium excussit. Recipiunt superuacua dilectum:'hoc parum decens, illud parum lautum, oculos hoc meos lædit'. Id actumest ab illo mundi conditore, qui nobis vivendi jura discripsit, ut saluiessemus, non ut delicati: ad salutem omnia parata sunt et in promptu, delicisomnia misere ac sollicite comparantur. (16) Utamur ergo hoc naturæ beneficiointer magna numerando et cogitemus nullo nomine melius illam meruisse denobis quam quia quidquid ex necessitate desideratur sine fastidio sumitur. Vale.

CXX. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM.

(1) Epistula tua per plures quæstiunculas vagata est sed in una constititet hanc expediri desiderat, quomodo ad nos boni honestique notitia peruenerit. Hæc duo apud alios diversa sunt, apud nos tantum divisa. (2) Quid sithoc dicam. Bonum putant esse aliqui id quod utile est. Itaque hoc et divitiiset equo et vino et calceo nomen inponunt; tanta fit apud illos boni vilitaset adeo in sordida usque descendit. Honestum putant cui ratio recti officiiconstat, tamquam pie curatam patris senectutem, adjutam amici paupertatem,fortem expeditionem, prudentem moderatamque sententiam. (3) <nos> istaduo quidem facimus, sed ex uno.

Nihil est bonum nisi quod honestum est;quod honestum, est utique bonum. Superuacuum judico adicere quid interista discriminis sit, cum sæpe dixerim. Hoc unum dicam, nihil nobis videri<bonum> quo quis et male uti potest; vides autem divitiis, nobilitate,uiribus quam multi male utantur. Nunc ergo ad id revertor de quo desideras dici, quomodo ad nos primaboni honestique notitia peruenerit. (4) Hoc nos natura docere non potuit:semina nobis scientiæ dedit, scientiam non dedit. Quidam aiunt nos innotitiam incidisse, quod est incredibile, virtutis alicui speciem casuoccucurrisse. Nobis videtur obseruatio collegisse et rerum sæpe factaruminter se conlatio; per analogian nostri intellectum et honestum et bonumiudicant. Hoc verbum cum Latini grammatici civitate donaverint, ego damnandumnon puto, <immo> in civitatem suam redigendum. Utar ergo illo non tantumtamquam recepto sed tamquam usitato. Quæ sit hæc analogia dicam. (5) Noveramus corporis sanitatem: ex hac cogitavimus esse aliquam et animi. Noveramus vires corporis: ex his collegimus esse et animi robur. Aliquabenigna facta, aliqua humana, aliqua fortia nos obstupefecerant: hæc coepimustamquam perfecta mirari. Suberant illis multa vitia quæ species conspicuialicujus facti fulgorque celabat: hæc dissimulavimus. Natura jubet augere laudanda, nemo non gloriam ultra verum tulit: ex his ergo speciem ingentis boni traximus. (6) Fabricius Pyrrhi regis aurum reppulit majusque regno judicavit regias opes posse contemnere. Idem medico Pyrrhi promittente venenum se regi daturum monuit Pyrrhum caveret insidias.

Ejusdem animi fuit auro non vinci, veneno non vincere. Admirati sumus ingentem virum quem non regis, non contra regem promissa flexissent, boni exempli tenacem,quod difficillimum est, in bello innocentem, qui aliquod esse crederetetiam in hostes nefas, qui in summa paupertate quam sibi decus feceratnon aliter refugit divitias quam venenum. 'Vive' inquit 'beneficio meo,Pyrrhe, et gaude quod adhuc dolebas, Fabricium non posse corrumpi. ' (7) Horatius Cocles solus implevit pontis angustias adimique a tergo sibi reditum,dummodo iter hosti auferretur, jussit et tam diu prementibus restitit donecrevulsa ingenti ruina tigna sonuerunt. Postquam respexit et extra periculumesse patriam periculo suo sensit, 'ueniat, si quis vult' inquit 'sic euntemsequi' jecitque se in præceps et non minus sollicitus in illo rapido alueo fluminis ut armatus quam ut saluus exiret, retento armorum victricium decoretam tutus redit quam si ponte venisset. (8) Hæc et ejusmodi facta imaginem nobis ostendere virtutis.

Adiciam quod mirum fortasse videatur: mala interdum speciem honestiobtulere et optimum ex contrario enituit. Sunt enim, ut scis, virtutibusuitia confinia, et perditis quoque ac turpibus recti similitudo est: sic mentitur prodigus liberalem, cum plurimum intersit utrum quis dare sciatan seruare nesciat. Multi, inquam, sunt, Lucili, qui non donant sed proiciunt:non voco ego liberalem pecuniæ suæ iratum. Imitatur neglegentia facilitatem,temeritas fortitudinem. (9) Hæc nos similitudo coegit adtendere et distinguerespecie quidem vicina, re autem plurimum inter se dissidentia. Dum obseruamuseos quos insignes egregium opus fecerat, coepimus adnotare quis rem aliquam generoso animo fecisset et magno impetu, sed semel. Hunc vidimus in bellofortem, in foro timidum, animose paupertatem ferentem, humiliter infamiam: factum laudavimus, contempsimus virum.

