M. Tullius Cicero: De Oratore Libri I–II

De Oratore I–II De Oratore III

Cogitanti mihi sæpenumero, et memoria vetera solent, qui in optima republica, cum et honoribus, et rerum gestarum gloria eum vitæ cursxmi tenere potuerunt, ut vel in negotio sine periculo, vel in otio cum dignitate esse possent. Ac quidem, cum mihi quoque initium requiescendi, atque mum ad utriusque nostrum præclara studia ferendi, fore justum et prope ab omnibus concessum arbitrarer, forensium rerum labor, et ambitionis occupatio, decursu honorum,

[2]2 Etiam ætatis Quam spem ta tionum et consiliorum meorum, cum graves communium temporum, tum nostri casus Nam qui locus quietis et plenissimus fore videbatur, in eo maximæ moles molestiarum, et turbulentissimæ tempestates exstiterunt. Neque vero nobis cupientibus atque exoptantibus fructus datus est ad eas quibus a pueris dediti fuimus, celebrandas, inter nosque

[3]3 Recolendas. Nam prima ætate incidimus ipsam perturbationem disciplinæ veteris et consulatu devenimus in medium rerum omnium certamen atque discrimen et hoc tempus omne post consulatum obiecimus qui, per nos a communi peste depulsi, in nosmet ipsos redundarunt. Sed tamen in vel asperitatibus rerum, vel angustiis temporis, obsequar nostris quantum mihi vel fraus inimicorum, vel causæ amicorum, vel respublica tribuet ad scribendum potissimum

[4]4 Conferam. Tibi vero, neque hortanti deero, neque roganti, nam neque auctoritate quisquam apud me plus valere te potest, neque voluntate.

Ac mihi repetenda est veteris cujusdam memoriæ non sane explicata recordatio, sed, ut apta ad quod ut cognoscas quæ omnium eloquentissimi clarissimique sen-

[6]6 Serint de omni ratione dicendi. Vis enim, ut mihi sæpe quoniam quæ pueris aut adolescentulis nobis ex commentariolis nostris inchoata ac rudia exciderunt, vix hac ætate digna, et hoc usu, quem ex causis, quas diximus, tot tantisque consecuti sumus, aliquid eisdem de rebus politius a nobis perfectiusque proferri solesque nonnunquam hac de re ame in disputationibus nostris dissentire, quod ego prudentissimorum hominum artibus eloquentiam contineri statuam tu autem illam ab elegantia doctrinæ segregandam putes, et in quodam ingenii atque exercitationis genere ponendam.

[6]6 Ac mihi quidem sæpenumero in summos homines, ac summis ingeniis præditos intuenti, quærendum esse visiun quid esset, cur plures in omnibus artibus, quam in dicendo admirabiles exstitissent. Nam, quocumque te animo et cogitatione converteris, permultos excellentes in quoque genere videbis, non

[7]7 Mediocrium arti imi, sed prope maximarum. Quis enim qui, claro rimi hominum scientiam rerum gestarum vel utilitate vel magnitudine metiri non anteponat oratori imperatorem Quis autem dubitet, quin duces præstantissimos ex hac una civitate pæne innmnerabiles, in dicendo autem ex-

[8]8 Cel lentes vix paucos proferre possimus lam vero, consilio ac sapientia qui regere ac gubernare rempublicam possent, multi nostra, plures patrum memoria, atque etiam majorum exstiterunt, cum boni perdiu vix autem singulis ætatibus singuli tolerabiles oratores invenirentur. Ac, ne quis forte cum quæ reconditis in artibus, atque quadam varietate litterarum versentur, magis hanc dicendi rationem, quam cum imperatoris laude, aut cum boni senatoris prudentia comparandam putet, convertat animmn ad ea ipsa artium genera, circumspiciatque, qui in quamque multi facillime, quanta oratorum semperque fuerit

[9]9 Neque enim te artium omnium laudatarum procreatricem quamdam, et quasi parentem eam, quam Græci vocant, ab hominibus doctissimis judicari in qua est enumerare, quot quanta scientia, quantaque in studiis varietate et copia fuerint, qui non una aliqua in re separatim elaborarint, sed omnia, quæcumque possent, vel scientiæ pervestigatione, vel disserendi

[10]10 Ratione, comprehenderint. Quis ignorat, qui mathematici vocantur, quanta in obscuritate rerum, et quam recondita in arte, et multiplici subtihque versentur quo tamen in genere multi perfecti homines exstiterunt, ut nemo fere studuisse scientiæ vehementius videatur, quin, quod voluerit, consecutus Quis musicis, quis huic studio htterarum, quod profitentur qui granunatici vocantur, penitus se dedidit, quin omnem illarum artium pæne infinitam vim et materiam scientiæ cogitatione comprehenderit

Vere mihi hoc videor esse dicturus, ex omnibus qui in harum artium studiis liberalissimis sint doctrinisque versati,minimam copiam poetarum et oratorum egregiorum exstitisse, atque in hoc ipso numero, in quo perraro exoritur aliquis excellens, diligenter, et ex nostrorum, et ex Græcorum copia comparare voles, multo tamen pauciores oratores, quam poetæ boni

[12]12 Reperientur. Quod hoc etiam mirabilius debet videri, quia ceterarum artium studia fere reconditis atque abditis e fontibus hauriuntur dicendi autem omnis ratio in medio posita, conmiuni quodam in usu, atque in hominum more et sermone versatur ut in ceteris id maxime excellat, quod longissime ab imperitorum intellegentia sensuque disiunctum, in dicendo autem vitium vel maximum a vulgari genere orationis, atque a consuetudine communis sensus abhorrere.

[13]13 IV. Ac ne illud quidem vere dici potest, aut plures ceteris artibus inservire, aut majore delectatione, aut spe uberiore, aut præmiis ad perdiscendum ampU oribus commoveri. Atque ut omittam Græciam, quæ semper eloquentiæ princeps esse voluit, atque omnium doctrinarum inventrices Athenas, in quibus simima dicendi vis et inventa est et perfecta in hac ipsa civitate profecto nulla unquam vehementius, quam eloquentiæ studia viguerunt.

[14]14 Nam posteaquam, imperio omnium gentium constituto, diuturnitas pacis otium confirmavit, nemo fere laudis cupidus adolescens non ad dicendum studio omni enitendum putavit. Ac primo quidem totius rationis qui neque exercitationis ullam viam, neque aliquod præceptum esse arbitrarentur, tantum, quantum ingenio et cogitatione poterant, consequebantur. Post autem, auditis oratoribus Græcis, cognitisque eorum adhibitisque doctoribus, quodam nostri homines dicendi studio flagraverunt. Excitabat eos magnitudo et varietas, multitudoque in omni genere causarum, ut ad eam doctrinam, quam suo quisque studio assecutus adjungeretur usus frequens, qui omnium magistrorum præcepta superaret. Erant autem huic studio maxima, quæ nunc quoque sunt, exposita præmia, vel ad gratiam, vel ad opes, vel ad dignitatem. Ingenia vero (ut multis rebus possumus judicare) nostr onmi hominum multum ceteris hominibus omnium gentium præstiterunt. Quibus de quis non jure miretur, ex omni memoria ætatum, temporum, civitatum, tam exiguum oratorum numerum inveniri

Sed nimirum majus est hoc quiddam, quam homines opinantur, et pluribus ex artibus studiisque collectum.

V. Quis enim in maxima discentium multitudine, summa magistrorum copia, præstantissimis hominum ingeniis, causarum varietate, am-

Eloquentiæ propositis præmiis, esse causæ putet, quamdam incredibilem magnitudinem, ac difficultatem Est enim et scientia comprehendenda rerum plurimarum, sine qua verborum volu-

Inanis atque irridenda est et ipsa oratio conformanda, non solum electione, sed etiam constructione verborum et omnes animorum motus, quos hominum generi rerum natura penitus pernoscendi quod omnis ratioque dicendi in eorum, qui audiunt, mentibus, aut sedandis, aut excitandis expromenda Accedat eodem oportet lepos quidam facetiæque, et eruditio libero digna, celeritasque et brevitas et respondendi, et sendi, venustate, atque urbanitate conjuncta.

[18]18 Tenenda præterea est omnis antiquitas, exemplorumque neque legum, aut scientia neglegenda Nam quid ego de actione ipsa plura dicam quæ motu corporis, quæ gestu, quæ vultu, quæ vocis conformatione ac varietate moderanda est quæ sola per se ipsa quanta histrionum

Ars et scena declarat in qua cum omnes in

Et et motus moderatione elaborent, quis ignorat, quam pauci fuerintque, quos animo æquo spectare possimus Quid dicam de thesauro rerum omnium, memoria quæ custos inventis cogitatisque rebus et verbis adhibeatur, intellegimus, omnia, etiam præclarissima fuerint in oratore,

Quam ob rem mirari desinamus, quæ causa eloquentium paucitatis, cum ex rebus universis eloquentia constet, quibus singulis elaborare permagnum est hortemurque potius liberos nostros, ceterosque, quorum gloria nobis et dignitas cara ut animo rei magnitudinem complectantur, neque aut præceptis, aut magistris, aut exercitationibus, quibus utuntur omnes, sed quibusdam, se quod expetunt, consequi posse confidant.

[20]20 VI. Ac, mea quidem sententia, nemo poterit esse omni laude cumulatus orator, omnium rerum magnarum atque artium scientiam consecutus. Etenim ex rerum cognitione efflorescat et redundet oportet oratio quæ, subest res ab oratore percepta et cognita, inanem quamdam habet elocu-

[21]21 Tionem, et pæne puerilem. Neque vero ego hoc tantum oneris imponam nostris præsertim oratoribus, in hac tanta occupatione urbis ac vitæ, ut putem Hcere nescire quanquam oratoris professioque ipsa bene dicendi, hoc suscipere ac poUiceri videtur, ut omni de quæcumque proposita, ab

[22]22 Eo ornate copioseque dicatur. Sed quia non dubito, quin hoc plerisque immensum infinitumque videatur, et quod Græcos homines non solum ingenio et doctrina, sed etiam otio studioque abundantes, partitionem quamdam artium fecisse video, neque universo genere singulos elaborasse, sed seposuisse a ceteris dictionibus eam partem dicendi, quæ in forensibus disceptationibus judiciorum, aut deUberationum versaretur, et id unum genus oratori reliquisse non complectar in amplius, quam quod huic generi, re quæsita et multum disputata, summorum

[23]23 Hominum prope consensu est tributum repetamque, non ab incunabulis nostræ veteris puerilisque doctrinæ quemdam ordinem præceptorum, sed ea, quæ quondam accepi in nostrorum hominum quentis simorum et omni dignitate principum, putatione esse versata. Non quod contemnam, quæ Græci, dicendi et doctores, reliquerunt; Sed, cum pateant in promptuque sint omnibus, neque ea interpretatione mea aut ornatius explicari, aut planius exprimi possint, dabis hanc veniam, mi frater, ut opinor, ut eorum, quibus summa dicendi laus a nostris hominibus concessa auctoritatem Græcis anteponam.

[24]24 VII. Cum igitur vehementius inveheretur causam principum consul Philippus, Drusique bu natus, pro Senatus auctoritate susceptus, infringi jam debilitarique videretur mihi memini, ludorum Romanorum diebus, L. Crassum, quasi co Uigendi causa, se in Tusculan jun contulisse venisse eodem, socer ejus qui fuerat, Q. Mucius dicebatur, et M. Antonius, homo et consiliorum republica socius, et summa cum Crasso familiaritate

[26]26 Conjunctus. Exierant autem cum ipso Crasso adolescentes duo, Drusi maxime familiares, et in quibus magnam tum spem majores natu dignitatis suæ collocarant, C. Cotta, qui tum tribunatum plebis petebat, et P. Sulpicius, qui deinceps eum magistra-

[26]26 Tum petiturus putabatur. Hi primo die de temporibus deque universa republica, quam ob causam venerant, multum inter se usque ad extremum tempus diei collocuti sunt. Quo quidem in sermone multa divinitus a tribus consularibus Cotta deplorata et commemorata narrabat ut nihil incidisset postea civitati mali, quod non impendere

[27]27 Tanto ante vidissent eo autem omni sermone confecto, tantam in Crasso humanitatem fuisse, ut, cum lauti accubuissent, to Ueretur omnis superioris

Sermonis eaque esset in homine jucunditas, et tantus in jocando lepos, ut dies inter eos Curiæ fuisse videretur, convivium Tusculani.

[28]28 Postero autem die, cum majores natu satis quiessent, et in ambulationem ventum esset dicebat tum Scævolam, duobus spatiis tribusve dixisse Cur non imitamur, Crasse, Socratem lUum, qui est in Phædro Platonis Nam me hæc tua platanus admonuit, quæ non minus ad opacandum hunc locum patulis est difFusa ramis, quam cujus umbram secutus est Socrates, quæ mihi videtur non tam

Phædrus ipsa acula/ quæ describitur, quam Platonis oratione abiceret in herbam, atque quæ philosophi divinitus ferunt esse dicta, loqueretur, id meis pedibus

[29]29 Certe concedi est æquius. Tum Crassum Immo vero commodius etiam pulvinosque poposcisse, et omnes in sedibus, quæ erant sub platano, consedisse dicebat.

VIII. ut ex pristino sermone relaxarentur animi omnium, solebat Cotta narrare, Crassum ser-

[30]30 Monem quemdam de studio dicendi Qui cum esset exorsus, non cohortandum Sulpicium et Cottam, sed magis utrumque coUaudandum

Quod tantam jam essent facultatem adepti, ut non æquaUbus solum anteponerentur, sed cum majoribus natu compararentur. Neque vero mihi quidquam, inquit, præstabiHus videtur, quam posse dicendo tenere hominum cœtus, mentes

Voluntates impellere quo unde autem

Deducere. Hæc una res in omni hbero populo, maximeque in pacatis tranquillisque civitatibus, præcipue semper semperque dominata Quid enim est aut tam admirabile, quam ex multitudine hominum exsistere unum, qui quod omnibus natura datum, vel vel cum paucis facere possit Aut tam jucundum cognitu atque auditu, quam sapientibus sententiis gravibusque verbis ornata oratio et poHta Aut tam potens, tamque magnificum, quam populi motus, judicum

Quid tam porro regium, tam tam munificum, quam opem excitare homines Quid autem tam necessarium, quam tenere semper arma, quibus tectus

Age ne semper forum, Curiamque meditere, quid potest aut jucundius, aut magis proprium humanitatis, quam sermo facetus ac nuUa re Hoc enim uno præstamus maxime quod coUoquimur

Quod exprimere dicendo sensa possumus. Quam ob rem quis hoc non miretur, summeque

Eo elaborandum quo uno homines maxime præstent, hoc hominibus

Ut vero jam ad summa veniamus quæ aHa potuit aut dispersos homines unum

Locum congregare, aut a fera agrestique ad hunc humanum cultum civilemque deducere,

Ac, ne quæ sunt pæne innumera morum, universæ reipublicæ salutem maxime

IX. Tum Scævola comiter, ut solebat Cetera, concedere unum, quod ab oratoribus

Oratorem omni genere sermonis humanitatis perfectum. Quis enim hoc con-

Aut genus hominum montibus ac pulsum quam disertorum oratione delinitum,

Oppidis mœnibusque aut vero rehquas grega sse, aut Sabinorum connubia conjunxisse, aut finitimorum vim repressisse eloquentia videtur, non

Et sapientia singulari Quid enim Numa Pompilio, quid quid regibus, quorum multa sunt eximia ad constituendam rempublicam, rium quod eloquentiæ vestigium apparet Quid exactis regibus (tametsi ipsam exactionem mente, non lingua, perfectam L. Bruti esse cernimus), sed deinceps omnia, nonne plena consiliorum, inania

[38]38 Verborum videmus Ego vero velim et nostræ possim detrimenta rebus, quam adiumenta, per homines eloquentissimos importata sed, ut reliqua prætermittam, omnium mihi videor, exceptis, Crasse, vobis duobus, eloquentissimos audisse Tib. Et C. Sempronios, quorum pater, homo prudens et

Haudquaquam eloquens, et sæpe aUas, et maxime censor, reipublicæ Atque non accurata quadam copia, sed nutu atque verbo

RempubHcam, quam nunc vix tenemus, iamdiu nullam haberemus. At vero et omnibus vel naturæ, vel doctrinæ ad dicendum cum civitatem paterno quentia, rempublicam dissipaverunt.

X, Quid leges veteres, moresque majorum quid quibus et ego, Crasse, cum magna reipublicæ salute præsumus quid

Et cærimoniæ quid hæc jura quæ jampridem nostra familia sine uUa eloquentiæ laude versantur num aut inventa sunt, aut cognita,

[40]40 Aut omnino ab oratorum genere tractata Equidem et Galbam, memoria teneo, divinum hominem

Dicendo, et M. Æmilium Porcinam, et C. ipsmn Carbonem, quem tu adolescentulus narum legum, hæsitantem majorum rudem jure et hæc ætas nostra, præter Crasse, qui tuo magis studio, quam proprio munere interdum pudeat, ignara

Quod vero extrema oratione, quasi tuo jure sumpsisti, oratorem omnis sermonis disputatione essemus, non tulissem, multisque præessem, qui aut interdicto tecum contenderent, aut te ex jure manu consertum vocarent, quod alienas possessiones tam temere

[42]42 Agerent enim tecum lege primum Pythagorei omnes, atque Demo critici, ceterique jure physici vindicarent, omati homines in dicendo et graves, quibuscum justo sacramento contendere non

Urgerent præterea philosophorum greges, jam ab fonte et capite Socrate te de bonis rebus in de malis, de animi permotionibus, de hominum moribus, de ratione vitæ omnino quæsisse,

Convincerent cum universi in te impetum fecissent, tum singulæ familiæ Utem intenderent.

[43]43 Instaret Academia, quæ, quidquid id te ipsum negare cogeret. Stoici vero nostri disputationum suarum atque interrogationum laqueis te irretitum tenerent. Peripatetici autem etiam hæc

Quæ propria oratorum putas esse adiumenta, atque ornamenta dicendi, ab se peti vincerent oportere ac non solum mehora, sed etiam multo plura Aristotelem Theophrastumque de rebus, quam omnes dicendi magistros, ostenderent.

[44]44 Missos facio mathematicos, grammaticos, musicos, quorum artibus vestra dicendi ne minima quidem societate contingitur. Quam ob rem tanta, tamque multa profitenda, Crasse, non censeo. Satis id est magnum, quod potes præstare, ut

Ea causa, quamcumque tu melior et probabilior esse videatur ut in concionibus et sententiis dicendis ad persuadendum tua plurimum valeat oratio denique ut prudentibus diserte etiam vere dicere Hoc amplius quid poteris, non id mihi videbitur orator, sed Crassus sua quadam propria, non communi oratorum facultate,

[45]45 XI. Tum Non sum, inquit, nescius, Scævola,

Inter Græcos et disceptari Audivi enim summos homines, cum quæstor ex Macedonia venissem Athenas, florente Academia, ut temporibus

Ferebatur, quod eam Charmadas, et Chtomachus, et Æschines obtinebant. Erat etiam Metrodorus, qui cum una ipsum illum Carneadem diligentius audierat, hominem omnium in dicendo, ut ferebant, acerrimum et copiosissimum. Vigebat auditor Pan-

[46]46 Diodorus. Multi erant præterea in philosophia et nobiles, aquibus omnibus una pæne voce oratorem a gubernaculis civitatum, excludi ab omni doctrina rerumque majorum ac tantum in judicia et conciunculas, tanquam in aliquod

[47]47 Num, detrudi et compingi videbam. Sed ego neque

Assentiebar, neque harum disputationum ven tori et principi longe omnium in dicendo gravissimo et eloquentissimo, Platoni, cujus tum Athenis cum Charmada diligentius Gorgiam quo in

In hoc maxime admirabar Platonem, quod mihi in oratoribus irridendis ipse esse orator summus videbatur. Verbi enim controversia iamdiu torquet Græculos homines, contentionis cupidiores quam

[48]48 Nam quis hunc statuit esse oratorem, qui tantummodo in aut in aut apud populum, aut in senatu copiose tamen huic multa tribuat et concedat necesse neque enim sine multa pertractatione omnium rerum publicarum, neque sine legum, morum, neque natura hominum incognita, ac moribus, in autem hæc cognoverit, sine quibus ne quidem minima in causis quisquam recte tueri potest, quid huic abesse poterit de maximarum rerum scientia copiose eloqui quæro, id ipsum qui possit assequi sine ea quam non conceditis Dicendi

[49]49 Percepta exstare non potest. Quam ob rem, ornate locutus sicut et mihi videtur, de qua dixit ornatus vero ipse verborum, oratoris putandus Et, Plato de rebus a civiUbus con-

Remotissimis divinitus est locutus, quod ego concedo item Aristoteles, Theophrastus, Carneades in rebus de quibus disputaverunt, eloquentes, et in dicendo suaves, atque ornati fuerunt sint hæ de quibus disputant, in quibusdam studiis oratio quidem ipsa propria est hujus unius de qua loquimur et quærimus.

[50]50 Etenim videmus, eisdem de rebus jejune quosdam et

Ut eum, quem acutissimum ferunt, Chrysippum, disputavisse, neque ob eam rem philosophiæ non quod non habuerit hanc dicendi ex arte ahena facultatem.

XII. Quid ergo interest aut qui discernes eorum, quos nominavi, ubertatem in dicendo et copiam ab eorum exihtate, qui hac dicendi varietate et elegantia non utuntur Unum profecto, quod qui bene dicunt, afferant proprium compositam orationem, et ornatam, et quodam et expohtione tinctam. Hæc autem oratio, res non subest ab oratore percepta et cognita, aut nulla necesse

[61]61 Aut omnium ludatur. Quid est enim tam furiosum, quam verbo rimi, vel optimorum atque ornatissimorum, sonitus inanis, nulla subiecta sententia, nec scientia Quidquid igitur quacumque ex arte, quocumque de genere, id orator, tanquam cHe ntis causam, dicet melius et ornatius, quam ipse ejus inventor atque

[62]62 Nam quis qui hoc dicat, esse quasdam oratorum proprias sententias atque causas, et certarum rerum forensibus circumscriptam scientiam fatebor equidem in magis assidue versari hanc nostram dictionem sed tamen in rebus permulta sunt, quæ magistri, qui rhetorici vocan-

[63]63 Nec tradunt, nec tenent. Quis enim maximam vim exsistere oratoris in hominum mentibus vel ad iram, aut ad odium, aut ad dolorem incitandis, vel ab hisce eisdem permotionibus ad lenitatem misericordiamque revocandis Quare, qui naturas hominum, vimque omnem humanitatis, causasque eas, quibus mentes aut incitantur, aut reflectuntur, penitus perspexerit, dicendo, quod

[54]54 Perficere non Atqui totus hic locus philosophorum proprius videtur neque orator, me auctore, unquam repugnabit sed, cimi cognitionem rerum concesserit, quod in ea solum voluerint elaborare tractationem quæ sine scientia nulla assumet. Hoc enim est proprium quod sæpe jam oratio gravis, et ornata, et hominum sensibus ac mentibus accommodata.

[65]65 XIII. Quibus de rebus Aristotelem et Theophrastum fateor sed vide, ne hoc, Scævola, totum ame nam ego, quæ sunt oratori cum

Communia, non mutuor ab quæ de rebus disputant, oratorum esse concedunt, itaque ceteros suæ nomine, hos Rhetoricos et inscribunt, et appellant. Etenim cum dicendo inciderint (quod persæpe evenit), ut de immortalibus, de pietate, de concordia, de amicitia, de communi civium, de hominum, de gentium de æquitate, de temperantia, de magnitudine animi, de omni genere dicendum, clamabunt, credo, omnia gymnasia, atque omnes philosophorum scholæ, sua hæc esse omnia propria

Omnino ad oratorem pertinere. Quibus ego, ut de rebus omnibus in angulis, consumendi

Causa, disserant, cum concessero, tamen oratori tribuam et dabo, ut eadem, de quibus tenui quodam exsanguique sermone disputant, hic

[57]57 Cum omni gravitate et jucunditate explicet. Hæc ego cum philosophis tum Athenis disserebam, cogebat enim me M. Marcellus hic noster, qui nunc faceret, huic nostro sermoni interesset ac jam tvun

[68]68 Lam vero de legibus instituendis, de de pace, de de vectigahbus, de jure civiU generatim in ordines ætatesque descripto, dicant vel Græci,

Volunt, Lycurgum, aut Solonem (quanquam quidem censemus in numero eloquentium reponendos)

Melius, quam Hyperidem, aut Demosthenem, perfectos jam homines in dicendo, et perpolitos vel nostri decemviros, qui Duodecim Tabulas perscripserunt, quos necesse est fuisse prudentes, anteponant in hoc genere et Ser. Galbæ, et socero tuo C. Lælio, quos constat dicendi gloria

[59]59 Nunquam enim negabo, esse quasdam artes proprias eorum, qui in his cognoscendis atque tractandis studium suum omne posuerunt sed oratorem plenum atque perfectum esse eum dicam, qui de omnibus rebus possit varie copioseque dicere.

XIV. Etenim sæpe in causis, quas omnes proprias esse oratorum confitentur, est aliquid, quod non ex usu quem solum oratoribus conceditis, sed ex obscuriore aliqua scientia promendum atque

[60]60 Sumendum. Quæro enim, num possit aut contra irnperatorem, aut pro imperatore sine

Usu, aut sæpe etiam sine regionum terrestrium aut maritimarum scientia num apud populum de legibus jubendis, aut vetandis num in Senatu de omni reipubhcæ genere sine summa rerum civilium cognitione, et prudentia num admoveri possit oratio ad sensus animorum atque motus vel inflammandos, vel etiam exstinguendos (quod unum in oratore dominatur), sine diligentissima pervestigatione earum omnium rationum, quæ de naturis humani generis ac moribus a philosophis explicantur.

[61]61 Atque haud an minus hoc vobis sim probaturus equidem non dubitabo, quod sentio, dicere physica ipsa, et mathematica, et quæ paulo ante ceterarum artium propria posuisti, scientiæ sunt eorum, qui profitentur, illustrare autem ora-

[62]62 Confugiendum est facultatem. Neque enim, Philonem architectum, qui Atheniensibus armamentarium constat, perdiserte populo rationem operis sui reddidisse, existimandum architecti potius disertum, quam oratoris, Nec, huic M. Antonio pro Hermodoro fuisset de navalium opere dicendum, non, cum ab causam didicisset, ipse ornate de alieno copioseque dixisset. Neque vero Asclepiades quo nos medico amicoque usi sumus, tum, cum eloquentia vincebat ceteros medicos, in eo ipso, quod ornate dicebat, medicinæ

[63]63 Facultate utebatur, non eloquentiæ. Atque est probabilius, neque tamen verum, quod Socrates dicere solebat, omnes in eo, quod scirent, esse eloquentes verius, neque quemquam in eo disert jun esse posse, quod nesciat neque, id optime ignarusque faciundæ ac pohendæ orationis, diserte id ipsum posse, de quo dicere.

[64]64 XV. Quam ob rem, quis universam et propriam oratoris vim definire complectique vult, orator mea sententia, hoc tam gravi dignus nomine, qui, quæcumque res quæ dictione explicanda, prudenter, et composite, et ornate, et me-

[65]65 Sin cuipiam nimis infinitum videtur quod posui, quacumque de hinc, quantum cuique debitur, circumcidat atque amputet tamen tenebo, quæ ceteris in artibus aut studiis sunt, orator ignoret, tantumque ea teneat, quæ in disceptationibus, atque in usu forensi tamen de rebus dicendum, cum cognoverit ab qui tenent, quæ in quaque multo oratorem melius, quam ipsos quorum eæ sunt esse dicturum. Ita de re militari dicendum huic Sulpicio, quæret a C. Mario nostro, cum acceperit, pronuntiabit, ut C. Mario pæne hic melius, quam videatur sin de jure

Tecum communicabit, teque hominem prudentissimum et peritissimum in rebus, quas abs te dicendi arte superabit. Sin quæ res in qua de natura, de hominum, de cupiditatibus, de modo, de continentia, de dolore, de morte dicendum visum hæc quidem nosse debet orator), cum Sex. Pompeio, erudito homine in philosophia, communicarit hoc profecto ut, quamcumque rem a quoque cognorit, de ea multo dicat ornatius, quam ipse, unde cognorit. Sed me audierit, quoniam philosophia in tres partes est tributa, in naturæ obscuritatem, in disserendi subtilitatem, in vitam atque mores duo relinquamus, idque largiamur inertiæ nostræ tertium vero, quod semper oratoris

Tenebimus, nihil oratori, in quo magnus esse

[69]69 Possit, rehnquemus. Quare hic locus de vita et moribus totus est oratori perdiscendus cetera non didicerit, tamen poterit, quando opus ornare dicendo, modo erunt ad eum delata, et tradita.

XVI. Etenim constat inter doctos, hominem ignarum astrologiæ, Aratum omati ssimis atque optimis versibus, de cœlo stellisque dixisse de rebus rusticis hominem ab agro remotissimum, Nicandrum Colophonium, poetica quadam facultate, non rustica, scripsisse præclare quid cur non orator de rebus eloquentissime dicat, quas ad certam

[70]70 Causam tempusque cognorit Est enim finitimus oratori poeta, numeris astrictior paulo, verborum autem Hcentia Uberior, multis vero ornandi generibus socius, ac pæne par in hoc quidem certe prope idem, nuUis ut terminis circumscribat aut definiat

Suum, quo minus eadem facultate et copia vagari, Namque quod Scæ-

Negasti te laturum, in meo regno

Quod in omni genere sermonis, in omni parte humanitatis dixerim oratorem perfectum esse debere, nunquam mehercule hoc dicerem, eum, quem go, me ipsum esse arbitrarer. Sed, ut solebat C. Lu-

Sæpe dicere, homo subiratus, mihi propter eam ipsam causam minus, quam volebat, sed tamen et doctus, et perurbanus, neminem esse in oratorum numero habendum, qui non

Omnibus artibus, quæ sunt Ubero dignæ, perpolitus quibus in dicendo non utimur, tamen apparet atque exstat, utrum simus earum

Ut, qui ludunt, non utuntur in ipsa lusione proprio palæstræ, sed indicat ipse motus, didicerintne palæstram, an nesciant et qui aliquid fingunt, et tum pictura

Utuntur, tamen, utrum sciant pingere, an nesciant, non obscurum est in orationibus hisce

Judiciorum, concionum, Senatus, etiamsi proprie ceteræ non adhibentur tamen declaratur, utrvun qui tantummodo hoc declamatorio

Opere an ad dicendum omnibus ingenuis

[74]74 XVII. Tum ridens Scævola Non luctabor, tecum, Crasse, amplius. Id enim ipsum, quod contra me locutus quodam consecutus, ut et mihi, quæ ego vellem non esse concederes

Ea nescio quomodo, rursus detorqueres, atque oratori propria traderes. Hæc, cum ego prætor Rhodum venissem, et cum summo doctore

Apollonio, quæ a Panætio acceperam, phiam, atque contempsit, multaque non tam graviter

Quam facete, tua autem oratio ejusmodi, non ut uUam artem doctrinamve contemneres, sed ut omnes comites ac ministras esse Quas ego, quis unus complexus omnes, idemque

Ad eas facultatem istam ornatissimæ adjunxerit non possum dicere, eum non egregium quemdam hominem atque admirandum sed quis aut etiam unquam aut vero esse posset, tu esses unus profecto qui et meo

Et omnium, vix ullam oratoribus (pace horum dixerim) laudem Verum libusque versetur, quin neque eam tamen scientiam, quam adjungis complexus videamus, ne plus tribuas, quam res et veritas ipsa concedat.

