Battare, cycneas repetamus carmine voces: divisas iterum sedes et rura canamus, rura quibus diras indiximus, impia vota. Ante lupos rapient hædi, vituli ante leones, delphini fugient pisces, aquilæ ante columbas et conversa retro rerum discordia gliscet; Multa prius fient quam non mea libera avena: montibus et silvis dicam tua facta, Lycurge. Impia. Trinacriæ sterilescant gaudia vobis nec fecunda, senis nostri felicia rura, semina parturiant segetes, non pascua colles, non arbusta novas fruges, non pampinus uvas, ipsæ non silvæ frondes, non flumina montes. Rursus et hoc iterum repetamus, Battare, carmen: effetas Cereris sulcis condatis avenas, pallida flavescant æstu sitientia prata, immatura cadant ramis pendentia mala, desint et silvis frondes et fontibus umor, nec desit nostris devotum carmen avenis. Hæc Veneris vario florentia serta decore, purpureo campos quæ pingunt verna colore (hinc auræ dulces, hinc suauis spiritus agri), mutent pestiferos æstus et tætra venena; Dulcia non oculis, non auribus ulla ferantur. Sic precor, et nostris superent hæc carmina votis: ludimus et multum nostris cantata libellis, optima silvarum, formosis densa virectis, tondemus virides umbras, nec læta comantis jactabis mollis ramos inflantibus auris (nec mihi sæpe meum resonabit, Battare, carmen), militis impia cum succedet dextera ferro formosæque cadent umbræ, formosior illis ipsa cades, veteris domini felicia ligna; Nequiquam: nostris potius devota libellis ignibus ætheriis flagrabit. Juppiter (ipse Juppiter hanc aluit), cinis hæc tibi fiat oportet. Thræcis tum Boreæ spirent immania vires, Eurus agat mixtam furva caligine nubem, Africus immineat nimbis minitantibus imbrem, cum tu, cyaneo resplendens æthere, silva, non iterum dices crebro tua lydia dixti. Vicinas flammæ rapiant ex ordine vitis, pascantur segetes, diffusis ignibus auras transvolet, arboribus conjungat et ardor aristas. Pertica qua nostros metata est impia agellos, qua nostri fines olim, cinis omnia fiat. Sic precor, et nostris superent hæc carmina votis: undæ, quæ vestris pulsatis litora lymphis, litora, quæ dulcis auras diffunditis agris, accipite has voces: migret Neptunus in arva fluctibus et spissa campos perfundat harena; Qua Vulcanus agros pastus Jovis ignibus arcet, barbara dicatur Libycæ soror altera Syrtis. Tristius hoc, memini, revocasti, Battare, carmen: nigro multa mari dicunt portenta natare, monstra repentinis terrentia sæpe figuris, cum subito emersere furenti corpora ponto; Hæc agat infesto Neptunus cæca tridenti atrum convertens æstum maris undique ventis et fuscum cinerem canis exhauriat undis. Dicantur mea rura ferum mare (nauta caveto), rura quibus diras indiximus, impia vota. Si minus hæc, Neptune, tuas infundimus auris, Battare, fluminibus tu nostros trade dolores: nam tibi sunt fontes, tibi semper flumina amica. Nil est quod perdam ulterius: merita omnia ditis. Flectite currentis lymphas, vaga flumina, retro, flectite et adversis rursum diffundite campis; Incurrant amnes passim rimantibus undis nec nostros servire sinant erronibus agros. Dulcius hoc, memini, revocasti, Battare, carmen: emanent subito sicca tellure paludes, et metat hic juncos, spicas ubi legimus olim, coculet arguti grylli cava garrula rana. Tristius hoc rursum dicit mea fistula carmen: præcipitent altis fumantes montibus imbres et late teneant diffuso gurgite campos, qui dominis infesta minantes stagna relinquant. Cum delapsa meos agros pervenerit unda, piscetur nostris in finibus advena arator, advena, civili qui semper crimine crevit. O male devoti, prætorum crimina, agelli, tuque inimica tui semper Discordia civis, exsul ego indemnatus egens mea rura reliqui, miles ut accipiat funesti præmia belli? Hinc ego de tumulo mea rura novissima visam, hinc ibo in silvas: obstabunt jam mihi colles, obstabunt montes, campos audire licebit: “dulcia rura valete et Lydia dulcior illis et casti fontes et, felix nomen, agelli.” Tardius, a, miseræ descendite monte capellæ (mollia non iterum carpetis pabula nota) tuque resiste pater: et prima novissima nobis. Intueor campos: longum manet esse sine illis. Rura valete iterum tuque, optima Lydia, salve. Sive eris et si non mecum morieris utrumque. Extremum carmen revocemus, Battare, avena: dulcia amara prius fient et mollia dura, candida nigra oculi cernent et dextera læva, migrabunt casus aliena in corpora rerum, quam tua de nostris emigret cura medullis. Quamuis ignis eris, quamuis aqua, semper amabo: gaudia semper enim tua me meminisse licebit.
Invideo vobis, agri formosaque prata, hoc formosa magis, mea quod formosa puella et vobis tacite nostrum suspirat amorem; Vos nunc illa videt, vobis mea Lydia ludit, vos nunc alloquitur, vos nunc arridet ocellis, et mea submissa meditatur carmina voce, cantat et interea, mihi quæ cantabat in aurem. Invideo vobis, agri: discetis amare. O fortunati nimium multumque beati, in quibus illa pedis nivei vestigia ponet aut roseis viridem digitis decerpserit uvam (dulci namque tumet nondum vitecula Baccho) aut inter varios, Veneris stipendia, flores membra reclinarit teneramque illiserit herbam et secreta meos furtim narrabit amores. Gaudebunt silvæ, gaudebunt mollia prata et gelidi fontes, aviumque silentia fient, tardabunt rivi labentes currite lymphæ, dum mea jucundas exponat cura querelas. Invideo vobis, agri: mea gaudia habetis, et vobis nunc est mea quæ fuit ante voluptas. At male tabescunt morientia membra dolore et calor infuso decedit frigore mortis, quod mea non mecum domina est: non ulla puella doctior in terris fuit aut formosior, ac, si fabula non vana est, tauro Jove digna vel auro (Juppiter, avertas aurem) mea sola puella est. Felix taure, pater magni gregis et decus, a te vaccula non umquam secreta cubilia captans frustra te patitur silvis mugire dolorem. Et pater hædorum felix semperque beate, sive petis montes præruptos saxa pererrans sive tibi silvis nova pabula fastidire sive libet campis: tecum tua læta capella est. Et mas quodcumque est, illi sua femina juncta interpellatos numquam ploravit amores. Cur non et nobis facilis, natura, fuisti? Cur ego crudelem patior tam sæpe dolorem? Sidera per viridem redeunt cum pallida mundum inque vicem phœbe currens atque aureus orbis, Luna, tuus tecum est: cur non est et mea mecum? Luna, dolor nosti quid sit: miserere dolentis. Phœbe, recens in te laurus celebravit amorem, et quæ pompa deum (nisi silvis fama locuta est, omnia vos estis) secum sua gaudia gestat aut inspersa videt mundo; Quæ dicere longum est. Aurea quin etiam cum sæcula voluebantur, condicio similis fuerat mortalibus illis. Hæc quoque prætereo: notum Minoidos astrum quæque virum virgo sicut captiva secuta est. Lædere, cælicolæ, potuit vos nostra quid ætas, condicio nobis vitæ quo durior esset? Ausus egon primus castos violare pudores sacratamque meæ vittam temptare puellæ immatura mea cogor nece soluere fata? Istius atque utinam facti mea culpa magistra prima foret! Letum vita mihi dulcius esset. Non mea, non ullo moreretur tempore fama, dulcia cum Veneris furatus gaudia primus dicerer atque ex me dulcis foret orta voluptas. Nunc mihi non tantum tribuerunt impia vota auctor ut occulti noster foret error amoris: Juppiter ante, sui semper mendacia factus, cum Junone, prius conjunx quam dictus uterque est, gaudia libavit dulcem furatus amorem. Et mœchum tenera gavisa est lædere in herba purpureos flores, quos insuper accumbebat, grandia formoso supponens gaudia collo (tum, credo, fuerat Mavors distentus in armis, nam certe Vulcanus opus faciebat, et illi tristi turpabat malas fuligine barbam). Non Aurora novos etiam ploravit amores atque rubens oculos roseo celavit amictu? Talia cælicolæ. Numquid minus aurea proles? Ergo quod deus atque heros, cur non minor ætas? Infelix ego, non illo qui tempore natus, quo facilis natura fuit. Sors o mea læva nascendi miservmque genus, quo sera libido est. Tantum vita meæ cordis fecere rapinam, ut maneam quod vix oculis cognoscere possis.