(10) Alium vidimus adversus amicosbenignum, adversus inimicos temperatum, et publica et privata sancte acreligiose administrantem; non deesse ei in iis quæ toleranda erant patientiam,in iis quæ agenda prudentiam. Vidimus ubi tribuendum esset plena manudantem, ubi laborandum, pertinacem et obnixum et lassitudinem corporisanimo sublevantem. Præterea idem erat semper et in omni actu par sibi,iam non consilio bonus, sed more eo perductus ut non tantum recte facereposset, sed nisi recte facere non posset. (11) Intelleximus in illo perfectamesse virtutem. Hanc in partes divisimus: oportebat cupiditates refrenari,metus conprimi, facienda provideri, reddenda distribui: conprehendimustemperantiam, fortitudinem, prudentiam, justitiam et suum cuique dedimusofficium. Ex quo ergo virtutem intelleximus? ostendit illam nobis ordoejus et decor et constantia et omnium inter se actionum concordia et magnitudosuper omnia efferens sese. Hinc intellecta est illa beata vita secundo defluens cursu, arbitrii sui tota. (12) Quomodo ergo hoc ipsum nobis apparuit? dicam. Numquam vir ille perfectus adeptusque virtutem fortunæ maledixit,numquam accidentia tristis excepit, civem esse se universi et militem credenslabores velut imperatos subit. Quidquid inciderat non tamquam malum aspernatusest et in se casu delatum, sed quasi delegatum sibi. 'Hoc qualecumque est'inquit 'meum est; asperum est, durum est, in hoc ipso navemus operam. '(13) Necessario itaque magnus apparuit qui numquam malis ingemuit, numquamde fato suo questus est; fecit multis intellectum sui et non aliter quamin tenebris lumen effulsit advertitque in se omnium animos, cum esset placiduset lenis, humanis divinisque rebus pariter æquus. (14) Habebat perfectumanimum et ad summam sui adductum, supra quam nihil est nisi mens dei, exquo pars et in hoc pectus mortale defluxit; quod numquam magis divinumest quam ubi mortalitatem suam cogitat et scit in hoc natum hominem, utuita defungeretur, nec domum esse hoc corpus sed hospitium, et quidem brevehospitium, quod relinquendum est ubi te gravem esse hospiti videas.

(15) Maximum, inquam, mi Lucili, argumentum est animi ab altiore sedevenientis, si hæc in quibus versatur humilia judicat et angusta, si exirenon metuit; scit enim quo exiturus sit qui unde venerit meminit. Non videmusquam multa nos incommoda exagitent, quam male nobis conveniat hoc corpus? (16) Nunc de capite, nunc de ventre, nunc de pectore ac faucibus querimur;alias nerui nos, alias pedes vexant, nunc dejectio, nunc destillatio; aliquandosuperest sanguis, aliquando deest: hinc atque illinc temptamur et expellimur. Hoc evenire solet in alieno habitantibus. (17) At nos corpus tam putresortiti nihilominus æterna proponimus et in quantum potest ætas humanaprotendi, tantum spe occupamus, nulla contenti pecunia, nulla potentia. Quid hac re fieri inpudentius, quid stultius potest? Nihil satis est morituris,immo morientibus; cotidie enim propius ab ultimo stamus, et illo unde nobiscadendum est hora nos omnis inpellit. (18) Vide in quanta cæcitate mensnostra sit: hoc quod futurum dico cum maxime fit, et pars ejus magna jamfacta est; nam quod viximus tempus eo loco est quo erat antequam viximus. Erramus autem qui ultimum timemus diem, cum tantumdem in mortem singuliconferant. Non ille gradus lassitudinem facit in quo deficimus, sed illeprofitetur; ad mortem dies extremus peruenit, accedit omnis; carpit nosilla, non corripit. Ideo magnus animus conscius sibi melioris naturæ datquidem operam ut in hac statione qua positus est honeste se atque industriegerat, ceterum nihil horum quæ circa sunt suum judicat, sed ut commodatisutitur, peregrinus et properans.

(19) Cum aliquem hujus videremus constantiæ, quidni subiret nos speciesnon usitatæ indolis? utique si hanc, ut dixi, magnitudinem veram esseostendebat æqualitas. Vero tenor permanet, falsa non durant. Quidam alternisVatinii, alternis Catones sunt; et modo parum illis severus est Curius,parum pauper Fabricius, parum frugi et contentus vilibus Tubero, modo Licinumdivitis, Apicium cenis, Mæcenatem delicis provocant. (20) Maximum indiciumest malæ mentis fluctuatio et inter simulationem virtutum amoremque vitiorumadsidua jactatio. (is)

(21) Homines multi tales sunt qualem hunc describit Horatius Flaccus, numquameundem, ne similem quidem sibi; adeo in diversum aberrat. Multos dixi? prope est ut omnes sint. Nemo non cotidie et consilium mutat et votum:modo uxorem vult habere, modo amicam, modo regnare vult, modo id agit nequis sit officiosior servus, modo dilatat se usque ad invidiam, modo subsiditet contrahitur infra humilitatem vere jacentium, nunc pecuniam spargit,nunc rapit. (22) Sic maxime coarguitur animus inprudens: alius prodit atquealius et, quo turpius nihil judico, inpar sibi est. Magnam rem puta unumhominem agere. Præter sapientem autem nemo unum agit, ceteri multiformessumus. Modo frugi tibi videbimur et graves, modo prodigi et vani; mutamussubinde personam et contrariam ei sumimus quam exuimus. Hoc ergo a te exige,ut qualem institueris præstare te, talem usque ad exitum serues; efficeut possis laudari, si minus, ut adgnosci. De aliquo quem here vidisti meritodici potest 'hic qui est? ': tanta mutatio est. Vale.

CXXI. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM.

(1) Litigabis, ego video, cum tibi hodiernam quæstiunculam, in quasatis diu hæsimus, exposuero; iterum enim exclamabis 'hoc quid ad mores? 'Sed exclama, dum tibi primum alios opponam cum quibus litiges, Posidoniumet Archidemum (hi judicium accipient) , deinde dicam: non quidquid moraleest mores bonos facit.