[78]78 Hic Crassus Memento, inquit, me non de mea, sed de oratoris facultate dixisse. Quid enim nos aut didicimus, aut scire potuimus, qui ante ad agendum, quam ad cognoscendum venimus quos in foro, quos in ambitione, quos in republica, quos in amicorum negotiis, res ipsa ante confecit, quam possemus aliquid

[79]79 De rebus tantis suspicari Quod tantum in nobis videtur esse, quibus etiamsi ingenium, ut tu putas, non maxime defuit, doctrina certe, et otium, et hercule etiam studium illud discendi acerrimum defuit quid censes, ad alicujus ingenium vel majus quæ ego non accesserint qualem illum, et quantum oratorem futurum

[80]80 XVIII. Tum Antonius Probas mihi, inquit, Crasse, quæ dicis nec dubito, quin multo locupletior in dicendo futurus quis omnium rerum atque artium rationem naturamque comprehenderit. Sed primum id est factu, præsertim in hac nostra vita, nostrisque occupationibus deinde illud etiam verendum ne abstrahamur ab hac exercitatione, et consuetudine dicendi populari, et forensi. Aliud enim mihi quoddam genus orationis esse videtur eorum hominum, de quibus paulo ante quamvis

Ornate et graviter, aut de natura rerum, aut de humanis rebus loquantur nitidum quoddam genus est verborum et lætum, sed palæstræ magis et quam hujus turbæ ac Namque egomet, qui ac Græcas attigissem, tamen cum pro consule in Ciliciam proficiscens Athenas venissem, complures tum dies sum propter navigandi difficultatem commoratus sed, cum quotidie mecum haberem homines doctissimos, eos fere qui abs te modo sunt nominati, cumque hoc, nescio quomodo, apud eos increbruisset, me causis ma-

[83]83 Horum ipse Mnesarchus, hos, quos nos oratores vocaremus, esse dicebat, quosdam operarios, lingua et exercitata oratorem autem, qui sapiens esse neminem atque ipsam eloquentiam, quod ex bene dicendi scientia constaret, unam quamdam esse virtutem, et qui unam virtutem haberet, omnes habere, easque eloquens, eum virtutes omnes habere, atque esse sapientem. Sed hæc erat spinosa quædam et

Longeque a sensibus abhorrebat.

[84]84 Charmadas vero multo uberius eisdem de rebus loquebatur non quo aperiret sententiam suam hic enim mos erat patrius Academiæ, adversari semper omnibus disputando sed cum maxime tamen hoc qui rhetores nominarentur, et qui dicendi præcepta traderent, plane tenere, neque posse quemquam facultatem assequi dicendi,

Qui philosophorum inventa

[85]85 XIX. Disputabant contra homines, Athenienses, et in repubhca causisque in quis erat etiam qui nuper Romæ Menedemus, hospes meus qui cum diceret esse quamdam prudentiam, quæ versaretur perspiciendis rationibus constituendarum et regendarum rerum pubhcarum, excitabatur homo promptus atque omni abundans doctrina, et quadam varietate rerum et copia. Omnes enim partes ilUus ipsius prudentiæ petendas esse a philosophia dicebat, neque ea, quæ statuerentur repubhca de immortaUbus, de disciplina juven-

De de patientia, de temperantia, de modo rerum omnium, ceteraque, sine quibus civitates aut esse, aut bene moratæ esse non possent, usquam

[86]86 Eorum inveniri UbelUs. Quod tantam vim rerum maximarum arte sua rhetorici doctores complecterentur, quærebat, cur de proœmiis, et de et de hujusmodi nugis enim appellabat) essent eorum Ubri de civitatibus instituendis, de scribendis legibus, de æquitate, de de de frangendis cupiditatibus, de conformandis hominum moribus, Uttera in eorum Ubris nuUa inveni-

[87]87 Retur Ipsa vero præcepta juu dere solebat, ut ostenderet, non modo eos ilUus expertes esse prudentiæ, quam adsciscerent, sed ne hanc quidem ipsam dicendi rationem ac viam nosse. Caput enim esse arbitrabatur ut et apud quos ageret, qualem se ipse optaret, videretur id in præceptis reliquissent et eorum, qui orator quod item nullo modo posse, cognosceret qui diceret, quot modis hominum mentes, et quibus rebus, et quo genere orationis in quamque partem moverentur hæc autem esse penitus in media philosophia retrusa atque abdita quæ rhetores ne primoribus quidem

[88]88 Ea Menedemus exemplis magis, quam argvunentis, conabatur memoriter enim multa ex orationibus Demosthenis præclare scripta pronuntians, docebat, illum in animis vel judicum, vel popuh, omnem partem dicendo permovendis, non ignarum, quibus ea rebus consequeretur, quæ negaret sine philosophia quemquam

[89]89 XX. Huic respondebat, non se negare, Demosthenem summam prudentiam summamque vim

Id quod constaret, Platonis studiosus audiendi

[90]90 Docerent, esse quærendum. Sæpe etiam in eam partem ferebatur oratione, ut omnino disputaret, nullam artem esse dicendi idque cum argumentis docuerat, quod nati essemus, ut et blandiri, et suppliciter insinuare aquibus esset petendum, et adversarios minaciter terrere possemus, et rem gestam exponere, et quod intenderemus, confirmare, et quod contra diceretur, et ad extremum deprecari aliquid, et conqueri quibus rebus omnis oratorum versaretur facultas et quod consuetudo exercitatioque et intellegendi prudentiam acueret, et eloquendi celeritatem incitaret tum etiam exemplorum copia nitebatur. Nam primum, quasi dedita opera, neminem scriptorem ne mediocriter quidem disertum fuisse dicebat, cum repeteret usque a Corace nescio quo, et quos eloquentissimos autem homines, qui nec cissent, nec omnino curassent, innumerabiles quosdam nominabat in quibus etiam

Sive quod putaret, atque audisset), me in numero, qui non didicissem, et tamen (ut ipse dicebat) possem aliquid in dicendo, proferebat. Quorum alterum assentiebar, me didicisse in altero autem me ab eo, aut

[92]92 Etiam ipsum errare arbitrabar. Artem vero negabat esse ullam, quæ penitusque perspectis, et in uniun exitum spectantibus, et nunquam fallentibus rebus contineretur hæc autem omnia, quæ tractarentur ab oratoribus, dubia esse et incerta cum et dicerentur ab qui ea omnia non plane tenerent, et audirentur ab quibus non scientia esset tradenda, sed exigui temporis aut

[93]93 Aut certe obscura opinio. Quid multa mihi tum persuadere videbatur, neque artificium ullum esse dicendi, neque quemquam posse, qui quæ a doctissimis hominibus in philosophia dicerentur, cognosset, aut caUide aut copiose dicere. In quibus dicere Charmadas solebat, ingenium tuum, Crasse, vehementer admirans, me perfacilem in audiendo, te perpugnacem in disputando esse visum.

[94]94 XXI. Tumque ego, hac eadem opinione adductus,

Etiam quodam in hbello, qui me imprudente et invito et pervenit in manus hominum, disertos me cognosse nonnuUos, eloquentem adhuc neminem quod eum statuebam disertum, qui posset acute, atque dilucide, apud mediocres homines ex communi quadam opinione dicere qu entem vero, qui mirabiUus et magnificentius augere posset atque ornare, quæ veUet, omnesque omnium rerum, quæ ad dicendum pertinerent, fontes animo ante quam ad discendum sumus, obruimur ambitione et foro tamen re positum atque natura. Ego enim, quantum auguror conjectura, quantaque ingenia hominibus esse video, non despero fore aliquem aliquando, qui studio

Quam nos sumus atque fuimus, et ac facultate discendi majore ac maturiore, labore atque industria superiore, cum ad audiendum, legendum, scribendumque dediderit, exsistat orator, qualem quærimus qui jure non solum

Sed etiam eloquens qui tamen, mea sententia, aut jam Crassus, quis pari ingenio pluraque quam hic et audierit addere. Cottæ, sed valde optanti utrique nostrum, ut istum sermonem, Crasse, delaberemini. Nobis enim huc venientibus jucundum fore videbatur,

Cum vos de rebus loqueremini, tamen nos aliquid ex sermone vestro memoria dignum excipere possemus ut vero penitus eam ipsam hujus pæne intimam perveniretis, vix optandum nobis videbatur. Ego enim, qui ab ineunte ætate census essem studio utriusque vestrum, Crassi vero etiam amore, cum ab eo nusquam discederem, verbum ex eo nunquam potui de ac ratione

Cum per memet ipsum egissem, per Drusum sæpe tentassem quo genere Antoni,

Loquar) nunquam mihi percunctanti, aut quæ-

Dicendo observare, Nunc quoniam uterque vestrum earum rerum ipsarum aditum, quas quærimus, quoniam princeps Crassus persequamini. Quod quidem a vobis impetratum, magnam habebo, Crasse, huic palæstræ Tusculano tuo gratiam, longe Academiæ ac Lycio tuum hoc suburbanum gymnasium anteponam.

XXII. Tum Immo rogemus Antonium, qui potest facere quod

Ut audio Nam me quidem

Semper a genere hoc sermonis tute paulo ante Quod ego non superbia, neque inhumanitate faciebam, neque quo tuo studio rectissimo atque optimo non obsequi vellem, præsertim cum unum ex omnibus ad dicendum maxime natum, aptumque cognossem, sed mehercule

Disputationis insolentia, atque earum rerum, quæ quasi in arte traduntur,

[100]100 Tum Cotta Quoniam quod difficillimum nobis videbatur, ut omnino de his rebus, Crasse, loquerere, assecuti sumus de reliquo jam nostra culpa omnia, quæ per cunctati erimus, explicaris, dimiserimus. De credo, rebus, inquit Crassus, ut in cretionibus QuiBUS sciAM, POTEROQUE. Tum Namque quod tu non poteris, aut nescies, quis nostrum tam impudens qui se aut posse postulet lam vero, conditione, dum mihi liceat negare posse, quod non potero, et nescire quod nesciam, inquit Crassus, vestro arbitratu per cunctemini.

[102]102 Atque, inquit Sulpicius, hoc primum ex de quo modo Antonius exposuit, quid sentias, quærimus existimesne artem aliquam esse dicendi Quid mihi nunc vos, inquit Crassus, tanquam aUcui Græculo otioso et loquaci, et fortasse docto atque erudito, quæstiunculam, de qua meo arbitratu loquar, ponitis Quando enim me curasse aut cogitasse arbitramini, et non semper potius eorum hominum impudentiam, qui cum in schola assedissent, ex magna hominum frequentia dicere juberent,

[103]103 Quis quid quæreret Quod primum ferunt Leontinum fecisse Gorgiam qui permagnum quiddam suscipere ac videbatur, cum se ad omnia, de quibus quisque audire esse paratum denuntiaret. Postea vero vulgo hoc facere cœperunt, hodieque faciunt ut nuUa neque tanta, neque tam improvisa, neque tam nova, de qua se non omnia,

[104]104 Quæ possunt, profiteantur esse Quod audire adduxissem huc Græcum aUquem, qui vos istiusmodi disputationibus delectaret quod ne nunc quidem factu Est enim apud M. Pisonem, adolescentem jam huic studio deditum, summo hominem ingenio, nostrique cupidissimum, Peripateticus Staseas, homo nobis sane

Ut inter homines peritos constare video, suo genere omnium princeps.

[105]105 XXIII. Quem mihi, Mucius, Staseam, quem Peripateticum narras Gerendus mos adolescentibus, Crasse qui non Græci ah cujus quotidianam loquacitatem sine usu, neque ex cantilenam requirunt, sed ex homine omnium sapientissimo atque eloquentissimo, atque ex qui non

Sed in maximis et hoc domicilio imperii et hnguaque princeps cujus vestigia persequi cupiunt, ejus sententiam

Equidem te cum in dicendo semper putavi deum, tum vero nunquam eloquentiæ majorem laudem, quam humanitatis qua nunc te vel maxime decet, neque defugere eam disputationem, ad quam te duo adolescentes cupiunt accedere. Gravabor breviter meo more, quid quaque de sentiam, Ac primum — quoniam tatem tuam neglegere, Scævola, mihi esse non puto — respondeo, mihi dicendi aut nullam artem, aut pertenuem sed omnem esse contentionem

Homines doctos verbi controversia positam. Nam ut paulo ante exposuit Antonius, ex rebus penitus perspectis planeque cog comprehensis, non mihi videtur uUa. Sunt enim et ad vulgarem popularemque sensum accommodata omnia genera hujus nostræ Sin autem quæ observata sunt

Usu ac ratione dicendi, hæc ab hominibus ac animadversa ac notata, verbis designata, generibus partibus distributa sunt — quod

Potuisse video — non quam ob rem

Quædam simihtudo, non quidem ea negleconsequendam eloquentiam esse majora.

[110]110 XXIV. Tum Antonius vehementer se assentire Crasso dixit, quod neque ita amplecteretur artem ut ei solerent qui omnem vim dicendi in arte ponerent, neque rursum eam totam, sicut plerique philosophi facerent, repudiaret. Sed existimo, inquit, gratum te his, Crasse, facturum, ista exposueris, quæ putas ad dicendum plus, quam ipsam artem, posse prodesse.

[111]111 Dicam equidem, quoniam institui, petamque a vobis, inquit, ne has meas ineptias efferatis quanquam moderabor ipse, ne, ut quidam magister atque artifex, sed quasi unus e togatorum numero, atque ex forensi usu homo mediocris, neque omnino rudis, videar, non ipse aliquid ame prompsisse, sed fortuito

[112]112 In sermonem vestrum incidisse. Equidem, cum peterem magistratum, solebam in prensando dimittere ame Scævolam, cum ita dicerem, me velle esse ineptum id erat petere blandius quod inepte fieret, bene non posset Hunc autem esse unum hominem ex omnibus, quo præsente ego ineptus esse minime vellem quem quidem nunc mearum ineptiarum testem et spectatorem fortuna constituit. Nam quid est ineptius, quam de dicendo dicere, cum ipsum dicere nunquam non ineptum, nisi cum est necessarium

[113]113 Perge vero, Crasse, inquit Mucius. Istam enim culpam, quam vereris, ego præstabo. Gruous,' here used loos ely as mea ning Crassus

XXV. Sic inquit Crassus, sentio naturam primum, atque ingenium ad dicendum vim afFerre maximam neque vero de quibus paulo ante dixit Antonius scriptoribus rationem dicendi et viam, sed naturam defuisse. Nam et animi atque ingenii celeres quidam motus esse debent, qui et ad excogitandum acuti, et ad explicandum ornandumque

[114]114 Sint uberes, et ad memoriam firmi atque diuturni. Et

Quis qui hæc putet arte accipi posse, quod falsum est — præclare enim se res habeat, hæc accendi, aut commoveri arte possint inseri quidem, et donari ab arte non possunt omnia sunt enim dona naturæ — quid de dicet, quæ certe cum ipso homine nascuntur hnguæ solutio, vocis sonus, latera, conformatio quædam et figura totius

[115]115 Et corporis Neque hæc dico, ut ars ahquid limare non possit — neque enim ignoro, et quæ bona

MeUora posse doctrina, et quæ non optima, ahquo modo acui tamen et corrigi posse — sed sunt quidam aut Hngua hæsitantes, aut voce absoni, aut vultu, motuque corporis vasti atque agrestes, ut, etiamsi ingeniis atque arte valeant, tamen in oratorum numerum venire non possint. Sunt autem quidam ita in eisdem rebus habiles, naturæ muneribus ornati, ut non sed ab aliquo deo

[116]116 Magnum quoddam est onus atque munus, suscipere, atque profiteri, se esse, omnibus silentibus, unum maximis de rebus, magno in conventu hominum, audiendum. Adest enim fere nemo, quin acutius atque acrius vitia in dicente, quam recta videat quidquid in quo ofFenditur, id etiam

[117]117 Quæ laudanda sunt, obruit. Neque hæc in eam sententiam disputo, ut homines adolescentes, quid naturale forte non habeant, omnino a dicendi studio deterream. Quis enim non videt, C. Cœlio, æquali meo, magno honori fuisse, homini novo, illam ipsam, quamcumque assequi poterit, in dicendo mediocritatem Quis vestrum æqualem, Q. Varium, vastum hominem atque fœdum, non intellegit ipsa facultate, quamcumque habet, magnam esse in civitate gratiam consecutum

[118]118 XXVI. Sed quia de oratore quærimus, fingendus est nobis oratione nostra, detractis omnibus orator, atque omni laude cumulatus. Neque enim,

Multitudo litium, varietas causarum, hæc turba et barbaria forensis dat locum vel vitiosissimis oratoribus, Idcirco nos hoc, quod quærimus, omittemus. Itaque in artibus, in quibus non utiHtas quæritur necessaria, sed animi libera quædam oblectatio, quam diU genter, et quam prope fastidiose sunt, quæ cogant homines, foro non bonos oratores, item theatro actores malos perpeti. Est

Plane, quid sentiam, enuntiabo apud homines familiarissimos, quod adhuc semper et tacendum putavi, Mihi etiam, quique optime dicunt, quique atque ornatissime facere possunt, tamen, timide ad dicendum accedunt, et exordienda oratione perturbantur, pæne impudentes videntur tametsi accidere non potest. Ut enim quisque optime maxime dicendi tatem, variosque eventus exspectationemque hominum pertimescit. Qui vero potest dignum dignum nomine dignum hominum auribus atque edere, mihi, etiamsi commovetur dicendo, tamen impudens videtur. Non enim pudendo, sed non faciendo quod non decet, impudentiæ nomen efFugere debemus. Quem vero non pudet — quod plerisque video — hunc ego non reprehensione solum,sed etiam pœna dignum puto. Equidem et vobis animadvertere

Me ipso sæpissime experior, ut exalbescam

Dicendi, et tota mente, atque omnibus accusationis exanimatus sum, ut hoc summum beneficium Q. Maximo debuerim, quod continuo consilium dimiserit, simul ac me fractum ac debilitatum metu

[122]122 Hic omnes assensi, significare inter sese, et coUoqui cœperunt. Fuit enim mirificus quidam in Crasso pudor, qui tamen non modo non obesset ejus orationi, sed etiam probitatis commendatione prodesset.

XXVII. Tum Antonius Sæpe, ut inquit, animadvertijCrasse, et te,et ceteros summos oratores, quanquam par, mea sententia, nemo unquam

[123]123 In dicendi exordio permoveri. Cujus quidem cum causam quærerem, quidnam esset cur, ut in quoque oratore plurimum esset, maxime pertimesceret, has causas inveniebam duas unam, quod intellegerent quos usus ac natura docuisset, nonnunquam summis oratoribus non ex sententia eventum dicendi procedere non quotiescumque dicerent, quod aliquando posset accidere,

[124]124 Ne tvun accideret, timere. Altera est hæc, de qua queri sæpe soleo ceterarum homines artium spec-

Et probati, quando aliquid minus bene fecerunt, quam solent, aut noluisse,aut valetudine impediti non potuisse consequi, id quod scirent, putantur No-

Hodie agere Crudior tionem non habet quia nemo aut quia

XXVIII. JUud quod a dictum inque eo maxime probavi summum doctorem, Alabandensem Apollonium, cum mercede tamen non patiebatur, quos judicabat non posse evadere, operam apud

Perdere, dimittebatque ad quam quemque artem putabat aptum, ad eam impellere atque rum, non denique quæ nobis non possumus dialecticorum, sententiæ philosophorum, verba prope poetarum, memoria jurisconsultorum, vox tragœdorum, gestus pæne summorum actorum est requirendus. Quam ob rem in hominum genere rarius perfecto oratore inveniri potest. Quæ enim singularum rerum singula mediocriter adepti sunt, probantur, ea, omnia siunma sunt in oratore, probari non possunt.

[129]129 Tum Crassus Atqui vide, inquit, in perquam tenui et quanto plus adhibeatur gen tiæ, quam in hac quam constat esse maximam. Sæpe enim soleo audire Roscium, cum dicat, se adhuc reperire discipulum, quem quidem probaret, potuisse neminem non quo non essent quidam probabiles, sed quia, aliquid modo esset id ferre ipse non posset. Nihil est enim tam insigne, nec tam ad diuturnitatem memoriæ stabile, quam in quo

[130]130 Aliquid ofFenderis. Itaque ut ad hanc similitudinem hujus histrionis oratoriam laudem dirigamus, vide-

Quam ab eo, perfecte, cum summa venustate ut deceat, et omnes moveat atque delectet Itaque hoc iamdiu est consecutus, ut, in quo quisque excelleret,

In suo genere Roscius diceretur. Hanc ego absolutionem perfectionemque in oratore desiderans, aqua ipse longe absum, facio impudenter mihi enim volo ignosci, ceteris ipse non ignosco. Nam qui non potest, qui vitiose quem denique non decet, hunc — ut ApoUonius jubebat — ad quod facere detrudendum puto.

XXIX. Num tu inquit me, aut hunc Cottam, aut rem militarem jubes discere Nam quis ad summa atque omni genere perfecta, potest pervenire Tum Ego vero, quod vobis egregiam quamdam ac præclaram indolem ad dicendum esse cognovi,

Hæc exposui omnia nec magis ad eos deterrendos, qui non possent, quam ad qui exacuendos accommodavi orationem meam et quanquam in utroque vestrum summum esse genium studiumque perspexi, tamen hæc, quæ sunt in specie posita, de quibus plura fortasse quam enim neminem, nec motu neque ipso habitu atque forma aptiorem, nec voce pleniorem, aut suaviorem mihi videor audisse quæ quibus a natura minora data sunt, tamen assequi possunt, ut quæ habeant, modice et scienter utantur, et ut ne dedeceat. Id enim est maxime vitandum, et de hoc uno minime est præcipere, non mihi modo, qui

Unus paterfamihas de rebus loquor, sed etiam

Roscio quem sæpe audio dicere, caput esse

Decere quod tamen unum quod feramus, nostro more aliquando, non loquamur.

Minime Cotta nunc enim jam exoremus necesse quoniam nos hoc quidquid quod tu dicendo potes neque enim sumus nimis tua mediocri eloquentia contenti sumus, idque ex quærimus — ut ne nos assequamur, quam quantulum tu dicendo secutus — quoniam, quæ a natura expetenda ea non nimis deesse quid præterea assumendum

XXX. Tum Crassus Quid Cotta, studium, ardorem quemdam amoris

Quo cum quidquam egregium, tum certe quod tu nemo unquam sequetur. Neque vero vos ad eam rem video cohortandos quos, cum mihi quoque

Quare, quoniam mihi quoddam onus

Neque ex me de sed de hac mea, quantulacumque exponam quamdam, non aut perreconditam, aut

Meæ, qua quondam sum

Tum O diem, Cotta, optatum quod enim neque precibus unquam, nec

XXXI. Tum Crassus Atqui cum

Non tam hæc admiraturum, quæ quam existimaturum, tum, cum ea audire causam cur cuperes, non enim dicam aut inauditum aut cuiquam novum. Nam terque educato dignum, non negabo me omnium communia præcepta primum

Ad persuadendum commodate deinde, omnem orationem aut de subiecta quædam argumenta Sed causarum, quæ a communi quæstione partim partim deliberationibus

Etiam genus tertium, quod laudandis aut vituperandis hominibus poneretur certosque so narum dignitatem omnia Cumque

Ut deberet primum, quid deinde inventa non solum sed etiam momento quodam atque dispensare atque componere tum ea denique atque ornare oratione post memoria sæpire ad extremum agere cum dignitate ac venustate etiam cognoram, acceperam, antequam de diceremus, conciliandos eorum

Animos, qui audirent deinde rem demonstrandam postea controversiam constituendam tum quod nos intenderemus, confirmandum quæ contra dicerentur, refellenda extrema autem

Quæ pro nobis amplificanda augenda quæque essent pro infirmanda atque frangenda.

XXXII. Audieram etiam, quæ de orationis ornamentis traderentur qua præcipitur primum, ut pure et latine loquamur deinde ut plane et dilucide tum ut ornate post ad rerum dignitatem apte et quasi decore singularumque rerum præcepta cognoram. Quin etiam, quæ maxime propria essent naturæ, tamen artem adhiberi videram nam de actione et de memoria quædam brevia, sed magna cum exercitatione præcepta gustaram.

In enim fere rebus omnis istorum artificum doctrina versatur, quam ego dicam adiuvare, mentiar. Habet enim quædam quasi ad commonendum oratorem, quo quidque et quo intuens, ab quodcumque proposuerit, minus aberret.

[146]146 Verum ego hanc vim intellego esse præceptis omnibus, non ut ea secuti oratores, eloquentiæ laudem adepti, sed, quæ sua sponte homines eloquentes facerent, ea quosdam observasse atque artificium ex eloquentia natum quod tamen, ut ante non enim, etiamsi minus necessarium ad bene dicendum, tamen ad cognoscendum non Et exercitatio quædam suscipienda vobis est quanquam vos quidem jampridem cursu sed qui ingrediuntur stadium, quique ea, quæ agenda sunt tanquam possunt etiam nunc exercitatione quasi ludicra præ-

[148]148 Hanc ipsam, inquit nosse volumus attamen quæ abs te breviter de arte decursa sunt, audire cupimus, quanquam sunt nobis quoque non inaudita. Verum mox nunc, de ipsa exerci-

XXXIII. Equidem probo Crassus quæ vos facere causa aliqua posita con-

Causarum earum, quæ forum deferuntur,

Quam maxime ad veritatem accommodate. Sed plerique hoc vocem modo, neque eam et exercent suas, linguæ celeritatem verborumque frequentia delectantur. In quo

Quod audierunt, dicendo homines, ut dicant, verse homines, perverse dicendo, consequi. Quam ob rem exercitationibus,

Sumpto spatio ad cogitandum, paratius atque accuratius Caput autem quod, ut vere dicam,minime facimus — enim magni laboris,quem plerique fugimus — quam plurimum optimus et præstantissimus dicendi ac ma-

Neque Nam subitam fortuitam orationem commentatio et cogitatio hanc ipsam profecto assidua ac diligens scriptura ingenii cujusdam atque prudentiæ, qui modo insunt

Ea de qua scribimus, anquirentibus nobis, omnique acie ingenii contemplantibus ostendunt se et occurrunt omnesque sententiæ, verbaque omnia, quæ sunt cujusque generis maxime sub acumen subeant et succedant necesse est tum ipsa collocatio conformatioque verborum perficitur in scribendo, non poetico, sed quodam oratorio numero et modo.

[162]162 Hæc sunt, quæ clamores et admirationes in bonis oratoribus neque ea quisquam, diu multumque etiamsi vehementissime se in his subitis dictionibus exercuerit, consequetur et qui ascribendi consuetudine ad dicendum venit, hanc

Facultatem, ut, etiam subito dicat, tamen quæ dicantur, similia scriptorum esse videantur atque etiam, quando in dicendo scriptum attulerit aliquid, cum ab eo discesserit, reliqua oratio

[153]153 Consequetur. Ut concitato navigio, cum remiges inhibuerunt, retinet tamen ipsa navis motum et cursum suum, intermisso impetu pulsuque remorum

In oratione perpetua, cum scripta deficiunt, parem tamen obtinet oratio reliqua cursum, torum similitudine et concitata.

[154]154 XXXIV. In quotidianis autem commentationibus equidem mihi adolescentulus proponere solebam illam exercitationem maxime, qua C. Carbonem, nostrum illum inimicum, sohtum esse uti sciebam, ut aut versibus propositis quam maxime gravibus, aut oratione aliqua lecta ad eum finem, quem memoria possem comprehendere, eam rem ipsam, quam legissem, verbis quam maxime possem pronuntiarem. Sed post animadverti, hoc esse in hoc

Quod ea verba, quæ maxime cujusque rei propria, quæque essent ornatissima atque optima, occupasset aut Ennius, ad ejus versus me exercerem, aut Gracchus, ejus orationem mihi forte proposuissem. Ita, eisdem verbis uterer, nihil prodesse etiam obesse, cum minus idoneis

[155]155 Uti consuescerem. Postea mihi placuit, eoque sum usus adolescens, ut summorum oratorum græcas orationes explicarem. Quibus lectis hoc assequebar, ut, cum ea, quæ legerem græce, latine redderem, non solum optimis verbis uterer, et tamen usitatis, sed etiam exprimerem quædam verba imitando, quæ nova nostris essent, dummodo essent idonea.

[156]156 Lam vocis, et spiritus, et totius corporis, et ipsius Unguæ motus et exercitationes, non tam artis indigent, quam laboris quibus in rebus habenda est ratio diligenter, quos imitemur, quorum similes mus esse. Intuendi nobis sunt non solum oratores, sed etiam actores, ne mala consuetudine ad aliquam

[257]257 Deformitatem pravitatemque veniamus. Exercenda est etiam memoria, ediscendis ad verbum quam plurimis et nostris scriptis, et Atque in ea exercitatione non sane mihi disp hcet adhibere, consueris, etiam istam locorum simulacrorumque rationem, quæ in arte traditur. Educenda deinde

Est ex hac domestica exercitatione et umbratili medium in agmen, in pulverem, in clamorem, castra, atque in aciem forensem subeundus usus omnium, et periclitandæ ingenii et commentatio inclusa in lucem proferenda Legendi etiam poetæ, cognoscenda omnium bonarum artium scriptores ac doctores et legendi, et pervolutandi, et exercitationis causa laudandi, pret andi, corrigendi, vituperandi, refellendi putandum que de omni re in contrarias partes, quidquid in quaque quod probabile videri

Eliciendum atque dicendum perdiscendum

Cognoscendæ leges, percipienda om-

Antiquitas, senatoria consuetudo, disciplina publicæ, jura sociorum, fœdera, pactiones, causa imperii cognoscenda est libandus est etiam ex omni genere urbanitatis facetiarum quidam lepos quo, tanquam perspergatur omnis

EfFudi vobis omnia, quæ sentiebam, quæ quemcumque patremfamilias ex aliquo

Eadem vobis percunctantibus respondisset.

[160]160 XXXV. Hæc cum Crassus silentium est consecutum. Sed quanquam qui aderant, ad quod erat propositum, dictum videbatur, tamen sentiebant celerius esse multo, quam ab eo peroratum. Tum Scævola Quid Cotta inquit, quid tacetis Nihilne vobis in mentem venit, quod præterea a Crasso requiratis

[161]161 Immo id mehercule, inquit, ipsum attendo. Tantus enim cursus verborum et evolavit oratio, ut ejus vim atque incitationem aspexerim, vestigia ingressumque vix viderim et tanquam in aliquam locupletem ac refertam domum venerim, non explicata veste, neque proposito argento, neque tabulis et signis propalam sed his omnibus mul-

Magnificisque rebus constructis ac reconditis modo in oratione Crassi divitias atque ornamenta ejus ingenii per quædam involucra atque integumenta perspexi sed ea cum contemplari cuperem, vix aspiciendi potestas Ita neque hoc possum dicere, me omnino ignorare, quid possideat, neque plane nosse, ac

[162]162 Quin tu igitur idem, inquit Scævola, quod faceres, in aliquam domum, plenam ornamentorum, villamve venisses Si ea seposita, ut essent, tu valde spectandi cupidus esses non dubitares rogare dominum, ut proferri juberet, præsertim esses

Simihter nunc petes a Crasso, ut eam copiam omamentorum suorum, quam constructam uno in loco, quasi per transennam prætereuntes strictim aspeximus, in lucem proferat, et suo quidque in loco collocet

[163]163 Ego vero, inquit Cotta, ate peto, Scævola — me enim, et hunc Sulpicium impedit pudor ab homine omnium gravissimo, qui genus hujusmodi disputationis semper contempserit, hæc, quæ forsitan puerorum elementa videantur, exquirere — sed tu hoc nobis da, Scævola, et perfice, ut Crassus hæc, quæ coarctavit, et peranguste in oratione sua, dilatet nobis atque explicet.