Lusimus, Octavi, gracili modulante Thalia atque ut araneoli tenuem formavimus orsum; Lusimus: hæc propter culicis sint carmina docta, omnis et historiæ per ludum consonet ordo notitiæque ducum voces, licet invidus adsit. Quisquis erit culpare jocos musamque paratus, pondere vel culicis levior famaque feretur. Posterius graviore sono tibi musa loquetur nostra, dabunt cum securos mihi tempora fructus, ut tibi digna tuo poliantur carmina sensu. Latonæ magnique Jovis decus, aurea proles, Phœbus erit nostri princeps et carminis auctor et recinente lyra fautor, sive educat illum Arna Chimæræo Xanthi perfusa liquore seu decus Asteriæ seu qua Parnasia rupes hinc atque hinc patula præpandit cornua fronte Castaliæque sonans liquido pede labitur unda. Quare, Pierii laticis decus, ite, sorores Naides, et celebrate deum ludente chorea. Et tu, sancta Pales, ad quam ventura recurrunt agrestum bona fetura; Sit cura tenentis ærios nemorum cultus silvasque virentes: te cultrice vagus saltus feror inter et antra. Et tu, cui meritis oritur fiducia chartis, Octavi venerande, meis adlabere cœptis, sancte puer, tibi namque canit non pagina bellum triste Jovis ponitque acies quibus horruit olim Phlegra, Giganteo sparsa est quæ sanguine tellus, nec Centaureos Lapithas compellit in enses; Urit Ericthonias Oriens non ignibus arces, non perfossus Athos nec magno vincula ponto jacta meo quærent jam sera volumine famam, non Hellespontus pedibus pulsatus equorum, Græcia cum timuit venientis undique Persas; Mollia sed tenui decurrens carmina versu viribus apta suis Phœbo duce ludere gaudet. Hoc tibi, sancte puer; Memorabilis et tibi certet gloria perpetuum lucens mansura per ævum, et tibi sede pia maneat locus, et tibi sospes debita felices memoretur vita per annos, grata bonis lucens. Sed nos ad cœpta feramur. Igneus ætherias jam sol penetrabat in arces candidaque aurato quatiebat lumina curru, crinibus et roseis tenebras Aurora fugarat: propulit e stabulis ad pabula læta capellas pastor et excelsi montis juga summa petivit, lurida qua patulos velabant gramina colles. Jam silvis dumisque vagæ, jam vallibus abdunt corpora, jamque omni celeres e parte vagantes tondebant tenero viridantia gramina morsu. Scrupea desertas hærebant ad cava rupes, pendula proiectis carpuntur et arbuta ramis, densaque virgultis avide labrusca petuntur. Hæc suspensa rapit carpente cacumina morsu vel salicis lentæ vel quæ nova nascitur alnus, hæc teneras fruticum sentes rimatur, at illa imminet in rivi præstantis imaginis undam. O bona pastoris (si quis non pauperis usum mente prius docta fastidiat et probet illis somnia luxuriæ spretis) incognita curis quæ lacerant avidas inimico pectore mentes. Si non Assyrio fuerint bis lota colore Attalicis opibus data vellera, si nitor auri sub laqueare domus animum non angit avarum picturæque decus, lapidum nec fulgor in ulla cognitus utilitate manet, nec pocula gratum Alconis referent Bœthique toreuma, nec Indi conchea baca maris pretio est, at pectore puro sæpe super tenero prosternit gramine corpus, florida cum tellus, gemmantis picta per herbas, vere notat dulci distincta coloribus arva; Atque illum calamo lætum recinente palustri otiaque invidia degentem et fraude remota pollentemque sibi viridi cum palmite lucens Tmolia pampineo subter coma velat amictu. Illi sunt gratæ rorantes lacte capellæ et nemus et fecunda Pales et vallibus intus semper opaca novis manantia fontibus antra. Quis magis optato queat esse beatior ævo quam qui mente procul pura sensuque probando non avidas agnovit opes nec tristia bella nec funesta timet validæ certamina classis nec, spoliis dum sancta deum fulgentibus ornet templa vel evectus finem transcendat habendi, adversum sævis ultro caput hostibus offert? Illi falce deus colitur non arte politus, ille colit lucos, illi Panchaia tura floribus agrestes herbæ variantibus adsunt, illi dulcis adest requies et pura voluptas, libera, simplicibus curis: huic imminet, omnis derigit huc sensus, hæc cura est subdita cordi, quolibet ut requie victu contentus abundet jucundoque liget languentia corpora somno. O pecudes, o Panes et o gratissima tempe fontis Hamadryadum, quarum non divite cultu æmulus Ascræo pastor sibi quisque poetæ securam placido traducit pectore vitam. Talibus in studiis baculo dum nixus apricas pastor agit curas et dum non arte canora compacta solitum modulatur harundine carmen, tendit inevectus radios Hyperionis ardor lucidaque ætherio ponit discrimina mundo, qua jacit Oceanum flammas in utrumque rapaces. Et jam compellente vagæ pastore capellæ ima susurrantis repetebant ad vada lymphæ quæ subter viridem residebant cærula muscum. Jam medias operum partes evectus erat sol, cum densas pastor pecudes cogebat in umbras. Ut procul aspexit luco residere virenti, Delia diva, tuo, quo quondam victa furore venit Nyctelium fugiens Cadmeis Agave, infandas scelerata manus et cæde cruenta, quæ gelidis bacchata jugis requievit in antro posterius pœnam nati de morte datura; Hic etiam viridi ludentes Panes in herba et Satyri Dryadesque chorus egere puellæ Naiadum in cœtu. Non tantum Œagrius Hebrum restantem tenuit ripis silvasque canendo quantum te, pernix, remorantem, diva, chorea multa tuo lætæ fundentes gaudia vultu, ipsa loci natura domum resonante susurro quis dabat et dulci fessas refovebat in umbra. Nam primum prona surgebant valle patentes æriæ platanus, inter quas impia lotos, impia, quæ socios Ithaci mærentis abegit, hospita dum nimia tenuit dulcedine captos. At, quibus ignipedum curru proiectus equorum ambustus Phæthon luctu mutaverat artus, Heliades, teneris implexæ bracchia truncis, candida fundebant tentis velamina ramis. Posterius cui Demophoon æterna reliquit perfidiam lamentandi mala; Perfide multis, perfide Demophoon et nunc deflende puellis. Quam comitabantur, fatalia carmina, quercus, quercus ante datæ Cereris quam semina vitæ (illas Triptolemi mutavit sulcus aristis). Hic magnum Argoæ navi decus addita pinus proceros decorat silvas hirsuta per artus ac petit æriis contingere motibus astra. Ilicis et nigræ species nec læta cupressus umbrosæque manent fagus hederæque ligantes bracchia, fraternos plangat ne populus ictus, ipsæque ascendunt ad summa cacumina lentæ pinguntque aureolos viridi pallore corymbos. Quis aderat veteris myrtus non nescia fati. At volucres patulis residentes dulcia ramis carmina per varios edunt resonantia cantus. His suberat gelidis manans e fontibus unda, quæ levibus placidum rivis sonat orta liquorem; Et quaqua geminas avium vox obstrepit aures, hac querulæ referunt voces quis nantia limo corpora lympha fovet; Sonitus alit æris echo, argutis et cuncta fremunt ardore cicadis. At circa passim fessæ cubuere capellæ excelsis subter dumis, quos leniter adflans aura susurrantis poscit confundere venti. Pastor, ut ad fontem densa requievit in umbra, mitem concepit proiectus membra soporem, anxius insidiis nullis, sed lentus in herbis securo pressos somno mandaverat artus. Stratus humi dulcem capiebat corde quietem, ni Fors incertos jussisset ducere casus. Nam solitum voluens ad tempus tractibus isdem immanis vario maculatus corpore serpens, mersus ut in limo magno subsideret æstu, obvia vibranti carpens, gravis ære, lingua squamosos late torquebat motibus orbes: tollebant auræ venientis ad omnia visus. Jam magis atque magis corpus revolubile voluens (attollit nitidis pectus fulgoribus et se sublimi cervice caput, cui crista superne edita purpureo lucens maculatur amictu aspectuque micant flammarum lumina torvo) metabat sese circum loca, cum videt ingens adversum recubare ducem gregis. Acrior instat lumina diffundens intendere et obvia torvus sæpius arripiens infringere, quod sua quisquam ad vada venisset. Naturæ comparat arma: ardet mente, furit stridoribus, intonat ore, flexibus eversis torquentur corporis orbes, manant sanguineæ per tractus undique guttæ, spiritibus rumpit fauces. Cui cuncta parantur, parvulus hunc prior umoris conterret alumnus et mortem vitare monet per acumina; Namque, qua diducta genas pandebant lumina gemmis, hac senioris erat naturæ pupula telo icta levi, cum prosiluit furibundus et illum obtritum morti misit, cui dissitus omnis spiritus et cessit sensus. Tum torva tenentem lumina respexit serpentem comminus; Inde impiger, exanimis, vix compos mente refugit et validum dextra detraxit ab arbore truncum (qui casus sociarit opem numenue deorum prodere sit dubium, valuit sed vincere talis horrida squamosi voluentia membra draconis) atque reluctantis crebris fœdeque petentis ictibus ossa ferit, cingunt qua tempora cristæ; Et quod erat tardus somni languore remoti nescius aspiciens timor obcæcaverat artus, hoc minus implicuit dira formidine mentem. Quem postquam vidit cæsum languescere, sedit. Jam quatit et biiuges oriens Erebeis equos nox et piger aurata procedit Vesper ab Œta, cum grege compulso pastor duplicantibus umbris vadit et in fessos requiem dare comparat artus. Cujus ut intravit levior per corpora somnus languidaque effuso requierunt membra sopore, effigies ad eum culicis devenit et illi tristis ab eventu cecinit convicia mortis. “Quis” inquit “meritis ad quæ delatus acerbas cogor adire vices! Tua dum mihi carior ipsa vita fuit vita, rapior per inania ventis. Tu lentus refoves jucunda membra quiete ereptus tætris e cladibus, at mea manes viscera Lethæas cogunt transnare per undas. Præda Charonis agor. Viden ut flagrantia tædis limina collucent infestis omnia templis! Obvia Tisiphone, serpentibus undique compta, et flammas et sæva quatit mihi verbera; Pone Cerberus (ut diris flagrant latratibus ora!), anguibus hinc atque hinc horrent cui colla reflexis sanguineique micant ardorem luminis orbes. Heu, quid