(2) Aliud ad hominem alendum pertinet, aliud adexercendum, aliud ad vestiendum, aliud ad docendum, aliud ad delectandum;omnia tamen ad hominem pertinent, etiam si non omnia meliorem eum faciunt. Mores alia aliter attingunt: quædam illos corrigunt et ordinant, quædamnaturam eorum et originem scrutantur. (3) Cum <quæro> quare hominemnatura produxerit, quare prætulerit animalibus ceteris, longe me judicasmores reliquisse? falsum est. Quomodo enim scies qui habendi sint nisiquid homini sit optimum inveneris, nisi naturam ejus inspexeris? Tunc demumintelleges quid faciendum tibi, quid vitandum sit, cum didiceris quid naturætuæ debeas. (4) 'Ego' inquis 'uolo discere quomodo minus cupiam, minustimeam. Superstitionem mihi excute; doce leve esse vanumque hoc quod felicitasdicitur, unam illi syllabam facillime accedere. ' Desiderio tuo satis faciam:et virtutes exhortabor et vitia converberabo. Licet aliquis nimium inmoderatumquein hac parte me judicet, non desistam persequi nequitiam et adfectus efferatissimosinhibere et voluptates ituras in dolorem conpescere et votis obstrepere. Quidni? cum maxima malorum optaverimus, et ex gratulatione natum sit quidquidadloquimur.

(5) Interim permitte mihi ea quæ paulo remotiora videntur excutere. Quærebamus an esset omnibus animalibus constitutionis suæ sensus. Esseautem ex eo maxime apparet quod membra apte et expedite movent non aliterquam in hoc erudita; nulli non partium suarum agilitas est. Artifex instrumentasua tractat ex facili, rector navis scite gubernaculum flectit, pictorcolores quos ad reddendam similitudinem multos variosque ante se posuitcelerrime denotat et inter ceram opusque facili vultu ac manu commeat:sic animal in omnem usum sui mobilest.

(6) Mirari solemus saltandi peritosquod in omnem significationem rerum et adfectuum parata illorum est manuset verborum velocitatem gestus adsequitur: quod illis ars præstat, hisnatura. Nemo ægre molitur artus suos, nemo in usu sui hæsitat. Hoc editaprotinus faciunt; cum hac scientia prodeunt; instituta nascuntur.

(7) 'Ideo' inquit 'partes suas animalia apte movent quia, si alitermoverint, dolorem sensura sunt. Ita, ut vos dicitis, coguntur, metusqueilla in rectum, non voluntas movet. ' Quod est falsum; tarda enim sunt quænecessitate inpelluntur, agilitas sponte motis est. Adeo autem non adigitilla ad hoc doloris timor ut in naturalem motum etiam dolore prohibentenitantur. (8) Sic infans qui stare meditatur et ferre se adsuescit, simultemptare vires suas coepit, cadit et cum fletu totiens resurgit donec seper dolorem ad id quod natura poscit exercuit. Animalia quædam tergi duriorisinuersa tam diu se torquent ac pedes exerunt et obliquant donec ad locumreponantur. Nullum tormentum sentit supina testudo, inquieta est tamendesiderio naturalis status nec ante desinit niti, quatere se, quam in pedesconstitit. (9) Ergo omnibus constitutionis suæ sensus est et inde membrorumtam expedita tractatio, nec ullum majus indicium habemus cum hac illa advivendum venire notitia quam quod nullum animal ad usum sui rude est.

(10) 'Constitutio' inquit 'est, ut vos dicitis, principale animi quodammodo se habens erga corpus. Hoc tam perplexum et subtile et vobis quoquevix enarrabile quomodo infans intellegit? Omnia animalia dialectica nascioportet ut istam finitionem magnæ parti hominum togatorum obscuram intellegant. '(11) Verum erat quod opponis si ego ab animalibus constitutionis finitionemintellegi dicerem, non ipsam constitutionem. Facilius natura intellegiturquam enarratur. Itaque infans ille quid sit constitutio non novit, constitutionemsuam novit; et quid sit animal nescit, animal esse se sentit. (12) Prætereaipsam constitutionem suam crasse intellegit et summatim et obscure. Nosquoque animum habere nos scimus: quid sit animus, ubi sit, qualis sit autunde nescimus. Qualis ad nos (peruenerit) animi nostri sensus, quamuisnaturam ejus ignoremus ac sedem, talis ad omnia animalia constitutionissuæ sensus est. Necesse est enim id sentiant per quod alia quoque sentiunt;necesse est ejus sensum habeant cui parent, a quo reguntur. (13) Nemo nonex nobis intellegit esse aliquid quod impetus suos moveat: quid sit illudignorat. Et conatum sibi esse scit: quis sit aut unde sit nescit. Sic infantibusquoque animalibusque principalis partis suæ sensus est non satis dilucidusnec expressus.

(14) 'Dicitis' inquit 'omne animal primum constitutioni suæ conciliari,hominis autem constitutionem rationalem esse et ideo conciliari hominemsibi non tamquam animali sed tamquam rationali; ea enim parte sibi carusest homo qua homo est. Quomodo ergo infans conciliari constitutioni rationalipotest, cum rationalis nondum sit? ' (15) Unicuique ætati sua constitutioest, alia infanti, alia puero, <alia adulescenti>, alia seni: omnesei constitutioni conciliantur in qua sunt. Infans sine dentibus est: huicconstitutioni suæ conciliatur. Enati sunt dentes: huic constitutioni conciliatur. Nam et illa herba quæ in segetem frugemque ventura est aliam constitutionemhabet tenera et vix eminens sulco, aliam cum convaluit et molli quidemculmo, sed quo ferat onus suum, constitit, aliam cum flavescit et ad areamspectat et spica ejus induruit: in quamcumque constitutionem venit, eamtuetur, in eam componitur. (16) Alia est ætas infantis, pueri, adulescentis,senis; ego tamen idem sum qui et infans fui et puer et adulescens. Sic,quamuis alia atque alia cuique constitutio sit, conciliatio constitutionissuæ eadem est. Non enim puerum mihi aut juvenem aut senem, sed me naturacommendat. Ergo infans ei constitutioni suæ conciliatur quæ tunc infantiest, non quæ futura juveni est; neque enim si aliquid illi majus in quodtranseat restat, non hoc quoque in quo nascitur secundum naturam est. (17) Primum sibi ipsum conciliatur animal; debet enim aliquid esse ad quod aliareferantur. Voluptatem peto. Cui? mihi; ergo mei curam ago. Dolorem refugio. Pro quo? pro me; ergo mei curam ago. Si omnia propter curam mei facio,ante omnia est mei cura. Hæc animalibus inest cunctis, nec inseritur sedinnascitur. (18) Producit fetus suos natura, non abicit; et quia tutelacertissima ex proximo est, sibi quisque commissus est. Itaque, ut in prioribusepistulis dixi, tenera quoque animalia et materno utero vel ovo modo effusaquid sit infestum ipsa protinus norunt et mortifera devitant; umbram quoquetransuolantium reformidant obnoxia avibus rapto viventibus. Nullum animalad vitam prodit sine metu mortis.