[164]164 Ego mehercule, inquit Mucius, antea vestra magis hoc causa volebam, quam mea neque enim tantopere hanc a Crasso disputationem desiderabam, quantopere ejus in causis oratione delector. Nunc vero, Crasse, mea quoque etiam causa rogo, quoniam tantum habemus quantum iamdiu nobis non contigit, ne graveris exædificare id opus, quod

Formam enim totius negotii opinione majorem melioremque video quam vehementer probo.

[165]165 XXXVI. Enimvero, inquit Crassus, mirari non queo, etiam te hæc, Scævola, desiderare, quæ neque ego teneo, qui docent neque sunt ejus generis, optime tenerem, digna essent sapientia ac auribus. Ain' tu inquit de communibus et pervagatis vix huic ætati audiendum putas, etiamne neglegere possumus, quæ tu oratori cognoscenda esse de naturis hominum, de moribus, de rationibus quibus hominum mentes et incitarentur et reprimerentur, de de antiquitate, de administratione pubhcæ, denique de nostro ipso jure civiU Hanc enim ego omnem scientiam, et copiam rerum in tua prudentia sciebam inesse oratoris vero instrumento tam lautam supellectilem nunquam videram.

Potes Crassus — ut omittam innumerabilia immensa, ad ipsum tuum

Veniam — oratores putare quos multas horas cum campum properaret, ridens stomachans Scævola, cum Hypsæus maxima plurimis a M. Crasso prætore contenderet, ut quem defendebat, causa cadere

Cn. Autem Octavius, homo non minus longa oratione ne adversarius causa hberaretur Ego vero — memini enim mihi narrare Mucium — non modo nomine, sed ne quidem dignos putarim. Atqui non dequod lege agendo, petebat, quam quantum Duodecim Tabuhs permiserat quod cum impetrasset, causa caderet iniqumn putabat plus secum quam quod actione neque perditurum.

XXXVII. Quid paucis diebus, nonne, nobis in tribunali Q. Pompeii, prætoris urbani, familiaris

Sedentibus, homo ex numero disertorum postulabat, ut unde peteretur, vetus atque usitata exceptio daretur, Cujus pecuniæ dies fuisset quod

Causa comparatum non intellegebat

Probasset ante petitam esse pecuniam quam esset cœpta deberi, petitor, rursus cum peteret, ne exceptione excluderetur, quod ea res iN lU DiciUM antea venisset. Quid ergo hoc turpius, aut potest, quam eum, qui hanc personam susceperit, ut amicorum controversias causasque tueatur, laborantibus succurrat, ægris medeatur,

Excitet, hunc in minimis tenuissimisque rebus videatur

[170]170 Equidem propinquum nostrum, P. Crassum, illum Divitem, cum multis ahis rebus elegantem hominem et ornatum, tum præcipue in hoc efFerendum et laudandum puto, quod, cum P. Scævola frater

Sohtus est persæpe dicere, neque illum jure facere posse, dicendi copiam assumpsisset — quod quidem qui mecum consul est consecutus — neque se ante causas amicorum tractare atque agere cœpisse, quam

Quid vero M. Cato Nonne et eloquentia tanta quantam tempora, atque ætas in hac civitate ferre maximam potuit, et omnium Verecundius hac de jamdudum quod adest dicendo summus, quem ego unum oratorem maxime admiror sed tamen idem hoc semper contempsit. Verum, quoniam sententiæ atque meæ

Exponam quid de quaque sentiam.

XXXVIII. Antonii quædam, prope prudentiæ atque defendere. Quam ob rem nobis exceptus vero non dubitabo mum condemnare sententia mea, post etiam ac prætorum privata magnar jun rerum quibus sæpe non de sed de centumvirahbus, quibus usucapionum, tutelarum, gentilitatum, agnationum, alluvionum, onum, nexorum, mancipiorum, parietum, luminum,

Testamentorum ruptorum aut ratorum, ceterarumque rerum innumerabilium cum omnino, quid suum, quid alienum, quare que aut peregrinus, servus aut quispiam

[174]174 Vero deridenda arrogantia in minoribus navigiis rudem esse se confiteri quinqueremes, aut etiam majores, gubernare Tu mihi cum in circulo decipiare adversarii stipulatiuncula, et cum obsignes tabellas quibus in tabellis id scriptum, quo capiatur ego uUam causam majorem committendam putem? Citius hercule qui duorum scalmorum naviculam in portu everterit, in Euxino ponto Argonautarum navem

[175]175 Gubernarit Quid, ne parvæ quidem causæ sunt, sed sæpe maximæ, In quibus certatur de jure quod tandem os est patroni, qui ad eas causas sine ulla scientia audet accedere Quæ potuit igitur esse causa major, quam ilUus miUtis, de cujus morte cum domum falsus ab exercitu nuntius venis-

Et pater re credita, testamentum mutasset,

Quem visum esset, fecisset heredem, essetque ipse mortuus res delata est ad centmnviros, cum miles domum revenisset, egissetque lege in hereditatem paternam, testamento exheres Nempe in ea causa quæsitum est de jure possetne paternorum bonorum exheres esse quem pater testamento neque heredem, neque exheredem scripsisset nominatim.

[176]176 XXXIX. Quid qua de re inter Marcellos et Claudios patricios centumviri judicarunt, cum Mar-

Dicendum Quid quod item centumvirali certatum esse accepimus, qui Romam exsilium Romæ exsulare

Se ad aliquem quasi patronum appHcuisset, intestatoque esset mortuus nonne ea causa

Obscurum sane et ignotum, patefactum

Atque illustratum a patrono Quid nuper, cum ego C. Oratæ contra hunc nostrum Antonium privato causam defenderem nonne omnis nostra jure versata defensio Cum enim Marius Gratidianus ædes Oratæ ven-

Neque, quamdam earum ædium partem, mancipii lege defendebamus, quidquid incommodi mancipio, vendi-

Neque præstare debere.

Quo quidem genere noster M. Buc-

Homo neque meo et suo valde sapiens, et a studio non abhorrens, simiH re quodam modo nuper Nam cum ædes L. Fufio venderet, mancipio lumina, tum

Fufius autem, simul atque cœptum quadam parte quæ modo ex culeio, quod, cuicumque particulæ officeretur, quamvis esset procul, mutari lumina putabat.

[180]180 Quid vero clarissima M'. Curii causa Marcique Coponii nuper apud centumviros, quo concursu hominum, qua exspectatione defensa est cum Q. Scævola, æqualis et collega meus, homo omnium et disciplina civihs eruditissimus, et ingenio prudentiaque acutissimus, et oratione maxime Umatus atque atque, ut ego soleo dicere, peritorum eloquentissimus, eloquentium simus, ex scripto testamentorum jura defenderet, negaretque, postumus et natus, antequam in suam tutelam venisset, mortuus esset, heredem eum esse posse, qui esset secundum postumum, et natum, et mortuum, heres institutus ego autem defenderem, hac eum tum mente qui testamen tura

Ut, non esset, qui in tutelam veniret, M'. Curius esset heres. Num destitit uterque nostrum in ea causa, in auctoritatibus, in exemphs, in testamentorum formuhs, hoc in medio jure

[181]181 XL. Omitto jam plura exempla causarum ampHssimarum, quæ sunt innumerabiUa capitis nostri sæpe potest accidere ut causæ versentur in Etenim C. Mancinum, nobiUssimum atque optimum virum, ac consularem, cum eum propter vidiam Numantini fœderis pater patratus ex C. Numantinis dedidisset, eumque non recepissent, posteaque Mancinus domum revenisset, neque in senatum introire dubitasset P. Rutilius, M. tribunus plebis, de senatu educi, quod eum civem negaret esse quia memoria esset proditum, quem pater suus, aut populus vendidisset, aut pater patratus dedidisset, nullum esse postliminium.

[182]182 Quam possumus reperire ex omnibus rebus causam contentionemque majorem, quam de ordine, de de libertate, de capite hominis consularis præsertim cum hæc non in crimine aliquo, quod Similique in genere, inferiore ordine, quis apud nos servisset ex populo fœderato, seseque liberasset, ac postea domum revenisset quæsitum est apud majores nostros, num ad suos postliminio rediisset,

[183]183 Et amisisset hanc civitatem. Quid de libertate, quo judicium gravius esse nullum potest, nonne ex jure

Potest esse contentio, cum quæritur, qui domini voluntate census continuone, an ubi trum conditum, liber Quid, quod usu, memoria patrum, venit, ut paterfamihas, qui ex Hispania Romam venisset, cum uxorem prægnantem in provincia reliquisset, Romæque alteram duxisset, neque

XLI. Et quoniam de impudentia castigemus etiam segnitiem hominum atque Nam

Magnitudo deberet homines ad suscipiendum digesta generatim componerent. Nihil est enim, quod ad artem redigi possit, prius, qui tenet, quorum artem instituere vult, habeat illam scientiam, ut ex rebus, quarum ars nondum

[187]187 Artem Hoc video, dum breviter voluerim dicere, dictum ame esse paulo obscurius sed experiar, et dicam, potero, planius.

XLII. Omnia fere, quæ sunt conclusa nunc artibus, dispersa et dissipata quondam fuerunt ut in musicis, numeri, et voces, et modi in geometria, lineamenta, formæ, intervalla, magnitudines in astrologia, conversio, ortus, obitus motusque siderum in grammaticis, poetarum pertractatio, historiarum cognitio, verborum interpretatio, pronuntiandi quidam sonus in hac denique ipsa ratione dicendi, excogitare, ornare, disponere, meminisse, agere ignota quondam

[188]188 Omnibus, et difFusa late videbantur. Adhibita est igitur ars quædam extrinsecus ex genere quodam, quod totum philosophi assumunt, quæ rem dissolutam divulsamque conglutinaret, et ratione quadam constringeret. Sit ergo in jure civiU

Legitimæ atque usitatæ in rebus causisque vium æquabilitatis conservatio. Tum sunt notanda genera, et ad certum numerum paucitatemque revocanda. Genus autem est quod sui similes communione quadam, specie autem difFerentes, duas aut plures complectitur partes. Partes autem sunt, omniaque, quæ sunt generum partium nomina,

Hisce ergo rebus exempla adjungerem, apud quos hæc habetur cernerem nunc com-

Quod iamdiu aut aUus quispiam, me impedito, aut mortuo ut primum omne genera quæ perpauca sunt deinde eorum generum quasi quædam membra tum propriam cujusque vim

Magis magnam atque uberem, quam

Atque obscuram. Atque tamen, dum

XLIII. Nonne equitem Romanum, hominem acutissimo omnium sed minime

Eruditum, Aculeonem, qui mecum voluminibus magnis continentur eadem enim sunt elata primum a pluribus deinde, paucis verbis commutatis, etiam ab eisdem scriptoribus, scripta sunt

[193]193 Sæpius. Accedit vero, quo percipi cognoscique jus possit (quod minime plerique arbitrantur), mira quædam in cognoscendo suavitas et delectatio. Nam, sive quem hæc Æliana studia delectant plurima et in omni jure et in pontificum et in Duodecim Tabulis, antiquitatis

Quod et verborum prisca vetustas cognoscitur, et actionum genera quædam majorum consuetudinem vitamque declarant sive quis civilem scientiam contempletur, quam Scævola non putat oratoris esse propriam, sed cujusdam ex genere prudentiæ totam hanc, descriptis omnibus utihtatibus ac partibus, Duodecim Tabuhs contineri videbit sive quem ista præpotens et gloriosa philosophia delectat, dicam audacius, hosce habebit fontes omnium disputationum suarum, qui jure et legi-

[194]194 Bus continentur. Ex his enim et dignitatem maxime expetendam videmus, cum verus, justus, atque honestus labor honoribus, præmiis, splendore decoratur vitia autem hominum, atque fraudes, damnis, ignominiis, vinculis, verberibus, morte multantur; Et docemur non concertationumque plenis disputationibus, sed auctoritate, nutuque legum, domitas habere libidines, cœrcere omnes cupiditates, nostra tueri, ab alienis mentes, oculos, manus abstinere.

[195]195 XLIV. Fremant omnes dicam quod sentio bibliothecas mehercule omnium philosophorum unus mihi videtur Duodecim Tabularum hbellus, quis legum fontes et capita viderit,et auctoritatis pondere,

[196]196 Et utihtatis ubertate superare. Ac, nos, id quod maxime debet, nostra patria delectat cujus tanta est ac tanta natura, ut Ithacam illam in asperrimis saxuhs, tanquam nidulum, affixam,' sapientissimus vir immortahtati anteponeret quo amore tandem inflammati esse debemus in ejusmodi patriam, quæ una in omnibus terris domus est imperii, dignitatis Cujus primum nobis mens, mos, disciphna, nota esse debet vel quia est patria, parens omnium nostrum, vel quia tanta sapientia fuisse in jure constituendo putanda quanta fuit in his tantis opibus imperii comparandis.

[197]197 Percipietis etiam illam ex cognitione lætitiam et voluptatem, quod, quantum præstiterint nostri majores prudentia ceteris gentibus, tum facilHme intehegetis, cum illorum Lycurgo, et Dracone, et Solone nostras leges conferre volueritis. Incredibile est enim, quam omne jus præter hoc nostrum, inconditum, ac pæne ridiculum de quo multa soleo in sermonibus quotidianis dicere, cum hominum nostrorum prudentiam ceteris hominibus, et maxime Græcis, antepono. His ego de causis dixeram, Scævola, qui perfecti oratores

Scientiam appellatus a summo poeta multique præterea, cum ingenio auctore dignitatem reperissent, perfecerunt, ut respondendo auctoritate plus etiam, quam ingenio,

Senectuti vero celebrandæ et ornandæ quod honestius potest esse perfugium, quam pret atio Equidem mihi hoc subsidium jam ab adolescentia comparavi, non solum ad causarum usum forensium, sed etiam ad decus atque ornamentum senectutis cum me (quod jam tempus adventat) cœpissent, ab sohtudine domum meam vindicarem. Quid enim præ-

Quam honoribus et reipubhcæ muneribus perfunctum senem posse suo dicere idem, quod apud Ennium dicat Pythius ApoUo, se esse eum, unde non populi et reges/ at omnes sui cives consilium expetant,

Suarum rerum quos ego mea ope ex

[200]200 Est enim sine dubio domus jurisconsulti totius oraculum Testis est hujusce Q. Mucii janua et vestibulum, quod in ejus infirmissima valetudine, civium, ac summorum hominum splendore celebratur.

[201]201 XLVI. lam vero non longam orationem desiderant, quam ob rem existimem publica quoque jura, quæ sunt propria civitatis atque imperii, tum monumenta rerum gestarum, et vetustatis exempla, oratori nota esse debere. Nam ut in rerum privatarum causis atque depromenda sæpe oratio est ex jure et idcirco, ut ante diximus, oratori

CiviHs scientia necessaria est in causis pub-

Judiciorum, concionum, Senatus, omnis hæc et antiquitatis memoria, et publici auctoritas, et regendæ reipublicæ ratio ac scientia, tanquam aliqua materies, oratoribus, qui versantur in repu bUca, subiecta esse debent.

[202]202 Non enim causidicum nescio quem, neque proclamatorem, aut rabulam, hoc sermone nostro conquirimus, sed eum virum, qui primum ejus artis antistes, cujus cum ipsa natura magnam homini facultatem daret, tamen dedisse deus putabatur ut et ipsum, quod erat hominis proprium, non partum per nos, sed divinitus ad nos delatum videretur deinde, qui possit, non tam caduceo, quam nomine oratoris ornatus, incolumis, vel inter hostium versari tum, qui scelus fraudemque nocentis possit dicendo subicere odio civium, supplicioque constringere idemque ingenii præsidio innocentiam judiciorum pœna liberare idemque languentem labentemque populum aut ad decus excitare, aut ab errore deducere, aut inflammare in improbos, aut incitatum in bonos, mitigare qui denique, quemcumque in animis hominum motum res et causa postulet, eum dicendo vel excitare possit, vel sedare.

[203]203 Hanc vim quis existimat, aut ab qui de dicendi ratione scripserunt, expositam esse, aut ame posse exponi tam brevi, vehementer errat neque solum inscientiam meam, sed ne rerum quidem magnitudinem perspicit. Equidem vobis, quoniam

Fontes, unde hauriretis, atque itinera ipsa,

Putavi esse demonstranda, non ut ipse dux essem — quod et infinitum et non necessarium — sed ut commonstrarem tantum viam, ut digitum ad fontes intenderem.

[204]204 XLVII. Mihi vero, inquit Mucius, superque abs te videtur istorum modo sunt studiosi, esse factum. Nam, ut Socratem illum soHtum aiunt dicere, perfectum opus esse, quis esset concitatus cohortatione sua ad studium cognoscendæ percipiendæque — quibus enim persuasum

Omnem exspectationem diuturni

Nam nunc, quibus studendum rebus

Accepimus, quod ipsum tamen magnum sed earum rerum rationemque cupimus cog-

[206]206 Quid Crassus, quoniam ego, quo vos apud me tenerem, vestræ potius obsecutus sum

Quam aut consuetudini, aut naturæ meæ, petimus ab Antonio, ut quæ neque adhuc prot uht, ex quibus unum libellum jamdudum questus exphcet dicendi

Antoni, hominibus ab horum

XLVIII. Deprehensum equidem me, inquit Antonius, plane video atque non solum quod ea requiruntur ame, quorum sum ignarus atque ne Crasse, succedam, me nunc non

Verum hoc ingrediar ad quæ audacius, quod idem mihi spero usu esse venturum exspectetur ornata Neque enim sum de arte

Quam nunquam sed de mea consuetudine ipsaque quæ commentarium meum sunt ejusmodi, non aliqua mihi doctrina

Sed rerum usu causisque tractata quæ

Hominibus non probabuntur, vestram iniquitatem accusatote, qui ex me ea quæ-

Quæ ego nescirem meam lauda-

Cum non meo sed vestro studio inductus, non gravate respondero.

Tum Crassus Perge modo, Antoni. Nullum enim periculum, ne quid tu eloquare,

Prudenter, ut neminem nostrum pœniteat ad hunc sermonem

Ego pergam faciam, quod

[210]210 Nam, quæreretur, quæ esset impera-

Constituendum putarem quis esset imperator qui cum esset constitutus administrator quidam gerendi, tum adjungeremus de exercitu, de oppidorum oppugnationibus, de commeatu, de

Faciendis atque de rebus, quæ essent propriæ administrandi quarum qui essent animo et compotes, eos esse imperatores dicerem utererque exemplis Africanorum et Maximorum Epaminondam atque Hannibalem, atque generis homines nominarem.

Sin autem quæreremus quis esset qui ad rempublicam moderandam usum, scientiam, studium suum definirem hoc modo Qui, quibus rebus ut jutas reipublicæ pararetur augereturque, teneret, eisque uteretur hunc reipublicæ rectorem, et publici auctorem esse habendum prædicaremque Lentulum, principem et Tib. Gracchum patrem, et Q. Metellum, et P. Africanum, et C. Lælium, et innumerabiles ahos cum ex nostra

[212]212 Tum ex Sin autem quæreretur, quisnam jurisconsultus vere nominaretur eum rem, qui legum, et consuetudinis qua agendum, et ad cavendum, peritus esset et ex eo genere Sext. Æhum, M'. Manilium, P. Mucium nominarem.

XLIX. Atque, ut jam ad leviora artium studia

Unus omnia pæne tamen quædam ut qui studeat omnium rerum divinarum atque humanarum vim, naturam causasque

Omnem bene vivendi rationem tenere

Nomine hoc Oratorem autem, quoniam de eo quærimus, equidem non eumdem, quem Crassus qui mihi omnem omnium rerum atque artium scientiam comprehenad probandum accommodatis forensibus atque communibus. Hunc ego appello oratorem, eumque præterea instructum immensis pæne, Nam civitatum gen darum gubemacula sententia sua

Quo per mihi mirum visum Scævola, hoc M. vero Scaurus, quem non apud audierit, hanc auctoritatem gravitatis et sui vindicari a Crasse, quod eam oratoris propriam esse dicas jam, credo, huc veniat, et hanc loquacitatem nostram vultu ipso aspectuque conterreat qui, quanquam est in dicendo minime contemnendus, prudentia tamen rerum magnarum magis, quam

[215]215 Dicendi arte, Neque vero, quis utrumque potest, aut consihi publici auctor, ac senator bonus, ob eam ipsam causam orator est aut hic disertus atque eloquens, est idem in procuratione

Egregius, illam scientiam dicendi copia est consecutus. Multum inter se distant istæ facultates, longeque sunt diversæ atque seiunctæ neque eadem ratione ac via M. Cato, P. Africanus, Q. Me-

C. Læhus, qui omnes eloquentes fuerunt, orationem suam et reipublicæ dignitatem exomabant.

[216]216 L. Neque enim est interdictum aut a rerum natura, aut a lege aliqua atque more, ut singu hs hominibus ne ampUus, quam singulas artes, nosse Uceat. Quare non, eloquentissimus Athenis Pericles, idemque in ea civitate plurimos annos princeps publici

Idcirco ejusdem hominis atque utraque facultas existimanda est nec, P. Crassus idem fuit eloquens, et peritus, ob eam causam inest in que, ut in aliqua arte et facultate ex ceUens, aUam quoque artem assumpserit, ut, quod præterea id ejus, in quo ex ceUet, pars quædam esse videatur ratione dicamus, bene, et Duodecim ludere, proprium esse

Quoniam utrumque eorum P. Mucius optime

Eademque ratione dicantur, et quos Græci nominant, eidem poetæ, quoniam Empedocles physicus egregium poema At hoc ne philosophi quidem qui omnia, sicut propria, sua atque a se possideri volunt, dicere audent, geometriam, aut musicam, philosophi quia Platonem omnes in artibus præstantissimum fuisse fateantur.

[218]218 Ac, jam placet omnes artes oratori subiungere, tolerabihus potius dicere, quoniam dicendi facultas non debeat esse jejuna atque nuda, sed aspersa atque distincta multarum rerum jucunda quadam varietate, boni oratoris multa auribus accepisse, multa multa animo et cogitatione^ multa etiam legendo percurrisse neque ea, ut sua, possedisse sed, ut aliena, hbasse. Fateor enim, ca lUdum quemdam hunc, et nulla in re tironem ac rudem, nec peregrinum atque hospitem in agendo esse debere.

[219]219 LI. Neque vero tragœdiis quibus philosophi maxime solent, Crasse, perturbor, quod

Neminem posse eorum mentes, qui audirent, aut inflanamare dicendo, aut inflammatas guere, cum eo maxime oratoris magnitudoque cernatur, qui rerum omnium naturam, mores hominum atque rationes penitus perspexerit in quo philosophia oratori necessario percipienda quo in studio hominum quoque ingeniosissimorum si morumque totas ætates videmus esse contritas. Quorum ego copiam magnitudinemque cognitionis atque non modo non contemno, sed etiam vehementer admiror nobis tamen, qui in hoc populo foroque versamur, ea de moribus hominum et et dicere, quæ non abhorrent ab hominum moribus.

[220]220 Quis enim unquam orator magnus, et gravis, cum iratum adversario judicem facere hæsitavit ob eam causam, quod nesciret, quid esset iracundia, fervorne mentis, an cupiditas puniendi doloris Quis, cum ceteros animorum motus aut judicibus, aut populo dicendo miscere atque agitare ea quæ a philosophis solent Qui partim omnino motus negant in animis esse debere, quique eos in judicum mentibus concitent, scelus eos nefarium facere partim, qui tolerabiliores volunt esse, et ad veritatem vitæ propius accedere, permediocres ac potius leves motus debere esse dicunt.

[221]221 Orator autem omnia hæc, quæ putantur in communi vitæ consuetudine, mala, ac molesta, et fugienda, multo majora et acerbiora verbis itemque ea, quæ vulgo expetenda atque optabiUa videntur, dicendo amplificat atque ornat neque vult

Sapiens inter stultos qui audiant, aut illum ineptum et Græculum putent aut, etiamsi valde probent ingenium oratoris, sapientiam ad-

[222]222 Mirentur, se esse stultos moleste ferant sed peragrat per animos hominum, sensus mentesque pertractat, ut non desideret philosophorum descriptiones, neque exquirat oratione, summum bonum in animone an in corpore virtute an voluptate definiatur an hæc inter se jungi copularique possint an vero, ut quibusdam visum, certum plane cognosci et percipi Quarum rerum fateor magnam multiplicemque esse disci pUnam, et multas, copiosas variasque rationes sed aliud quiddam, longe aliud, Crasse, quærimus.

[223]223 Acuto homine nobis opus et natura usuque

Qui sagaciter pervestiget, quid sui eique homines, quibus aliquid dicendo persuadere cogitent, sentiant, opinentur, exspectent.

LII. Teneat oportet venas cujusque generis, æta-

Ordinis, et eorum, apud quos ahquid aget, aut

[224]224 Acturus, mentes sensusque degustet philosophorum autem hbros reservet ad huiuscemodi Tusculani requiem atque otium, ne, quando dicendum de et mutuetur a Platone qui, cum hæc exprimenda verbis arbitraretur, novam quamdam in civitatem usque eo quæ dicenda de putabat, a vitæ consuetudine et

[225]225 A civitatum moribus abhorrebant. Quod ea probarentur in populis atque in civitatibus, quis Crasse, concessisset, clarissimo et amplissimo principi ut diceres in maxima concione tuorum civium, quæ Eripite nos ex miseriis, eripite nos ex faucibus eorum, quorum crudelitas nostro sanguine non potest expleri nolite sinere nos cuiquam servire, vobis universis, quibus et possumus et debemus.' Omitto miserias,' in quibus, ut aiunt, esse non potest omitto fauces,' ex quibus te ne judicio iniquo exsorbeatur sanguis tuus quod sapienti negant accidere posse servire vero non modo sed universum Senatum, cujus tum causam agebas, ausus

[226]226 Potestne Crasse, servire, auctoribus, quorum tu præcepta oratoris facultate complecteris Quæ et semper, et sola libera quæque, etiamsi corpora capta sint armis, aut constricta tamen suum atque omnium rerum impunitam libertatem tenere debeat. Quæ vero addidisti, non modo Senatum servire posse populo, sed etiam debere,' quis hoc philosophus tam mollis, tam languidus, tam enervatus, tam omnia ad voluptatem corporis doloremque referens, probare posset, Senatum servire populo, cui populus ipse moderandi et regendi sui potestatem, quasi quasdam habenas,

[227]227 LIII. Itaque hæc cum ate divinitus ego dicta arbitrarer, P. Rutilius Rufus, homo doctus, et philosophiæ deditus, non modo parum commode, sed etiam turpiter et dicta esse dicebat. Idemque Servium Galbam, quem hominem probe commeminisse se aiebat, pergraviter reprehendere solebat, quod L. Scribonio quæstionem in eum ferente, populi misericordiam concitasset, cum M. Cato, Galbæ gravis atque acer inimicus, aspere apud populum Romanum et vehementer esset locutus, quam orationem in Originibus suis exposuit

[228]228 Reprehendebat igitur Galbam Ruti Uus, quod C. Sulpicii GalU, propinqui Quintum pupillum fiUum ipse pæne in humeros suos extuUsset, qui patris clarissimi recordatione et memoria fletum populo moveret, et duos suos parvos tutelæ populi commendasset, ac tanquam in procinctu testamentum faceret, sine Ubra atque tabuUs, populum Romanum tutorem instituere dixisset illorum

Itaque cum et invidia et odio popuU tum Galba premeretur, quoque eum tragœdiis Ube ratum ferebat quod item apud Catonem scriptum esse video, pueris et lacrimis usus esset, pœnas eum daturum Hæc Ruti Uus valde vituperabat, et huic humiUtati, dicebat vel exs juum

[229]229 ^^^ mortem anteponendam. Neque vero hoc solum

Sed ipse et et Nam cum esset

Exemplum, ut innocentiæ, cumque

Nemo neque integrior esset in neque sanctior, non modo supplex judicibus esse sed ne ornatius quidem, aut causam suam, quam simplex ratio ferebat. Paulum huic Cottæ partium, disertissimo adolescenti,

Suæ Dixit item causam illam quadam ex parte Q. Mucius, more suo, nuUo apparatu, pure

[230]230 Quod tu tunc, Crasse, qui subsidium oratori ex disputationibus quibus philosophi utuntur, ad dicendi copiam petendum esse paulo ante dicebas pro P. Rutilio non philosophorum more, sed tuo dicere quamvis supplicioque digni tamen omnem eorum importunitatem ex intimis mentibus orationis tuæ. Nunc amissus dum causa ageretur. Nemo ingemuit, nemo inclamavit patronorum, cuiquam nemo est questus, nemo rempublicam imploravit, nemo supphcavit. Quid multa pedem nemo in judicio supplosit, credo,

LIV. Imitatus est homo Romanus et consularis veterem illum Socratem, cum omnium sapientissimus esset sanctissimeque in judicio

Pro se ipse ut non supplex aut reus, sed magister, aut dominus videretur esse judicum. Quin etiam, cum scriptam orationem disertissimus ceret, ut ea pro se uteretur, non invitus

Et commode scriptam esse Sed,'

Mihi calceos Sicyonios non uterer, quamvis essent habiles et apti ad pedem, quia non oratoriam fortem et virilem non Ergo

Quoque damnatus est neque solum primis sen-

Quibus tantum statuebant damnarent, an absolverent, sed etiam quas itenmi legibus

[232]232 Debebant. Erat enim Athenis, reo damnato, et sententia cum judicibus daretur, interrogabatur reus, quam quasi æstimationem commeruisse se maxime confiteretur. Quod cum interrogatus Socrates respondit, sese meruisse, ut amplissimis honoribus et præmiis decoraretur, et victus quotidianus in Prytaneo pubhce præberetur qui honos

[233]233 Apud Græcos maximus habetur. Cujus responso

Judices exarserunt, ut hominem innocentissimum condemnarent. Qui quidem absolutus esset quod mehercule, etiamsi ad nos pertinet, tamen propter ejus ingenii magnitudinem vellem quonam modo philosophos ferre possemus, qui nunc, cum damnatus nullam aliam ob culpam, propter dicendi inscientiam, tamen a se oportere dicunt peti præcepta dicendi Quibuscum ego non pugno, utrum melius, aut verius tantum dico, et aliud esse, atque hoc, et hoc sine summum esse posse.

[234]234 LV. Nam quod Crasse, tam vehementer amplexus video, quid egeris. Tum, cum dicebas, videbam. Primum Scævolæ te dedisti, quem omnes amare meritissimo pro ejus eximia suavitate debemus cujus artem cum indotatam esse et incomptam videres, verborum eam dote locupletasti et ornasti. Deinde quod in ea tu plus operæ laborisque consumpseras, cum ejus studii et hortator et magister esset domi, veritus istam artem oratione exaggerasses, ne operam perdidisses.