ab officio digressa est gratia, cum te restitui superis leti jam limine ab ipso? Præmia sunt pietatis ubi, pietatis honores? In vanas abiere vices. Et rure recessit Justitia et prior illa Fides. Instantia vidi alterius, sine respectu mea fata relinquens. Ad pariles agor eventus: fit pœna merenti. Pœna sit exitium, modo sit dum grata voluntas. Existat par officium. Feror avia carpens, avia Cimmerios inter distantia lucos, quem circa tristes densentur in omnia pœnæ. Nam vinctus sedet immanis serpentibus Otos, devinctum mæstus procul aspiciens Ephialten, conati quondam cum sint inscendere mundum; Et Tityos, Latona, tuæ memor anxius iræ (implacabilis ira nimis) jacet alitis esca. Terreor, a, tantis insistere, terreor, umbris. Ad Stygias revocatus aquas vix ultimus amni restat nectareas diuum qui prodidit escas, gutturis arenti revolutus in omnia sensu. Quid, saxum procul adverso qui monte revoluit, contempsisse dolor quem numina vincit acerbans otia quærentem frustra sibi? Ite, puellæ, ite, quibus tædas accendit tristis Erinys. Sicut Hymen præfata dedit conubia mortis atque alias alio densas super agmine turmas, impietate fera vecordem Colchida matrem, anxia sollicitis meditantem vulnera natis; Jam Pandionia miserandas prole puellas, quarum vox Ityn edit Ityn, quo Bistonius rex orbus epops mæret volucres evectus in auras. At discordantes Cadmeo semine fratres jam truculenta ferunt infestaque lumina corpus alter in alterius, jamque aversatus uterque, impia germani manat quod sanguine dextra. Ehev mutandus numquam labor! Auferor ultra in diversa magis, distantia nomina cerno; Elysiam tranandus agor delatus ad undam. Obvia Persephone comites heroidas urget adversas præferre faces. Alcestis ab omni inviolata vacat cura, quod sæva mariti in Chalcodoniis Admeti fata morata est. Ecce Ithaci conjunx semper decus, Icariotis, femineum concepta manet, manet et procul illa turba ferox juvenum telis confixa procorum. Quid, misera Eurydice, tanto mærore recesti, pœnaque respectus et nunc manet Orpheos in te? Audax ille quidem, qui mitem Cerberon umquam credidit aut ulli Ditis placabile numen, nec timuit Phlegethonta furentem ardentibus undis nec mæsta obtenta Ditis ferrugine regna defossasque domos ac Tartara nocte cruenta obsita nec faciles Ditis sine judice sedes, judice, qui vitæ post mortem vindicat acta. Sed fortuna valens audacem fecerat ante. Jam rapidi steterant amnes et turba ferarum blanda voce sequax regionem insederat orphei; Jamque imam viridi radicem moverat alte quercus humo, pinusque simul silvæque sonoræ sponte sua cantus rapiebant cortice avara. Labentis biiuges etiam per sidera Lunæ pressit equos et tu currentis, menstrua virgo, auditura lyram tenuisti nocte relicta. Hæc eadem potuit, Ditis, te vincere, conjunx, Eurydicenque viro ducendam reddere. Non fas, non erat in vitam divæ exorabile mortis. Illa quidem nimium manes experta severos præceptum signabat iter nec rettulit intus lumina nec divæ corrupit munera lingua; Sed tu crudelis, crudelis tu magis, Orphev, oscula cara petens rupisti jussa deorum. Dignus amor venia, veniam si Tartara nossent; Peccatum meminisse grave est. Vos sede piorum, vos manet heroum contra manus. Hic et uterque Æacides (Peleus namque et Telamonia virtus per secura patris lætantur numina, quorum conubiis Venus et Virtus iniunxit honorem: hunc rapuit ferit, ast illum Nereis amavit) assidet, hic juvenes, sociatæ gloria sortis, alter in excisum referens a navibus ignis Argolicis Phrygios torva feritate repulsos; (O quis non referat talis divortia belli, quæ Trojæ videre viri videreque Graii, Teucria cum magno manaret sanguine tellus et Simois Xanthique liquor, Sigeaque propter litora cum Troas sævi ducis Hectoris ira videre in classes inimica mente Pelasgas vulnera tela neces ignes inferre paratos? Ipsa jugis namque Ida potens feritatis, ab ipsa Ida faces altrix cupidis præbebat alumnis, omnis ut in cineres Rhœtei litoris ora classibus ambustis flamma lacrimante daretur. Hinc erat oppositus contra Telamonius heros obiectoque dabat clipeo certamina, et illinc Hector erat, Trojæ summum decus, acer uterque, fluminibus veluti fragor et libet in se... Tegminibus telisque super, quis hostibus arma eriperet reditus, alter Vulcania ferro vulnera protectus depellere navibus instat.) Hos erat Æacides vultu lætatus honores, Dardaniæque alter fuso quod sanguine campis Hector lustravit devicto corpore Trojam. Rursus acerba fremunt, Paris hunc quod letat et hujus arma dolis Ithaci virtus quod concidit icta. Huic gerit aversos proles Lærtia vultus, et jam Strymonii Rhesi victorque Dolonis Pallade jam lætatur ovans rursusque tremescit: jam Ciconas jamque horret atrox lestrigone...; Illum Scylla rapax canibus succincta Molossis, Ætnæusque Cyclops, illum metuenda Charybdis pallentesque lacus et squalida Tartara terrent. Hic et Tantaleæ generamen prolis Atrides adsidet, Argiuum lumen, quo flamma regente Doris Ericthonias prostravit funditus arces. Reddidit, heu, Graiius pœnas tibi, Troja, ruenti, Hellespontiacis obiturus reddidit undis. Illa vices hominum testata est copia quondam, ne quisquam propriæ fortunæ munere dives iret inevectus cælum super: omne propinquo frangitur invidiæ telo decus. Ibat in altum vis Argea petens patriam ditataque præda arcis Ericthoniæ; Comes huic erat aura secunda per placidum cursu pelagus; Nereis ab unda signa dabat passim flexis super alta carinis, cum seu cælesti fato seu sideris ortu undique mutatur cæli nitor, omnia ventis, omnia turbinibus sunt anxia; Jam maris unda sideribus certat consurgere, jamque superne corripere et soles et sidera cuncta minatur ac ruere in terras cæli fragor. Hic modo lætans copia nunc miseris circumdatur anxia fatis immoriturque super fluctus et saxa Capherei, Euboicas aut per cautes Ægæaque late litora, cum Phrygiæ passim vaga præda peremptæ omnis in æquoreo fluitat jam naufraga fluctu. Hic alii resident pariles virtutis honore herœs mediisque siti sunt sedibus omnes, omnes, Roma decus magni quos suspicit orbis. Hic Fabii Deciique, hic est et Horatia virtus, hic et fama vetus numquam moritura Camilli, Curtius et, mediis quem quondam sedibus Urbis devotum bellis consumpsit gurges in unda, Mucius et prudens ardorem corpore passus, cui cessit Lydi timefacta potentia regis, hic Curius claræ socius virtutis et ille Flaminius, devota dedit qui corpora flammæ. Jure igitur talis sedes pietatis honores Scipiadasque duces, quorum devota triumphis mœnia rapidis Libycæ Carthaginis horrent. Illi laude sua vigeant: ego Ditis opacos cogor adire lacus viduos, a, lumine Phœbi et vastum Phlegethonta pati, quo, maxime Minos, conscelerata pia discernis vincula sede. Ergo jam causam mortis, jam dicere vitæ verberibus sævæ cogunt ab judice Pœnæ, cum mihi tu sis causa mali nec conscius adsis; Sed tolerabilibus curis hæc immemor audis et tamen ut vadis dimittes omnia ventis. Digredior numquam rediturus: tu cole fontes et viridis nemorum silvas et pascua lætus, at mea diffusas rapiantur dicta per auras.” Dixit et extrema tristis cum voce recessit. Hunc ubi sollicitum dimisit inertia vitæ interius graviter regementem, nec tulit ultra sensibus infusum culicis de morte dolorem, quantumcumque sibi vires tribuere seniles (quis tamen infestum pugnans devicerat hostem), riuum propter aquæ viridi sub fronde latentem conformare locum capit impiger. Hunc et in orbem destinat ac ferri capulum repetivit in usum, gramineam ut viridi foderet de cæspite terram. Jam memor inceptum peragens sibi cura laborem congestum cumulavit opus, atque aggere multo telluris tumulus formatum crevit in orbem. Quem circum lapidem levi de marmore formans conserit, assiduæ curæ memor. Hic et acanthos et rosa purpureum crescent pudibunda ruborem et violæ omne genus; Hic est et Spartica myrtus atque hyacinthos et hic Cilici crocus editus arvo, laurus item Phœbi decus ingens, hic rhododaphne liliaque et roris non avia cura marini herbaque turis opes priscis imitata Sabina chrysanthusque hederæque nitor pallente corymbo et bocchus Libyæ regis memor, hic amarantus bumastusque virens et semper florida tinus; Non illinc narcissus abest, cui gloria formæ igne Cupidineo proprios exarsit in artus; Et, quoscumque novant vernantia tempora flores, his tumulus super inseritur. Tum fronte locatur elogium, tacita firmat quod littera voce: parve cvlex pecvdvm cvstos tibi tale merenti fvneris officivm vitæ pro mvnere reddit.