(19) 'Quemadmodum' inquit 'editum animal intellectum habere aut salutarisaut mortiferæ rei potest? ' Primum quæritur an intellegat, non quemadmodumintellegat. Esse autem illis intellectum ex eo apparet quod nihil amplius,si intellexerint, facient. Quid est quare pavonem, quare anserem gallinanon fugiat, at tanto minorem et ne notum quidem sibi accipitrem? quarepulli fælem timeant, canem non timeant? Apparet illis inesse nocituriscientiam non experimento collectam; nam antequam possint experisci, cavent. (20) Deinde ne hoc casu existimes fieri, nec metuunt alia quam debent necumquam obliviscuntur hujus tutelæ et diligentiæ: æqualis est illis apernicioso fuga. Præterea non fiunt timidiora vivendo; ex quo quidem apparetnon usu illa in hoc peruenire sed naturali amore salutis suæ. Et tardumest et varium quod usus docet: quidquid natura tradit et æquale omnibusest et statim. (21) Si tamen exigis, dicam quomodo omne animal perniciosaintellegere cogatur. Sentit se carne constare; itaque sentit quid sit quosecari caro, quo uri, quo obteri possit, quæ sint animalia armata ad nocendum:horum speciem trahit inimicam et hostilem. Inter se ista conjuncta sunt;simul enim conciliatur saluti suæ quidque et juvatura petit, læsura formidat. Naturales ad utilia impetus, naturales a contrariis aspernationes sunt;sine ulla cogitatione quæ hoc dictet, sine consilio fit quidquid naturapræcepit. (22) Non vides quanta sit subtilitas apibus ad fingenda domicilia,quanta dividui laboris obeundi undique concordia? Non vides quam nullimortalium imitabilis illa aranei textura, quanti operis sit fila disponere,alia in rectum inmissa firmamenti loco, alia in orbem currentia ex densorara, qua minora animalia, in quorum perniciem illa tenduntur, velut retibusinplicata teneantur? (23) Nascitur ars ista, non discitur. Itaque nullumest animal altero doctius: videbis araneorum pares telas, par in favisangulorum omnium foramen. Incertum est et inæquabile quidquid ars tradit:ex æquo venit quod natura distribuit. Hæc nihil magis quam tutelam suiet ejus peritiam tradidit, ideoque etiam simul incipiunt et discere etuivere. (24) Nec est mirum cum eo nasci illa sine quo frustra nascerentur. Primum hoc instrumentum <in> illa natura contulit ad permanendum, (in) conciliationem et caritatem sui. Non poterant salua esse nisi vellent;nec (non) hoc per se profuturum erat, sed sine hoc nulla res profuisset. Sed in nullo deprendes vilitatem sui, <ne> neglegentiam quidem; tacitisquoque et brutis, quamquam in cetera torpeant, ad vivendum sollertia est. Videbis quæ aliis inutilia sunt sibi ipsa non deesse. Vale.

CXXII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM.

(1) Detrimentum jam dies sensit; resiluit aliquantum, ita tamen ut liberale adhuc spatium sit si quis cum ipso, ut ita dicam, die surgat. Officiosiormeliorque si quis illum expectat et lucem primam excipit: turpis qui altosole semisomnus jacet, cujus vigilia medio die incipit; et adhuc multishoc antelucanum est. (2) Sunt qui officia lucis noctisque peruerterintnec ante diducant oculos hesterna graves crapula quam adpetere nox coepit. Qualis illorum condicio dicitur quos natura, ut ait Vergilius, pedibusnostris subditos e contrario posuit,

talis horum contraria omnibus non regio sed vita est. (3) Sunt quidam ineadem urbe antipodes qui, ut M. Cato ait, nec orientem umquam solem videruntnec occidentem. Hos tu existimas scire quemadmodum vivendum sit, qui nesciuntquando?

Et hi mortem timent, in quam se vivi condiderunt? tam infausti ominisquam nocturnæ aves sunt. Licet in vino unguentoque tenebras suas exigant,licet epulis et quidem in multa fericula discoctis totum peruersæ vigiliætempus educant, non convivantur sed justa sibi faciunt. Mortuis certe interdiuparentatur. At mehercules nullus agenti dies longus est. Extendamus vitam:hujus et officium et argumentum actus est. Circumscribatur nox et aliquidex illa in diem transferatur. (4) Aves quæ conviviis comparantur, ut inmotæfacile pinguescant, in obscuro continentur; ita sine ulla exercitationeiacentibus tumor pigrum corpus invadit et ~superba umbra~ iners saginasubcrescit. At istorum corpora qui se tenebris dicaverunt foeda visuntur,quippe suspectior illis quam morbo pallentibus color est: languidi et evanidialbent, et in vivis caro morticina est. Hoc tamen minimum in illis malorumdixerim: quanto plus tenebrarum in animo est! ille in se stupet, ille caligat,inuidet cæcis. Quis umquam oculos tenebrarum causa habuit?