[235]235 Sed ego ne cum quidem arte pugno. Sit sane tanta, quantam tu illam esse Etenim sine controversia et magna et late patet, et ad multos pertinet, et summo in honore semper et simi cives studio etiam hodie præsunt. Sed vide, Crasse, ne, dum novo et alieno ornatu ornare

Scientiam, suo quoque eam concesso et tradito spolies atque denudes. Nam, ita diceres, qui jurisconsultus esset, esse eum oratorem, itemque qui esset orator, eim idem esse consultum præclaras duas artes constitueres, atque inter se pares, et ejusdem socias dignitatis. Nunc vero, jurisconsultum sine hac eloquentia, de qua quærimus, fateris esse posse, fuisseque plurimos oratorem negas, illam scientiam assumpserit, esse posse. Ita est consultus ipse per se leguleius quidam cautus et acutus, præco actionum, cantor formularum, auceps syllabarum sed quia sæpe utitur orator subsidio in causis, idcirco istam scientiam eloquentiæ, tanquam ancillulam pedisequamque,

[237]237 LVI. Quod vero impudentiam admiratus es eorum patron onmi, qui aut, cum parva nescirent, magna profiterentur, aut ea, quæ maxima essent in jure

Tractare auderent in causis, cum ea nescirent, nunquamque didicissent utriusque est et prompta defensio. Nam neque est mirandum, qui, quibus verbis cœmptio nesciat, eumdem ejus mu heris, quæ cœmptionem causam posse defendere nec parvi navigii et magni eadem est in gubernando scientia, idcirco qui, quibus verbis erctum

Oporteat, nesciat, idem herciscundæ fami hæ

[238]238 Causam agere non Nam, quod maximas cen tandem earum causa quæ ab homine eloquenti,

Imperito, non ornatissime potuerit Quibus quidem in causis omnibus, in ipsa M*. Quæ abs te nuper est et in C. Mancini con-

Atque in eo puero, qui ex altera natus erat uxore, non remisso nuntio inter

[239]239 Simos homines summa de jure Quæro

Equidem hoc sæpe audivi, cum ædilitatem P. Crassus peteret, eumque major natu, etiam consularis, Ser. Galba assectaretur, quod Crassi Gaio suo despondisset, accessisse ad Crassum consulendi causa quemdam rusticanum qui cum Crassum sedu-

Atque ad eum responsumque ab eo verum magis, quam ad suam rem accommodatum abs-

Ut eum tristem Galba nomine appel-

Quæsivitque, qua de re ad Crassum

[240]240 Ex quo ut audivit, commotumque ut hominem, Suspenso,' inquit, animo et occupato Crassum respondisse video deinde ipsum Crassum manu prehendit, Heus quid in mentem venit respondere Tum homo simus, confirmare, se rem habere, ut respondisset nec dubium esse posse. Galba autem alludens

Multaque pro æquitate contra jus dicere atque illum, cum serendo par esse non posset — quanquam Crassus in numero disertorum, sed par Galbæ nullo modo — ad auctores confugisse, et quod ipse diceret, et in P. Mucii, et in Sext. Ælii commen-

Scriptum protulisse, ac tamen concessisse, Galbæ disputationem probabilem et prope veram

[241]241 LVII. Attamen, quæ causæ sunt ejusmodi, ut de earum jure dubium esse non omnino in judicium vocari non solent. Num quis eo testamento, quod paterfamilias ante quam natus esset, hereditatem petit Nemo quia constat, agnascendo rumpi testamentum. Ergo in hoc genere

Judicia nulla sunt. Licet igitur impune oratori omnem hanc partem in controversi ignorare,

[242]242 Quæ pars sine dubio multo maxima est in eo autem

Quod ambigitur inter peritissimos, non est

Oratori, ejus quamcumque defendat, auctorem aliquem invenire aquo cum amentatas hastas acceperit, ipse eas oratoris viribusque torquebit. Nisi vero — bona venia hujus optimi dixerim, Scævolæ — tu Hbelhs aut præceptis soceri

Causam M'. Curii defendisti. Nonne patrocinium æquitatis et defensionem testamentorum, ac voluntatis mortuorum

[243]243 Ac mea quidem sententia — frequens enim te audivi, atque adfui — multo majorem partem sententiarum sale et nimium acumen admirarere genium Scævolæ, qui excogitasset, nasci prius opor-

Quam emori cumque multa ex legibus et ex senatusconsultis, et ex ac sermone communi, non modo acute, sed etiam ac facete, ubi verba, non rem sequeremur, posset. Itaque plenum judicium ac

Non intellego dicendi egregia, summa patrimonii propugnator quid causa, cum ptum videretur quam legem quid pate-

Dicendo, quod imperitis occultius Nempe ejus omnis oratio versata ut scriptum plurimum valere oportere defenderet. At hoc genere pueri apud magistros exercentur omnes, cum ejusmodi causis scriptum, ahas æquitatem defendere docentur.

[245]245 Et, credo, mihtis causa, tu aut heredem, aut mihtem defendisses, ad Hostihanas non ad tuam vim oratoriam facultatem contuhsses Tu vero, vel testamentum defenderes, ageres, ut omne omnium testamentorum eo tum videretur vel causam ageres patrem

Ante oculos complexus esset flensque eum centumviris commendasset lapides mehercule omnes ac lamentari cœgisset ut totum Uti lingua nuncupassit, non Duodecim Tabulis, quas tu omnibus anteponis, sed magi-

Carmine scriptum videretur.

[246]246 LVIII. Nam quod inertiam accusas adolescentium, qui istam artem, primum facillimam, non ediscant deinde etiam tu ipse qui eam artem facilem esse quam concedis adhuc artem omnino non hanc artem tum esse illam artem futuram deinde, quod plena delectationis quo remittunt omnes istam voluptatem, ea se carere patiuntur nec quisquam eorum, jam ediscendum non Teucrum Pacuvii maht quam Manihanas ve nahum vendendorum leges

[247]247 Tum autem, quod amore patriæ censes nos nostrorum majorum inventa nosse debere non vides, veteres leges aut ipsa sua vetustate consenuisse, aut novis legibus esse sublatas Quod vero bonos jure putas, quia legibus et præmia proposita virtutibus, et supplicia equidem putabam, virtutem hominibus — modo tradi ratione possit — instituendo et persuadendo, non minis, et ac metu Nam ipsum quidem etiam sine cognitione quam bellum, cavere malum,

[248]248 De me autem cui uni tu concedis, sine

Tamen causis satisfacere possim, hoc, Crasse, respondeo, neque me unquam

Neque tamen in quas in jure possem defendere, unquam istam scientiam desiderasse. Ahud est enim, esse artificem cujusdam generis atque

Ahud in communi vita et vulgari hominum con-

[249]249 Suetudine nec hebetem, nec rudem. Cui nostrum non hcet fundos nostros obire, aut res vel fructus causa, vel delectationis, invisere Tamen nemo tam sine ocuhs, tam sine mente quid sementis ac messis, quid arborum putatio ac vitium, quo tempore anni, aut quo modo ea

Omnino nesciat. Num cui fundus inspiciendus, aut mandandum ahquid procuratori de agricultura, aut imperandum vihico Magonis Carthaginiensis sunt hbri perdiscendi An hac communi inte Uegentia contenti esse possumus Cur ergo

Atque advenæ videamur Ac jam

Cum hoc Scævola communicare quanquam omnia, quorum negotium consulta ad nos

Cum rem præsentem non venimus, de

Aut hominum peritorum responsa cogno-

Minus studuerimus, non queamus cognoscere

Non possum negare prodesse uUam tiam, præsertim, cujus eloquentia copia rerum statuque, gestum venustatem Tamen nemo scendo histrionum more Quid tam necessarium, quam vox Tamen, me auctore, nemo dorum, voci serviet, qui et annos complures sedentes declamitant, et quotidie, antequam pronuntient, vocem cubantes sensim excitant, eamdemque, cum egerunt, sedentes ab acutissimo sono usque ad gravissimum sonum recipiunt, et quasi quodam modo colligunt. Hoc nos facere velimus, ante condemnentur quorum causas receperimus, quam, quoties perscribitur, pæanem, aut nomionem^ cita rimus.

[252]252 Quod in gestu, qui multum oratorem adiuvat, et in voce, quæ una maxime eloquentiam vel commendat, vel sustinet, elaborare nobis non ac tantum in utroque assequi possumus, quantum in hac acie quotidiani muneris, spatii nobis datur quanto minus est ad perdiscendi occupationem descendendum, quod et summatim percipi sine docdinem, quod vox et gestus subito sumi et aliunde arripi non potest ad quamque causam, quamvis repente, vel a vel de Ubris depromi potest

[263]263 Itaque disertissimi homines ministros habent in causis peritos, cum sint peritissimi, et qui, ut abs te paulo ante dictum pragmatici vocantur. In quo nostri omnino melius multo, quod clarissimorum hominum auctoritate leges et jura tecta esse voluerunt. Sed tamen non fugisset hoc Græcos homines, necesse esse arbitrati essent, oratorem ipsum erudire in jure non pragmaticum adiutorem dare.

[254]254 LX. Nam quod senectutem a solitudine vin magnitudine. Sed nos, non quid nobis verum quid oratori necessarium quærimus. Quanquam, quoniam multa ad oratoris similitudinem ab uno

Sumimus, solet idem Roscius dicere, quo modos, et cantus remissiores esse facturum. Quod

Astrictus certa quadam numerorum moderatione et pedum, tamen aliquid ad requiem senectutis excogitat, quanto nos non laxare modos, sed

[266]266 Totos mutare possumus Neque enim hoc Crasse,

Quam multa et quam varia genera dicendi, et quod haud sciam, an tu primus ostenderis, qui iamdiu multo remissius et quam solebas neque minus hæc tamen tua gravissimi sermonis

Quam summa et contentio probatur multique oratores fuerunt, ut illum Scipionem audimus, et Lælium, qui omnia sermone conficerent paulo intentiore, nunquam, ut Ser. Galba, lateribus, aut clamore contenderent. Quod jam hoc facere non

Equidem tantum absum tentia, ut non modo non arbitrer subsidium senectutis in eorum, qui consultum veniant, multitudine esse ponendum, sed tanquam portum aliquem, exspectem istam, quam tu times, solitudinem. Subsidium enim bellissimum existimo esse senectuti, otium.

[256]256 Reliqua vero etiamsi adiuvant, historiam dico, et prudentiam publici, et antiquitatis et exemplorum copiam, quando opus a viro optimo, et rebus instructissimo, familiari meo, Congo mutuabor. Neque repugnabo, quominus — id quod modo hortatus es — omnia legant, omnia audiant, in omni recto studio atque humanitate versentur sed mehercule non ita multum spatii mihi habere videntur, modo ea facere et persequi volent, quæ a Crasse, præcepta sunt qui mihi prope etiam nimis duras leges imponere visus es huic ætati, sed tamen ad quod cupiunt, adipiscendum prope necessarias.

[257]257 Nam et subitæ ad propositas causas exercitationes, et accuratæ, et meditatæ commentationes, ac stylus tuus, quem tu vere dixisti perfectorem dicendi esse ac magistrum, multi sudoris est et orationis suæ cum alienis comparatio, et de alieno scripto subita, vel laudandi, vel vituperandi, vel comprobandi, vel refellendi causa, disputatio, non mediocris contentionis vel ad memoriam, vel ad imitandum.

[258]258 LXI. JUud vero fuit horribile, quod mehercule vereor, ne majorem vim ad deterrendum habuerit, quam ad cohortandum. Voluisti enim in suo genere

Roth Longo (Longino unumquemque nostrum quasi quemdam esse Roscium dixistique, non tam ea, quæ recta essent, probari, quam quæ prava sunt adhærescere quod ego non tam fastidiose in nobis, quam in hi-

[269]269 Str ionibus, spectari puto. Itaque nos raucos sæpe attentissime audiri video tenet enim res ipsa atque causa at Æsopum, paulum irr auserit, explodi. A quibus enim nihil præter voluptatem aurium quæritur, in ofFenditur, simul atque imminuitur aliquid de voluptate. In eloquentia autem multa sunt, quæ teneant quæ omnia summa non sunt — et pleraque tamen magna sunt — necesse ea ipsa quæ sunt, mirabilia videri.

[260]260 Ergo, ut ad primum illud revertar, orator nobis

Qui, ut Crassus descripsit, accommodate ad persuadendum possit dicere. Is autem concludatur in ea, quæ sunt in usu civitatum vulgari ac forensi remotisque ceteris studiis, quamvis ea sint ampla atque præclara, in hoc uno opere, ut ita dicam, noctes et dies urgeatur imiteturque illum, cui sine dubio summa dicendi conceditur, Atheniensem Demosthenem, in quo tantum studium fuisse, tantusque labor dicitur, ut primum impedimenta naturæ dih gentia industriaque superaret cumque ita balbus esset, ut ejus ipsius cui studeret, primam teram non posset dicere, perfecit meditando, ut nemo planius eo locutus putaretur deinde, cum

Esset angustior, tantum continenda anima dicendo assecutus, ut una continuatione verborum — quod declarant — binæ contentiones et remissiones continerentur qui etiam — memoriæ proditum — os summa voce versus multos uno pronuntiare consuescebat neque consistens sed ambulans, atque ascensu ingrediens arduo.

[262]262 Hisce ego cohortationibus, Crasse, ad studium et ad laborem incitandos juvenes vehementer assentior

Tametsi ipse omnia consecutus, tamen ab

Proprio atque munere seiuncta esse

LXII. Hæc cum Antonius sane dubitare

[263]263 Veritatem videretur accedere. Tum Crassus Operarium nobis quemdam, Antoni, oratorem atque haud an et utare tua ad refellendum consuetudine, qua nemo unquam

Cujus quidem exercitatio oratorum propria sed jam philosophorum consuetudine versatur, maximeque eorum, qui de omni re proposita utramque partem solent copiosissime

[264]264 Verum ego non solum arbitrabar, præsertim audientibus, ame informari oportere, quaUs quam amplius quam quod causarum neces-

Postularet sed majus quiddam videbam, ciun censebam, oratorem, præsertim in nostra republica, nullius ornamenti expertem esse oportere. Tu autem, quoniam exiguis quibusdam totum oratoris munus circumdedisti, hoc nobis expones ea, quæ abs te de præceptisque oratoris quæsita sunt sed, opinor, secundum hunc diem. Satis enim

[266]266 Multa a nobis hodie dicta sunt. Nunc et Scævola, quoniam in Tusculanum paulum quiescet, dum se calor frangat et nos quoniam id temporis valetudini demus operam.

Placuit omnibus. Tum Scævola Sane, inquit, vellem non constituissem, in Tusculanum me hodie venturum esse, Lælio libenter audirem Antonium. Et, cum exsurgeret, simul arridens Neque enim, inquit, tam mihi molestus quod nostrum

Quam jucundus, quod se id nescire con-

Magna nobis pueris, Quinte memoria

Quam quantum prima institutione potuisset M. autem Antonium omnino omnis erudi-

Expertem atque ignarum Erantque multi quanquam non sese rem habere trarentur, tamen, quo nos incensos studio dicendi a doctrina deterrerent, libenter quod de oratoribus prædicarent, homines non eruditi summam essent prudentiam atque bilem eloquentiam consecuti, inanis omnis noster esse

[2]2 Optimi ac prudentissimi studium videretur. Quos tum, ut pueri, refutare domesticis testibus patre et C. Aculeone propinquo nostro et L. Cicerone patruo solebamus, quod de Crasso pater, et Aculeo (quocum erat nostra matertera), quem Crassus ex omnibus plurimum, et patruus, qui cum Antonio Ciliciam profectus una decesserat, multa nobis de ejus studio doctrinaque sæpe Cumque nos cum consobrinis Aculeonis et ea remus, quæ Crasso placerent, et ab doctoribus, quibus uteretur, erudiremur, etiam sæpe intelleximus cum essemus domi,^ quod pueri sentire poteramus, illum et Græce nullam ut nosse aliam linguam videretur, et doctoribus nos-

Ea ponere percontando, eaque ipsum omni sermone ut esse novum, inau-

[3]3 Ditum videretur. De Antonio vero, quanquam sæpe ex humanissimo homine, patruo nostro, acceperamus, quemadmodum vel Athenis vel Rhodi se simorum hominum sermonibus dedisset, tamen ipse adolescentulus, quantum ineuntis meæ patiebatur pudor, multa ex eo sæpe quæsivi. Non

Profecto quod hoc novum nam jam tum ex me audiebas, mihi ex multis variisque sermonibus, nulUus quæ quidem esset

De quibus aliquid existimare possem, rudem aut ignarum esse visum.

[4]4 Sed hoc utroque eorum, ut Crassus non tam et nostrorum hominum in omni genere prudentiam Græcis anteferre Antonius autem probabiliorem hoc populo orationem fore censebat suam, omnino didicisse nunquam putaretur. Atque ita se uterque graviorem fore, alter contemnere, alter ne nosse

[6]6 Quidem Græcos videretur. Quorum consilium quale fuerit, nihil sane ad hoc tempus illud autem est hujus institutæ scriptionis ac temporis, neminem eloquentia, non modo sine dicendi doctrina, sed ne sine omni quidem sapientia, florere unquam et præstare potuisse.

Etenim ceteræ fere artes se ipsæ per se tuentur singulæ bene dicere autem, quod est scienter, et perite, et ornate dicere, non habet definitam aliquam regionem, cujus terminis septa teneatur. Omnia, quæcumque in hominum disceptationem cadere possunt, bene sunt dicenda, qui hoc se posse profitetur, aut eloquentiæ nomen relinquendum

[6]6 Quare equidem et in nostra civitate, et in ipsa Græcia, quæ semper hæc summa duxit, multos et ingeniis, et magna laude dicendi sine summa rerum omnium scientia fuisse fateor talem vero exsistere eloquentiam, quahs fuerit in Crasso et Antonio, non cognitis rebus omnibus, quæ ad tantam prudentiam pertinerent, tantamque dicendi copiam, quanta in

[7]7 Non potuisse confirmo. Quo etiam feci liben-

Ut eum sermonem, quem quondam se doctissimum, alterum plane indoctum ut

Quæ existimarem a summis de uUo modo assequi complectique potuissem mehercule etiam, ut laudem eorum, jam prope senescentem, quantum ego possem, ab hominum

Putassem laborandum sed cum non multum quod quidem ipsum hoc ame ho minimi cum etiam nunc vivam memoriam teneremus, hanc immortalem redderem, possem. Quod hoc etiam spe aggredior majore ad probandum, quia non de quo hceat mihi quid veHm, memoria jam me sed edo hæc cognoscenda, qui rum præsentium memoria oommendemus.

[10]10 Nec vero carissime frater atque optime, rhetoricis nunc quibusdam quos tu agrestes putas, insequor ut erudiam quid enim tua potest oratione aut subtilius, aut ornatius esse Sed, sive judicio, ut soles dicere, ut pater eloquentiæ de se Isocrates ipse, pudore a dicendo et timiditate ingenua quadam refugisti, ut ipse jocari soleo, unum putasti esse non modo in una familia rhetorem, sed pæne in tota non tamen arbitror hos Hbros in eo fore genere, quod merito, propter eorum, qui de dicendi ratione putarunt, jejunitatem bonarum artium, possit Nihil enim mihi quidem videtur in Crassi et Antonii sermone esse præteritum, quod quisquam summis ingeniis, acerrimis optima doctrina, maximo usu cognosci ac percipi potuisse arbitraretur, quod tu faciUime poteris judicare, qui prudentiam rationemque dicendi per te ipsum, usum autem per nos percipere Sed, quo hoc, quod suscepimus, non mediocre munus conficere possimus, omissa nostra adhortatione, ad eorum, quos proposuimus, sermonem disputationemque veniamus.

[12]12 Postero igitur die, quam erant acta, hora fere secunda, cum etiam tum in lecto Crassus esset et apud eum Sulpicius sederet, Antonius autem ambularet cum Cotta in porticu, repente eo Q. Catulus senex cum C. lulio fratre venit. Quod ubi audivit, commotus Crassus surrexit omnesque admirati majorem aliquam esse causam eorum adventus suspicati sunt. Qui cum inter ut ipsorum usus ferebat, amicissime consalutassent Quid vos tandem Crassus, num quidnam, inquit, novi Nihil sane, inquit Catulus etenim vides esse ludos. Sed tu nos ineptos inquit, vel molestos putes) cum ad me in Tusculanum heri vesperi venisset Cæsar de Tusculano suo, dixit mihi, a se Scævolam hinc euntem esse conventum, ex quo mira quædam se audisse dicebat quem ego, toties omni ratione tentans, ad disputandum ehcere non potuissem, permulta de eloquentia cum Antonio disseruisse, et tanquam in schola, prope ad Græ-

[14]14 Corum consuetudinem, disputasse. Ita me frater exoravit, ne ipsum quidem a studio audiendi nimis abhorrentem, sed mehercule verentem, ne molesti vobis interveniremus, ut huc secum venirem Scævolam etenim dicere aiebat, bonam partem sermonis in hunc diem esse dilatam. Hoc tu cupidius factum existimas, Cæsari attribues familiarius, utrique nostrum nos quidem, forte molesti intervenimus, venisse delectat.

IV. Tum Crassus Equidem, quæcumque causa vos huc lætarer, cum apud me viderem homines mihi amicissimos sed tamen, vere dicam, quævis mallem quam quam

Ego enim quemadmodum sentiam, nunquam mihi minus, quam hesterno magis adeo quam aha culpa mea

Dum obsequor me senem

Sum obHtus, fecique quod ne adolescens dem feceram, ut de quæ doctrina ahqua continerentur, disputarem. Sed hoc tamen

Ad Antonium audiendum

Tum Cæsar Equidem, sum Cotta, quam ego apud videantur

Exorabo ut mihi quoque Catulo tuæ

Ahquid Sin minus non urgebo, neque committam, dum tu

Tum Ego mehercule, Cæsar, ex omnibus hujus vim maximam semper Quem enim nos ineptum vocamus,

Mihi videtur ab hoc nomen habere ductum, quod non aptus idque sermonis consuetudine

Patet nam qui tempus quid non aut plura aut se ostentat, aut eorum, quibuscum vel commodi rationem non habet, aut denique aliquo genere aut

Cumulata eruditissima Græcorum natio itaque quod vim hujus mali Græci non vident, ne nomen quidem imposuerunt ut enim quæras omnia, quomodo Græci ineptum appellent, non

Omnium autem ineptiarum, quæ sunt innumerabiles, haud an nuUa major, quam, ut quocumque quoscumque inter homines visum de rebus aut aut non

V. Tum Catulus Ne Græci quidem,

Tu nosque omnes nostra republica volumus horum Græcorum, qui se inculcant bus fuerunt, nec in sermones

[20]20 Hujusmodi, disputationesque fugiebant. Ac videntur, qui temporis, qui qui hominum tionem non habent, debent num tandem aut locus non idoneus videtur, quo porticus hæc ubi ambulamus, et palæstra,

Gymnasiorum, et Græcorum putationum memoriam quodam modo commovent Aut num importunum tempus tanto quod et raro datur, et nunc peroptato nobis datum est Aut homines ab hoc genere disputationis aheni, qui omnes sumus, ut sine his studiis vitam nuUam esse ducamus

Omnia inquit Crassus, ego modo interpretor, qui primum palæstram, et sedes, et porticus etiam Catule, Græcos exercitationis et delectationis causa non disputationis invenisse arbi-

Nam et sæculis multis ante gymnasia inventa sunt, quam in philosophi garrire cœperunt, et hoc ipso tempore, cum omnia gymnasia philosophi teneant, tamen eorum auditores discum audire quam philosophum malunt qui simul ut increpuit, in media oratione de maximis rebus et gravissimis putantem philosophum omnes unctionis causa reHnquunt levissimam delectationem gravissimæ, ut

[22]22 Ferunt, anteponunt. Otium autem quod

Esse, assentior verum fructus non contentio animi, sed relaxatio.

VI. Sæpe ex socero meo audivi, cum diceret socerum suum LæHum semper fere cum Scipione soHtum rusticari eosque incredibiHter repuerascere esse soHtos, cum rus ex urbe, tanquam e vincuHs, evolavissent. Non audeo dicere de taHbus sed tamen solet narrare Scævola, conchas eos et umbiHcos ad Caietam et ad Laurentum legere consuesse, et ad omnem animi remissionem ludumque

[23]23 Descendere. Sic enim se res habet quemadmodum volucres videmus, procreationis atque

Suæ causa, fingere et construere nidos, easdem autem, cum aliquid levandi nostri animi, forensibus negotiis atque urbano opere

Gestiant ac volitare cupiant, vacui cura ac

[24]24 Labore. Itaque quod ego in causa Curiana Scævolæ non secus ac sentiebam, Nam inquam, Scævola, nuUum testamentum recte factum, quod tu omnes ad te cum tabulis veniemus, omnium testamenta tu unus quid inquam quando ages negotium publicum quando amicorum quando tuum quando denique ages Tum addidi Mihi enim esse non videtur, qui non aliquando

In qua permaneo, Catule, sententia meque, cum huc veni, hoc ipsum agere et plane cessare

[26]26 Nam quod addidisti tertium, vos eos qui vitam insuavem sine putaretis, id me non modo non hortatur ad disputandum, sed etiam deterret. Nam ut C. Lucilius, homo doctus et perurbanus, dicere solebat ea quæ scriberet neque ab de quo etiam Persium non curo legere

Enim ut noramus, omnium fere nostrorum hominum doctissimus), Lælium Decumum volo (quem cognovimus virum bonum, et non illiteratum, sed ad Persium) ego, jam mihi disputandum de nostris nolim equidem apud

Sed multo minus apud vos malo enim non intellegi orationem meam, quam reprehendi.

[26]26 VII. Tum Cæsar: Equidem, inquit, Catule, jam mihi videor navasse operam, quod huc venerim, nam hæc ipsa recusatio disputationis disputatio quædam

Mihi quidem periucunda. Sed cur impedimus Antonium, cujus audio esse partes, ut de tota quentia disserat, quemque jamdudum Cotta et Sul-

[27]27 Picius exspectant Ego vero, inquit Crassus, neque Antonium verbum facere patiar, et ipse obmutescam,

Prius a vobis impetraro — Quidnam inquit Catulus. Ut hic hodie. Tum, cmn dubitaret, quod ad fratrem promiserat, Ego, inquit luUus, pro utroque respondeo. Sic faciemus atque quidem conditione, vel ut verbum nuUum faceres, me teneres.

[28]28 Hic Catulus et simul Præcisa, inquit, mihi quidem dubitatio quoniam neque domi imperaram, et apud quem eram futurus, sine mea sententia tam promisit. Tum omnes oculos in Antonium conjecerunt et Audite vero, audite, inquit. Hominem enim audietis de schola, atque a magistro et Græcis eruditum et eo quidem loquar confidentius, quod Catulus auditor accessit, cui non solum nos Latini sermonis, sed etiam Græci solent suæ linguæ subtilitatem elegan-

[29]29 Ti amque concedere. Sed quia tamen hoc totum, quidquid sive artificium, sive studium dicendi,

Accessit nullum potest esse, docebo vos,

Quod ipse non quid de omni genere dicendi sentiam.

[30]30 Hic posteaquam arriserunt, Res mihi videtur esse, inquit, facultate præclara, arte mediocris. Ars enim earmn rerum quæ sciuntur oratoris autem omnis actio opinionibus, non scientia continetur. Nam et apud eos dicimus, qui nesciunt, et ea dicimus, quæ nescimus itaque et aliud eisdem de rebus et sentiunt et judicant et nos contrarias sæpe causas dicimus, non modo ut Crassus contra me dicat aliquando, aut ego contra Crassum, cum alterutri necesse falsum dicere, sed etiam ut uterque nostrum eadem de re aliud defendat, cum plus uno verum esse non Ut igitur in ejusmodi quæ mendacio nixa quæ ad scientiam non sæpe perveniat, quæ opiniones hominum, et sæpe errores aucupetur, ita dicam, causam putatis esse, cur

[31]31 VIII. Nos vero et valde quidem, Catulus inquit, putamus, atque eo magis, quod nuUa mihi ostentatione videris esse usurus. Exorsus es enim non gloriose magis a veritate, ut tu putas, quam a nescio

[32]32 Qua dignitate. Ut igitur de ipso genere sum confessus, inquit Antonius, artem esse non maximam,

Affirmo, præcepta posse quædam dari peracuta ad pertractandos animos hominum et ad excipiendas eorum voluntates. Hujus scientiam quis volet magnam quamdam artem esse dicere, non repugnabo. Etenim cum plerique temere ac nuUa ratione causas in foro dicant, nonnuUi autem propter exercitationem, aut propter consuetudinem aliquam,

Id faciant, non est dubium quin, quis animadverterit, quid quare melius quam

[33]33 Dicant, id possit notare. Ergo id qui toto in genere

Non plane artem, at quasi artem quamdam

Atque utinam, ut mihi videre videor in foro atque in causis, item nunc, quemadmodum ea reperirentur, possem vobis exquirere Sed de me videro mmc hoc propono, quod mihi persuasi, quamvis ars non tamen esse perfecto oratore Nam, ut usum dicendi omittam, qui omni pacata et facultate dicendi, ut hominum aut auribus, aut

[34]34 Mentibus jucundius percipi Qui enim cantus moderata oratione dulcior potest Quod carmen verborum conclusione aptius Qui actor imitanda, quam orator suscipienda veritate jucundior Quid autem subtiUus, quam acutæ bra eque sententiæ Quid admirabilius, quam splendore verborum quid plenius, quam omni rerum genere cumulata oratio Neque uUa graviterque debet.

IX. Hujus dando de maximis bus cum dignitate explicata sententia ejusdem et languentis populi et moderatio. Eadem facultate et fraus hominum ad perniciem, et integritas ad salutem vocatur. Quis cohortari ad vituperare improbos asperius, quis laudare bonos ornatius Quis cupiditatem vehementius frangere accusando potest Quis mærorem levare mitius consolando

[36]36 Historia vero temporum, lux vita memoriæ, magistra vitæ, nuntia vetustatis, qua voce

Oratoris, immortalitati commendatur Nam

Qua est ars quæ verborum aut faciendorum aut legendorum scientiam profiteatur aut quisquam dicitur orator formare orationem eamque variare et distinguere quasi quibusdam verborum sententiariunque insignibus aut via uUa, ab hac una arte, traditur, aut argumentorum, aut sententiarum, aut denique discriptionis atque ordinis, fateamur aut hoc, quod hæc ars profiteatur, ahenum

[37]37 Esse aut cum aliqua arte esse commune. Sed in hac una est ea ratio atque doctrina, non, qui aliarum artium bene locuti sunt, eo minus id est hujus unius proprium sed, ut orator de rebus, quæ ceterarum artium sunt, modo eas cognovit (ut heri Crassus dicebat), optime potest dicere, ceterarum artium homines ornatius sua dicunt,

[38]38 Quid ab hac arte didicerunt. Neque enim de rebus agricola quispiam, aut etiam, id quod multi, medicus de morbis, aut de pingendo pictor ahquis tanda est eloquentia in qua quia magna est hominum ingeniis, eo multi etiam sine doctrina quid omnium generum atque artium consequuntur. Sed, quid cujusque proprium, ex eo judicari potest, cum videris, quid quæque doceat, tamen hoc certius esse potest, quam quod omnes artes aliæ sine eloquentia suum munus præstare possunt, orator sine ea nomen obtinere suiun non potest ut ceteri,

Diserti aliquid ab hoc habeant, hic domes-

Se instruxerit aliunde dicendi copiam petere non

[39]39 X. Tum Catulus Etsi, inquit, Antoni, minime impediendus est interpellatione cursus orationis tuæ, patiere tamen, mihique ignosces. Non enim possum quin exclamem,' ut in Trinummo mihi vim oratoris cum exprimere subtiHter visus tum laudare copiosissime. Quod quidem eloquentem vel optime facere oportet, ut eloquentiam laudet debet enim ad eam laudandam ipsam illam adhibere, quam laudat. Sed perge porro enim assentior, vestrum esse hoc totum, diserte dicere, idque quis in arte eum assumpto ahunde uti bono,

[40]40 Non proprio, nec suo. Et Crassus Nox inquit, nobis, Antoni, expohvit, hominemque reddidit nam hesterno sermone, unius cujusdam operis, ut Cæci hus, remigem aliquem, aut baiulum, nobis oratorem

Inopem quemdam humanitatis atque inurbanum.