Ætna mihi ruptique cavis fornacibus ignes et quæ tam fortes voluant incendia causæ, quid fremat imperium, quid raucos torqueat æstus, carmen erit. Dexter venias mihi carminis auctor, seu te Cynthos habet, seu Delo gratior Hyla, seu tibi Dodone potior, tecumque faventes in nova Pierio properent a fonte sorores vota: per insolitum Phœbo duce tutius itur. Aurea securi quis nescit sæcula regis, cum domitis nemo Cererem jactaret in arvis venturisque malas prohiberet fructibus herbas, annua sed saturæ complerent horrea messes, ipse suo flueret Bacchus pede mellaque lentis penderent foliis et pingui Pallas oliva secretos amnis ageret tum gratia ruris? Non cessit cuiquam melius sua tempora nosse. Ultima quis tacuit juvenum certamina, Colchos? Quis non Argolico deflevit Pergamon igni inpositam et tristi natorum funere mentem aversumue diem sparsumue in semina dentem? Quis non periuræ doluit mendacia puppis, desertam vacuo Minoida litore questus, quicquid et antiquum jactata est fabula carmen? Fortius ignotas molimur pectore curas: qui tanto motus operi, quæ tanta perenni explicet in densum flammas et trudat ab imo ingenti sonitu moles et proxima quæque ignibus irriguis urat, mens carminis hæc est. Principio ne quem capiat fallacia vatum sedes esse dei tumidisque e faucibus ignem Vulcani ruere et clausis resonare cavernis festinantis opus. Non est tam sordida divis cura neque extremas jus est demittere in artes sidera: subducto regnant sublimia cælo illa neque artificum curant tractare laborem. Discrepat a prima facies hæc altera vatum: illis Cyclopas memorant fornacibus usos, cum super incudem numerosa in verbera fortes horrendum magno quaterent sub pondere fulmen armarentque Jovem: turpe et sine pignore carmen. Proxima vivaces Ætnæi verticis ignes impia sollicitat Phlegræis fabula castris. Temptavere, nefas, olim detrudere mundo sidera captivique Jovis transferre gigantes imperium et victo leges inponere cælo. His natura sua est aluo tenus: ima per orbes squameus intortos sinuat vestigia serpens. Construitur magnis ad prœlia montibus agger, Pelion Ossa premit, summus premit Ossan Olympus. Jam coacervatas nituntur scandere moles, impius et miles metuentia comminus astra provocat, infestus cunctos ad prœlia divos provocat admotisque tertia sidera signis. Juppiter et cælo metuit dextramque coruscam armatus flamma removet caligine mundum. Incursant vasto primum clamore gigantes. Hinc magno tonat ore pater geminantque faventes undique discordi sonitum simul agmine venti; Densa per attonitas rumpuntur fulmina nubes, atque in bellandum quæ cuique potentia diuum in commune venit; Jam patri dextera Pallas et Mars lævus erat, jam cetera turba deorum stant utrimque deus; Validos tum Juppiter ignis increpat et victo proturbat fulmine montes: illinc devictæ verterunt terga ruina infestæ divis acies atque impius hostis præceps cum castris agitur materque jacentis impellens victos. Tum pax est reddita mundo, tum liber cessat venit per sidera cælum defensique decus mundi nunc redditur astris. Gurgite Trinacrio morientem Juppiter Ætna obruit Enceladon, vasto qui pondere montis æstuat et petulans expirat faucibus ignem. Hæc est mendosæ vulgata licentia famæ. Vatibus ingenium est, hinc audit nobile carmen plurima pars scenæ rerum est fallacia vates sub terris nigros viderunt carmine manes atque inter cineres Ditis pallentia regna mentiti vates Stygias undasque canentes. Hi Tityon pœna stravere in jugera fœdum; Sollicitant illi te circum, Tantale, pœna sollicitantque siti; Minos, tuaque, Æace, in umbris jura canunt idemque rotant Ixionis orbem; Quicquid et ulterius falsi sibi conscia terret nec tu, terra, satis: speculantur numina diuum nec metuunt oculos alieno admittere cælo. Norunt bella deum, norunt abscondita nobis coniugia et falsa quotiens sub imagine peccet taurus in Europen, in Ledam candidus ales Juppiter, ut Danaæ pretiosus fluxerit imber. Debita carminibus libertas ista, sed omnis in vero mihi cura: canam quo fervida motu æstuet Ætna novosque rapax sibi congerat ignes. Quacumque inmensus se terræ porrigit orbis extremique maris curvis incingitur undis, non totum est solidum, denso namque omnis hiatu secta est intus humus penitusque cavata latebris exiles suspensa vias agit: utque animanti per tota errantes percurrunt corpora venæ ad vitam sanguis omnis qua commeat, idem terra foraminibus conceptas digerit auras. Scilicet aut olim diviso corpore mundi in maria ac terras et sidera, sors data cælo prima, secuta maris, deseditque infima tellus, sed tortis rimosa cavis et, qualis acervus exilit inparibus jactis ex tempore saxis ut crebro introrsus spatio vacat acta charibdis pendeat in sese, simili quoque terra figura in tenuis laxata vias non omnis in artum nec stipata coit; Sive illi causa vetustas nec nata est facies; Seu liber spiritus intra effugiens molitur iter; Seu nympha perenni edit humum lima furtimque obstantia mollit; Aut etiam inclusi solidum vicere vapores atque igni quæsita via est; Sive omnia certis pugnavere locis: non est hic causa docenda, dum stet opus causæ. Quis enim non credit inanis esse sinus penitus, tantos emergere fontis cum videt hac torrens uno se mergere hiatu? Nam ille ex tenui vocemque agat apta necesse est confluvia errantes arcessant undique venas et trahat ex pleno quod fortem contrahat amnem. Flumina quin etiam latis currentia rivis occasus habuere suos: aut illa vorago derepta in præceps fatali condidit ore, aut occulta fluunt tectis adoperta cavernis atque inopinatos referunt procul edita cursus. Quod nisi diversos emittat terra canales hospitium fluvium aut semita nulla profecto fontibus et rivis constet via pigraque tellus conferta in solidum segni sub pondere cesset. Quod si præcipiti conduntur flumina terra, condita si redeunt, si quædam incognita surgunt, haud mirum clausis etiam si libera ventis spiramenta latent. Certis tibi pignora rebus atque oculis hæsura tuis dabit ordine tellus. Inmensos plerumque sinus et jugera pessum intercepta licet densæque abscondita nocti prospectare: procul chaos ac sine fine ruina est. Cernis et in silvis spatiosa cubilia retro antraque demersas penitus fodisse latebras: incomperta via est æri tantum effugit ultra argumenta dabunt ignoti vera profundi: tu modo subtiles animo duce percipe causas occultamque fidem manifestis abstrahe rebus. Nam quo liberior quoque est animosior ignis semper in inclusis, nec ventis segnior ira est, sub terra penitus moveant hoc plura necesse est, vincla magis soluant, magis hoc obstantia pellant. Nec tantum in rigidos exit contenta canales vis animæ flammæve; Ruit qua proxima cedunt obliquumque secat qua visa tenerrima claustra. Hinc terræ tremor, hinc motus, ubi densus hiantis spiritus exagitat venas cessantiaque urget. Quod si spissa foret, solido si staret in omni, nulla daret miranda sui spectacula tellus pigraque et in pondus conferta immobilis esset. Sed summis si forte putas concrescere causis tantum opus et summis alimentum viribus, ora qua patula in promptu cernis vastosque recessus, falleris et nondum in certo tibi lumine res est. Quippe, ubi quod teneat ventos acuatque morantis in vacuo defit, cessant, tantumque profundi explicat errantis et in ipso limine tardat. Namque illuc, quodcumque vacans hiat, impetus omnis, at sese introitu soluunt adituque patenti conceptæ languent vires animosque remittunt. Angustis opus est, ut turbent, faucibus: illic fervet opus densaque premit premiturque ruina nunc Euri Boreæque Notus, nunc hujus uterque. Hinc venti rabies, hinc sævo quassa citatu fundamenta soli trepidant urbesque caducæ. Inde, neque est aliud, si fas est credere, mundo venturam antiqui faciem, veracius omen. Hæc primo constat species naturaque terræ: introrsus cessante solo trahit undique venas. Ætna sui manifesta fides et proxima vero est. Non illic duce me occultas scrutabere causas; Occurrent oculis ipsæ cogentque fateri. Plurima namque patent illi miracula monti: hinc vasti terrent aditus merguntque profundo, porrigit hinc artus penitusque exæstuat intra, hinc scissæ rupes obstant discordiaque ingens, inter opus nectunt aliæ mediumque cœrcent pars igni indomitæ, pars ignes ferre coactæ. Ut major species et ne succurrat inanis hæc operis visenda sacri faciesque domusque, hæc illi sedes tantarumque area rerum est. Nunc opus artificem incendi causamque reposcit, non illam parvo aut tenui discrimine signis mille sub exiguo ponent tibi tempora vera. Res oculos ducent, res ipsæ credere cogent; Quin etiam tactu moneant, contingere tuto si liceat; Prohibent flammæ custodiaque ignis illi operi est, arcent aditus divinaque rerum ut major species et ne succurrat inanis cura sine arbitrio est: eadem procul omnia cernes. Nec tamen est dubium penitus quid torqueat Ætnam, aut quis mirandus tantæ faber imperet arti. Pellitur exustæ glomeratim nimbus harenæ, flagrantes properant moles, voluuntur ab imo fundamenta, fragor tota nunc rumpitur Ætna, nunc fusca pallent incendia mixta ruina. Ipse procul tantos miratur Juppiter ignes, neve sepulta novi surgant in bella gigantes, neu Ditem regni pudeat, neu Tartara cælo vertat, in occulto tantum tremit omniaque extra congeries operit saxorum et putris harenæ. Quæ nec sponte sua saliunt nec corporis ullis subiectata cadunt robusti viribus: omnes exagitant venti turbas ac vertice sævo in densum conlecta rotant voluuntque profundo. Hæc causa expectata ruunt incendia montis. Spiritus inflatis nomen, languentibus ær. Nam prope nequiquam per se est violentia flammæ: ingenium velox illi motusque perennis, verum opus auxilium est ut pellat corpora; Nullus impetus est ipsi; Qua spiritus imperat, audit; Hic princeps magnoque sub hoc duce militat ignis. Nunc quoniam in promptu est operis natura solique, unde ipsi venti, quæ res incendia pascit, cur subito cohibent vires, quæ causa silenti, subsequar: inmensus labor est sed fertilis idem, digna laborantis respondent præmia curis. Non oculis solum pecudum miranda tueri more nec effusos in humum grave pascere corpus, nosse fidem rerum dubiasque exquirere causas, ingenium sacrare caputque attollere cælo, scire quot et quæ sint magno natalia mundo principia occasus metuunt ad sæcula pergunt et firma æterno religata est machina vinclo, solis scire modum et quanto minor orbita lunæ, hæc brevior cursu ut bis senos pervolet orbes, annuus ille meet, quæ certo sidera currant ordine quæve suos servent incondita motus, scire vices etiam signorum et tradita jura (sex cum nocte rapi, totidem cum luce referri), nubila cur cælo, terris denuntiet imbres, quo rubeat Phœbe, quo frater palleat, igni, tempora cur varient anni, ver, prima juventa, cur æstate perit, cur æstas ipsa senescit autumnoque obrepit hiems et in orbe recurrit, axem scire Helices et tristem nosse cometen, Lucifer unde micet, quave Hesperus, unde Bootes, Saturni quæ stella tenax, quæ Martia pugnax, quo rapiant nautæ, quo sidere lintea tendant, scire vias maris et cæli prædiscere cursus, quo volet