(5) Interrogas quomodo hæc animo pravitas fiat aversandi diem et totamuitam in noctem transferendi? Omnia vitia contra naturam pugnant, omniadebitum ordinem deserunt; hoc est luxuriæ propositum, gaudere peruersisnec tantum discedere a recto sed quam longissime abire, deinde etiam econtrario stare. (6) Non videntur tibi contra naturam vivere <qui> jeiunibibunt, qui vinum recipiunt inanibus venis et ad cibum ebrii transeunt? Atqui frequens hoc adulescentium vitium est, qui vires excolunt <ut>in ipso pæne balinei limine inter nudos bibant, immo potent et sudoremquem moverunt potionibus crebris ac feruentibus subinde destringant. Postprandium aut cenam bibere vulgare est; hoc patres familiæ rustici faciuntet veræ voluptatis ignari: merum illud delectat quod non innatat cibo,quod libere penetrat ad neruos; illa ebrietas juvat quæ in vacuum venit. (7) Non videntur tibi contra naturam vivere qui commutant cum feminis vestem? Non vivunt contra naturam qui spectant ut pueritia splendeat tempore alieno? Quid fieri crudelius vel miserius potest? numquam vir erit, ut diu virumpati possit? et cum illum contumeliæ sexus eripuisse debuerat, non neætas quidem eripiet? (8) Non vivunt contra naturam qui hieme concupiscuntrosam fomentoque aquarum calentium et locorum apta mutatione bruma lilium(florem vernum) exprimunt? Non vivunt contra naturam qui pomaria in summisturribus serunt? quorum siluæ in tectis domuum ac fastigiis nutant, indeortis radicibus quo inprobe cacumina egissent? Non vivunt contra naturamqui fundamenta thermarum in mari jaciunt et delicate natare ipsi sibi nonuidentur nisi calentia stagna fluctu ac tempestate feriantur? (9) Cum institueruntomnia contra naturæ consuetudinem velle, novissime in totum ab illa desciscunt. 'Lucet: somni tempus est. Quies est: nunc exerceamur, nunc gestemur, nuncprandeamus. Jam lux propius accedit: tempus est cenæ. Non oportet id facerequod populus; res sordida est trita ac vulgari via vivere. Dies publicusrelinquatur: proprium nobis ac peculiare mane fiat. ' (10) Isti vero mihidefunctorum loco sunt; quantulum enim a funere absunt et quidem acerboqui ad faces et cereos vivunt? Hanc vitam agere eodem tempore multos meminimus, inter quos et Acilium Butam prætorium, cui post patrimonium ingens consumptum Tiberius paupertatemconfitenti 'sero' inquit 'experrectus es'. (11) Recitabat Montanus Juliuscarmen, tolerabilis poeta et amicitia Tiberi notus et frigore. Ortus etoccasus libentissime inserebat; itaque cum indignaretur quidam illum totodie recitasse et negaret accedendum ad recitationes ejus, Natta Pinariusait: 'numquid possum liberalius agere? paratus sum illum audire ab ortuad occasum'.

Varus eques Romanus, M. Vinicii comes, cenarum bonarum adsectator, quasinprobitate linguæ merebatur, exclamavit 'incipit Buta dormire'. (13) Deinde cum subinde recitasset

idem Varus inquit 'quid dicis? jam nox est? ibo et Butam salutabo'. Nihil erat notius hac ejus vita in contrarium circumacta; quam, utdixi, multi eodem tempore egerunt. (14) Causa autem est ita vivendi quibusdam,non quia aliquid existiment noctem ipsam habere jucundius, sed quia nihilivuat solitum, et gravis malæ conscientiæ lux est, et omnia concupiscentiaut contemnenti prout magno aut parvo empta sunt fastidio est lumen gratuitum. Præterea luxuriosi vitam suam esse in sermonibus dum vivunt volunt; namsi tacetur, perdere se putant operam. Itaque aliquotiens faciunt quod excitetfamam. Multi bona comedunt, multi amicas habent: ut inter istos nomen invenias,opus est non tantum luxuriosam rem sed notabilem facere; in tam occupatacivitate fabulas vulgaris nequitia non invenit. (15) Pedonem Albinovanumnarrantem audieramus (erat autem fabulator elegantissimus) habitasse sesupra domum Sex. Papini. Is erat ex hac turba lucifugarum. 'Audio' inquit'circa horam tertiam noctis flagellorum sonum. Quæro quid faciat: diciturrationes accipere. Audio circa horam sextam noctis clamorem concitatum. Quæro quid sit: dicitur vocem exercere.

Quæro circa horam octavam noctisquid sibi ille sonus rotarum velit: gestari dicitur. (16) Circa lucem discurritur,pueri vocantur, cellarii, coqui tumultuantur. Quæro quid sit: diciturmulsum et halicam poposcisse, a balneo exisse. "Excedebat" inquit "huiusdiem cena. " Minime; valde enim frugaliter vivebat; nihil consumebat nisinoctem. ' Itaque Pedo dicentibus illum quibusdam avarum et sordidum 'uos'inquit 'illum et lychnobium dicetis'. (17) Non debes admirari si tantas invenis vitiorum proprietates: variasunt, innumerabiles habent facies, conprendi eorum genera non possunt. Simplex recti cura est, multiplex pravi, et quantumuis novas declinationescapit. Idem moribus evenit: naturam sequentium faciles sunt, soluti sunt,exiguas differentias habent; (his) distorti plurimum et omnibus et interse dissident. (18) Causa tamen præcipua mihi videtur hujus morbi vitæcommunis fastidium. Quomodo cultu se a ceteris distinguunt, quomodo elegantiacenarum, munditiis vehiculorum, sic volunt separari etiam temporum dispositione. Nolunt solita peccare quibus peccandi præmium infamia est. Hanc petuntomnes isti qui, ut ita dicam, retro vivunt. (19) Ideo, Lucili, tenendanobis via est quam natura præscripsit, nec ab illa declinandum: illamsequentibus omnia facilia, expedita sunt, contra illam nitentibus non aliavita est quam contra aquam remigantibus. Vale.