Tum Antonius Heri enim, hoc mihi proposueram, hos a abducerem nunc, Catulo audiente Cæsare, videor debere non tam pugnare tecum, quam, quid constituendus, ut videamus, quid demus, cuique eum muneri velimus præpositum. Nam Crassus cum Catule Cæsar, non ades-

Unum alterum certum. Finitum mihi videbatur quo generatim quæreretur, hoc modo Expetendane maxime adjunxit, etiamsi opus tamen minus necessarium. Quidnam inquit Catulus an laudationes enim video poni genus tertium.

[44]44 XI. inquit Antonius, eo quidem genere

Me, omnes qui adfuerunt, delectatos vehementer, cum abs mater laudata, primum mulieri hunc honorem nostra

Tributum puto. Sed non omnia, quæcumque loquimur, mihi videntur ad artem ad præcepta

[46]46 Revocanda. Ex enim unde omnia præcepta dicendi sumuntur, etiam laudationem ornare, neque elementa desiderare, quæ ut nemo quis qui quæ homine laudanda enim rebus, quas fortuna darentur hominibus, rebus posse animo æquo pati quæ homines parare laudabit quempiam, exponenda

[46]46 Fortunæ bona. Ea pecuniæ, propinquorum, amicorum, opum, valetudinis,formæ, virium,

Ceterarumque rerum, quæ sunt aut non habuerit, sapienter caruisse amiserit, moderate tulisse deinde, quid sapienter quem laudet, quid liberaliter, quid fortiter, quid juste, quid magni-

Quid pie, quid grate, quid humaniter, quid denique cum ahqua virtute aut fecerit, aut Hæc, et quæ sunt ejus generis, facile videbit, qui volet laudare et qui vituperare, contraria.

[47]47 Cur igitur dubitas, inquit Catulus, facere hoc tertium genus, quoniam est in ratione rerum Non enim, est eo de numero quoque est excerpendum. Quia nolo, inquit, omnia, quæ cadunt aliquando in oratorem, quamvis exigua ea tractare, quasi nihil possit dici sine præceptis

[48]48 Nam et testimonium sæpe dicendum ac nonnunquam etiam accuratius, ut mihi etiam necesse fuit in Sex. Titium, seditiosum civem et turbulentum. Explicavi in eo testimonio dicendo, omnia consiUa consulatus mei, quibus tribuno plebis pro repubhca restitissem, quæque ab eo contra rempubhcam facta arbitrarer, exposui. Diu retentus sum, multa audivi, multa respondi. Num igitur placet, cum de eloquentia præcipias, aUquid etiam de testimoniis dicendis, quasi in arte tradere Nihil sane, inquit Catulus, necesse

[49]49 XII. Quid quod sæpe summis accidit mandata sint exponenda, aut in senatu ab imperatore, aut ad imperatorem, aut ad regem, aut ad populum aliquem asenatu, num quia genere orationis in ejusmodi causis accuratiore est utendum, idcirco pars etiam hæc causarum numeranda videtur, aut propriis præceptis instruenda Minime vero, inquit Catulus non enim deerit homini diserto in ejusmodi rebus facultas, ex ceteris rebus et causis comparata.

[60]60 Ergo item, inquit, quæ sæpe diserte agenda sunt, et quæ ego paulo ante cum eloquentiam laudarem dixi oratoris esse, neque habent suum locum ullum in divisione partium, neque certum præceptorum genus, et agenda sunt non minus diserte, quam quæ in dicuntur, obiurgatio, cohortatio, consolatio quorum quod non summa dicendi ornamenta desideret sed ex res istæ præcepta non quærunt. Plane, inquit Catulus, assentior.

[51]51 Age vero, inquit Antonius, qualis oratoris, et quanti hominis in dicendo, putas esse, historiam scribere ut Græci scripserunt, summi, inquit

Non mendacem. Atqui, ne nostros contemnas, Antonius, Græci quoque

Memoriæque pubhcæ retinendæ causa, ab

Rerum Romanarum usque ad Mucium ficem maximum, omnes singulorum annorum mandabat pontifex maximus, referebatque album, proponebat tabulam domi, potestas ut

Populo cognoscendi, hique etiam nunc Annales Maximi nominantur. Hanc simihtudinem multi qui uUis ornamentis monumenta solum temporum, hominum, locorum gestarumque rerum rehquerunt. Itaque quahs apud neque tenent, quibus rebus ornetur — modo enim huc sunt importata, — dum intehegatur, quid unam dicendi laudem putant majorem sonum optimus, Antipater non exornatores rerum, sed tantummodo narratores fuerunt. Cœhus neque historiam varietate locorum, neque verborum co Uocatione tractu et æquabili perpolivit opus sed ut homo neque doctus, neque maxime aptus ad dicendum,

[65]65 Minime mirum, inquit Antonius, res adhuc nostra lingua non Nemo enim studet eloquentiæ nostrorum hominum, ut causis atque foro eluceat apud Græcos autem eloquentissimi homines, remoti a causis forensibus, cum ad ceteras res tum ad scribendam historiam maxime se applicaverunt. Namque et Herodotum illum, qui princeps genus hoc ornavit, in causis omnino versatum esse accepimus atqui tanta est eloquentia, ut me quidem, quantum ego Græce scripta intellegere possum, magnopere de-

[66]66 Et post illum Thucydides omnes dicendi

Rerum frequentia, ut verborum prope numerum sententiarum numero consequatur, porro verbis

Aptus et pressus, ut nescias, utrum res oratione, an verba sententiis Atqui ne hunc quidem, quanquam est in republica versatus, ex numero accepimus eorum, qui causas dictitarunt et hos ipsos Ubros tum cum a repubhca remotus, atque, id quod optimo cuique Athenis accidere solitum exs juum pulsus Hunc consecutus est Syracusius Phihstus, qui, cum Dionysii tyranni famiUarissimus otium suum consumpsit in historia scribenda, maximeque Thucydidem sicut mihi videtur, imitatus. Postea vero, rhetorum ex clarissima quasi duo præstantes ingenio, Theopompus et Ephorus, ab Isocrate magistro impulsi, se ad historiam contulerunt causas omnino nunquam attigerunt.

[58]58 XIV. Denique etiam a philosophia profectus princeps Xenophon, Socraticus post ab Aristotele Calhsthenes, comes Alexandri, historiam, et quidem rhetorico pæne more autem superior leniore quodam sono est usus, et qui illum impetum oratoris non habeat, vehemens fortasse minus, sed aliquanto tamen ut mihi quidem videtur, dulcior. Minimus natu horum omnium Timæus, quantum autem judicare possum, longe eruditissimus, et rerum copia et sententiarum varietate abundantissimus, et ipsa compositione verborum non impohtus, magnam eloquentiam ad scribendum sed nullum usum forensem.

[69]69 Hæc cum dixisset Quid inquit, Catule Cæsar ubi sunt, qui Antonium Græce negant

Quot historicos nominavit Quam scienter quam proprie de unoquoque dixit Id mehercule, inquit Catulus, admirans, jam mirari desino, quod multo magis ante mirabar, hunc, cum hæc nesciret, in dicendo posse tantum. Atqui, Catule, inquit Antonius, non ego utilitatem ahquam ad cendum aucupans, horum et nonnullos sed delectationis causa, cum est otium, legere soleo.

[60]60 Quid ergo Est, fatebor, aliquid tamen ut, cum in sole ambulem, etiamsi aliam ob causam ambulem,

Natura tamen, ut colorer cum ad Misenum (nam Romæ vix studiosius gerim, sentio illorum tactu orationem meam quasi

Sed ne latius hoc vobis patere videatur, hæc duntaxat in Græcis intellego, quæ qui

[61]61 Scripserunt, voluerunt vulgo In philosophos vestros quando deceptus indicibus hbrorum, quod sunt fere inscripti de rebus notis et de virtute, de de honestate, de voluptate, verbum prorsus nullum intellego sunt angustis et concisis disputationibus Poetas omnino, quasi

Quadam Hngua locutos, non conor attingere cum his me (ut oblecto, qui res gestas, aut qui orationes scripserunt suas, aut qui loquuntur, ut videantur voluisse nobis, qui non sumus eruditissimi, esse famiUares. Sed redeo.

[82]82 XV. Videtisne, quantum munus oratoris toria Haud an flumine orationis et varietate maximum. Neque tamen eam reperio usquam separatim instructam rhetorum præceptis sunt enim ante oculos. Nam quis nescit, primam esse historiæ legem, ne quid dicere audeat Deinde ne quid veri non audeat Ne qua suspicio gratiæ

[63]63 In scribendo Ne qua simultatis Hæc fundamenta nota sunt omnibus ipsa autem exædi-

Posita est in rebus et verbis. Rerum ratio ordinem temporum desiderat, regionum descriptionem vult etiam, quoniam in rebus magnis memoriaque dignis consilia primum, deinde acta, postea eventus expectentur, et de quid scriptor probet, et in rebus gestis declarari, non solum quid actum aut dictum sed etiam quomodo et cum de eventu dicatur, ut causæ explicentur omnes, vel casus, vel sapientiæ, vel temeritatis, hominumque ipsorum non solum res gestæ, sed etiam, qui fama ac nomine excellant, de cujusque vita atque natura.

[64]64 Verborum autem ratio et genus orationis fusum atque tractum, et cum lenitate quadam æquabili profluens, sine hac judici ah asperitate, et sine sententiarum forensium aculeis persequendum Harum tot tantarumque rerum videtisne ulla esse præcepta, quæ artibus rhetorum reperiantur

In eodem multa oratorum jacuerunt, cohortationes, consolationes, præcepta, admonita quæ tractanda sunt omnia disertissime sed locum suum in his artibus, quæ traditæ sunt, habent nuUum. Atque hoc genere quoque est

Quod oratori plerique, ut etiam Crassus ostendit, duo genera ad dicendum dederunt unum, de certa definitaque causa, quales sunt, quæ in

Quæ in deliberationibus versantur, addat, quis volet, etiam laudationes alterum, quod appellant omnes fere scriptores, explicat nemo, infinitam generis, sine tempore, et sine persona, quæstionem.

[66]66 Hoc quid et quantum cum dicunt, intellegere mihi non videntur. Enim est oratoris, quæcumque res posita de ea posse dicere, dicendum

Quanta magnitudo, quæ forma terræ de mathematicis, de musicis rebus non poterit, quin dicat, hoc onere suscepto, recusare. Denique qui profitetur esse suum, non solum de controversiis, quæ temporibus et personis notatæ sunt, hoc de omnibus forensibus, sed etiam de generum quæstionibus dicere, nullum potest esse genus orationis, quod exceptum.

[67]67 XVI. Sed illam quoque partem quæstionum oratori volumus adjungere vagam, et Uberam, et dis aut fugiendis, honestis aut turpibus, utilibus aut inutihbus, de virtute, de de continentia, de pietate, de amicitia, de de de ceteris virtutibus contrariisque dicendum oratori putemus itemque de repu bUca, de imperio, de re miU-

De disci pUna de hominum moribus assumamus eam quoque partem, sed ut cum scripta modicis Equidem omnia, quæ pertinent ad usum civium, morem hominum, quæ versantur consuetudine ratione

Hac sensu hominum communi, natura, moribus, comprehendenda certatione verborum.

Hoc ne qua admiratio, tantarumque rerum ame præcepta ponentur, statuo Ut formæ, etiamsi non pingere neque periculum, qui leonem aut taurum pingat qui primarum certarum rerum genera

ReUqua non incommode per rebus, aut de contra quos aut pro quibus dicat, cum aliqua statuendi potestate audiant, ad suum arbitrium movere possit, illum de toto genere reliquarum orationum non plus quæsiturum esse, quid dicat, quam Polyclitum illum cum Herculem fingebat, quemadmodum pellem aut hydram fingeret, etiamsi hæc nunquam separatim facere

[71]71 XVII. Tum Catulus Præclare mihi Antoni, posuisse, inquit, ante oculos, quid discere oporteret eum, qui orator esset futurus, quid etiam,

Non ex eo, quod didicisset, assumeret deduxisti enim totum hominem in duo genera solum causarum cetera innumerabilia exercitationi et simihtudini reHquisti. Sed videto, ne in duobus generibus hydra et pelHs, Hercules autem, et aHa opera majora, in rebus, quas prætermittis, de universis generibus rerum, quam de singulorum causis, ac multo etiam majus de natura deorum, quam

[72]72 De hominum Htibus dicere. Non est inquit Antonius. Dicam enim Catule, non tam doctus, quam, id quod est majus, expertus. Omnium ceterarum rerum oratio, mihi crede, ludus est homini non hebeti, neque inexercitato, neque communium Htterarum et poHtioris humanitatis experti. In causarum contentionibus magnum est quoddam opus, atque haud sciam, an de humanis operibus longe maximum in quibus oratoris plerumque ab imtus adversarius, qui et feriendus et repellendus ubi sæpe qui dominus futurus alienus atque

Aut etiam amicus adversario et inimicus

Cum aut docendus aut dedocendus, aut reprimendus, aut incitandus, aut omni ratione ad tempus, ad causam oratione moderandus; Quo sæpe benevolentia ad odium, odium autem ad benevolentiam deducendum est aut tanquam machinatione

Tum ad severitatem, tum ad remissionem animi, tum ad tum ad lætitiam contor-

[73]73 Verborum ponderibus est utendum. Accedat oportet

Vehemens, plena animi, plena illam artem comprehenderit, ut tanquam Phidias Minervæ signum non sane, quemadmodum ut chpeo idem artifex minora opera

[74]74 XVIII. Tum Catulus Quo majora ac mirabihora eo me major exspectatio tenet quibusnam rationibus quibusque præceptis ea tanta comparetur non quo mea quidem jam — neque enim ætas mea desiderat et ahud quoddam genus dicendi nos secuti sumus, qui nunquam sententias de manibus judicum quadam orationis extorsimus, ac potius placatis eorum animis, tantum, quantum patiebantur, accepimus — sed tamen tua nuUum ad usum meum, tantum cognoscendi studio adductus, requiro. Nec mihi opus Græco aliquo doctore, qui mihi pervulgata præcepta decantet, cum ipse nunquam forum, nunquam ullum judicium aspexerit ut Peripateticus Phormio, cum Hannibal Carthagine expulsus Ephesum ad Antiochum venisset exsul, proque quod ejus nomen erat magna apud omnes invitatus esset ab hospitibus ut eum, quem audiret cumque se non nolle

Locutus esse homo copiosus aliquot horas de imperatoris et de omni re mih tari. Tum, cum qui illum audierant, vehementer essent quærebant ab Hannibale, quidnam ipse de philosopho judicaret hic Poenus non optime Græce, sed tamen Hbere respondisse multos se senes sæpe sed qui magis quam Phormio neminem. Neque mehercule quid enim aut arrogantius, aut loquacius potuit, quam Hannibali, qui tot annis de imperio cum populo Romano, omnium gentium

Certasset, Græcum hominem, qui nunquam hostem, nunquam castra nunquam denique minimam partem pubHci muneris præcepta de re dare Hoc mihi facere omnes qui de arte dicendi præcipiunt, videntur quod enim experti non sunt, docent ce-

Sed hoc minus fortasse errant, quod non

Ut Hannibalem, sed pueros, aut adolescentulos docere conantur.

XIX. Erras, Catule, inquit Antonius nam egomet in multos jam Phormiones Quis enim istorum Græcorum, qui quemquam nostrum quidquam intellegere arbitretur Ac mihi quidem non

Molesti sunt omnes perpetior et perfero. Nam aut aliquid quod mihi non aut ut me non minus pœniteat. Philosophum illum Hannibal, et eo fortasse plus habeo etiam negotii sed tamen est eorum doctrina, quantum ego judicare possum, perridicula. Dividunt enim totam rem duas partes, causæ controversiam, et in quæstionis. Causam appellant, rem positam disceptatione reorum et controversia quæstionem autem, rem positam dubita-

De causa præcepta dant de altera parte

[79]79 Dicendi mirum silentium Denique quinque faciunt quasi membra eloquentiæ, invenire quid

Inventa disponere, deinde ornare post memoriæ mandare, tum ad extremum agere ac pronuntiare rem sane non reconditam. Quis enim hoc non sua sponte neminem posse dicere, et quid et quibus et quo ordine haberet, et ea meminisset Atque hæc ego non reprehendo, sed ante oculos posita esse ut eas item quatuor, quinque, sexve partes, vel etiam septem, quoniam ab digeruntur, quas

[80]80 Ab omnis oratio lubent enim exordiri

Ut eum, qui audiat, benevolum nobis faciamus, et docilem et attentum, deinde rem narrare et ut

Narratio ut aperta, ut brevis post autem dividere causam, aut proponere nostra confirmare argumentis ac rationibus deinde contraria refutare tum autem conclusionem orationis, et peroretur, ornandi aut augendi causa, digredi deinde

[81]81 Concludere ac perorare. Ne hæc quidem reprehendo sunt enim concinne distributa sed tamen, id quod necesse hominibus expertibus non perite. Quæ enim præcepta principiorum et narrationum esse voluerunt, ea in orationibus

[82]82 Sunt conservanda. Nam ego mihi benevolum judicem fa ciUus facere possum cum sum cursu orationis, quam cum omnia sunt inaudita docilem autem, non cum polliceor me demonstraturum, sed tum, cum doceo et explano attentum vero, tota actione, non prima de-

[83]83 Nuntiatione possumus. Lam vero narrationem quod jubent verisimilem esse et apertam, et brevem, recte nos admonent; Quod hæc narrationis magis putant esse propria quam totius orationis, valde mihi videntur errare omninoque in hoc omnis est quod existimant, artificium esse hoc quoddam non dissimile ceterorum, cujusmodi de ipso jure hes temo die Crassus componi posse dicebat ut genera rerum primum exponerentur, quo

Genus ullura præterraittatur deinde singulorum partes gene rura, in quo et deesse aUquam partem, et superare, mendosum est tum verborum omnium definitiones, in quibus neque abesse quidquam decet neque redundare.

[84]84 XX. Sed hoc in jure etiam in parvis aut mediocribus rebus doctiores assequi possunt, non idem sentio tanta hac in tamque immensa, posse

Sin autem arbitrantur, deducendi sunt ad eos, qui hæc docent omnia jam exphcata et perpolita assequentur sunt enim innumerabiles de his rebus neque abditi neque obscuri. Sed videant, quid velint ad ludendumne, an ad pugnandum arma sint sumpturi aliud enim pugna et ahud ludus campusque noster desiderat. Attamen ars ipsa ludicra armorum et gladiatori et miUti prodest aliquid sed animus acer, et præsens, et acutus idem arte conjuncta].^

[85]85 Quare ego oratorem jam instituam, potuero, quid possit, ante perspiciam. Sit enim mihi tinctus Ut teris audierit aUquid, legerit,

Ipsa præcepta acceperit tentabo quid deceat, quid voce, quid viribus, quid quid Ungua

Possit. Si inteUegam posse ad summos pervenire, non solum hortabor, ut elaboret, sed etiam,

Quoque bonus mihi videbitur esse, obsecrabo tantum ego in excellenti oratore, et eodem viro bono, pono esse ornamenti universæ Sin videbitur, cum omnia summa tamen ad mediocres oratores esse venturus, permittam quid molestus magnopere non ero sin plane abhorrebit, et absurdus, ut se contineat, aut ad

[86]86 Aliud studium transferat, admonebo. Nam neque qui optime potest, deserendus ullo modo est a cohortatione nostra, neque qui aliquid potest, deterrendus quod alterum divinitatis mihi cujusdam videtur, alterum, vel non facere, quod non optime possis, vel facere, quod non pessime humani-

Tertium vero clamare contra quam deceat, et quam possit, hominis ut tu, Catule, de quodam clamatore stultitiæ suæ quam

[87]87 Plurimos testes domestico præconio co Uigentis. De hoc qui ut cohortandus adiuvandusque ita loquamur, ut tradamus ea duntaxat, quæ nos usus docuit, ut nobis ducibus veniat eo, quo sine duce pervenimus, quoniam mehora docere non possumus,

[88]88 XXI. Atque, ut a fami Uari nostro exordiar, hunc ego, Catule, Sulpicium, primum in causa parvula adolescentulum audivl voce et forma, et motu corporis, et rehquis rebus aptis ad hoc munus, de quo quærimus oratione autem celeri et concitata, quod erat ingenii, et verbis efFervescentibus, et paulo nimi jun redundantibus, quod erat Non sum aspernatus volo enim se in adolescente

Quæ sese nimium profuderunt, quam, valet materies, nova sarmenta cultura excitantur volo esse adolescente, unde aliquid amputem non enim potest eo sucus esse diuturnus, quod nimis

[89]89 Est maturitatem assecutum. Vidi statim indolem, neque dimisi tempus, et eum sum cohor-

Ut forum ludum putaret esse ad discendum magistrum autem, quem eligeret me quidem audiret, L. Crassum quod et sese facturum confirmavit, atque etiam addidit, gratiæ

Causa, me quoque magistrum futurum. Vix annus intercesserat ab hoc sermone cohortationis meæ, cum accusavit C. Norbanum, defendente me. Non quid interesse mihi visum inter eum qui tum et qui anno ante Omnino genus eum Crassi magnificum atque præclarum natura ipsa ducebat sed ea non proficere potuisset, eodem studio atque imitatione intendisset, atque dicere consuesset, ut tota mente Crassum atque omni animo intueretur.

[90]90 XXII. Ergo hoc primum præceptis meis, ut demonstremus, quem imitetur atque quæ maxime excellant quem imitabitur, ea dih gentissime persequatur. Tum accedat qua illum, quem delegerit, imitando atque

Exprimat, non ut multos imitatores sæpe cognovi, qui aut quæ faciha sunt, aut etiam quæ insignia ac pæne consectantur imitando.

[91]91 Nihil est quam amictum imitari alicujus, aut statum, aut motum. Si vero etiam aliquid id sumere et in eo ambitiosum esse non magnum ut qui nunc etiam, amissa voce, furit in republica, Fufius, nervos in dicendo C. Fimbriæ, quos tamen habuit non assequitur, pravitatem et verborum latitudinem imitatur. Sed tamen nec deligere cujus potissimum esset, et in eo ipso, quem delegerat, imitari etiam

[92]92 Qui autem ita faciet, ut oportet, primum vigilet necesse est in deligendo deinde, quem probarit, in eo, quæ maxime excellent, ea diligentissime persequatur.

Quid enim causæ censetis esse, cur ætates extulerint singulæ singula prope genera dicendi Quod non tam facile in nostris oratoribus possumus judicare, quia scripta, ex quibus judicium posset, non multa sane reliquerunt, quam in Græcis ex quorum

Cujusque ætatis quæ dicendi ratio voluntas-

[03]03 Que fuerit, intellegi potest. Antiquissimi fere sunt, quorum quidem scripta constent, Pericles atque Alcibiades, et eadem ætate Thucydides, subtiles, acuti, breves, sententiis magis quam verbis abundantes. Consecuti sunt hos Critias, Theramenes, Lysias multa Lysiæ scripta sunt nonnuUa Critiæ de Theramene audivimus. Non potuisset accidere ut unum esset omnium genus, ahquem proponerent ad imitandum^ omnes etiam tum reter rhetorum^ omnium, cujus eludo, tanquam ex equo Trojano, meri principes exierunt sed eorum partim in pompa, partim in acie esse voluerunt.

XXIII. Atque' et Theopompi, Ephori, Naucratæ, multique ahi naturis voluntate autem similes sunt et inter sese et magistri, et qui se ad causas contulerunt, ut Demosthenes, Hyperides, Lycurgus, Æschines, Dinarchus, aliique complures, inter se pares non fuerunt, tamen omnes sunt eodem imitandæ genere quorum quamdiu mansit tamdiu genus

[95]95 Dicendi studiumque Posteaquam,

Omnis eorum memoria sensim obscurata et evanuit, quædam dicendi molliora ac remissiora genera viguerunt. Inde Demochares, quem aiunt

Fihum Demosthenis tum Phalereus Demetrius, omnium istorum, mea sententia, pohtissimus, aliique horum similes exstiterunt. Quæ volemus usque ad hoc tempus persequi, intellegemus, ut hodie Alabandensem illum Meneclem, et ejus fratrem Hieroclem, quos ego audivi, tota imitetur Asia semper aUquem, cujus se similes plerique esse Hanc simiUtudinem qui imitatione assequi cum exercitationibus crebris atque magnis, tum scribendo maxime persequatur quod hic noster Sulpicius faceret, multo ejus oratio esset pressior qua nunc interdum, ut herbis

Solent dicere summa ubertate, inest luxuries quædam, quæ stylo depascenda

[97]97 Hic Sulpicius Me quidem, recte mones, idque mihi gratum sed ne te quidem, Antoni, multum

Tum Quasi vero, non ea præcipiam

Quæ mihi desint sed tamen ne tabulas quidem conficere existimor. Verum et hoc, ex re

Mea, et ex quod quantulum

[98]98 Cumque quid faciam, potest. Atque esse tamen multos videmus, qui neminem imitentur et suapte natura, quod sine cujusquam tudine consequantur. Quod et vobis animadverti recte potest, Cæsar et Cotta quorum tatum quidem oratoribus leporem quemdam et salem, acutissimum et subtiUssimum dicendi genus est consecutus. Neque vero vester æqualis Curio, patre, mea sententia, vel eloquentissimo temporibus quemquam mihi magnopere videtur imitari qui tamen verborum gravitate et elegantia et copia suam quamdam expressit quasi formam, figuramque dicendi quod ego maxime potui judicare

Ea causa, quam contra me apud centumviros pro fratribus Cossis qua quod non modo copiosus, sed etiam sapiens orator habere deberet.

[99]99 XXIV. Verum, ut aliquando ad causas deducamus

Quem constituimus, et eas quidem, quibus plusculum negotii judiciorum atque Utium

Fortasse hoc præceptum enim non tam acutum, quam necessarium, magisque monitoris non quam magistri — hoc primum præcipiemus, quascumque causas tractaturus, ut eas diligenter penitusque cognoscat. Hoc ludo non præcipitur enim causæ ad pueros deferuntur. Lex peregrinum vetat in murum Nihil negotii ejusmodi causam cognoscere recte

De causa discenda præcipiunt hæc est enim ludo causarum fere formula. At vero denique eorum qui causa versantur, tota cognoscenda quarum rerum neglegentia plerasque causas, et maxime privatas (sunt enim multo sæpe obscuriores) videmus Ita nonnulh, dum operam suam multam existimari volunt, ut toto foro vohtare a causa ad causam causas dicimt incognitas. In quo quidem magna

Receptis sed etiam jua major opinione, quod nemo potest de ea quam non non turpissime

Ita dum vituperationem, quæ major

Contemnunt, assequuntur etiam quam magis fugiunt, me ipse doceat et ut ne quis quo loquatur, et agere adversarii causam, ut agat suam quidquid de sua re in medium proferat. Itaque cum tres personas unus sustineo summa animi æquitate, meam, adversarii,

Qui locus est ut plus habeat adiumenti quam incommodi, hunc judico esse dicendum ubi plus mali quam boni reperio, id totum abiudico atque

[103]103 Ita assequor, ut tempore cogitem, quid dicam, et aho dicam quæ duo plerique ingenio simul faciunt sed certe eidem mehus ah quanto dicerent, ahud sumendum tempus ad cogitandum, ahud ad dicendum putarent.

[104]104 Cum rem penitus causamque cognovi, statim occurrit animo, quæ causa ambigendi. Nihil est enim, quod inter homines ambigatur ex crimine causa constat, ut sive ex controversia, ut hereditatis, ex dehberatione, ut behi, sive ex persona, ut sive ex disputatione, ut de ratione vivendi) in quo non, aut quid factum aut futurumve quæratur, aut quale aut quid vocetur.

[106]106 XXV. Ac nostræ fere causæ, quæ quidem sunt criminum, plerumque defenduntur. Nam et de pecuniis repetundis, quæ maximæ sunt, neganda fere sunt omnia, et de ambitu raro datur, ut possis hberahtatem atque benignitatem ab ambitu

Deliberationibus plerumque ex raro ex

Aut Sæpe etiam non necne, sed quæritur ut cura L. Opimii causam defendebat apud populum, audiente me, C. Carbo

De Gracchi nece negabat, sed pro patriæ factum dicebat ut eidem Carboni tribuno tum mente rem pubhcam capessenti P. Africanus de Graccho roganti responderat cæsum lure autem omnia defenduntur, quæ sunt ut aut oportuerit aut hcuerit aut necesse aut imprudentia aut casu facta videantur. Lam quid vocetur, quæritur, cura quo verbo quid appellandum contenditur ut mihi cmn hoc

Norbani causa summa contentio. Pleraque enim de quæ ab obiciebantur, cura tamen ab maiestatem minuta ra negabam, ex quo verbo lege Appuleia tota causa pendebat. Atque hoc genere causarum non præcipiunt ut verbum quod causam breviter uterque quod mihi quidem perquam Aha enim, cum

Disputatur, verborum ut cum quibus hoc præcipit ratio atque doctrina, ut ejus

Quam definias exprimatur ut neque absit

[109]109 Quicquam neque supersit. Quod quidem in causa neque Sulpicius neque ego facere conatus sum nam quantum uterque nostrum potuit, omni copia dicendi quid esset maiestatem minuere. Etenim definitio primum reprehenso verbo uno aut addito aut dempto sæpe extorquetur e manibus deinde genere ipso doctrinam redolet exercitationemque pæne puerilem tum et in sensum et in mentem judicis intrare non potest, ante enim præterlabitur, quam percepta

[110]110 XXVI. Sed in eo genere, in quo quale quid, ambigitur, etiam ex interpretatione sæpe contentio, in quo nuUa potest esse ex ambiguo controversia. Nam ipsum, quod scriptum a sententia discrepat, genus quoddam habet ambigui quod tum explicatur, cum ea verba, quæ desunt, suggesta sunt, quibus additis defenditur sententiam perspicuam Ex contrariisque quid ambigitur, non novum genus nascitur, sed superioris generis causa duplicatur. Idque aut numquam diiudicari poterit aut diiudicabitur, ut referendis præteritis verbis id scriptum, quodcumque defendemus, suppleatur. Ita ut unum genus in causis, quæ propter scriptum ambiguntur, reUnquatur, est scriptum ahquid ambigue.