Orion, quo Serius incubet index, et quæcumque jacent tanto miracula mundo non congesta pati nec acervo condita rerum, sed manifesta notis certa disponere sede singula, divina est animi ac jucunda voluptas. Sed prior hæc homini cura est, cognoscere terram quæque in ea miranda tulit natura notare: hæc nobis magis adfinis cælestibus astris. Nam quæ mortali spes est, quæ amentia major, in Jovis errantem regno perquirere divos, tantum opus ante pedes transire ac perdere segnem? Torquemur miseri in parvis premimurque labore, scrutamur rimas et vertimus omne profundum, quæritur argenti semen, nunc aurea vena, torquentur flamma terræ ferroque domantur, dum sese pretio redimant, verumque professæ tum demum vilesque jacent inopesque relictæ. Noctes atque dies festinant arva coloni, callent rure manus, glebarum expenditur usus: fertilis hæc segetique feracior, altera viti, hæc plantis humus, hæc herbis dignissima tellus, hæc dura et melior pecori silvisque fidelis, aridiora tenent oleæ, sucosior ulmis grata. Leves cruciant animos et corpora causæ, horrea uti saturent, tumeant ut dolea musto, plenaque desecto surgant fænilia campo: sic avidi semper qua visum est carius istis. Implendus sibi quisque bonis est artibus: illæ sunt animi fruges, hæc rerum maxima merces, scire quid occulto terræ natura cœrcet, nullum fallere opus, non mutum cernere sacros Ætnæi montis fremitus animosque furentis, non subito pallere sono, non credere subter cælestis migrasse minas aut Tartara rumpi, nosse quid intendat ventos, quid nutriat ignes, unde repente quies et multo fœdere pax sit. Concrescant animi penitus; Seu forte cavernæ introitusque ipsi sorbent; Seu terra minutis rara foraminibus tenues in se abstrahit auras (plenius hoc etiam rigido quia vertice surgens, illinc infestis atque hinc obnoxia ventis, undique diversas admittere cogitur auras, et conjuratis addit concordia vires); Sive introrsus agunt nubes et nubilus auster, seu forte flexere caput tergoque feruntur præcipiti deiecta sono premit unda fugatque torpentes auras pulsataque corpora denset; Nam, veluti sonat ora duc Tritone canoro (pellit opus collectus aquæ victusque moveri spiritus et longas emugit bucina voces) carmineque irriguo magnis cortina theatris imparibus numerosa modis canit arte regentis, quæ tenuem impellens animam subremigat unda, haud aliter summota furens torrentibus aura pugnat in angusto et magnum commurmurat Ætna: credendum est aliquam ventorum existere causam ut condensa premant inter se corpora, turbam elisa in vacuum fugiant et proxima secum momine torta trahant tuta dum sede resistant. Quod si forte mihi quædam discordia tecum est, principiis aliis credas consurgere ventos: non dubium rupes aliquas penitusque cavernas sub terra similis harum quas cernimus extra proruere ingenti sonitu casuque propinquas diffugere impellique animas, hinc crescere ventos; Aut umore etiam nebulas se effundere largo, ut campis agrisque solent quos adluit amnis. Vallibus exoriens caligat nubilus ær, flumina parva ferunt auras, vis proxima vento est, eminus adspirat fortis et verberat umor. Atque hæc in vacuo si tanta potentia rorum est, hoc plura efficiant infra clusique necesse est. His igitur causis extra penitusque coactus exagitant ventos; Pugnant in faucibus; Arte pugnantis suffocat iter. Velut unda profundo terque quaterque exhausta graves ubi perbibit euros, ingeminant fluctus et primos ultimus urget, haud secus adstrictus certamine tangitur ictu spiritus involuensque suo sibi pondera nisu densa per ardentes exercet corpora vires et, quacumque iter est, properat transitque moramen, donec confluvio, veluti siponibus actus, exilit atque furens tota vomit igneus Ætna. Quod si forte putas summis decurrere ventos faucibus atque isdem pulsos remeare, notandas res oculis locus ipse dabit cogetque negare. Quamuis cæruleo siccus Jove fulgeat æther purpureoque rubens surgat jubar aureus ostro, illinc obscura semper caligine nubes prospectat sublimis opus vastosque recessus pigraque diffuso circum stupet undique vultu. Non illam videt Ætna nec ullo intercipit æstu: obsequitur quacumque jubet levis aura reditque. Placantes etiam cælestia numina ture summo cerne jugo, vel qua liberrimus Ætna introspectus hiat tantarum in semina rerum, si nihil irritet flammas stupeatque profundum. Hinc igitur cernis torrens ut spiritus ille, qui rupes terramque rotat, qui fulminat ignes, cum rexit vires et præceps flexit habenas, præsertim ipsa suo declinia pondere numquam corpora deripiat validoque absorbeat arcu? Quod si fallor, abest species tantusque ruinis impetus adtentos oculorum transfugit ictus, nec levitas tantos igitur ferit aura movetque sparsa liquore manus sacros ubi ventilat ignis, verberat aura tamen pulsataque corpora nostris incursant: adeo in tenui vim causa repellit. Non cinerem stipulamue levem, non arida sorbet gramina, non tenuis plantis humus excita predas. Surgit adoratis sublimis fumus ab aris: tanta quies illi est et pax innoxia rapti. Sive peregrinis igitur propriisue potentes conjurant animæ causis, ille impetus ignes et montis partes atra subiectat harena, vastaque concursu trepidantia saxa fragoris ardentisque simul flammas ac fulmina rumpunt, haud aliter quam, cum prono jacuere sub austro aut aquilone fremunt silvæ, dant bracchia nodo implicita ac serpunt junctis incendia ramis. Nec te decipiant stolidi mendacia vulgi, exhaustos cessare sinus, dare tempora rursus ut rapiant vires repetantque in prœlia victi; Pelle nefas animo mendacemque exue famam. Non est divinis tam sordida rebus egestas, nec parvas mendicat opes nec conrogat auras. Præsto sunt operæ, ventorum examina, semper: causa latet quæ rumpat iter cogatque morari. Sæpe premit fauces magnis exstructa ruinis congeries clauditque vias luctamine ab imo et scisso veluti tecto sub pondere præstat haud similis teneros cursu: tum frigida monti desidia est tutoque licet descendere fauces. Post, ubi conualuere mora, velocius urgent, pellunt oppositi moles et vincula rumpunt, quicquid in obliquum est, frangunt iter, acrior ictu impetus exoritur, magnis operata rapinis flamma micat latosque ruens exundat in agros. Sic cessata div referunt spectacula venti. Nunc superant quæcumque creant incendia silvæ. Quæ flammas alimenta vocent, quid nutriat Ætnam incendi poterunt. Illis vernacula causis materia adpositumque igni genus utile terræ est. Uritur assidue calidus nunc sulphuris umor, nunc spissus crebro præbetur alumine sucus, pingue bitumen adest et quicquid comminus acris irritat flammas, illius corporis Ætna est. Atque, hanc materiam penitus discurrere testes, infectæ eructantur aquæ radice sub ipsa. Pars oculis manifesta jacet, quæ robore dura est ac lapis: in pingui fervent incendia suco. Quin etiam varie quædam sine nomine saxa toto monte liquant. Illis custodia flammæ vera tenaxque data est, sed maxima causa molaris illius incendi lapis est: hic vindicat Ætnam. Quem si forte manu teneas ac robora cernas nec fervere putes ignem nec spargere posse, sed simul ac ferro quæras, respondet et ictu scintillat dolor. Hunc multis circum inice flammis et patere extorquere animos atque exue robur: fundetur ferro citius, nam mobilis illi et metuens natura mali est, ubi cogitur igni; Sed simul atque hausit flammas, non tutior haustis ulla domus, servat faciem duratque tenaci sæpta fide: tanta est illi patientia victo. Vix umquam reddit vires atque evomit ignem, totus enim denso stipatus robore cardo per tenuis admissa vias incendia nutrit cunctanterque eadem et pigre concepta remittit. Nec tamen hoc uno, quod montis plurima pars est, vincit et incendi causam tenet ille: profecto miranda est lapidis vivax animosaque virtus: cetera materies quæcumque est fertilis igni, ut semel accensa est, moritur nec restat in illa quod repetas, tantum cinis et sine semine terra est; Hic semel atque iterum patiens ac mille perhaustis ignibus instaurat vires nec desinit ante quam levis excocto defecit robore pumex in cineremque putresque jacet dilapsus harenas. Cerne locis etiam similes arsisse cavernas: illic materiæ nascentis copia major, sed genus hoc lapidis (certissima signa coloris) quod nullas adjunxit opes, elanguit ignis. Discitur indiciis flagrasse Ænaria quondam, nunc extincta super testisque Neapolin inter et Cumas locus est, multis jam frigidus annis, quamuis æternum pingui scatet ubere sulphur (in mercem legitur, tanto est fecundius Ætna). Insula, cui nomen facies dedit ipsa Rotunda, sulphure non solum nec obesa bitumine terra est, et lapis adiutat generandis ignibus aptus, sed raro fumat, quin vix, si accenditur, ardet, in breve mortalis flammas quod copia nutrit. In sola durat Vulcani nomine Sacra, pars tamen incendi major refrixit, et alto jactatas recipit classes portuque tuetur; Quæ restat minor est dives satis ubere terræ, sed non Ætnæi vires quæ conferat illi. Atque hæc ipsa tamen jam quondam extincta fuisset, ni furtim adgereret Siculi vicinia montis materiam silvamque suam pressove canali huc illuc ageret ventos et pasceret ignes. Sed melius res ipsa notis spectataque veris occurrit signis nec temptat fallere testem. Nam circa latera atque imis radicibus Ætnæ candentes efflant lapides disiectaque saxa intereunt, venis manifesto ut cernere possis pabula et ardendi causam lapidem esse molarem, cujus defectu jejunus concidit ignis. Ille, ubi collegit flammas, jacit et simul ictu materiam accendit cogitque liquescere secum. Haud equidem mirum facie quæ cernimus extra, si lenitur opus, restat; Magis uritur illic sollicitatque magis vicina incendia saxum certaque venturæ præmittit pignora flammæ. Nam simul atque movet vires turbamque minatur, diffugit extemploque solum trahit undique