CXXIII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM

(1) Itinere confectus incommodo magis quam longo in Albanum meum multanocte perueni: nihil habeo parati nisi me. Itaque in lectulo lassitudinempono, hanc coci ac pistoris moram boni consulo. Mecum enim de hoc ipsoloquor, quam nihil sit grave quod leviter excipias, quam indignandum nihil<dum nihil> ipse indignando adstruas. (2) Non habet panem meus pistor;sed habet vilicus, sed habet atriensis, sed habet colonus. 'Malum panem'inquis. Expecta: bonus fiet; etiam illum tibi tenerum et siligineum famesreddet. Ideo non est ante edendum quam illa imperat. Expectabo ergo necante edam quam aut bonum panem habere coepero aut malum fastidire desiero. (3) Necessarium est parvo adsuescere: multæ difficultates locorum, multætemporum etiam locupletibus et instructis ~aduobus optantem prohibent et~occurrent. Quidquid vult habere nemo potest, illud potest, nolle quod nonhabet, rebus oblatis hilaris uti. Magna pars libertatis est bene moratusuenter et contumeliæ patiens. (4) Æstimari non potest quantam voluptatemcapiam ex eo quod lassitudo mea sibi ipsa adquiescit: non unctores, nonbalineum, non ullum aliud remedium quam temporis quæro. Nam quod laborcontraxit quies tollit. Hæc qualiscumque cena aditiali jucundior erit. (5) ~Aliquod enim~ experimentum animi sumpsi subito; hoc enim est simpliciuset verius. Nam ubi se præparavit et indixit sibi patientiam, non æqueapparet quantum habeat veræ firmitatis: illa sunt certissima argumentaquæ ex tempore dedit, si non tantum æquus molestias sed placidus aspexit;si non excanduit, non litigavit; si quod dari deberet ipse sibi non desiderandosupplevit et cogitavit aliquid consuetudini suæ, sibi nihil deesse.

(6) Multa quam superuacua essent non intelleximus nisi deesse coeperunt; utebamur enim illis non quia debebamus sed quia habebamus. Quam multa autem paramus quia alii paraverunt, quia apud plerosque sunt! Inter causas malorum nostrorum est quod vivimus ad exempla, nec ratione componimur sed consuetudine abducimur. Quod si pauci facerent nollemus imitari, cum plures facere coeperunt quasi honestius sit quia frequentius, sequimur; et recti apud nos locum tenet error ubi publicus factus est. (7) Omnes jam sic peregrinantur utillos Numidarum præcurrat equitatus, ut agmen cursorum antecedat: turpeest nullos esse qui occurrentis via deiciant, (ut) qui honestum hominemuenire magno puluere ostendant. Omnes jam mulos habent qui crustallinæt murrina et cælata magnorum artificum manu portent: turpe est viderieas te habere sarcinas solas quæ tuto concuti possint. Omnium pædagogiaoblita facie vehuntur ne sol, ne frigus teneram cutem lædat: turpe estneminem esse in comitatu tuo puerorum cujus sana facies medicamentum desideret.

(8) Horum omnium sermo vitandus est: hi sunt qui vitia tradunt et alioaliunde transferunt. Pessimum genus (horum) hominum videbatur qui verbagestarent: sunt quidam qui vitia gestant. Horum sermo multum nocet; nametiam si non statim proficit, semina in animo relinquit sequiturque nosetiam cum ab illis discessimus, resurrecturum postea malum. (9) Quemadmodumqui audierunt synphoniam ferunt secum in auribus modulationem illam acdulcedinem cantuum, quæ cogitationes inpedit nec ad seria patitur intendi,sic adulatorum et prava laudantium sermo diutius hæret quam auditur. Necfacile est animo dulcem sonum excutere: prosequitur et durat et ex intervallo recurrit. Ideo cludendæ sunt aures malis vocibus et quidem primis; namcum initium fecerunt admissæque sunt, plus audent. (10) Inde ad hæc peruenituruerba: 'uirtus et philosophia et justitia verborum inanium crepitus est;una felicitas est bene vitæ facere; esse, bibere, frui patrimonio, hocest vivere, hoc est se mortalem esse meminisse. Fluunt dies et inreparabilisuita decurrit. Dubitamus? Quid juvat sapere et ætati non semper voluptatesrecepturæ interim, dum potest, dum poscit, ingerere frugalitatem? ~Eo~mortem præcurre et quidquid illa ablatura est jam sibi ~interere~. Nonamicam habes, non puerum qui amicæ moveat invidiam; cottidie sobrius prodis;sic cenas tamquam ephemeridem patri adprobaturus: non est istud viveresed alienæ vitæ interesse. (11) Quanta dementia est heredis sui res procurareet sibi negare omnia ut tibi ex amico inimicum magna faciat hereditas;plus enim gaudebit tua morte quo plus acceperit. Istos tristes et superciliososalienæ vitæ censores, suæ hostes, publicos pædagogos assis ne fecerisnec dubitaveris bonam vitam quam opinionem bonam malle. ' (12) Hæ vocesnon aliter fugiendæ sunt quam illæ quas Ulixes nisi alligatus præteruehinoluit. Idem possunt: abducunt a patria, a parentibus, ab amicis, a virtutibus,et ~inter spem vitam misera nisi turpis inludunt~. Quanto satius est rectumsequi limitem et eo se perducere ut ea demum sint tibi jucunda quæ honesta!(13) Quod adsequi poterimus si scierimus duo esse genera rerum quæ nosaut invitent aut fugent. Invitant (ut) divitiæ, voluptates, forma, ambitio,cetera blanda et adridentia: fugat labor, mors, dolor, ignominia, victusadstrictior. Debemus itaque exerceri ne hæc timeamus, ne illa cupiamus. In contrarium pugnemus et ab invitantibus recedamus, adversus petentiaconcitemur.