[111]111 Ambiguorum autem cum plura genera sunt, quæ

Sunt omnino genera, quæ tionem controversiam cadere possunt quid factum futurumve aut quale aut quo modo nominetur. Nam quidem, quod quidam Græci adjungunt, 'rectene factum totum eo 'quale

XXVII. Sed jam ad institutum revertar meum. Cum accepta causa genere cognito rem

Quam quid

Quo mihi referenda omnis quæ propria quæstionis Deinde duo gentissime quorum alterum commendationem habet nostram aut eorum, quos defendimus, alterum accommodatum ad eorum animos, apud quos dicimus, ad quod volumus, commovendos. Omnis dicendi ad persuadendum rebus nixa ut probemus vera quæ defendimus ut conci hemus eos qui audiunt ut animos eorum, ad quemcumque causa motum, vocemus. -^^ probandum autem duplex subiecta materies una rerum earum, quæ non exeogitantur ab oratore, sed re positæ ratione tractantur, ut tabulæ, testimonia, pæta conventa, quæstiones, sponsa, quæ quæ non ab oratore pariuntur, sed ad oratorem a causa atque a superiore genere de tractandis argumentis, hoc autem etiam de inveniendis cogitandum Atque

Quidem, qui docent, cum causas plura genera secuerunt, generibus argumentorum copiam suggerunt. Quod etiamsi ad instituendos adolescen-

Magis aptum simul ac posita causa habeant quo se unde statim expedita possint argumenta depromere, tamen et

Rerum non videre, et jam ususque a capite quod velimus arcessere et unde omnia manent

Et primum genus earum rerum, quæ ad oratorem deferuntur, meditatum nobis perpetuum ad omnem usum similium rerum debebit nam et pro et contra tabulas et pro testibus et contra

Et pro quæstionibus et contra quæstiones et item de rebus ejusdem generis separatim dicere solemus de genere universo de singu hs temporibus, hominibus, quos quidem

— Vobis hoc, Cotta dico — multa commentatione atque meditatione paratos atque expe-

[119]119 Ditos habere debetis. I^ongum est enim nunc me explicare, qua ratione aut confirmare aut infirmare testes, tabulas, quæstiones oporteat. Hæc sunt omnia in" genii vel mediocris, exercitationis autem maximæ artem quidem et præcepta dumtaxat hactenus requi-

[120]120 Runt, ut certis dicendi luminibus ornentur. Itemque

Quæ sunt alterius generis, quæ tota ab oratore pariuntur, excogitationem non habent difficilem explicationem magis illustrem perpohtamque desiderant. Itaque cum hæc duo nobis quærenda sint in causis, prim vrai quid, deinde quo modo dicamus, alterum, quod totum arte tinctum videtur, tametsi artem requirit, tamen prudentiæ est pæne mediocris quid dicendum videre alterum in quo oratoris divina virtusque cernitur, ea, quæ dicenda sunt, ornate, copiose varieque dicere.

[121]121 XXVIII. Qua re illam partem superiorem, quoniam semel ita vobis placuit, non recusabo quo minus perpoliam atque conficiam — quantum consequar, vos judicabitis — quibus ex ad eas tres quæ ad fidem faciendam solæ valent, ducatur oratio, ut et conci hentur animi et doceantur et moveantur. Hæc sunt enim Ea vero quem ad modum tr entur, præsto qui omnes docere possit, qui hoc primus in nostros mores induxit, qui maxime auxit,

[122]122 Qui solus Namque ego, Catule, — dicam enim non reverens assentandi suspicionem — neminem esse oratorem paulo illustriorem arbitror, neque Græcum neque Latinum, quem ætas nostra quem non et sæpe et diligenter audierim. Itaque quid est in me — quod jam sperare videor, quoniam quidem vos, his ingeniis homines, tantum operæ mihi ad audiendum datis — ex eo quod nihil quisquam umquam me audiente egit orator, quod non in memoria mea penitus insederit. Atque ego qui sum, quantuscumque sum ad judicandum, omnibus auditis oratoribus, sine ulla dubitatione statuo et judico, neminem omnium tot et tanta, quanta sunt in Crasso,

[123]123 Habuisse ornamenta dicendi. Quam ob rem, vos quoque hoc idem existimatis, non ut opinor, iniqua partitio, cum ego hunc oi-atorem, quem nunc fingo, ut crearo, aluero, confirmaro, tradam eum Crasso et vestiendum et ornandum.

[124]124 Tum Crassus Tu vero, inquit, Antoni, perge, ut

Neque enim est boni neque Ube ralis parentis, quem procrearis et eduxeris, eum non et vestire et ornare, præsertim cum te locupletem esse negare non possis. Quod enim ornamentum, quæ qui animus, quæ dignitas oratori defuit, qui in causa peroranda non dubitavit excitare reum consularem et ejus diloricare tunicam et judicibus cicatrices adversas senis imperatoris ostendere Qui idem, hoc accusante Sulpicio, cum hominem seditiosum furiosumque defenderet, non dubitavit seditiones ipsas ornare, ac demonstrare gravissimis verbis multos sæpe impetus populi non iniustos esse, quos præstare nemo possit multas etiam ere publica seditiones sæpe esse factas, ut cum reges essent exacti, ut cum tribunicia potestas constituta illam Norbani seditionem ex luctu civium et ex Cæpionis odio, qui exercitum amiserat, neque re-

[125]125 Primi potuisse et jure esse conflatam Potuit hic locus tam anceps, tam inauditus, tam lubricus, tam novus sine quadam incredibili ac facultate dicendi tractari Quid ego de Cn. Mallii, quid de Q. Regis commiseratione dicam Quid de innumerabilibus in quibus non hoc maxime enituit, quod omnes dant, acumen quoddam singulare, sed hæc ipsa, quæ nunc ad me delegare ea semper in te eximia et præstantia fuerunt.

[126]126 XXIX. Tum Catulus Ego vero, inquit, in vobis hoc maxime admirari soleo, quod, cum inter vos in dicendo dissimillimi tamen uterque vestrum dicat, ut neque a natura denegatum neque a doctrina non delatum esse videatur. Qua Crasse, neque tu tua suavitate nos prfvabis, quid ab Antonio aut prætermissum aut relictum non explices neque Antoni, quid non dixeris, existimabimus non potuisse potius quam a Crasso

[127]127 Hic Crassus Quin tu, inquit, Antoni, omittis

Quæ proposuisti, quæ nemo horum desiderat quibus ex ea, quæ dicenda sunt in causis, re præclareque dicuntur, sunt tamen et re et præceptis pervagata. JUa deprome nobis unde

Quæ sæpissime tractas semperque divini-

Depromam equidem, inquit, et quo id ate exigam, quod petam, ame

[128]128 Postulanti recusabo. Meæ totius orationis et

Ipsius in dicendo quam modo Crassus cælum verbis tres sunt rationes, ut ante dixi una conciliandorum hominum, altera

[129]129 Docendorum, tertia concitandorum. Harum trium partium prima lenitatem orationis, secunda acumen, tertia vim desiderat. Nam hoc necesse ut

Qui nobis causam adiudicaturus aut inclinatione voluntatis propendeat in nos, aut defensionis argumentis adducatur, aut animi permotione cogatur. Sed quoniam pars, in qua rerum ipsarum explicatio ac defensio posita videtur omnem hujus generis quasi doctrinam continere, de ea primum loquemur et pauca dicemus. Pauca enim sunt, quæ usu jam tractata et animo quasi notata habere videamur.

[130]130 XXX. Ac sapienter monenti, Crasse, libenter assentiemur, ut singularum causarum defensiones quas solent magistri pueris tradere, relinquamus, aperiamus autem capita ea, unde omnis ad omnem et causam et orationem disputatio ducitur. Neque enim, quotiens verbum aliquod est scribendum nobis, totiens ejus verbi litteræ sunt cogitatione conquirendæ nec quotiens causa dicenda totiens ad ejus causæ seposita argumenta revolvi nos oportet, sed habere certos qui, ut ad verbum scribendum, ad causam explicandam statim occurrant. Sed demum oratori prodesse possunt, qui versatus rerum quem ætas denique vel auditione et cogitatione, quæ studio et præcurrit ætatem. Nam tu mihi quamvis eruditum hominem adduxeris, quamvis acrem et acutum cogitando, quamvis ad pronuntiandum expeditum, idem consuetudine voluntatibus civium suorum hospes, non multum

Proderunt ex quibus argumenta promuntur. Subacto mihi ingenio opus ut agro non semel

Sed novato et quo mehores fetus

Et grandiores edere. Subactio autem usus,

Ac primum naturam causæ videat, quæ numquam

Factumne quæratur, an quale an quod nomen habeat quo perspecto statim occurrit naturali quadam prudentia, non subductionibus, quas docent, quid causam, quo sublato controversia stare non deinde quid veniat judicium, quod jubent quærere.

Opimius Gracchum. Quid causam Quod publicæ causa, cum ex senatus consulto ad arma vocasset. Hoc toUe, causa non At

Judicium ex senatus consulto servandæ publicæ Perspicua sunt hæc quidem et volgari prudentia sed quærenda, quæ et ab accusatore a defensore argumenta ad quod judicium spectantia debent

XXXI. Atque hic videndum quo summus error istorum magistrorum, ad quos nostros mittimus, non quo hoc quidem ad dicendum magno opere pertineat, sed tamen ut quam^

Genus hoc eorum qui videntur hebes atque impolitum.* Constituunt enim partiendis orationum modis duo genera causarum unum ap-

Quo personis atque temporibus de universo genere quæratur alterum, quod personis

Et temporibus definiatur ignari omnes con-

Ad universi generis vim et naturam Nam ea ipsa causa, de qua ante pertinet ad Opimii persona, De

Universo genere quæstio num pœna videatur esse qui civem ex senatus consulto patriæ conservandæ causa interemerit, cum id per leges non Uceret. Nulla denique causa, in qua quod judicium reo rura personis ac non generum ipsorum universa dubitatione quæratur. Quin etiam ubi de facto ambigitur, ceperitne pecunias contra leges P. Decius, argumenta et criminum defensionis revocentur oportet ad genus et ad naturam universam quod sumptuosus, de quod aUeni appetens, de quod de turbulentis et mahs civibus, quod amultis arguitur, de genere testium, contraque, quæ pro reo dicentur, omnia necessario a tempore atque homine ad communes renun et generum summas revolventur. Atque hæc forsitan homini non omnia, quæ sunt in natura rerum,

Animo comprehendenti permulta videantur, quæ veniant judicium tum, cum de facto quæratur; Sed tamen criminum multitudo est et de-

XXXII. Quæ vero, cum de facto non ambigitur, quæruntur, qualia ea ex numeres, et innumerabilia sunt et obscura ex rebus, valde et modica et Nam Mancini causam in uno Mancino ponimus, quotienscumque quem pater patratus dediderit, receptus non totiens causa nova nascetur. Sin controversia causam videaturne quem pater patratus dediderit, non receptus, postliminium ad artem dicendi nec ad argumenta defensionis Mancini nomen pertinet. Ac, quid præterea hominis aut dignitas aut indignitas, extra quæstionem est et ea tamen ipsa oratio ad universi generis disputationem referatur necesse Hæc ego non eo consi ho disputo, ut homines eruditos redarguam quamquam reprehendendi sunt qui in genere definiendo causas describunt personis et temporibus positas Nam incurrunt tempora et personæ, tamen intellegendum non ex sed ex genere quæstionis pendere causas. Sed hoc

Ad me nuUum enim nobis certamen cum esse debet. Tantum est intellegi ne hoc quidem eos consecutos, quod in tanto etiam sine hac forensi exercitatione, potuerunt, ut genera rerum discernerent eaque paulo subtilius explicarent.

[140]140 Verum hoc, ut ad me. Illud ad me ac multo etiam magis ad vos, Cotta noster et Sulpici quo modo nunc se istorum artes habent, pertimescenda est multitudo causarum est enim in personis ponitur quot homines, tot causæ sin ad generum universas quæstiones referuntur, modicæ et paucæ sunt, ut eas omnes diligentes et memores et sobrii oratores percursas animo et prope dicam decantatas habere debeant forte existimatis a M'. Curio causam didicisse L. Crassum et ea re multa quam ob rem postumo non nato Curium tamen heredem Coponii esse oporteret.

[141]141 Nihil ad copiam argmnentorum neque ad causæ vim ac naturam nomen Coponii aut Curii pertinuit. In genere erat universo neg otiique, non in tempore ac nominibus, omnis quæstio cum scriptum videaturne qui mortuo institutus heres heres Perpetui et universi generis quæstio non hominum nomina, sed rationem dicendi et argumentorum fontes desiderat.

XXXIII. In quo etiam nos consulti impediunt a discendoque deterrent. Video enim in Catonis et in Bruti nominatim fere quid

De jure viro aut mulieri responderit credo, ut putaremus in hominibus, non in consultationis aut dubitationis causam aliquam quod homines innumerabiles essent, a jure cognoscendo voluntatem discendi simul cum spe perdiscendi abiceremus. Sed hæc Crassus aliquando nobis expediet et exponet discripta generatim est enim, ne forte nescias, heri nobis hoc, Catule, sipatmn in certa genera coacturum et ad artem facilem redacturum.

Et quidem, inquit Catulus, haudquaquam id est

Quod qui eum docuerunt, defuit, ipse ornate Ergo inquit Antonius, tum a Crasso discemus, cum se de turba et a

[144]144 Otium, ut cogitat, soliumque contulerit. Lam quidem sæpe, inquit Catulus, ex eo audivi, cum sed, ut soleo dicere, non licebit neque enim ipse auxilium suum sæpe a bonis frustra implorari patietur neque id æquo animo feret quæ voce L. Crassi carebit, ornamento quodam sese spoliatam putabit. Nam hercle, inquit Antonius,

Hæc vere a Catulo dicta sunt, mecum in eodem est pistrino, Crasse, vivendum et istam oscitantem et dormitantem sapientiam Scævolarum et cete-

[145]145 Rorum beatorum otio concedamus. Arrisit hic Crassus leniter et Pertexe modo, inquit, Antoni, quod exorsus es me tamen oscitans sapientia, simul atque ad eam confugero, in hbertatem vin-

XXXIV. Hujus quidem quem modo sum exorsus, hic est inquit Antonius quoniam intellegitur non in hominum innumerabilibus personis neque in temporum varietate, sed in generum causis atque naturis omnia esse, quæ in dubium vocarentur, genera autem esse definita non solum numero, sed etiam paucitate, ut eam materiem orationis, quæ cujusque esset generis, studiosi qui essent dicendi, omnibus discriptam, instructam omatamque comprehenderent rebus dico et senten-

[146]146 Ea sua verba parient, quæ semper ornata mihi quidem videri solent, ejus modi sunt, ut ea res ipsa peperisse videatur. Ac verum quæritis, quod mihi quidem videatur — enim ahud mare possum sententiam et opinionem meam hoc instrumentum causarum et generum universorum in forum deferre debemus neque, ut quæque res quibus argumenta eruamus quæ quidem omnibus, qui ea mediocriter modo considerarint, studio adhibito et usu pertractata esse possunt sed tamen animus referendus ad ea capita ad quos sæpe jam appellavi, ex quibus omnia ad omnem orationem inventa ducuntur. Atque hoc totum nosse regiones, intra quas venere et pervestiges, quod quæras. Ubi eum locum omnem cogitatione

Modo usu rerum te

Atque omne, quod occurret atque

XXXV. Et cum ad inveniendum dicendo mus, appellemus artem, tertium non possum equidem non ingenio primas concedere, sed tamen ipsum ingenium etiam ex tarditate

Inquam, quæ cum omnibus rebus tum causis defendendis plurimum Hæc præcipue colenda nobis hæc semper adhibenda hæc quod non assequatur. Causa ut penitus, quod nota est ut adversarium attente audiamus atque ut non solum sententias, sed etiam verba omnia excipiamus, voltus denique perspiciamus omnes, qui sensus animi plerumque indicant, Id tamen dissimulanter facere, ne aliquid pro quos proponam paulo pervolvatur animus, ut penitus insinuet causam, ut cura cogitatione intentus, diligentia est ut rebus adhibeat tamquam lumen aliquod memoriam, ut vocem, ut

[160]160 Diligentia Inter ingenium quidem et diligentiam perpaulvun reliquum Ars demonstrat tantum, ubi quæras, atque ubi quod studeas invenire reliqua sunt cura, attentione animi, plectar uno verbo, quo sæpe jam sumus, diUgentia qua una virtute omnes virtutes reliquæ continentur. Nam orationis quidem copia videmus ut abundent philosophi, ut opinor — sed tu hæc, Catule, melius — nulla dant præcepta dicendi nec

Minus, quæcumque res proposita piunt, de qua copiose et abundanter loquantur.

[162]162 XXXVI. Tum Catulus Est, inquit, ut Antoni, ut plerique philosophi nulla tradant præcepta dicendi et habeant paratum tamen quid de quaque re dicant. Sed Aristoteles, quem ego maxime admiror, proposuit quosdam ex quibus omnis argumenti via non modo ad philosophorum putationem, sed etiam ad hanc, qua in causis utimur, inveniretur aquo quidem homine jam dudum, Antoni, non aberrat oratio tua, tu simiUtudine ingenii eadem vestigia etiam ipsa atque quod quidem magis simile videtur. Plus enim te operæ Græcis dedisse rebus video, quam putaramus. Tum Verum, inquit, ex me palam audire non auderes, ne minueres apud

XXXVII. Valde timide tamquam ad aliquem scopulum tuam mentem ad philosophiam quam hæc aspernata numquam Nam quondam

Pythagoreorum tum, cum hac gente magna Græcia ex quo etiam quidam Numam Pompilium, regem nostrum, Pythagoreum ferunt ante permultis quam palam semper habuerunt. Atque ego hoc ex sæpe audivi, cum dicerent pergratum Athenienses et fecisse et multis principibus quod, cum ad senatum legatos de maximis rebus mitterent, tres ætatis nobilissimos philosophos misissent, Cam eadem et Critolaum et Diogenem Itaque eos, dum Romæ essent, et a se et ab ahis quenter auditos quos tu cum haberes auctores, Antoni, miror cur philosophiæ sicut Zethus

[156]156 Pacuvianus prope bellum indixeris. Minime, inquit Antonius, ac decrevi philosophari potius, ut Neoptolemus apud Ennium Paucis nam omnino haud placet.' Sed tamen hæc est mea sententia, quam videbar exposuisse ego studia non improbo, et suspicionem apud eos, qui res judicent, oratori adversariam esse arbitror, imminuit enim et oratoris auctoritatem et orationis fidem.

[167]167 XXXVIII. Sed, ut eo revocetur, unde huc declinavit oratio, ex tribus clarissimis philosophis, quos Romam venisse videsne Diogenem eum

Qui diceret artem se tradere bene disserendi et vera ac diiudicandi, quam verbo Græco SiaXfKTtKrjv appellaret In hac arte, modo est hæc nullum est præceptum, quo modo verum

[168]168 Inveniatur, sed tantum quo modo judicetur, Nam et omne, quod eloquimur ut id aut esse dicamus aut non esse, simpliciter dictum suscipiunt rectene adjuncta et verane summa unius cujusque ad extremum compungunt

Acuminibus et multa quærendo reperiunt non modo quæ lam non possint sed etiam quibus ante exorsa, et potius detexta, prope retexantur. Hic nos Stoicus adiuvat, quoniam, quem ad modum inveniam quid dicam, non docet atque idem etiam impedit, quod et multa

Quæ negat modo posse genus sermonis non liquidum, non fusum ac profluens, sed aridum, concisum ac minutum, quod quis probabit, probabit, ut oratori tamen aptum non esse fateatur. Hæc enim nostra oratio multitudinis auribus accommodanda, ad oblectandos animos, ad impellendos, ad ea probanda, quæ non

Sed populari quadam trutina ex-

Qu. Istam artem totam dimittamus, quæ excogitandis argumentis muta nimium judicandis nimium loquax. Critolaum istum, quem cum Diogene venisse commemoras, puto plus huic nostro studio prodesse potuisse. Erat enim ab Aristotele, a cujus inventis ego videor non longe aberrare. Atque inter hunc Aristotelem, cujus illum librum, quo exposuit dicendi artes omnium superiorum, et

Quibus sua quædam de eadem arte et hos germanos hujus magistros hoc mihi visum est interesse, quod eadem acie mentis, qua rerum omnium vim naturamque viderat, hæc quoque aspexit, quæ ad dicendi artem, quam despiciebat, pertinebant autem, qui hoc solum colendum ducebant, habitarunt in hac una ratione tractanda non eadem prudentia, qua sed usu in hoc uno genere studioque majore. Carneadi vero dibiUs dicendi et varietas perquam esset optanda nobis, qui nuUam umquam disputationibus rem defendit, quam non probarit, nullam oppugnavit, quam non Sed hoc majus est quiddam, quam ab qui hæc tradunt et docent, postulandi mi

XXXIX. Ego autem, quem nunc rudem plane

Ad dicendum velim, potius tradam uno opere eandem incudem diem noctemque tundentibus, qui omnes tenuissimas particulas atque omnia minima mansa ut nutrices infantibus pueris institutus et aliquo jam imbutus usu et ingenio esse videatur, eum rapiam, ubi non seclusa ahqua acula teneatur, sed unde universum flumen erumpat qui sedes et quasi domiciHa omnium argumentorum commonstret et ea breviter

Verbisque Quid enim quo hæreat, qui omne, quod sumatur in oratione aut ad probandum aut ad refellendum aut ex sua

Atque natura aut assumi Ex sua cum aut res quæ tota quæratur, aut pars ejus aut vocabulum quod habeat aut quippiam, rem illam quod attingat extrinsecus autem, cum quæ sunt neque inhærent in natura, coUiguntur. Plicanda maiestas amplitudo ac bus popuU Romani non qui eum, qui partitione, hoc modo aut senatui parendum de salute pubUcæ aut aUud cons juum tuendum aut sua sponte faciendum aUud cons juum, superbum suum, arrogans utendum

Con siUo senatus.' Ex vocabulo, ut Carbo

[166]166 Opimius Sin ab quod rem attingat, plures sunt argumentorum sedes ac nam et conjuncta quæremus et genera et partes generibus subiectas consequentia et consentanea et quasi præcurrentia et repugnantia et causas rerum vestigabimus et ea, quæ ex causis orta sunt, et majora, paria, minora quæremus.

[167]167 XL. Ex conjunctis argumenta ducuntur pietati summa tribuenda laus est, debetis moveri, cum Q. Metellum tam pie lugere videatis.' Ex genere autem magistratus in populi Romani potestate esse debent, quid Norbanum accusas, cujus tribunatus voluntati paruit civitatis

[168]168 Ex parte autem ea, quæ est subiecta generi omnes, qui rei publicæ consulunt, cari nobis esse debent, certe in primis imperatores, quo rimi virtute, periculis, retinemus et nostram salutem et imperii dignitatem.' Ex similitudine autem feræ partus suos diligunt, qua nos in liberos nostros

[169]169 Indulgentia esse debemus At ex dissimilitudine

Barbarorum est in diem vivere, nostra consilia sempiternum tempus spectare debent.' Atque utroque in genere et similitudinis et dissimilitudinis exempla sunt ex aliorum factis aut dictis aut eventis, et fictæ narrationes sæpe ponendæ. Lam ex contrario Gracchus nefarie, præclare Opimius.'

[170]170 Ex consequentibus et ferro interfectus et tu inimicus ejus cum gladio cruento comprehensus es in ipso loco et nemo præter te visus est et causa nemini et tu semper audax, quid est quod de facinore dubitare possimus Ex consentaneis et præcurrentibus et repugnantibus, ut olim Crassus adolescens non Opimium defendisti, Carbo, idcirco te bonum civem putabunt simulasse te et aliud quid quæsisse perspicuum quod Ti. Gracchi mortem sæpe in contionibus deplorasti, quod P. Africani necis socius quod eam legem in tribunatu quod semper a bonis

[171]171 Ex causis autem rerum avaritiam tollere

Mater ejus est tollenda, luxuries.* Ex autem, quæ sunt orta de causis ærarii copiis et ad adiumenta et ad ornamenta pacis utimur,

[172]172 Vectigalibus serviamus.' Majora autem et minora et paria comparabimus ex majore bona existimatio præstat et pecunia tantopere expetitur, quanio gloria magis est expetenda ex minore ex pari ejusdem et eripere et contra rem publicam largiri pecunias.'

[173]173 Foris autem assumuntur ea, quæ non sua sed extranea sublevantur, ut hæc hoc verum est dixit enim Q. Lutatius.' Hoc falsum est habita enim quæstio Hoc sequi necesse est recito enim De quo genere toto paulo ante

XLI. Hæc, ut brevissime potuerunt, ame dicta sunt. Ut enim aurum quod esset multifariam defossum, commonstrare vellem, esse deberet, signa et notas ostenderem locorum, quibus labore, nullo inveniret has ego argumentorum novi notas, quæ mihi quærenti demon- Quod autem argumentorum genus cuique causarmn generi maxime conveniat, non est exquisitæ præscribere, sed mediocris ingenii Neque enim nunc id agimus, ut artem aliquam dicendi explicemus, sed ut doctissimis hominibus usus quasi quædam monita tradamus. His

Mente et cogitatione et omni re ad dicendum posita quod oratorem effugere non modo forensibus disceptationibus, sed omnino genere dicendi.

Vero assequetur, ut videatur, qualem se

Et animos eorum apud quos aget, ut quocumque trahere vel rapere

Profecto præterea ad dicendum requiret.

Lam videmus nequaquam reperire quid inventum tractare Tractatio autem varia esse debet, ne aut cognoscat artem qui oportet quid et id qua re ostendere et ex eisdem interdum concludere, relinquere

Alioque transire sæpe non proponere ac ratione ipsa afFerenda quid proponendum declarare deinde quod agitur, adjungas interpuncta argumentorum plerumque occulas, ne quis ea numerare ut re distinguantur, verbis confusa esse videantur.

XLII. Hæc properans ut et apud doctos et semidoctus ipse percurro, ut aliquando ad majora veniamus. Nihil est enim in dicendo, Catule, majus, quam ut faveat oratori qui audiet, utque ipse moveatur, ut impetu quodam animi et perturbatione, magis quam judicio aut regatur. Plura enim multo homines judicant odio aut amore aut cupiditate aut iracundia aut dolore aut aut spe aut timore aut errore aut aliqua permotione mentis, quam veritate aut præscripto aut norma aliqua aut formula aut legibus. Qua

Quid vobis aliud placet, ad pergamus.

Paul jun, inquit Catulus, etiam nunc deesse detur rebus, Antoni, quas exposuisti, quod

Ante explicandum, quam juuc quo te intendere. Quidnam Qui ordo argumentorum, in qua tu mihi semper deus videri soles."

[180]180 Vide quam sim, inquit, deus in genere, Catule: non hercule mihi, admonito, venisset mentem ut possis existimare me in ea, in quibus nonnunquam aliquid videor, usu solere in cendo, vel casu potius incurrere. Ac res quidem

Quam ego, quia non noram, tanquam ignotxmi hominem præteribam, tantum potest in dicendo, ut

[181]181 Ad vincendum nulla plus possit; Sed tamen mihi videris ante tempus ame rationem ordinis et ponendarum rerum requisisse. Nam ego omnem vim oratoris in argumentis et in re ipsa per se comprobanda posuissem, tempus esset jam de ordine argumentorum, et de collocatione aliquid dicere. Sed cum sint ame proposita, de uno dictum, cum de duobus rehquis dixero, tum denique de disponenda tota oratione quærendum.

[182]182 XLIII. Valet igitur multum ad vincendum probari mores et instituta et facta et vitam eorum, qui agent causas, et eorum, pro quibus, et item improbari adversariorum, animosque eorum, apud quos agetur, conci hari quam maxime ad benevolentiam, cum erga oratorem tum erga illum pro quo dicet orator. ConciHantur autem animi dignitate hominis, rebus gestis, existimatione vitæ quæ ornari possunt, modo sunt, quam nulla sunt. Sed hæc adiuvant in oratore lenitas vocis, vultus pudoris significatio/ verborum comitas quid persequare acrius, ut invitus et coactus facere videare. Facili-

Liberalitatis,mansuetudinis,pietatis, grati animi, non appetentis, non avidi, signa proferri perutile est eaque omnia, quæ proborum, demissorum, non acrium, non pertinacium, non litigiosorum, non acerborum sunt, valde benevolentiam conciliant abalienantque ab in quibus hæc non sunt itaque eadem sunt in

[183]183 Adversarios ex contrario conferenda. Sed genus hoc totum orationis in causis excellet, in quibus minus potest inflammari animus judicis acri et vehementi quadam incitatione. Non enim semper oratio quæritur, sed sæpe placida, summissa, quæ maxime commendat reos. Reos autem appello non eos modo, qui arguuntur, sed omnes, quorum de re

[184]184 Disceptatur eni molim loquebantur. Horum igitur exprimere mores oratione, justos, integros, religiosos, timidos, perferentes injuriarum,mirum quiddam valet et hoc vel in principiis vel in re narranda vel in peroranda tantam habet vim, est suaviter et cum sensu tractatum, ut sæpe plus quam causa valeat. Tantum autem sensu quodam ac ratione dicendi, ut Quasi mores oratoris effingat oratio. Genere enim quodam sententiarum et genere verborum, adhibita etiam actione leni facilitatemque significante tur, ut probi, ut bene morati, ut boni esse videantur.

Quæ quodam genere mentes judicum permovet, ut aut oderint aut aut invideant aut salvum aut metuant aut sperent aut cupiant aut abhorreant aut lætentur

Atque optandum ut aliquam permotionem animorum sua sponte ad causam datam. Enim currentem, ut quam commovere languentem. Sin aut non conetur ægro adhibere medicinam, non solum morbus

Equidem cum aggredior ancipitem causam gravem,adanimos judicum pertractandos,omni mente

Ea curaque ut quam excitanda, adiuvante natura. Sed tantam vim habet quæ recte abono poeta anima atque omnium regina rerum,' ut non modo incHnantem excipere aut stantem sed etiam adversantem ac repugnantem ut im-

XLV. Hæc sunt quæ me ludens Crassus modo

Tantum flumen gravissimorum optimorumque verborum, tam integræ tam veræ, tam novæ, tam pigmentis fucoque

Nescio de me autem causa nuUa cur apud homines prudentissimos atque amicissimos men-

Non mehereule unquam apud aut dolorem, aut misericordiam aut invidiam aut odium dicendo excitare quin commovendis

Ut enim nulla materies tam ad exardescendum quæ admoto ignem concipere nuUa mens tam ad compre-

XLVI. Ac, ne hoc magnum ac mirabile videatur hominem omni motu animi præsertim rebus magna earum sententiarum atque eorum

Quæ ad ahorum animos permovendos, oratorem ipsum magis etiam quam quemquam eorum, qui audiunt, permovet. Et ne hoc agituj non solum ingenii nostri existimatio, (nam id esset levius — quanquam, cum professus te id posse facere, quod pauci, ne quidem neglegendum gentia, quibus rebus adducti, etiam cum simos defendimus, tamen eos boni volumus haberi, existimare non possumus. Sed, ut

Ne hoc in nobis mirum esse videatur, quid potest esse tam fictum quam versus, quam scæna, quam fabulæ Tamen in hoc genere sæpe ipse ut ex persona mihi ardere hominis viderentur sponda ha dicentis Nunquam illum aspectum dicebat, quin mihi Telamon iratus furere luctu videretur. Ut idem inflexa ad miserabilem sonum voce,

Ac lugens dicere videbatur. Quæ

Cotidie cum ageret, tamen agere sine dolore non poterat, quid Pacuvium putatis scribendo animo ac remisso Fieri nuUo modo potuit. Sæpe enim audivi poetam bonum neminem — id quod a Democrito et Platone in relictum esse dicunt — sine inflammatione animorum exsistere posse, et sine quodam quasi

XLVII. Qua re existimare me ipsum, qui non heroum veteres casus fictosque luctus vellem imitari atque adumbrare dicendo, neque actor essem alienæ personæ, sed auctor meæ, cum mihi M'. Aqui hus

Retinendus quæ in causa peroranda fecerim, sine magno dolore Quem enim ego consulem imperatorem, ornatum a Senatu, ovantem Capitolium ascendisse meminissem, hunc cum debilitatum, mærentem, in summum discrimen adductum viderem, non prius sum conatus misericordiam ahis commovere, quam misericordia sum ipse captus. Sensi equidem tum magnopere moveri cum excitavi mæstum ac sordidatum senem et cum quæ Crasse, laudas, non de qua quid loquar nescio, sed motu magno animi ac dolore, ut discinderem tunicam, ut ostenderem. Ctmi C. Marius mærorem orationis meæ præsens ac sedens multum lacrimis adiuvaret, cumque ego illum crebro appellans collegam suum commendarem atque ipsum advocatum ad communem imperatorum tunam defendendam invocarem, non hæc sine meis non sine dolore magno miseratio, omniumque deorum et hominum et civium et sociorum imploratio quibus omnibus quæ ame tum sunt habita, dolor meus, non modo non sed etiam irridenda

Mea. Quam ob rem hoc vos doceo, bonus ego atque eruditus magister, ut dicendo ut ut

Quanquam quidem quid hoc doceam, qui accusando quæstore meo tantum incendium non oratione solum, sed etiam multo magis dolore dum vix conarer accedere Habueras enim tum omnia causa superiora vim, fugam, tionem, crudehtatem tribuniciam Cæpionis gravi miserabilique judicium vocabas deinde principem senatus M. Æmilium, lapide percussum esse constabat pulsum ex templo L. Cottam, T. Didium, cum intercedere

Nemo poterat negare.