rimas et grave sub terra murmur denuntiat ignes. Tum pavidum fugere et sacris concedere rebus par erit: e tuto speculaberis omnia collis. Nam subito effervent onerosa incendia, raptim accensæ subeunt moles truncæque ruina provoluunt atque atra rotant examina harenæ. Illinc incertæ facies hominumque figuræ: pars lapidum domita est, stanti pars robore pugnat nec recipit flammas: hic indefensus anhelat atque aperit se hosti, decrescit spiritus illi, haud aliter quam cum læto devicta tropæo prona jacet campis acies et castra sub ipsa. Tum si quis lapidum summo pertabuit igni, asperior sopitæs et quædam sordida fæx est, qualem purgato cernas desidere ferro. Verum ubi paulatim exiluit sublata caducis congeries saxis, angusto vertice surgens, hic veluti in fornace lapis torretur et omnis exustus penitus venis subit altius umor; Amissis opibus levis et sine pondere pumex excoquitur. Liquor ille magis fervere magisque fluminis in speciem mitis procedere tandem incipit et pronis demittit collibus undas. Illæ paulatim bis sena in milia pergunt; Quippe nihil revocat, curtis nihil ignibus obstat, nulla tenet moles, frustra simul omnia pugnant; Hinc silvæ rupesque natant, hinc terra solumque ipsum adiutat opus faciemque sibi induit amnis. Quod si forte cavis cunctatus vallibus hæsit, ingeminant fluctus et stantibus increpat undis, sicut cum rapidum curvo mare cernulus æstu, ac primum tenuis undas agit, inde priores prægrediens late diffunditur et succernens utpote in æqualis voluens, perpascitur, agros flumina consistunt ripis ac frigore durant paulatimque ignes cœunt ac flammea massis exuitur facies. Tum prima ut quæque rigescit effumat moles atque ipso pondere tracta voluitur ingenti strepitu præcepsque sonanti cum solido inflixa est, pulsatam dissipat ictus et, qua disclusa est, candenti robore fulget. Emicat examen plagis, ardentia saxa (scintillas procul ecce vides, procul ecce, ruentis) incolumi fervore cadunt. Fert impetus ingens, Symæthi quondam ut ripas traiecerit amnis: vix junctis quisquam fixo dimoverit illas vicenos persæpe pedes jacet obruta moles. Sed frustra certis disponere singula causis temptamus, si firma manet tibi fabula mendax, materiam ut credas aliam fluere igne, nec una flumina proprietate simul concrescere, sive commixtum lento flagrare bitumine sulphur: nam posse exusto cretam quoque robore fundi, et figulos huic esse fidem, dein frigoris usu duritiem revocare suam et constringere venas. Sed signum commune leve est atque irrita causa quæ trepidat: certo verum tibi pignore constat. Nam velut arguti natura est æris, et igni cum domitum est, constans eademque, et robore salvo, utraque ut possis æris cognoscere partem, haud aliter lapis ille tenet, seu forte madentes effluit in flammas sive est securus ab illis, conservatque notas nec vultum perdidit ignis. Quin venam externam vultus color ipse refellit, aut color aut levitas putris magis illa magisque: una operis facies eadem perque omnia terra est. Nec tamen infitior lapides ardescere certos, interius fluere accensos: hæc propria virtus. Quin ipsis quædam Siculi cognomina saxis inposuere fridicas et jam ipso nomine signant fusilis esse notæ. Numquam tamen illa liquescunt, quamuis materies foveat sucosior intus, ni penitus venæ fuerint commissa molari. Quod si quis lapidis miratur fusile robur, cogitet obscuri verissima dicta libelli, Heraclite, tui: nihil insuperabile gigni omnia quæ rerum natura semina jacta. Seu nimium hoc mirum, densissima corpora sæpe et solido vicina tamen compescimus igni. Non animos æris flammis succumbere cernis, lentitiem plumbum non exuit ipsaque ferri materies prædura tamen subvertitur igni spissaque suspensis fornacibus aurea saxa exsudant pretium? Et quædam fortasse profundo incomperta jacent similique obnoxia sorti. Nec locus ingenio est: oculi te judice vincent. Nam lapis ille riget præclususque ignibus obstat, si parvis torrere velis cæloque patenti: candenti pressoque agedum fornace cœrce; Nec sufferre potest nec sævum durat in hostem: vincitur et soluit vires captusque liquescit. Quæ majora putas autem tormenta moveri posse manu, quæ tanta putas incendia nostris sustentari opibus, quantis fornacibus Ætna uritur, arcano numquam non fertilis igni? Hic non qui nostro fervet moderatior usu, sed cælo propior, vel quali Juppiter ipse armatus flamma est. His viribus additur ingens spiritus adstrictis elisus faucibus, ut cum fabriles operæ rudibus contendere massis festinant, ignes quatiunt follesque trementes exanimant pressoque instigant agmine ventos. Hæc operis summa est, sic nobilis uritur Ætna: terra foraminibus vires trahit, urget in artum spiritus, incendi vis it per maxima saxa. Magnificas laudes operosaque visere templa divitiis hominum aut sacras memorare vetustas, traducti maria et terras per proxima fatis currimus atque avidi veteris mendacia famæ eruimus cunctasque libet percurrere gentes. Nunc juvat Ogygiis circumdata mœnia Thebis cernere, quæ fratres, ille impiger, ille canorus, invitata piis nunc carmine saxa lyraque condere, felicesque alieno intersumus ævo. Nunc gemina ex uno fumantia sacra vapore miramur septemque duces raptumque profundi. Detinet Eurotas illic et Sparta Lycurgi et sacer in bellum numerus, sua turba regenti. Nunc hic Cecropiæ variis spectantur Athenæ carminibus gaudensque solum victrice Minerva. Excidit huc reduci quondam tibi, perfide Thesev, candida sollicito præmittere vela parenti; Tu quoque Athenarum carmen, jam nobile sidus, Erigone; Sedes vestra est Philomela canoris evocat in silvis, at tu, soror, hospita tectis acciperis; Solis Tereus ferus exulat agris. Miramur Trojæ cineres et flebile victis Pergamon extinctosque suo Phrygas Hectore; Parvum conspicimus magni tumulum ducis; Hic et Achilles impiger et victus magni jacet Hectoris ultor. Quin etiam Graiæ fixos tenuere tabellæ signave: nunc Paphiæ rorantes matre capilli, sub truce nunc parvi ludentes Colchide nati, nunc tristes circa subiectæ altaria cervæ velatusque pater, nunc gloria viva Myronis et jam mille manus operum turbæque morantur. Hæc visenda putas terræ dubiusque marisque? Artificis naturæ ingens opus aspice, nulla cum tanta humanis phœbus spectacula cernes præcipueque vigil fervens ubi Sirius ardet. Insequitur miranda tamen sua fabula montem, nec minus ille pio quamquam sors nobilis igni est. Nam quondam ruptis excanduit Ætna cavernis et, velut eversis penitus fornacibus, ingens ejecta in longum rapidis fervoribus unda, haud aliter quam cum sævo Jove fulgurat æther et nitidum obscura telum caligine torquet. Ardebant agris segetes et mitia cultu jugera cum dominis, silvæ collesque rubebant; Vixdum castra putant hostem movisse tremendum, et jam finitimæ portas evaserat urbis. Tum vero ut cuique est animus viresque, rapina tutari conantur opes. Gemit ille sub auro, colligit ille arma et stulta cervice reponit, defectum raptis illum sua crimina tardant, hic velox minimo properat sub pondere pauper, et, quod cuique fuit cari, fugit ipse sub illo. Sed non incolumis dominum sua præda secuta est; Cunctantis vorat ignis et undique torret avaros, consequitur fugisse ratos et præmia captis concremat: hæc nullis parsura incendia pascunt, vel solis parsura piis. Namque, optima proles, Amphinomus fraterque pari sub munere fortes, cum jam vicinis streperent incendia tectis, aspiciunt pigrumque patrem matremque senecta ehev defessos posuisse in limine membra. Parcite, avara manus, dites attollere prædas: illis divitiæ solæ materque paterque, hanc rapiunt prædam mediumque exire per ignem ipso dante fidem properant. O maxima rerum et merito pietas homini tutissima virtus! Erubuere pios juvenes attingere flammæ et quacumque ferunt illi vestigia cedunt. Felix illa dies, illa est innoxia terra! Dextera sæva tenent lævaque incendia fervent; Mille per obliquos ignis fratremque triumphans tutus uterque pio sub pondere, sufficit illa et circa geminos avidus sibi temperat ignis. Incolumes abeunt tandem et sua numina secum salva ferunt. Illos mirantur carmina vatum, illos seposuit claro sub nomine Ditis, nec sanctos juvenes attingunt sordida fata: securæ cessere domus et jura piorum.
Copa Surisca, caput Græca redimita mitella, crispum sub crotalo docta movere latus, ebria fumosa saltat lasciva taberna ad cubitum raucos excutiens calamos. Quid juvat æstivo defessum puluere abisse quam potius bibulo decubuisse toro? Sunt topia et calybæ, cyathi, rosa, tibia, chordæ, et triclia umbrosis frigida harundinibus; En et Mænalio quæ garrit dulce sub antro rustica pastoris fistula more sonat. Est et vappa cado nuper defusa picato, est crepitans rauco murmure riuus aquæ. Sunt etiam croceo violæ de flore corollæ sertaque purpurea lutea mixta rosa et quæ virgineo libata Achelois ab amne lilia vimineis attulit in calathis. Sunt et caseoli, quos juncea fiscina siccat, sunt autumnali cerea pruna die castaneæque nuces et suaue rubentia mala, est hic munda Ceres, est Amor, est Bromius; Sunt et mora cruenta et lentis uva racemis, et pendet junco cæruleus cucumis. Est tuguri custos armatus falce saligna, sed non et vasto est inguine terribilis; Huic calybita veni: lassus jam sudat asellus; Parce illi, Vestæ delicium est asinus. Nunc cantu crebro rumpunt arbusta cicadæ, nunc varia in gelida sede lacerta latet: si sapis, æstivo recubans nunc prolue vitro, seu vis crystalli ferre novos calices. Hic age pampinea fessus requiesce sub umbra et gravidum roseo necte caput strophio, formosum teneræ decerpens ora puellæ; A pereat cui sunt prisca supercilia! Quid cineri ingrato servas bene olentia serta? Anne coronato vis lapide ossa tegi? Pone merum et talos; Pereat qui crastina curat: Mors aurem vellens “vivite” ait, “venio”.