(14) Non vides quam diversus sit descendentium habitus et escendentium? qui per pronum eunt resupinant corpora, qui in arduum, incumbunt. Nam sidescendas, pondus suum in priorem partem dare, si escendas, retro abducere,cum vitio, Lucili, consentire est. In voluptates descenditur, in asperæt dura subeundum est: hic inpellamus corpora, illic refrenemus. (15) Hoc nunc me existimas dicere, eos tantum perniciosos esse auribusnostris qui voluptatem laudant, qui doloris metus, per se formidabilesres, incutiunt? Illos quoque nocere nobis existimo qui nos sub specie Stoicæsectæ hortantur ad vitia. Hoc enim jactant: solum sapientem et doctumesse amatorem. 'Solus aptus est ad hanc artem; æque conbibendi et convivendisapiens est peritissimus. Quæramus ad quam usque ætatem juvenes amandisint. ' (16) Hæc Græcæ consuetudini data sint, nos ad illa potius auresderigamus: 'nemo est casu bonus: discenda virtus est. Voluptas humilisres et pusilla est et in nullo habenda pretio, communis cum mutis animalibus,ad quam minima et contemptissima advolant. Gloria vanum et volubile quiddamest auraque mobilius. Paupertas nulli malum est nisi repugnanti. Mors malumnon est: quid <sit> quæris? sola jus æquum generis humani. Superstitioerror insanus est: amandos timet, quos colit violat. Quid enim interestutrum deos neges an infames? ' (17) Hæc discenda, immo ediscenda sunt:non debet excusationes vitio philosophia suggerere. Nullam habet spem salutisæger quem ad intemperantiam medicus hortatur. Vale.

CXXIV. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM.

(1) Possum multa tibi veterum præcepta referre,
ni refugis tenuisque piget cognoscere curas.

Non refugis autem nec ulla te subtilitas abigit: non est elegantiæ tuætantum magna sectari, sicut illud probo, quod omnia ad aliquem profectumredigis et tunc tantum offenderis ubi summa subtilitate nihil agitur. Quodne nunc quidem fieri laborabo.