XLVIII. Accedebat, ut hæc tu adolescens pro re pubHca queri summa cum dignitate existimarere ego, homo vix honeste viderer tiosum civem hominis calamitate crudelem posse defendere. Erant optimi

Bonorum virorum plenum forum, vix ut mihi tenuis quædam venia daretur quod tamen eum defenderem, qui mihi quæstor Hic ego quid dicam me artem aUquam adhibuisse Quid fecerim, narrabo placuerit, vos meam defensionem in aliquo loco reponetis.

[199]199 Omnium seditionum genera, pericula eamque orationem ex omni publicæ nostræ temporum varietate repetivi, conclusique ut dicerem,

Omnes semper molestæ seditiones fuissent, justas tamen fuisse non nullas et prope necessarias. Tum

Quæ modo Crassus commemorabat, egi neque reges ex hac civitate exigi, neque tribunos plebis creari, neque plebiscitis toties consularem potestatem minui, neque provocationem, patronam illam ac vindicem populo Romano dari sine nobilium dissensione potuisse ac, seditiones saluti huic fuissent, non continuo, quis motus populi factus esset, id C. Norbano in nefario crimine atque in fraude capitali esse ponendum. Quodsi unquam populo Romano concessum esset, ut jure concitatus videretur, id quod docebam sæpe esse concess jun, nuUam causam justiorem Tum omnem orationem traduxi et converti in crepandam Cæpionis fugam, in deplorandum timi exercitus et eorum dolorem, qui lugebant suos, oratione refricabam, et animos equitum Romanorum, apud quos tum causa agebatur, ad Q. Cæpionis odium, aquo erant propter judicia abalienati, renovabam.

[200]200 XLIX. Quod ubi sensi me in possessione ac defensionis meæ constitisse, quod et populi benevolentiam mihi conciliaram, cujus jus etiam cum seditionis conjunctione defenderam, et judicum animos totos vel calamitate vel luctu ac desiderio propinquorum vel odio proprio in Cæpionem ad causam nostram converteram, tum admiscere huic generi orationis vehementi atque atroci genus alterum, de quo ante disputavi, et mansuetudinis cœpi me pro meo sodali, qui mihi in hberum loco more majorum esse deberet, et pro mea omni fama prope fortunisque decernere mihi ad existimationem turpius, ad dolorem acerbius accidere posse, quam qui sæpe aUe nissimis ame, sed meis tamen civibus, saluti existimarer

[201]201 SodaU meo aux juum ferre non potuissem. Petebam a judicibus, ut ætati meæ, ut honoribus, ut rebus gestis, justo, pio dolore me esse afFectum viderent, concederent præsertim in causis intellexissent omnia me semper pro amicorum peric uUs, unquam pro me ipso deprecatum. Sic in jua omni defensione atque causa, quod esse in arte positum videbatur, ut de lege Appuleia dicerem, ut quid esset minuere maiestatem expU carem, perquam breviter perstrinxi atque His duabus partibus orationis, tionem, quæ minime præceptis artium sunt per-

Omnis est ame causa tractata, ut et acerrimus in Cæpionis invidia renovanda et in meis moribus erga meos necessarios declarandis mansuetissimus viderer. Ita magis animis cum quam tua, est a nobis tum

[202]202 L. Hic Sulpicius Vere hercle, inquit, Antoni,

Commemoras nam ego unquam quod tam e manibus elaberetur, quam mihi tum est elapsa

Causa. Cum enim, quem ad modum ego non judicium, sed incendium tradidissem, quod tuum principium, immortales, Qui timor! Quæ dubitatio Quanta hæsitatio tractusque verborum Ut quod unum ad ignoscendum homines dabant, te pro homine pernecessario, quæstore tuo, dicere Quam primum

[203]203 Munisti ad te audiendum viam Ecce autem, cum

Civem improbum defendenti ignoscendum propter necessitudinem arbitrarentur, serpere occulte

Nihildum suspicantibus, me vero jam pertimescente, ut illam non Norbani seditionem, sed Popuh Romani iracundiam neque eam iniustam, sed meritam ac debitam defenderes. Deinde qui locus ate prætermissus Cæpionem Ut tu

Omnia odio, misericordia miscuisti Neque hæc solum in defensione, sed etiam Scauro ceterisque meis quorum testimonia non

Sed ad eundem impetum populi confugiendo

Quæ cum abs modo commemora-

Equidem præcepta desiderabam ipsam tamen istam demonstrationem defensionum tuarum abs commemoratam doctrinam non mediocrem puto.

Atqui, Antonius, trademus etiam, quæ nos sequi dicendo quæque maxime spectare solemus docuit enim jam nos longa ususque rerum maximarum, ut quibus rebus animi hominum moverentur teneremus.

LI. Equidem primum considerare postuletne causa nam neque rebus adhibendæ sunt hæ dicendi neque animatis hominibus, ut mur quæ non commoveri. Lam^ quoniam hæc maxime sunt judicum animis, aut cumque apud quos agemus, oratione mo memoratio. Enitendum ut ostendas ea causa Invidetur enim commodis hominum sorum, autem eorum commodandi

Videndumque hoc ne, quos ob benefacta dihgi volemus, eorum laudem atque gloriam, maxime nimis videamur. Atque

A nobis ac demovere eademque hæc

Quod aut bonos aut quos minime quisque debuerit, aut rem publicam, tum non tam acerbum odium, tamen aut aut ex ipsorum aut ex communibus

Sed quoque communis ad eandem simiUtudinem perducendus.

Sed haud sciam an acerrimus longe omni jun motus nec minus virium opus ea comprimenda quam excitanda. Invident autem homines maxime paribus aut cum etiam superioribus invidetur sæpe vehementer et eo magis, intolerantius se jactant et æquabilitatem præstantia dignitatis aut fortunæ suæ transeunt quæ inflammanda sunt, maxime dicendum est non esse virtute parta, deinde etiam

Atque peccatis, tum, erunt honestiora atque graviora, tamen non esse tanta merita, quanta

[210]210 Insolentia hominis quantumque fastidium. Ad sedandum autem, magno labore, magnis pericu Hs esse parta nec ad suum commodum, sed ad aliorum esse collata; Eumque quam^ gloriam peperisse videatur, tamenetsi ea non iniqua merces tamen ea non delectari totamque abicere atque deponere omninoque perficiendum quoniam plerique sunt invidi maximeque hoc est commune vitium et pervagatum, invidetur autem præstanti florentique fortunæ, ut hæc opinio minuatur et

Excellens opinione fortuna cum laboribus et

[211]211 Miseriis permixta esse videatur. Lam misericordia movetur, qui audit, adduci potest, ut quæ de altero deplorentur, ad suas res revocet, quas aut tulerit acerbas aut timeat, aut tuens ahum crebro ad se ipsum revertatur. Ita cum singuli casus humanarum miseriarum graviter accipiuntur, dicuntur dolenter, tum et prostrata virtus maxime luctuosa Et, ut altera pars orationis, quæ probitatis commendatione boni debet speciem ut sæpe jam

Atque summissa, hæc, quæ suscipitur ab oratore ad commutandos animos atque omni ratione flectendos, intenta ac vehemens esse debet.

[212]212 LIII. Sed quædam duobus generibus, quorum alterum lene, alterum vehemens esse volumus, ad distinguendum Nam et ex qua concihamur qui audiunt, ad hanc vim acerrimam, qua eosdem excitamus,

Oportet ahquid, et ex hac nonnunquam animi ahquid inflammandum neque

UUa temperatior oratio quam qua asperitas contentionis humanitate conditur, remissio autem quadam gravitate et con-

[213]213 In utroque autem genere dicendi, et quo atque contentio quæritur, et hoc, quod ad vitam et mores accommodatur, et principia tarda sunt et exitus tamen producti esse debent. Nam neque assihendum statim ad genus abest enim totum a causa, et homines prius ipsum nec cum eam rationem ingressus

[214]214 Discedendum Non enim, argumentum, simul atque positum alterumque et tertium

Misericordiam aut invidiam aut iracundiam, simul atque commovere. Argumentum emissum adhærescit autem genus nemo Quare qui aut breviter aut summisse

Docere judicem possunt, commovere non possunt quo sunt omnia.

Lam perspicuum omnium rerum con-

Partes facultatem ex eisdem suppeditari Sed argumento resistendum aut quæ comprobandi causa sumuntur, reprehendendis, aut

AfFerendum contrariam partem, quod

Aut gravius aut æque grave. Autem, quæ aut

Causa aut permotionis vehementer aguntur, commotionibus auferenda

LIV. Suavis autem vehementer sæpe

Quæ, etiamsi omnia arte possunt, naturæ sunt propria certe neque ullam artem desiderant. In quibus tu longe mea aut esse potes nuUam artem sahs

Qua eam tu potissimum nos Ego inquit Cæsar, omni de puto posse ab homine non inurbano, quara de

Itaque cum quosdam Græcos nullam in spem veneram posse me ex aliquid discere inveni autem ridicula et salsa multa Græcorum nam et Siculi in eo genere et Rhodii et Byzantii et præter ceteros Attici excellunt sed qui ejus rationem quandam conati sunt artemque tradere, insulsi exstiterunt, ut nihil aliud eorum

[218]218 Ipsa insulsitas rideatur. Quare mihi quidem nuUo modo videtur doctrina ista res posse tradi. Etenim cum duo genera sint facetiarum, alterum æquabiliter in omni sermone fusum, altermn peracutum et breve, a veteribus superior cavillatio, hæc altera dicacitas nominata Leve nomen

[219]219 Habet utraque res quippe leve enim est totum hoc risum movere. Verum tamen, ut Antoni, multum in causis persæpe lepore et facetiis profici Sed cum in genere perpetuæ festivitatis ars non desideretur (natura enim fingit homines et creat imitatores et narratores facetos, adiuvante et voltu et voce et ipso genere sermonis), tum vero in hoc altero dicacitatis quid habet ars cum ante illud facete dictum emissum hærere debeat, quam cogitari

[220]220 Potuisse videatur Quid enim hic meus frater ab arte adiuvari potuit, cum a Philippo interrogatus quid latraret, furem se videre respondit Quid in omni oratione Crassus vel apud centumviros contra Scævolam vel contra accusatorem Brutum, cum pro Cn. Planco diceret Nam quod tu mihi tribuis, Antoni, Crasso est omnium sententia concedendum. Non enim fere quisquam reperietur contra Scævolam Curiana defensio redundavit

Temporum quæ cum

Bruto, quem oderat quem dignum contumeha utroque genere pugnavit. Quam multa de quas nuper vendiderat, quam multa de amisso patrimonio Atque minime mirum,' modo enim de excitasset et alteri de colonia Narbonensi Crassi orationem legendam dedisset, alteri de lege Servilia, et cum contraria inter sese de re publica capita contulisset, noster hic facetissime tres patris Bruti de

[224]224 Jure libellos tribus legendos dedit. Ex libro primo Forte evenit, ut in Privernati essemus.' Brute, testificatur pater se tibi Privernatem fundum reliquisse.' Deinde ex libro secundo In Albano ERAMus EGO ET Marcus filius.' Sapicns videlicet homo cum primis nostræ civitatis norat hunc gurgitem metuebat, ne, cum nihil haberet, nihil esse ei rehctum putaretur.' Tum ex libro tertio, in quo finem scribendi fecit — tot enim, ut audivi Scævolam dicere, sunt veri Bruti In Tiburti forte as- SEDiMus EGO ET Marcus fihus.' Ubi sunt hi fundi, Brute, quos tibi pater publicis commentariis consignatos reliquit Quod nisi puberem te, inquit, jam haberet, quartum librum composuisset et se etiam in balneis lotum cum scriptum reliquisset.'

[225]225 Quis est igitur, qui non fateatur, hoc lepore atque his facetiis non minus refutatum esse Brutum quam tragœdiis, quas egit idem, cum casu in eadem causa funere efferretur anus lunia Pro di immortales, quæ fait quanta vis quam inexspectata quam repentina cmn conjectis oculis, gestu omni imminenti, summa gravitate et celeritate verborum Brute, quid sedes Quid illam anum patri nuntiare vis tuo quid omnibus, quorum imagines duci vides quid majoribus tuis quid L, Bruto, qui hunc populum dominatu regio liberavit Quid te agere Cui cui gloriæ, cui virtuti studere Patrimonione augendo At id non est nobilitatis, sed fac esse, nihil superest Hbi-

[226]226 Dines totum dissipaverunt. An juri est paternum. Sed dicet te, cum ædes venderes, ne in rutis quidem et cæsis soUum paternum recepisse. An rei militari Qui nunquam castra videris An eloquentiæ quæ nuUa est in te, quicquid est vocis ac linguæ, omne in istum turpissimum calumniæ quæstum contulisti Tu lucem aspicere audes tu hos intueri tu in foro, tu in urbe, tu in civium esse conspectu Tu illam mortuam, tu imagines ipsas non perhorrescis quibus non modo imitandis, sed ne collocandis quidem locum ullum

[227]227 LVI. Sed hæc tragica atque divina faceta autem et urbana innumerabilia ex una contione meministis. Nec enim contentio major unquam nec apud populum gravior quam hujus contra collegam

Censura nuper, neque lepore et

Quare Antoni, utrumque et multum

Dicendo prodesse sæpe, et eas arte nullo modo posse JUud quidem admiror, te nobis eo genere tantum, et non hujus quoque palmam, ut ceterarum, Crasso

Tum Antonius Ego vero fecissem, interdum hoc Crasso paulum inviderem nam esse quamvis facetum atque salsum, non nimis per ipsum invidendum sed, cum omnium venustissimus et urbanissimus, omnium gravissimum et severissimum et et quod contigit

Mihi vix ferendum videbatur.

Hic cum ipse Crassus, Attamen, inquit Antonius, cum artem esse facetiarum, ullam negares, aperuisti quiddam, quod præcipiendum videretur. Haberi enim rationem oportere hominum, temporis, ne quid jocus de gravitate decerperet quod quidem primis a Crasso obser-

Sed hoc præceptum prætermittendarum

Facetiarum, cum opus nos autem quomodo utamur, cum opus quærimus, ut

Testem stultum, cupidum, levem,

[230]230 Homines audituri videbuntur. Omnino probabiliora sunt, quæ dicimus, quam quæ priores, nam et ingenii celeritas major quæ apparet in respondendo, et humanitatis est responsio, Videmur enim quieturi essemus ut in ipsa contione fere dictum est ab hoc, quod quidem facetius dictum videretur, quod non provocatus responderit. Erat autem tanta gravitas in Domitio, tanta auctoritas, ut, quod esset ab eo obiectum, dum videretur.

[231]231 LVII. Tum Sulpicius Quid igitur inquit, patiemur Cæsarem, qui, quanquam Crasso facetias concedit, tamen multo in eo studio magis ipse borat, non exphcare nobis totum genus hoc jocandi, quale et unde ducatur præsertim cum tantam vim et utihtatem et urbanitatis esse fateatur Quid inquit assentior Antonio dicenti,

[232]232 Nullam esse artem saUs Hic cum Sulpicius reticuisset Quasi vero, inquit Crassus, horum sorum, de quibus Antonius iamdiu loquitur, ars ulla

Observatio quædam ut ipse earum rerum, quæ in dicendo valent quæ eloquentes facere posset, quis esset non eloquens Quis enim hæc non vel vel certe ahquo modo posset ediscere Sed ego in his præceptis hanc vim et hanc utihtatem esse arbitror, non ut ad reperiendum, quid dicamus, arte ducamur, sed ut ea quæ natura, quæ studio, quæ exercitatione consequimur, aut recta esse confidamus aut prava intellegamus, cum, quo re-

[233]233 Ferenda didicerimus. Quare, Cæsar, ego quoque ate hoc peto, videtur, disputes de hoc toto jocandi genere, quid ne qua forte dicendi pars, quoniam hoc cœtu, atque tam accurato sermone præterita esse videatur. Ego

Non committam, defugerim, causam aliquam dem recusandi, quanquam soleo sæpe mirari eorum impudentiam, qui agunt in scena ge stimi, spectante Roscio quis enim sese commovere potest, cujus non videat Sic ego nunc, Crasso audiente, primum loquar de et docebo ut aiunt, oratorem eum, quem cum Catulus nuper

[234]234 Audisset, foenum aiebat esse oportere.' Tum

Locabatur, inquit, Catulus, præsertim cum

Dicat ut ambrosia alendus esse videatur. Verum Cæsar, audiamus, ut ad Antonii reliqua redeamus. Et Antonius Perpauca quidem mihi restant, inquit sed tamen, defessus jam labore atque itinere disputationis meæ, requiescam Cæsaris sermone quasi in aliquo peropportuno de-

LVIII. Atqui, inquit non nimis Uber ale hospitium meum dices nam te in viam, simul ac

[235]235 Perpaulum gustaris, extrudam et eiciam. Ac, ne diutius vos demorer, de omni genere, quid sentiam, perbreviter exponam. De quinque sunt,

Quod ipsum oratorem poHtum hominem odiosasque res sæpe, quas argumentis non

[237]237 Quatenus autem sint ridicula tractanda oratori, perquam diligenter videndum id quod in quarto loco quærendi posueramus. Nam nec insignis improbitas, et scelere juncta, nec rursus miseria insignis agitata ridetur facinorosos enim majore quadam quam vulnerari volunt miseros nolunt

Se forte jactant. Parcendum est autem maxime caritati hominum, ne temere in eos dicas qui diliguntur.

[238]238 LIX. Hæc igitur adhibenda est primum in jocando moderatio. Itaque ea facillime luduntur, quæ neque odio magno, neque misericordia maxima digna sunt. Quam ob rem materies omnis ridiculorum est in

Quæ sunt in vita ho minimi neque carorum neque calamitosorum, neque eorum qui ob facinus ad supplicium rapiendi videntur eaque belle agi-

[239]239 Tata ridentur. Est etiam deformitatis et corporis vitiorum bella materies ad jocandum sed quærimus idem, quod in ceteris rebus maxime quærendum quatenus. In quo non modo præcipitur, ne quid insulse, sed etiam, quid perridicule possis, vitandum est oratori utrumque, ne aut jocus aut mimicus. Quæ cujusmodi jam intellegemus, cum ad ipsa ridiculorum genera venerimus.

Duo enim sunt genera facetiarum, quorum alterum

[240]240 Re tractatur, alterum Re, quando quid, tanquam aliqua fabella narratur ut olim Crasse, Memmium, comedisse eum lacertum Largi,' cum esset cum eo Tarracinæ de amicula rixatus at tamen ate ipso tota narratio. Addidisti clausulam, tota Tarracina tum omnibus in parietibus inscriptas LLL, MM cum quæreres id quid senem quendam oppidanum dixisse Lacerat Lacertum Largi Mordax Memmius.'

[241]241 Hoc genus quam facetum, quam gans, quam oratorium, sive habeas vere, quod narrare

Quod tamen est mendaciunculis aspergendum, sive Est autem hæc hujus generis

Ut facta demonstres, ut mores de quo narres, ut sermo, ut vultus omnes exprimantur, ut

[242]242 Qui audiunt, tum geri fierique videantur. In re est item ridiculum, quod ex quadam depravata imitatione sumi solet ut idem Crassus Per tuam nobilitatem, per vestram familiam.' Quid aliud tatio Per tuas statuas vero cum et extento bracchio paululum etiam de gestu addidit, vehemen-

Risimus, Ex hoc genere est Rosciana imitatio senis Tibi ego, Antipho, has Seni imi

Cum audio. Atqui totum hoc ipso genere ridiculum, ut cautissime tractandum Mimorum

Enim ethologorum, nimia obscenitas. Orator oportet imitationem ut qui audiet, cogitet plura, quam videat præstet idem ingenuitatem et ruborem suum, verborum turpitudine rerum obscenitate vitanda.

[243]243 LX. Ergo hæc duo genera sunt quod

Re positum est quæ sunt propria perpetuarum facetiarum, quibus describuntur hominum mores, et effinguntur, ut aut re narrata aUqua, quales aliquo ad irridendum reperiantur.

[244]244 In dicto autem ridiculum est quod aut sententiæ quodam acumine movetur. Sed ut vitanda mimorum ethologorum hoc scurri hs oratori magnopere fugienda Qui distinguemus a Crasso, a Catulo, a famiharem vestrum, Granium, aut Vargulam, amicum meum Non mehercule mentem mihi quidem venit sunt enim dicaces Granio quidem nemo

Hoc, opinor, primum, ne, quotienscumque potuerit dictum necesse habeamus Pu-

Cum eum candidatus A. Sempronius cum Marco suo complexus Puer, abige claudicatione animadverti potuit, est ductum. Quid hoc Nævio ignavius severe Scipio. At in male olentem, Video me ate circumveniri,' subridicule Philippus. At utrumque genus continet verbi ad litteram immutati similitudo.

[250]250 Ex ambiguo dicta vel argutissima putantur, sed non semper in joco, sæpe etiam in gravitate versantur. Africano superiori, coronam in convivio ad caput accommodanti, cum ea sæpius rumperetur, P. Licinius Varus, Noli mirari,' inquit, non convenit caput enim magnum est laudabile et honestum. At ex eodem genere est Calvus satis

Quod dicit parum.' Ne multa nullum genus est quo non ex eodem severa et gravia sumantur.

[251]251 Atque hoc etiam animadvertendum non esse omnia ridicula faceta. Quid enim potest esse tam ridiculum, quam sannio est Sed ore, vultu, imitandis moribus, voce, denique corpore ridetur ipso. Salsum hunc possum dicere, atque non ut ejusmodi oratorem esse velim, sed ut mimum.

LXII. Quare primum genus hoc, quod risum vel maxime movet, non est nostrum morosum, superstitiosum, suspiciosum, gloriosum, stultum naturæ ridentur ipsæ quas personas agitare solemus, non Navius.

[252]252 Sustinere. Alterum genus est in imitatione admodum ridiculum, sed nobis furtim tantum quando, et cursim enim minime Tertium,

Depravatio, non digna nobis. Quartum, obsce-

Non solum non foro digna, sed vix convivio liberorum. Detractis tot rebus ex hoc oratorio loco facetiæ reliquæ sunt, quæ aut ut ante

Positæ videntur esse aut in verbo. Nam quod, quibuscumque verbis facetum tamen re continetur quod mutatis verbis salem amittit, in verbis habet leporem omnem.

[253]253 Ambigua sunt primis acuta atque in verbo non in re sed non sæpe magnum movent, magisque ut belle et dicta laudantur ut illum Titium, cum studiose luderet, et idem signa sacra noctu frangere putaretur, gregalesque, cum Campum non venisset, requirerent, excusa-

Vespa Terentius, quod eum bracchium diceret ut Africani, quod est apud Luci hum Ut tuus amicus, Crasse, Granius, non esse sex genere maxime sed movent majores. Ambiguum per se ipsum probatur quidem, ut ante vel maxime ingeniosi enim videtur vim verbi aliud atque posse ducere sed admirationem magis quam risum

[265]265 LXIII. Quæ genera percurram equidem. Sed

Esse notissimum genus, cum aliud exspectamus, aliud Hic nobismet noster error risum movet. Quod admixtum etiam ambiguum, ut apud Novium videtur contatur quanti addictus Mille nummum.'

Addidisset tantummodo Ducas esset

Genus præter exspectationem, sed quia addidit Nihil addo, ducas addito ambiguo, altero genere ut mihi quidem videtur,

Hoc tum venustissimum, cum altercatione ab adversario verbum, ex ut a Catulo Philippum, eum ipsum qui genera, de quibus doctrina quædam attendere et aucupari verba oportebit quo, ut ea quæ sint frigidiora, vitemus (etenim cavendum ne arcessitum dictum putetur), permulta tamen acute dicemus.

Alterum genus quod habet parvam verbi immutationem, quod in littera positum Græci vocant

Ut Nobiliorem, mobiliorem Cato aut, ut idem, cum cuidam dixisset Eamus deambulatum et Quid opus de Immo vero,' inquit, quid opus fuit te aut ejusdem responsio tu et adversus et aversus impudicus

[267]267 Etiam interpretatio nominis habet acumen, cum ad ridiculum convertas, quam ob rem quis vocetur ut ego nuper Nummium divisorem, ut Neoptolemum ad Trojam, illum in Campo Martio nomen invenisse. Atque hæc omnia verbo continentur.

LXIV. Sæpe etiam versus facete interponitur, vel ut vel paululum immutatus, aut ahqua pars versus, ut Statius Scauro stomachanti ex quo sunt nonnuUi, qui tuam legem de civitate natam, Crasse, dicant

Quid hoc clamoris quibus nec mater, nec Tanta istam enim superbiam. Nam in Cælio sane etiam ad causam tuum

Antoni, cum a se pecuniam profectam diceret testis et haberet filium delicatiorem, abeunte jam

Sentin senem tactum minis

[258]258 In hoc genus coniciuntur proverbia, ut illud Scipionis, cum Asellus omnes provincias stipendia merentem se peragrasse gloriaretur, Agas asellum,' et cetera. Quare ea quoque, quoniam mutatis verbis non possunt retinere eandem venustatem, non in re, sed in verbis posita ducantur.

[259]259 Est etiam in verbo positum non insulsum genus ex eo, cum ad verbum, non ad sententiam rem accipere videare ex quo uno genere totus est Tutor, mimus vetus, oppido ridiculus. Sed abeo a mimis tantum genus hujus ridiculi insigni ahqua et nota re notari volo. Est autem ex hoc genere quod tu, Crasse, nuper qui te rogasset, num molestus esset futurus, ad te bene ante lucem venisset Tu vero,' inquisti, molestus non lubebis igitur

Inquit, suscitari Et tu Certe negaram te

[260]260 Molestum futurum.' Ex eodem hoc vetus illud quod aiunt Maluginensem illum Scipionem, cum ex centuria sua renuntiaret Acidinum consulem præcoque dixisset, Dic de L. Manho Virum bonum/ inquit, egregiumque civem esse Ridicule etiam L. Nasica censori Catoni, cum

Ex animi sententia tu uxorem habes Non hercule,' ex mei animi sententia.* Hæc aut frigida sunt, aut tum cum aliud est exspectatum. Natura enim nos, ut ante noster delectat error ex quo, cum quasi decepti sumus exspectatione, ridemus.

[261]261 LXV. In verbis etiam sunt, quæ aut ex immutata oratione ducuntur, aut ex unius verbi trans-

Aut ex inversione verborum. Ex immutatione, ut olim, Rusca cum legem ferret annalem, dissuasor M. Dic M. Pinari, num, contra te dixero, mihi male dicturus ut

[262]262 Ut sementem metes,'

Ex translatione autem, cum Scipio major Corinthiis statuam poU icentibus eo ubi aliorum essent imperatorum, turmales

Invertuntur autem verba, Crassus apud M. Perpernam judicem pro Aculeone cum diceret, aderat contra Aculeonem Gratidiano L. Ælius Lamia, deformis, ut qui cum interpellaret odiose Audiamus,' inquit, pulchellum pue rura,' Crassus. Cum esset arrisum, Non potui mihi,' inquit Lamia, formam ipse fingere ingenium potui.' Tum hic, Audiamus,' inquit, disertum.' Multo etiam arrisum est vehementius.

Sunt etiam venusta, ut in gravibus sententiis,

In facetiis. Dixi enim dudum, materiam aliam esse

Aham severitatis gravium autem et jocorum

[263]263 Unam esse rationem. Ornant igitur in primis orationem verba relata contrarie, quod idem genus sæpe est etiam facetum, ut Servius Galba, cum judices L. Scribonio tribuno plebis ferret familiares suos, et dixisset Libo, Quando tandem, Galba, de triclinio tuo exibis Cum tu,' inquit, de cubiculo aheno.' A quo genere ne illud quidem plurimum distat, quod Glaucia Metello, Villam in Tiburte habes, cortem in Palatio.'

[264]264 LXVL Ac verboriun quidem genera, quæ essent faceta, dixisse me puto rerum plura sunt, eaque magis, ut dixi ante, ridentur in quibus est narratio, res sane exprimenda enim sunt et ponenda ante oculos ea quæ videantur et verisimilia, quod est proprium narrationis, et quæ sint, quod ridiculi pro-

Libo intending prosecutor on a charge of mis prium est, subturpia cujus exemplum, ut brevissimum, sane quod ante posui, Crassi de Memmio. Et ad hoc genus ascribamus etiam nar-

[265]265 Rationes apologorum trahitur etiam aUquid ex historia, ut, cum Sex. Titius se Cassandram esse diceret, Multos,' inquit Antonius, possum tuos Aiaces Oileos nominare.'

Est etiam ex similitudine, quæ aut collationem habet aut tanquam imaginem collationem, ut Gallus olim testis in Pisonem, cum innumerabilem Magio præfecto pecuniam dixisset datam, idque Scaurus tenuitate Magii redargueret Erras,' inquit, Scaure ego enim Magium non conservasse dico, sed tanquam nudus nuces legeret, in ventre abstulisse ut M. Cicero senex, hujus optimi, nostri familiaris, pater, nostros homines similes esse Syrorum venalium ut quisque optime Græce ita esse nequissimum.

[266]266 Valde autem ridentur etiam imagines, quæ fere in deformitatem, aut in aliquod vitium corporis ducuntur cum simihtudine turpioris ut meum illud in Helvium Manciam lam ostendam cujusmodi cum Ostende, quæso,' demonstravi digito pictum Gallum in Mariano scuto Cimbrico sub Novis, outraged by Ajax. Follow Conington on Æneid 46 distortum, ejecta lingua, buccis fluentibus est commotus tam Manciæ simile visum est ut cum Tito Pinario mentum dicendo intorquenti

Etiam quæ minuendi aut augendi causa ad incredibilem admirationem efFeruntur velut Crasse, in concione, ipsum magnum Memmium ut forum descendens caput ad nicem Fabii demitteret.' Ex quo genere etiam

Est quod Scipio apud Numantiam, cum stomacharetur cum C. Metello, dixisse

Quintum pareret mater asinum parituram.'