Defleram juvenis tristi modo carmine fata; Sunt etiam merito carmina danda seni. Ut juvenis deflendus enim tam candidus et tam longius annoso vivere dignus avo. Inreligata ratis, numquam defessa carina, it redit in vastos semper onusta lacus; Illa rapit juvenes prima florente juventa, non oblita tamen sed repetitque senes. Nec mihi, Mæcenas, tecum fuit usus amici: Lollius hoc ergo conciliavit opus. Fœdus erat vobis nam propter Cæsaris arma, Cæsaris et similem propter in arma fidem. Regis eras, Etrusce, genus: tu Cæsaris almi dextera, Romanæ tu vigil Urbis eras. Omnia cum posses tanto tam carus amico, te sensit nemo posse nocere tamen. Pallade cum docta Phœbus donaverat artes: tu decus et laudes hujus et hujus eras. Vincit vulgares, vincit beryllus harenas, litore in extremo quas simul unda movet. Quod discinctus eras, animo quoque, carpitur unum: diluis hoc nimia simplicitate tua. Sic illi vixere quibus fuit aurea Virgo, quæ bene præcinctos postmodo pulsa fugit. Livide, quid tandem tunicæ nocuere solutæ aut tibi ventosi quid nocuere sinus? Num minus Urbis erat custos et Cæsaris obses, num tibi non tutas fecit in Urbe vias? Nocte sub obscura quis te spoliavit amantem, quis tetigit ferro durior ipse latus? Majus erat potuisse tamen nec velle triumphos, major res magnis abstinuisse fuit. Maluit umbrosam quercum nymphasque cadentes paucaque pomosi jugera certa soli; Pieridas Phœbumque colens in mollibus hortis sederat argutas garrulus inter aves. Marmora minæi vincent monumenta libelli: vivitur ingenio, cetera mortis erunt. Quid faceret? Defunctus erat, comes integer idem, miles et Augusti fortiter usque pius. Illum piscosi viderunt saxa Pelori ignibus hostilis reddere ligna ratis; Puluere in Emathio fortem videre Philippi: quam nunc ille tener tam gravis hostis erat. Cum freta Niliacæ texerunt lata carinæ, fortis erat circa, fortis et ante ducem, militis Eoi fugientia terga secutus, territus ad Nili dum ruit ille caput. Pax erat: hæc illos laxarunt otia cultus: omnia victores Marte sedente decent. Actius ipse lyram plectro percussit eburno, postquam victrices conticuere tubæ. Hic modo miles erat, ne posset femina Romam dotalem stupri turpis habere sui, hic tela in profugos (tantum curvaverat arcum) misit ad extremos exorientis equos. Bacche, coloratos postquam devicimus Indos, potasti galea dulce juvante merum, et tibi securo tunicæ fluxere solutæ; Te puto purpureas tunc habuisse duas. Sum memor et certe memini sic ducere thyrsos bracchia purpurea candidiora nive; Et tibi thyrsus erat gemmis ornatus et auro: serpentes hederæ vix habuere locum. Argentata tuos etiam talaria talos vinxerunt certe nec puto, Bacche, negas. Mollius es solito mecum tum multa locutus, et tibi consulto verba fuere nova. Impiger Alcide, multo defuncte labore, sic memorant curas te posuisse tuas, sic te cum tenera multum lusisse puella oblitum Nemeæ jamque, Erymanthe, tui. Ultra numquid erat? Torsisti pollice fusos, lenisti morsu levia fila parum; Percussit crebros te propter Lydia nodos, te propter dura stamina rupta manu, Lydia te tunicas jussit lasciva fluentes inter lanificas ducere sæpe suas. Clava torosa tua pariter cum pelle jacebat, quam pede suspenso percutiebat Amor. Quis fore credebat, premeret cum jam impiger infans hydros ingentes vix capiente manu, cumue renascentem meteret velociter hydram, frangeret immanes vel Diomedis equos, vel tribus adversis communem fratribus aluum et sex adversas solus in arma manus? Fudit Aloidas postquam dominator Olympi, dicitur in nitidum percubuisse diem atque aquilam mississe suam quæ quæreret ecquid posset amaturo signa referre Jovi, valle sub Idæa dum te, formose sacerdos, invenit et presso molliter ungue rapit. Sic est: victor amet, victor potiatur in umbra, victor odorata dormiat inque rosa; Victus aret victusque metat, metus imperet illi, membra nec in strata sternere discat humo. Tempora dispensant usus et tempora cultus, hæc homines, pecudes, hæc moderantur aves lux est, taurus arat; Nox est, requiescit arator, liberat et merito fervida colla bovi. Conglaciantur aquæ, scopulis se condit hirundo; Verberat egelidos garrula vere lacus. Cæsar amicus erat: poterat vixisse solute, cum jam Cæsar idem quod cupiebat erat. Indulsit merito: non est temerarius ille; Vicimus: Augusto judice dignus erat. Argo saxa pavens postquam Scyllæa relegit Cyaneosque metus jam religanda ratis, viscera dissecti mutaverat arietis agno Æetis sucis omniperita suis: his te, Mæcenas, juvenescere posse decebat; Hæc utinam nobis Colchidos herba foret! Redditur arboribus florens revirentibus ætas; Ergo non homini quod fuit ante redit, vivacesque magis cervos decet esse paventes si quorum in torva cornua fronte rigent? Vivere cornices multos dicuntur in annos; Cur nos angusta condicione sumus? Pascitur Auroræ Tithonus nectare conjunx, atque ita jam tremulo nulla senecta nocet: ut tibi vita foret semper medicamine sacro, te vellem Auroræ complacuisse virum. Illius aptus eras croceo recubare cubili, et modo poeniceum rore lavante torum illius aptus eras roseas adjungere bigas, tu dare purpurea lora regenda manu, tu mulcere jubam, cum jam torsisset habenas procedente die, respicientis equi. Quæsivere chori juvenem sic Hesperon illum, quem nexum medio soluit in igne Venus, quem nunc in fuscis placida sub nocte nitentem Luciferum contra currere cernis equis: hic tibi Corycium, casias hic donat olentis, hic e palmiferis balsama missa jugis. Nunc pretium candoris habes, nunc redditur umbris: te sumus obliti decubuisse senem. Et Pylium flevere sui ter Nestora canum dicebantque tamen non satis esse senem: Nestoris annosi vicisses sæcula, si me dispensata tibi stamina nente forent. Nunc ego quod possum: tellvs levis ossa teneto,& pendvla librato pondvs et ipsa tvvm. Semper serta tibi dabimvs, tibi semper odores,& non vmqvam sitiens, florida semper eris.
Sic est Mæcenas fato veniente locutus, frigidus et jamjam cum moriturus erat: “mene” inquit “juvenis primævi, Juppiter, ante angustum Drusi non cecidisse diem! Pectore maturo fuerat puer, integer ævo, et magnum magni Cæsaris illud opus. Discidio vellemque prius; ” Non omnia dixit inciditque pudor quæ prope dixit amor, sed manifestus erat. Moriens quærebat amatæ coniugis amplexus oscula verba manus. “Sed tamen hoc satis est: vixi te, Cæsar, amico et morior” dixit, “dum moriarque, sat est. Mollibus ex oculis aliquis tibi procidet umor, cum dicar subita voce fuisse tibi. Hoc mihi contingat, jaceam tellure sub æqua; Nec tamen hoc ultra te doluisse velim, sed meminisse velim: vivam sermonibus illic; Semper ero, semper si meminisse voles. Et decet et certe vivam tibi semper amore, nec tibi qui moritur desinit esse tuus. Ipse ego quicquid ero cineres interque favillas, tum quoque non potero non memor esse tui. Exemplum vixi te propter molle beati, unus Mæcenas teque ego propter eram. Arbiter ipse fui, volui quod contigit esse, pectus eram vere pectoris ipse tui. Vive div, mi care, senex pete sidera sero: est opus hoc terris, te quoque velle decet. Et tibi succrescant juvenes bis Cæsare digni et tradant porro Cæsaris usque genus. Sit secura tibi quam primum Livia conjunx, expleat amissi munera rupta gener. Cum deus intereris divis insignis avitis, te Venus in patrio collocet ipsa sinu.”
Etsi me vario jactatum laudis amore irritaque expertum fallacis præmia vulgi Cecropius suauis expirans hortulus auras florentis viridi sophiæ complectitur umbra, mensque, ut quiret eo dignum sibi quærere carmen, longe aliud studium inque alios accincta labores altius ad magni suspexit sidera mundi et placitum paucis ausa est ascendere collem, non tamen absistam cœptum detexere munus, in quo jure meas utinam requiescere musas et leviter blandum liceat deponere amorem. Quod si mirificum genus omnes..... Mirificum sedi modo sit tibi velle libido, si mihi jam summas sapientia panderet arces, quattuor antiquis heredibus est data consors, unde hominum errores longe lateque per orbem despicere atque humilis possem contemnere curas, non ego te talem venerarer munere tali, non equidem (quamuis interdum ludere nobis et gracilem molli liceat pede claudere versum), sed magno intexens, si fas est dicere, peplo, qualis Erectheis olim portatur Athenis, debita cum castæ soluuntur vota Minervæ tardaque confecto redeunt quinquennia lustro, cum levis alterno Zephyrus concrebuit Euro et prono gravidum provexit pondere currum. Felix illa dies, felix et dicitur annus, felices qui talem annum videre diemque. Ergo Palladiæ texuntur in ordine pugnæ, magna Giganteis ornantur pepla tropæis, horrida sanguineo pinguntur prœlia cocco, additur aurata deiectus cuspide Typhon, qui prius Ossæis consternens æthera saxis Emathio celsum duplicabat vertice Olympum. Tale deæ velum sollemni tempore portant, tali te vellem, juvenum doctissime, ritu purpureos inter soles et candida lunæ sidera, cæruleis orbem pulsantia bigis, naturæ rerum magnis intexere chartis, æterno ut sophiæ conjunctum carmine nomen nostra tuum senibus loqueretur pagina sæclis. Sed quoniam ad tantas nunc primum nascimur artes, nunc primum teneros firmamus robore nervos, hæc tamen interea quæ possumus, in quibus ævi prima rudimenta et juvenes exegimus annos, accipe dona meo multum vigilata labore promissa atque div jam tandem..... Impia prodigiis ut quondam exterruit amplis Scylla novos avium sublimis in ære cœtus auxerit et tenui conscendens æthera penna cæruleis sua tecta super volitaverit alis, hanc pro purpureo pœnam scelerata capillo pro patria soluens excisa et funditus urbe. Complures illam magni, Messalla, poetæ (nam verum fateamur: amat Polyhymnia verum) longe alia perhibent mutatam membra figura Scyllæum monstro saxum infestasse voraci; Illam esse ærumnis quam sæpe legamus Ulixi candida succinctam latrantibus inguina monstris Dulichias vexasse rates et gurgite in alto deprensos nautas canibus lacerasse marinis. Sed neque Mæoniæ patiuntur credere chartæ nec malus istorum dubiis erroribus auctor. Namque alias alii vulgo finxere puellas quæ Colophoniaco Scyllæ dicantur Homero. Ipse Cratæin ait matrem, sed sive Cratæis, sive illam monstro generavit Echidna biformi, sive necutra parens atque hoc in carmine toto inguinis est vitium et veneris descripta libido; Sive etiam jactis speciem mutata venenis infelix virgo (quid enim commiserat illa?); Sive pater timidam sæva complexus harena coniugium castæ violaverat Amphitrites, at tamen exegit longo post tempore pœnas, ut, cum cura sui veheretur coniugis alto, ipsa trucem multo misceret sanguine pontum seu vero, ut perhibent, forma cum vinceret omnis et cupidos quæstu passim popularet amantes, horribilis circum vidit se existere formas, piscibus et canibusque malis vallata repente est (heu quotiens mirata novos expalluit artus ipsa suos, quotiens heu pertimuit latratus), ausa quod est mulier numen fraudare deorum et dictam Veneri notorum vertere pœnam, quam mala multiplici juvenum consæpta caterva dixerat atque modo meretrix vulgata ferarum (infamem tali merito rumore fuisse docta Palæpaphiæ testatur voce Pachynus): quidquid et ut quisque est