Quæritur utrum sensu conprendatur an intellectu bonum; huic adjunctumest in mutis animalibus et infantibus non esse. (2) Quicumque voluptatemin summo ponunt sensibile judicant bonum, nos contra intellegibile, quiillud animo damus. Si de bono sensus judicarent, nullam voluptatem reiceremus;nulla enim non invitat, nulla non delectat; et e contrario nullum doloremuolentes subiremus; nullus enim non offendit sensum. (3) Præterea nonessent digni reprehensione quibus nimium voluptas placet quibusque summusest doloris timor. Atqui inprobamus gulæ ac libidini addictos et contemnimusillos qui nihil viriliter ausuri sunt doloris metu. Quid autem peccantsi sensibus, id est judicibus boni ac mali, parent? his enim tradidistisadpetitionis et fugæ arbitrium. (4) Sed videlicet ratio isti rei præpositæst: illa quemadmodum de beata vita, quemadmodum de virtute, de honesto,sic et de bono maloque constituit. Nam apud istos vilissimæ parti daturde meliore sententia, ut de bono pronuntiet sensus, obtunsa res et hebeset in homine quam in aliis animalibus tardior. (5) Quid si quis velletnon oculis sed tactu minuta discernere? Subtilior adhoc acies nulla quamoculorum et intentior daret bonum malumque dinoscere. Vides in quanta ignorantiaveritatis versetur et quam humi sublimia ac divina projecerit apud quemde summo, bono malo, judicat tactus. (6) 'Quemadmodum' inquit 'omnis scientia atque ars aliquid debet haberemanifestum sensuque conprehensum ex quo oriatur et crescat, sic beata vitafundamentum et initium a manifestis ducit et eo quod sub sensum cadat. Nempe vos a manifestis beatam vitam initium sui capere dicitis. ' (7) Dicimusbeata esse quæ secundum naturam sint; quid autem secundum naturam sitpalam et protinus apparet, sicut quid sit integrum. Quod secundum naturamest, quod contigit protinus nato, non dico bonum, sed initium boni. Tusummum bonum, voluptatem, infantiæ donas, ut inde incipiat nascens quoconsummatus homo peruenit; cacumen radicis loco ponis. (8) Si quis diceretillum in materno utero latentem, sexus quoque incerti, tenerum et inperfectumet informem jam in aliquo bono esse, aperte videretur errare. Atqui quantuluminterest inter eum qui cum (que) maxime vitam accipit et illum qui maternorumuiscerum latens onus est? Uterque, quantum ad intellectum boni ac mali,æque maturus est, et non magis infans adhoc boni capax est quam arboraut mutum aliquod animal. Quare autem bonum in arbore animalique muto nonest? quia nec ratio. Ob hoc in infante quoque non est; nam et huic deest. Tunc ad bonum perueniet cum ad rationem peruenerit. (9) Est aliquod inrationaleanimal, est aliquod nondum rationale, est rationale sed inperfectum: innullo horum bonum, ratio illud secum adfert. Quid ergo inter ista quærettuli distat? In eo quod inrationale est numquam erit bonum; in eo quodnondum rationale est tunc esse bonum non potest; <in eo quod rationaleest> sed inperfectum jam potest bonum <esse>, sed non est. (10) Itadico, Lucili: bonum non in quolibet corpore, non in qualibet ætate invenituret tantum abest ab infantia quantum a primo ultimum, quantum ab initioperfectum; ergo nec in tenero, modo coalescente corpusculo est. Quidninon sit? non magis quam in semine. (11) Hoc sic dicas: aliquod arborisac sati bonum novimus: hoc non est in prima fronde quæ emissa cum maximesolum rumpit. Est aliquod bonum tritici: hoc nondum est in herba lactentenec cum folliculo se exerit spica mollis, sed cum frumentum æstas et debitamaturitas coxit. Quemadmodum omnis natura bonum suum nisi consummata nonprofert, ita hominis bonum non est in homine nisi cum illi ratio perfectæst. (12) Quod autem hoc bonum? Dicam: liber animus, erectus, alia subicienssibi, se nulli. Hoc bonum adeo non recipit infantia ut pueritia non speret,adulescentia inprobe speret; bene agitur cum senectute si ad illud longostudio intentoque peruenit. Si hoc est bonum, et intellegibile est. (13) 'Dixisti' inquit 'aliquod bonum esse arboris, aliquod herbæ;potest ergo aliquod esse et infantis. ' Verum bonum nec in arboribus necin mutis animalibus: hoc quod in illis bonum est precario bonum dicitur. 'Quod est? ' inquis. Hoc quod secundum cujusque naturam est. Bonum quidemcadere in mutum animal nullo modo potest; felicioris meliorisque naturæest. Nisi ubi rationi locus est, bonum non est. (14) Quattuor hæ naturæsunt, arboris, animalis, hominis, dei: hæc duo, quæ rationalia sunt,eandem naturam habent, illo diversa sunt quod alterum inmortale, alterummortale est. Ex his ergo unius bonum natura perficit, dei scilicet, alteriuscura, hominis. Cetera tantum in sua natura perfecta sunt, non vere perfecta,a quibus abest ratio. Hoc enim demum perfectum est quod secundum universamnaturam perfectum, universa autem natura rationalis est: cetera possuntin suo genere esse perfecta. (15) In quo non potest beata vita esse necid potest quo beata vita efficitur; beata autem vita bonis efficitur. Inmuto animali non est beata vita <nec id quo beata vita> efficitur: inmuto animali bonum non est. (16) Mutum animal sensu conprendit præsentia;præteritorum reminiscitur cum <in> id incidit quo sensus admoneretur,tamquam equus reminiscitur viæ cum ad initium ejus admotus est. In stabuloquidem nulla illi viæst quamuis sæpe calcatæ memoria (est) . Tertiumuero tempus, id est futurum, ad muta non pertinet. (17) Quomodo ergo potesteorum videri perfecta natura quibus usus perfecti temporis non est? Tempusenim tribus partibus constat, præterito, præsente, venturo. Animalibustantum quod brevissimum est <et> in transcursu datum, præsens: præteritirara memoria est nec umquam revocatur nisi præsentium occursu. (18) Nonpotest ergo perfectæ naturæ bonum in inperfecta esse natura, aut si naturatalis (habet) hoc habet, habent et sata. Nec illud nego, ad ea quæ videntursecundum naturam magnos esse mutis animalibus impetus et concitatos, sedinordinatos ac turbidos; numquam autem aut inordinatum est bonum aut turbidum. (19) 'Quid ergo? ' inquis 'muta animalia perturbate et indisposite moventur? 'Dicerem illa perturbate et indisposite moveri si natura illorum ordinemcaperet: nunc moventur secundum naturam suam. Perturbatum enim id est quodesse aliquando et non perturbatum potest; sollicitum est quod potest essesecurum. Nulli vitium est nisi cui virtus potest esse: mutis animalibustalis ex natura sua motus est. (20) Sed ne te diu teneam, erit aliquodbonum in muto animali, erit aliqua virtus, erit aliquid perfectum, sednec bonum absolute nec virtus nec perfectum. Hæc enim rationalibus soliscontingunt, quibus datum est scire quare, quatenus, quemadmodum. Ita bonumin nullo est nisi in quo ratio. (21) Quo nunc pertineat ista disputatio quæris, et quid animo tuoprofutura sit? Dico: et exercet illum et acuit et utique aliquid acturumoccupatione honesta tenet. Prodest autem etiam quo moratur ad prava properantes. Sed <et> illud dico: nullo modo prodesse possum magis quam si tibi bonumtuum ostendo, si te a mutis animalibus separo, si cum deo pono. (22) Quid,inquam, vires corporis alis et exerces? Pecudibus istas majores ferisquenatura concessit. Quid excolis formam? cum omnia feceris, a mutis animalibusdecore vinceris. Quid capillum ingenti diligentia comis? cum illum veleffuderis more Parthorum vel Germanorum modo vinxeris vel, ut Scythæ solent,sparseris, in quolibet equo densior jactabitur juba, horrebit in leonumceruice formonsior. Cum te ad velocitatem paraveris, par lepusculo noneris. (23) Vis tu relictis in quibus vinci te necesse est, dum in alienaniteris, ad bonum reverti tuum? Quod est hoc? animus scilicet emendatusac purus, æmulator dei, super humana se extollens, nihil extra se suiponens. Rationale animal es. Quod ergo in te bonum est? perfecta ratio. Hanc tu ad suum finem hinc evoca, <sine> in quantum potest plurimumcrescere. (24) Tunc beatum esse te judica cum tibi ex te gaudium omne nascetur,cum visis quæ homines eripiunt, optant, custodiunt, nihil inveneris, nondico quod malis, sed quod velis. Brevem tibi formulam dabo qua te metiaris, qua perfectum esse jam sentias: tunc habebis tuum cum intelleges infelicissimos esse felices. Vale.

Seneca the Younger

Index