[268]268 Arguta est etiam cum parva re et sæpe verbo res obscura et latens batur, avarus et furax, sed egregie et bonus imperator, gratias ageret quod se homo inimicus consulem bello præsertim magno et gravi compilari quam venire ut Asello Africanus, obi-

Roman cienti lustrum illud infelix, Noli,' inquit, mirari enim qui te ex ærariis exemit lustrum condidit et taurum immolavit.' [Tanta suspicio est ut religione civitatem obstrinxisse videatur Mummius quod Asellum ignominia levarit.]

[269]269 LXVII. Urbana etiam dissimulatio est, cum alia dicuntur ac sentias, non genere de quo ante dixi, cum contraria dicas, ut Lamiæ Crassus, sed cum toto genere orationis severe ludas, cum aliter sentias ac loquare ut noster Scævola Septumuleio Anagnino, cui pro C. Gracchi capite erat aurum repensum, roganti ut se in Asiam præfectum duceret, Quid tibi inquit, insane tanta malorum est multitudo civium ut tibi ego hoc confirmem, Romæ manseris, te paucis annis ad maximas pecunias esse

[270]270 Venturum.' In hoc genere Fannius in Annahbus suis Africanum hunc Æmi Uanum dicit fuisse egregium et Græco eum verbo appellat sed, uti ferunt qui melius hæc norunt, Socratem opinor in hac ironia dissimulantiaque longe lepore et humanitate omnibus præstitisse. Genus est perelegans et cum gravitate salsum, cumque oratoriis dictionibus tum urbanis

[271]271 Sermonibus accommodatum. Et hercule omnia hæc quæ ame de facetiis disputantur non majora forensium actionum quam omnium sermonum condimenta

Nam quod apud Catonem — multa

Ex quibus ame exempli causa multa ponun-

Mummium tempori hominem

Quo non deceat leporem humanitatemque censor movebat eum centurionem qui ahquot post annos Maximus oppidum etiam quodammodo

Postquam rem habere emortuus. Et

Quamdiu ad aquas nunquam emortuus.

LXVIII. Genus hoc ut mimicum, sed habet nonnunquam aliquld etiam apud nos ut vel non stultus quasi stulte cum sale dicat aliquid ut Antoni, Mancia, cum audisset te censorem a M. Duronio de ambitu postulatum, Aliquando,'

[275]275 Inquit, tuum negotium agere Valde hæc ridentur, et hercule omnia, quæ a prudentibus [quasi] per dissimulationem [non intellegendi] subabsurde salseque dicuntur. Ex quo genere est etiam non videri intellegere quod intellegas ut Pontidius, Qualem existimas qui in adulterio deprehenditur

Tardum.' Ut ego, qui in delectu, Metello, cum excusationem oculorum ame — non acciperet et

[276]276 Tu igitur vides Ego quam, a porta Esquilina video villam tuam.' Ut

Nasicæ, qui cum ad poetam Ennium venisset eique ab ostio quærenti Ennium dixisset domi non esse, Nasica sensit illam domini jussu dixisse et illum intus esse paucis post diebus cum ad Nasicam venisset Ennius et eum a janua quæreret, exclamat Nasica se domi non esse tum Ennius Quid ego non cognosco vocem,' inquit, tuam Hic Nasica Homo es impudens. Ego cum te quærerem, ancillæ tuæ credidi te domi non esse tu mihi non credis

[277]277 Est bellum illud quoque ex quo qui dixit irridetur in eo ipso genere quo dixit ut, cum Q. Opimius consularis, qui adolescentulus male audisset, festivo homini Egilio, qui videretur mollior nec esset, dixis-

Quid tu, Egiha mea quando ad me venis cum tua colu et lana Non inquit, audeo, nam me ad famosas vetuit mater accedere.'

[278]278 LXIX. Salsa sunt etiam quæ habent suspicionem ridicuH absconditam, quo in genere est SicuU cui cum fami haris quidam quereretur quod diceret uxorem suam suspendisse se de amabo inquit, da mihi ex ista arbore quos seram surculos.' In eodem genere est quod Catulus dixit cuidam oratori malo qui cum in epilogo misericordiam se movisse putaret, postquam assedit, rogavit hunc videreturne misericordiam movisse ac magnam quidem,' 'neminem enim puto tam durum hercule valde movent stomachosa submorosa — non cum a moroso dicuntur tum enim non sed natura quo, ut mihi

Prætor patronum causæ dabat hospitem suum, hominem nobilem, sed admodum stultum patronum, deinde mihi neminem Movent atque sunt sed acute atque concinne cum Scaurus accusaret Rutilium ambitus cum con-

AcTUM fide Ruti hus autem Ante FACTUM, posT RELATUM,' Canius cqucs Romanus, cum Rufo exclamavit^ neutrum

LXX. Ridentur etiam Quid huic Albium Granius quod, cum tabuhs quiddam ab Albucio probatum valde absoluto Scæconsiho dando cum patrono malo cum vocem dicendo obtudisset suadebat Granius ut mulsum frigidum biberet simul ac domum Melius quam reum.' Bellum etiam

Cum quid cuique consentaneum cum Scaurus nonnuUam haberet invidiam ex eo quod Phrygionis Pompei hominis bona testamento possederat, sederetque advocatus reo

Cum funus quoddam duceretur, accusator

Magis quam quod præter exspectationem, innumerabilia sunt exempla, Appii

De lege Thoria premeretur Lucilius

Defendere Lucilium videbatur ego

Cum admurmuratum, Ah,* P. C, non ego mihi illum iniquum verum omnibus.' Ab hoc vero Crasso cum

Pisonem quod eum audisse

Ut testem omnium obrueret. Hujus

[286]286 LXXI. Sæpe etiam facete concedas adversario ipsum quod detrahit ut C. Lælius, cum quidam malo genere natus diceret indignum esse majoribus, At hercule,* inquit, tu dignus.' Sæpe etiam sententiose ridicula dicuntur, ut M. Cincius, quo die legem de donis et muneribus cum C. Cento prodisset et contumeliose Quid Cinciole quæsisset, Ut emas,' non possunt optantur ut M. Lepidus, cum ceteris in campo exercentibus in herba ipse recubisset Vellem hoc inquit, laborare.' Salsum est etiam quærentibus et quasi percontantibus, lente respondere quod nolint ut censor Lepidus cum M. Antistio Pyrgensi equum ademisset, amicique cum vociferarentur et quærerent quid patri suo responderet cur ademptum equum diceret cum optimus colonus, parcissimus, modestissimus, frugaUssimus esset Me istorum,' inquit, credere.'

[288]288 CoUiguntur a Græcis nonnulla, exsecrationes, admirationes, minationes, sed hæc ipsa nimis mihi videor in multa genera descripsisse nam quæ verbi ratione et continentur certa fere ac definita sunt quæ plerumque, ut ante laudari magis

[289]289 Quam solent hæc autem quæ sunt in re ipsa et sententia partibus sunt innumerabilia, generibus pauca exspectationibus enim decipiendis et naturis aliorum irridendis [ipsorum ridicule indicandis]^ et similitudine turpioris et dissimulatione et subabsurda dicendo et stulta reprehendendo risus moventur, que imbuendus est qui jocose volet dicere quasi natura quadam apta ad hæc genera et moribus, ut ad cujusque modi genus ridicuh vultus etiam accommodetur qui quidem quo severior est et ut in Crasse, hoc quæ dicuntur salsiora videri

[290]290 Sed jam tu, Antoni, qui hoc deversorio sermonis mei libenter acquieturum te esse tanquam in Pomptinum deverteris, neque amœnum neque salubrem locum, censeo ut diu te putes requiesse et

Reliquum conficere pergas.

Ego vero, atque hilare quidem ate acceptus, inquit, et cum doctior per tum etiam audacior factus jam ad jocandum non enim vereor ne quis me in genere leviorem jam putet, quoniam quidem tu Fabricios mihi auctores, et Africanos, Maxi-

[291]291 Mos, Catones, Lepidos Sed habetis ea quæ ex me audire, de quibus quidem accura-

Dicendum et cogitandum nam cetera faci Uora sunt, atque ex quæ dicta sunt reliqua sunt non possum, mihi pro meo jure sumo unum ut molesto aut argumento aut loco nonnunquam omnino nihil respondeam, quod forsitan aliquis jure

— Quis enim est qui id facere non possit sed tamen ego de mea nunc, non de aliorum facultate disputo, confiteorque me quæ premat res vehementius ita cedere solere ut non modo non abiecto, sed ne reiecto quidem scuto fugere videar, sed adhibere quamdam in dicendo speciem atque pompam et pugnæ similem fugam consistere vero in meo præsidio ut non fugiendi hostis sed capiendi

[295]295 Causa cessisse videar alterum est illud quod ego maxime oratori cavendum et providendum puto prosim causis elaborare soleo quam ut ne quid obsim non quin enitendum in utroque, sed tamen multo est turpius oratori nocuisse videri causæ quam non profuisse. LXXIII. Sed quid hoc loco vos inter vos, Catule An hæc ut sunt contemnenda contemnitis

Minime, inquit sed Cæsar de ipso quiddam

Me vero libente, inquit Antonius, dixerit sive refellendi causa sive quærendi.

[296]296 Tum lulius Ego mehercule, inquit, Antoni, semper qui de te oratore prædicarem, unum te in dicendo mihi videri tectissimum, propriumque hoc esse laudis tuæ, ate unquam esse dictum quod obesset pro quo diceres idque memoria teneo, cum mihi sermo cum hoc ipso Crasso multis audientibus esset institutus Crassusque plurimis verbis eloquentiam laudaret tuam, dixisse me cum ceteris tuis laudibus hanc esse vel maximam, quod non solum quod opus esset diceres sed etiam

[297]297 Quod non opus esset non diceres tum illum mihi respondere memini, cetera in te summe esse laudanda, vero improbi esse hominis et dicere quod alienum esset et noceret pro quo quisque diceret quare non eum disertum qui id non faceret videri sed improbum, qui faceret. Nunc,

Videtur, Antoni, demonstres velim quare tu hoc

Magnum putes, in causa mali facere, ut

In oratore majus esse videatur.

[298]298 LXXIV. Dicam equidem, Cæsar, inquit, quid intellegam, sed et tu, et vos omnes hoc, inquit, mementote, non me de perfecti oratoris divinitate quadam loqui sed de exercitationis et consuetudinis

Cujusdam est ingeni ac singularis cui quidem portenti simile esse visum est posse aliquem inveniri oratorem qui aliquid mali faceret dicendo obessetque

[299]299 Quem defenderet enim de se conjecturam, cujus tanta ingeni est ut neminem consulto putet quod contra se ipsum dicere sed ego non de præstanti quadam et eximia sed prope de vulgari et communi nunc disputo, Ita apud Græcos fertur quadam magnitudine atque ingeni Atheniensis Themistocles ad quem quidam doctus homo atque in primis eruditus accessisse dicitur eique artem memoriæ, quæ tum primum proferebatur, esse se traditurum cum quæsisset quidnam ars posset, dixisse illum doctorem ut omnia meminisset et Themistoclem respondisse gratius illum esse facturum se quæ quam

[300]300 Meminisse docuisset. Videsne quæ in homine acerrimi ingeni, quam potens et quanta mens fuerit qui responderit ut intellegere possemus ex

Animo quod semel esset infusum unquam

Potuisse, cum quidem fuerit optabilius

Posse potius quod meminisse noUet quam quod semel audisset vidissetve meminisse. Sed neque propter hoc Themistocli responsum memoriæ nobis opera danda non neque mea cautio timiditas in causis propter præstantem prudentiam Crassi neglegenda est uterque enim istorum non mihi attulit aliquam sed suam significavit faculta-

[301]301 Tem. Etenim permulta sunt in causis in omni parte orationis circumspicienda ne quid ofFendas, ne quo irruas sæpe aliqui testis aut non lædit aut minus lædit lacessatur; Orat reus, urgent advocati ut invehamur, ut maledicamus, denique ut interrogemus non moveor, non obtempero, non satisfacio neque tamen ullam assequor laudem, homines enim imperiti quod stulte dixeris reprehendere

[302]302 Quam quod sapienter tacueris laudare possunt. Hic quantum maU iratum, non stultum, non levem testem læseris Habet enim et voluntatem nocendi in iracundia et vim in ingenio et pondus in

Nec, hoc Crassus non committit, ideo non multi et sæpe committunt quo quidem mihi turpius videri nihil solet quam quod ex oratoris dicto aliquo aut responso aut rogato sermo sequitur Oc-

Adversariumne Immo vero,' aiunt, se

[303]303 Et eum quem defendit.' LXXV. Hoc Crassus non putat perfidia accidere posse, ego autem sæpissime video in causis aUquid mah facere homines minime malos. Quid, illud quod supra dixi, solere me dicam, fugere ea quæ valde causam meam premerent, cum non dimittunt, mediocri teme nocent cum aut adversariorum adiumenta confirmant aut ea quæ sanare nequeunt exulcerant Quid, cum personarum quas defendunt rationem non habent, quæ sunt

Non mitigant extenuando sed laudando

Mediocrene peccatum Quid, cum In quo ego non quo Hbenter male audiam sed quia causam non hbenter reUnquo nimium patiens gabam quod ministratorem non adversarium autem argumentis quid aut aperte falsum genere remotum ab usu judiciorum ac

Noceas Quid multa Omnis cura mea

Hoc semper — dicam enim sæpius

LXXVI, Itaque nunc redeo, Catule, quo tu me paulo ante laudabas, ad ordinem collocationem-

Quam natura causarum, quæ oratorum prudentia comparatur nam ut

Ante rem dicamus, deinde ut rem exponamus, vero statuamus ea quæ probandi docendi causa dicenda sunt quemadmodum componamus, maxime proprium prudentiæ. Multa enim occurrunt argumenta, multa, quæ dicendo ut contemnenda partim, etiam quid habent adiumenti, sunt nonnunquam ejusmodi ut videatur ut cum ahquo malo conjungatur quæ oportere atque ex oratione removeri equidem cum argumenta causarum, non tam ea numerare quam expendere. LXXVII. Et quoniam, quod sæpe jam rebus homines ad nostram sententiam perducimus, aut docendo aut habere hanc vim magnopere debent, ut ad eorum mentes apud quos agetur movendas docent argumentando, persuadendo tamen commovendo plurimum, quanquam maxime

Tamen ab eo quod proposueris atque agas permovendorum animorum causa sæpe utroque omnibus, habet eam causa eæque causæ sunt ad augendum ad ornandum gravissimæ atque plenissimæ quæ plurimos exitus quibus animorum impetus eorum qui audiunt aut

[313]313 Impellantur aut Atque etiam reprehendo eos qui quæ minime firma sunt ea

Quando — quod mihi nunquam placuit — plures adhibent patronos, ut quoque eorum minimum putant eum primum volunt dicere enim hoc ut eorum exspectationi qui audiunt quam celerrime succurratur satisfactum non multo plus reliqua causa laborandum, male enim se habet quæ non statim ut

[314]314 Cœpta mehor Ergo ut oratore optimus quisque, oratione firmissimum quodque primum, dum tamen utroque tene-

Ut ea quæ excellent serventur etiam ad perorandum quæ erunt mediocria — nam nusquam esse oportet locum — mediam turbam

[315]315 Atque gregem coniciantur. Hisce omnibus rebus consideratis tum denique quod primum dicendum postremum soleo quo utar exordio nam quando primum invenire nuUum mihi

Aut aut nugatorium aut vulgare aut commune. LXXVIII. Principia autem dicendi semper cum apta tum vero causarum propria debent prima enim quasi commendatio

Non equidem qui nullam huic operam dederunt, sed hominem primis disertum atque eruditum, PhiHppum, qui surgere ad dum ut quod primum verbum habiturus

Idem, cum brachium tum pugnare neque eos unde hoc

Neque dubium quin exordium cendi vehemens pugnax non sæpe debeat, sed de cemitur tamen ante congressum multa quæ non ad vulnus sed ad speciem quanto hoc magis oratione spectandum, qua non

Natura rerum omnium quod universum fundat totum repente evolvat — omnia quæ natura Hæc autem dicendo non causæ sumenda sunt causa pertemptata

Reperientur — sumentur enim ex rebus quæ ad quas sæpe oportere — momenti

Cum erunt pæne ex intima defen-

Deprompta apparebit ea non modo non LXXIX. Omne autem principium aut quæ agetur habere debebit aut aditum ad causam communitionem aut quoddam ornamentum dignitatem sed ut ædibus portione rerum præponere itaque atque commodius sed cum utendum quod plerumque aut ex reo aut ex adversario aut ex Ex reo — appello quorum — quæ cent bonvun virum, quæ quæ calamitosum, quæ misericordia dignum, quæ valeant contra falsam ex autem apud quos agetur, ut benevolos beneque quam rogando. Est quidem totam orationem confundendum nec minime extremam sed tamen multa ex eo genere gignuntur. Nam attentum monent Græci ut faciamus

Magis propria quam reliquarum partium maxime sunt cum omnia exspectant magis arguendo aut Maximam autem copiam principiorum ad judicem aut alliciendum aut tandum ex trahemus qui ad motus animorum

LXXX. Connexum autem

Principium consequenti ut non tamquam proœmium sed hærens cum omni corpore membrum Nam non cum meditati ediderunt,

Non ut Samnitium, qui vibrant hastas ante pugnam quibus pugnando utuntur, sed ut appellanda cum verbum nuUum redundat, tantum verborum quantum necesse aliquando

Opus sed sæpe obest maxime narrando, non solum quod obscuritatem sed etiam quod eam virtutem quæ maxima, ut jucunda ad persuadendum accommodata deque narrantur. Quodsi hanc brevitatem quæfere^ decem versiculis totum conficere potuisset; Quamquam hoc ipsum imus concisum est

Ut non brevitati servitum sed magis venustati.

[328]328 Quodsi fuisset in ignem imposita tamen res tota co gnosei potuisset sed et festivitatem habet narratio distincta personis et interpuncta sermonibus, et est et probabilius quod gestum esse dicas cum quemadmodum actum exponas, et multo apertius ad intellegendum est constituitur aliquando ac non brevitate percur-

[329]329 Apertam enim narrationem tam esse oportet quam cetera, sed hoc magis in hac elaborandum quod et est non esse obsciu-um in re narranda quam aut in principio aut in argumentando aut in perorando, et majore etiam periculo hæc pars orationis obscura est quam ceteræ, vel quia,

Quo in loco est dictum quid obscurius, tantum id perit quod dictum narratio obscura totam occæcat orationem, vel quod semel obscurius dixeris, dicere loco planius, narrationis unus est in causa locus. Erit autem perspicua narratio verbis ordine temporum ser-

[330]330 Vato, non interrupte narrabitur. LXXXI. Sed quando utendum aut non narratione, id est contraque nos erunt persequemur quid potuerit detrahemus, ne quod causæ noceamus Nam ad summam causæ caute an contra demonstrata

Sequitur ut causa ponatur, quo videndum quid controversiam veniat tum suggerenda sunt firmamenta causæ conjuncte con-

Quædam quæ ad probandam argumentationem ea autem confirmationem

Reprehensionem quærit sed quia neque hendi quæ contra dicuntur possunt tua conjuncta Omnia autem concludenda sunt rumque rebus augendis inflammando

Mitigando omniaque cum superioribus

Tum maxime extremo ad mentes judicum quam maxime permovendas ad nostram vocandas conferenda

Neque sane jam causa videtur cur secernamus ea præcepta quæ de suasionibus tradenda sunt aut laudationibus, sunt enim pleraque communia sed tamen suadere aut dissuadere gravissimæ mihi personæ videtur nam

Consilium suum de maximis rebus probare, oratione persuadere LXXXII. Atque hæc senatu minore apparatu agenda sunt gravitatem, varietatemque Ergo suadendo optabiHus quam nam qui quid interdum magis sequatur Nemo expetendam maxime dignitatem, sed plerumque cum subest timor ea neglecta ne autem hominum aut utrum cohortatione aut commemoratione aut spem aut metum aut ad cupiditatem aut ad gloriam

Autem quia maxima quasi scæna dicendi genus excitemur habet enim multitudo vim quandam talem quemadmodum eloquens non Et cum populares animi dictum aut hominum

Motu suæ aut metus mul infirmum sed nonnunquam Nullo autem

LXXXIV. Exposui fere ut potui vobis utroque genere causarum quæ sequi solerem, quæ fugere, quæ spectare quaque omnino causis ratione ver-

Nec tertium laudationum genus secreveram sed quia multa sunt orationum genera et graviora et majoris copiæ de quibus nemo fere præciperet, et quod nos laudationibus non multum soleremus, totum hunc segregabam locum. Enim Græci magis legendi et delecta-

Aut hominis ornandi quam hujus causa laudationes scriptitaverunt quorum sunt quibus Themistocles, Aristides, Agesilaus, Epaminondas, Philippus, Alexander que laudantur nostræ laudationes quibus foro utimur aut testimonii brevitatem habent nudam atque inornatam aut scribuntur ad funebrem contionem, quæ ad lau dera minime accommodata Sed tamen, quoniam utendum aliquando, nonnunquam etiam scribendum, velut Q. Tuberoni Africanum avunculum laudanti C. Læhus ut nosmet omandi causa Græcorum more quos velimus laudare possimus, a

[342]342 Nobis quoque tractatus hic Perspicuum igitur esse in homine optanda, laudanda genus, forma, opes, divitiæ, cetera quæ tuna^ dat aut extrinsecus aut corpori, non habent se veram laudem, quæ deberi virtuti uni putatur sed tamen quod ipsa virtus in earum rerum usu ac moderatione maxime cernitur, tractanda in laudationibus etiam hæc sunt naturæ et fortunæ bona, in quibus est summa laus non extulisse se in potestate, non fuisse insolentem in pecunia, non se prætulisse propter abundantiam fortunæ, ut opes et copiæ non superbiæ videantur ac Ubi dini sed bonitati ac moderationi facultatem et materiam

[343]343 Dedisse. Virtus autem, quæ est per se ipsa lauda-

Et sine qua laudari potest, tamen habet plures partes, quarum est ad laudationem aptior. Sunt enim aliæ virtutes quæ videntur in moribus hominum et quadam comitate ac beneficentia positæ, aliæ quæ in ingeni aUqua facultate aut animi magnitudine ac robore nam clementia,

Benignitas, fortitudo in periculis com-

[344]344 Munibus jucunda est auditu in laudationibus, omnes enim hæ virtutes non tam qui eas habent quam generi hominum fructuosæ putantur sapientia et magnitudo animi qua omnes res humanæ tenues ac pro nihilo putantur et in excogitando quædam ingeni et ipsa eloquentia admirationis habent non minus, jucunditatis minus ipsos enim magis videntur quos laudamus quam apud quos laudamus ornare ac Sed tamen laudando jungenda sunt etiam hæc genera virtutum, ferunt enim aures hominum cum quæ jucunda

LXXXV. Et quoniam singularum virtutum sunt genus vim nomen accommodabuntur. Sima autem eorum factorum habetur quæ præmio quæ vero etiam cum labore ac ipsorum, hæc habent uberrimam copiam ad laudan præmia, gestæ hominum comprobatæ

Ipsam deorum immortalium laudationis Sumendæ autem erunt aut magnitudine præstabiles aut novitate primæ aut genere ipso singulares neque enim parvæ neque usitatæ neque vulgares admira-

[348]348 Tione aut omnino laude dignæ Est etiam cum præstantibus comparatio laudatione præclara. De quo genere libitum mihi paulo plura quam ostenderam non tam propter usum forensem, qui ame omni hoc mone quam ut hoc laudationes virtutum omnium cognitionem qua laudatio

[349]349 Non esse necessariam. Lam vituperandi præcepta ex sumenda esse perspicuum

Simul ante nec bonum virum proprie et copiose laudari virtutum nec improbum notari ac vituperari sine vitiorum cognitione laudandi et vituperandi sæpe nobis utendum omni genere causarum.

[350]350 Habetis, de inveniendis rebus disponendisque quid sentiam adjungam etiam de memoria, ut labore Crassum levem neque quidquam ahud de quo

Relinquam ea quibus hæc exomentur. Enim te cognitum jam artificem aliquandoque evolutum integumentis dissimulationis tuæ nudatumque perspicio et quod mihi aut quod non multum relinquis, percommode estque mihi gratum.

[351]351 Lam istuc quantum ego reliquerim, inquit Antonius, in tua potestate enim vere me^ agere volueris, omnia rehnquo sin dissimulare, tu quemadmodum his satisfacias Sed, ut ad rem redeam, non sum tanto ego, inquit, ingenio quanto Themistocles ut obUvionis artem quam memoriæ malim gratiamque habeo Simonidi Cio quem primum ferunt artem memoriæ protulisse.

[352]352 Dicunt enim cum cenaret Crannone in Thess aha Simonides apud Scopam fortunatum hominem et nobilem cecinissetque id carmen quod in eum scrip-

In quo multa ornandi causa poetarum more in Castorem scripta et Pollucem fuissent, nimis illum sordide Simonidi dixisse se dimidium ejus quod pactus esset pro carmine daturum reliquum a suis Tyndaridis quos æque laudasset peteret

[353]353 Videretur. Paulo post esse ferunt nuntiatum Simonidi ut prodiret juvenes stare ad januam duos quosdam qui eum magnopere evocarent surrexisse juum, prodisse, vidisse neminem hoc interim spatio conclave juud ubi epularetur Scopas concidisse ea ruina ipsum cum cognatis oppressum suis inte russe quos cum humare neque possent internoscere modo, Simonides ex eo quod meminisset quo eorum quisque cubuisset demonstrator uniuscujusque sepeliendi hac tum

Admonitus ordinem maxime qui memoriæ lumen Itaque qui hanc partem ingeni exercerent capiendos ea quæ memoria tenere effingenda animo atque locorum ordo conservaret, autem rerum

Uteremur. LXXXVII. Qui autem

Animo sententias omnem descriptum verborum apparatum audire eum unde eum

Respondendum ut non infundere aures tuas orationem sed animo videantur Itaque qui memoria vigent quid quatenus quomodo quid responderint, quid

[366]366 Multa ab audita meminerunt. Quare

Equidem hujus boni naturam esse principem,

Earum rerum de quibus ante locutus sum omnium sed hæc tota imago quædam similitudo habet hanc vim, non ut totum ahquid cujus pars nuUa pariat procreet, verum ut ea quæ sunt orta jam nobis procreata educet atque confirmet verumtamen neque tam memoria quisquam ut non notatisque rebus ordinem verborum omnium aut sententiarum complectatur neque vero tam hebeti ut hac consuetudine exercitatione adiuvetur. Vidit enim hoc prudenter Simonides

Ahus quis ea maxime animis

Quæ essent a sensu atque impressa acerrimum autem ex omnibus sensibus sen simi videndi quare faciUime animo teneri posse ea quæ perciperentur auribus aut cogitatione etiam commendatione oculorum animis traderentur ut cæcas ab aspectus remotas conformatio quædam imago notaret ut ea quæ cogitando complecti vix possemus intuendo quasi teneremus. His autem formis atque bus, omnibus quæ sub aspectum veniunt sede^ opus etenim corpus non Quare (ne re nota pervulgata multus modicis imaginibus autem agentibus, acribus, quæ occurrere celeriterque percutere animum possint quam facultatem et exer-

Dabit, ex qua consuetudo gignitur, et similium verborum conversa et immutata casibus aut traducta ex parte ad genus notatio et unius verbi imagine totius sententiæ informatio pictoris cujusdam summi ratione et modo formarum varietate locos

[359]359 Gu entis. LXXXVIII. Sed verborum memoria, quæ minus est nobis necessaria, majore imaginum varietate distinguitur multa enim sunt verba quæ quasi

Connectunt membra orationis quæ formari similitudine nulla possunt eorum fingendæ nobis sunt imagines quibus semper utamur rerum memoria propria est oratoris eam singulis personis bene

Notare possumus ut sententias imaginibus,

[360]360 Ordinem comprehendamus. Neque verum est quod ab inertibus opprimi memoriam imaginum pondere et obscurari etiam id quod per se natura tenere potuisset enim ego summos homines et divina prope memoria, Athenis Charmadam, in Asia, quem vivere hodie aiunt, Scepsium Metrodorum, quorum uterque tanquam htteris in cera se aiebat imaginibus in quos haberet quæ meminisse vellet perscribere. Quare hac xerim nam istorum minus me movere causa me ad hanc mihi loquacitatem im-

LXXXIX. Nos etenim pro me hoc pro meo respondeo, non modo ignoscimus sed dihgimus magnamque habemus gratiam cum humanitatem agnoscimus tuam, tum admiramur istam copiam. Equidem etiam hoc me assecutum quod magno sum admiratione Ube ratus quod cum semper eo minus eloquentiam tuam multo magis virtutem et diligentiam admiror et simul gaudeo judicium animi mei comprobari quod semper statui neminem sapientiæ laudem et eloquentiæ sine summo studio et labore et doctrina consequi posse. Sed tamen quidnam est quod fore ut ignosceremus cognossemus quæ te causa sermonem impu-

Quæ est enim causa quod nobis et horum adolescentium studio, qui te attentissime audierunt, morem gerere

[364]364 Tum Adimere, inquit, omnem recusationem Crasso volui quem ego paulo ante sentiebam^ pudentius vel nolo enim dicere de tam suavi homine ad hoc genus sermonis accedere. Quid enim poterit dicere Consularem se esse hominem et censorium Eadem nostra causa An ætatem Quadriennio minor An se hæc nescire Quæ ego quæ cursim quæ operis, ut aiunt, a puero, summo studio, summis doctoribus. Nihil dicam de ingenio, cui par nemo etenim me dicentem qui audiret, nemo unquam tam despiciens quin speraret aut mehus aut eodem modo se posse dicere Crasso dicente nemo tam arrogans, qui simi Uter se unquam dicturum esse confideret. Quam ob rem ne frustra

Venerint, te aH quando, Crasse, audiamus. Antoni, quæ sunt longe quid mihi tandem Dicam enim amicissimi homines, quod sæpe ego doctos homines, quid sæpe immo nonnunquam, sæpe enim qui qui puer forum venerim neque inde unquam quam bam, Athenis cum essem doctissimos Asia istum ipsum Scepsium Metrodorum cum de termissum, non essem tam inurbanus pæne humanus ut eo gravarer quod vos cupere sentirem.

Neque eam laudem ex qua eloquentia nomen suum invenit.

Verba inquit Crassus, mihi Antonius, rem ipse sumpsit. Est nobis, inquit, causa cur te audire cupiamus quod causa non est cur recuses.

Et Catulus Quid quod inquit, Crasse, hodie apud te maneremus te morem nobis esse gesturum, nihilne ad fidem tuam putas pertinere

Tum Cotta ridens Possem inquit, Crasse, concedere sed vide ne quid Catulus attulerit re- Ugionis hoc opus censorium id autem committere vide^ quam homini censorio conveniat.

Agite vero, ut Sed nunc quidem, quoniam est id temporis, surgendum censeo et requiescendum post meridiem, vobis est commodum, loquemur ahquid, forte in crastinum

Omnes se vel statim vel ipse post meridiem mallet, quam primum tamen audire dixerunt.

Index