tali de clade locutus, omnia sim: potius liceat notescere cirin atque unam ex multis Scyllam non esse puellis. Quare, quæ cantus meditanti mittere cocos magna mihi cupido tribuistis præmia, divæ Pierides, quarum castos altaria postis munere sæpe meo inficiunt foribusque hyacinthi deponunt flores aut suaue rubens narcissus aut crocus alterna conjungens lilia caltha sparsaque liminibus floret rosa, nunc age, divæ, præcipue nostro nunc aspirate labori atque novum æterno prætexite honore volumen. Sunt Pandioniis vicinæ sedibus urbes Actæos inter colles et candida Thesei purpureis late ridentia litora conchis, quarum non ulli fama concedere digna stat Megara, Alcathoi quondam murata labore, Alcathoi Phœbique; Deus namque affuit illi, unde etiam citharæ voces imitatus acutas sæpe lapis recrepat Cyllenia murmura pulsus et veterem sonitu Phœbi testatur honorem. Hanc urbem, ante alios qui tum florebat in armis, fecerat infestam populator remige Minos, hospitio quod se Nisi Polyidos avito Carpathium fugiens et flumina Cæratea texerat. Hunc bello repetens Gortynius heros Attica Cretæa sternebat rura sagitta. Sed neque tum cives neque tum rex ipse veretur infesto ad muros volitantis agmine turmas dicere et indomitas virtute retundere mentes, responsum quoniam satis est meminisse deorum. Nam capite ab summo regis, mirabile dictu, candida cæsarie florebant tempora lauro et roseus medio surgebat vertice crinis, cujus quam servata div natura fuisset, tam patriam incolumem Nisi regnumque futurum concordes stabili firmarunt numine Parcæ. Ergo omnis caro residebat cura capillo, aurea sollemni comptum quem fibula ritu Cecropiæ tereti nectebat dente cicadæ. Nec vero hæc urbis custodia vana fuisset (nec fuerat), ni Scylla novo correpta furore, Scylla, patris miseri patriæque inventa sepulcrum, o nimium cupidis Minoa inhiasset ocellis. Sed malus ille puer, quem nec sua flectere mater iratum potuit, quem nec pater atque auus idem Juppiter (ille etiam Poenos domitare leones et validas docuit vires mansuescere tigris, ille etiam divos, homines; Sed dicere magnum est), idem tum tristis acuebat parvulus iras Junonis magnæ, cujus periura puella olim (sed meminere div periuria divæ) non ulli licitam violaverat inscia sedem, dum sacris operata deæ lascivit et extra procedit longe matrum comitumque catervam, suspensam gaudens in corpore ludere vestem et tumidos agitante sinus aquilone relaxans. Necdum etiam castos gustaverat ignis honores, necdum sollemni lympha perfusa sacerdos pallentis foliis caput exornarat olivæ, cum lapsa e manibus fugit pila quoque ea lapsa est procurrit virgo. Quod uti ne prodita ludo aureolam gracili soluisses corpore pallam. Omnia quæ retinere gradum cursusque morari possent, o tecum vellem tua semper haberes. Non, numquam violata manu sacraria divæ jurando, infelix, nequiquam periurasses. Et, si quis nocuisse tibi periuria credat causa pia est: timuit fratri te ostendere Juno. At levis ille deus, cui semper ad ulciscendum quæritur ex omni verborum injuria dictu, aurea fulgenti depromens tela pharetra (heu nimium certo, nimium, thirintia missu) virginis in tenera defixit acumina mente. Quæ simul ut venis hausit sitientibus ignem et validum penitus concepit in ossa furorem, sæva velut gelidis Edonum Bistonis oris ictave barbarico Cybeles antistita buxo infelix virgo tota bacchatur in urbe, non storace Idæo fragrantis cincta capillos, coccina non teneris pedibus Sicyonia servans, non niveo retinens bacata monilia collo. Multum illi incerto trepidant vestigia cursu; Sæpe petit patrios ascendere perdita muros æriasque facit causam se visere turris; Sæpe etiam tristis voluens in nocte querelas sedibus ex altis cæli speculatur amorem castraque prospectat crebris lucentia flammis. Nulla colum novit, carum non respicit aurum, non arguta sonant tenui psalteria chorda, non Libyco molles plauduntur pectine telæ; Nullus in ore rubor: ubi enim rubor, obstat amori. Atque ubi nulla malis reperit solacia tantis tabidulamque videt labi per viscera mortem, quo vocat ire dolor, subigunt quo tendere fata, fertur et horribili præceps impellitur œstro, ut patris, a demens, crinem de vertice servm furtive arguto detonsum mitteret hosti. Namque hæc condicio miseræ proponitur una, sive illa ignorans (quis non bonus omnia malit credere quam tanti sceleris damnare puellam?); Heu tamen infelix: quid enim imprudentia prodest? Nise pater, cui direpta crudeliter urbe vix erit una super sedes in turribus altis fessus ubi extructo possis considere nido, tum quoque avis metuere: dabit tibi filia pœnas. Gaudete, o celeres, subnixæ nubibus altis, quæ mare, quæ viridis silvas lucosque sonantis incolitis, gaudete, vagæ, gaudete, volucres, vosque adeo, humanos mutatæ corporis artus, vos o crudeli fatorum lege, puellæ Dauliades, gaudete: venit carissima vobis cognatos augens reges numerumque suorum ciris et ipse pater. Vos, o pulcherrima quondam corpora, cæruleas prævertite in æthera nubes, qua novus ad superum sedes haliæetos et qua candida concessos ascendat ciris honores. Jamque adeo dulci devinctus lumina somno Nisus erat vigilumque procul custodia primis excubias foribus studio jactabat inani, cum furtim tacito descendens Scylla cubili auribus arrectis nocturna silentia temptat et pressis tenuem singultibus æra captat. Tum suspensa levans digitis vestigia primis egreditur ferroque manus armata bidenti avolat: at demptæ subita in formidine vires. Cæruleas sua furta prius testatur ad umbras; Nam qua se ad patrium tendebat semita limen, vestibulo in thalami paulum remoratur et alte suspicit ad clari nictantia sidera mundi, non accepta piis promittens munera divis. Quam simul Ogygii Phœnicis filia Carme surgere sensit anus, sonitum nam fecerat illi marmoreo æratus stridens in limine cardo, corripit extemplo fessam languore puellam et simul “o nobis sacrum caput” inquit “alumna, non tibi nequiquam viridis per viscera pallor ægroto tenuis suffundit sanguine venas, nec levis hoc faceret, neque enim pote, cura subegit, aut fallor: quod ut o potius, Rhamnusia, fallar. Nam qua te causa nec dulcis pocula Bacchi nec gravidos Cereris dicam contingere fetus; Qua causa ad patrium solam vigilare cubile, tempore quo fessas mortalia pectora curas, quo rapidos etiam requiescunt flumina cursus? Dic age nunc miseræ saltem, quod sæpe petenti jurabas nihil esse mihi, cur mæsta parentis formosos circum virgo remorere capillos. Ei mihi, ne furor ille tuos invaserit artus, ille Arabæ Myrrhæ quondam qui cepit ocellos, ut scelere infando (quod nec sinat Adrastea) lædere utrumque uno studeas errore parentem. Quod si alio quovis animi jactaris amore (nam te jactari, non est Amathusia nostri tam rudis ut nullo possim cognoscere signo), si concessus amor noto te macerat igni, per tibi Dictynæ præsentia numina juro, prima deum dulcem mihi quæ te donat alumnam, omnia me potius digna atque indigna laborum milia visuram, quam te tam tristibus istis sordibus et senio patiar tabescere tali.” Hæc loquitur mollique ut se velavit amictu frigidulam iniecta circumdat veste puellam, quæ prius in tenui steterat succincta crocota. Dulcia deinde genis rorantibus oscula figens persequitur miseræ causas exquirere tabis. Nec tamen ante ullas patitur sibi reddere voces, marmoreum tremebunda pedem quam rettulit intra. Illa autem “quid... Me” inquit, “nutricula, torques? Quid tantum properas nostros novisse furores? Non ego consueto mortalibus uror amore, nec mihi notorum deflectunt lumina vultus, nec genitor cordi est: ultro namque odimus omnis. Nil amat hic animus, nutrix, quod oportet amari, in quo falsa tamen lateat pietatis imago, sed media ex acie, mediis ex hostibus; Ehev, quid dicam quove ægra malum hoc exordiar ore? Dicam equidem, quoniam tu nunc non dicere, nutrix, non sinis: extremum hoc munus morientis habeto. Ille, vides, nostris qui mœnibus assidet hostis, quem pater ipse deum sceptri donavit honore, cui Parcæ tribuere nec ullo vulnere lædi (dicendum est, frustra circumuehor omnia verbis), ille mea, ille idem oppugnat præcordia Minos. Quod per te diuum crebros obtestor amores perque tuum memori sanctum mihi pectus alumnæ, ut me, si servare potes, nec perdere malis, sin autem optatæ spes est incisa salutis, nec mihi quam merui invideas, nutricula, mortem. Nam nisi te nobis malus, o malus, optima Carme, ante in conspectum casusue deusue tulisset, aut ferro hoc” (aperit ferrum quod veste latebat) “purpureum patris dempsissem vertice crinem, aut mihi præsenti peperissem vulnere letum.” Vix hæc ediderat, cum clade exterrita tristi insontes multo deturpat puluere crinis et graviter questu Carme complorat anili: “o mihi nunc iterum crudelis reddite Minos, o iterum nostræ Minos inimice senectæ, semper aut olim natæ te propter eundem aut amor insanæ luctum portavit alumnæ. Tene ego tam longe capta atque avecta nequivi, tam grave servitium, tam duros passa labores, effugere, o bis jam exitium crudele meorum? Jam jam nec nobis æquo senioribus ullum, vivere uti cupiam, vivit genus. Ut quid ego amens te erepta, o Britomarti, mei spes una sepulcri, te, Britomarti, diem potui producere vitæ? Atque utinam celeri nec tantum grata Dianæ venatus esses virgo sectata virorum, Cnosia nec Partho contendens spicula cornu Dictæas ageres ad gramina nota capellas. Numquam tam obnixe fugiens Minois amores præceps ærii specula de montis iisses, unde alii fugisse ferunt et numen Aphææ virginis assignant, alii, quo notior esses, Dictynam dixere tuo de nomine Lunam. Sint hæc vera velim: mihi certe, nata, peristi; Numquam ego te summo volitantem vertice... Hyrcanos inter comites agmenque ferarum conspiciam nec te redeuntem amplexa tenebo. Verum hæc tum non sic gravia atque indigna fuere, tum, mea alumna, tui cum spes integra maneret, nam vox ista meas nondum violaverat auris. Tene etiam fortuna mihi crudelis ademit, tene, o sola meæ vivendi causa senectæ? Sæpe tuo dulci nequiquam capta sopore, cum premeret natura, mori me velle negavi, ut tibi Corycio glomerarem flammea luto. Quo nunc me, infelix, aut quæ me fata reservant? An nescis, qua lege patris de vertice summo edita candentis prætexat purpura canos, quæ tenui patriæ spes sit suspensa capillo? Si nescis, aliquam possum sperare salutem, inscia quandoquidem scelus es conata nefandum; Sin est quod metuo, per te, mea alumna, tuumque expertum multis miseræ mihi rebus amorem, perdere seva precor per flumina elithie ne tantum in facinus tam nulla mente feraris. Non ego te incepto, fieri quod non pote, conor flectere amore, nec est cum dis contendere nostrum, sed patris incolumi potius denubere regno atque aliquos tamen esse velis tibi, alumna, penates; Hoc unum exilio docta atque experta monebo. Quod si non ulla poteris ratione parentem flectere (sed poteris: quid enim non unica possis?), tum potius tandem ista, pio cum jure licebit, cum facti causam tempusque doloris habebis, tum potius conata tua atque incepta referto, meque deosque tibi comites, mea alumna, futuros polliceor: nihil est, quod texitur ordine, longum.” His ubi sollicitos animi relevaverat æstus vocibus et blanda pectus spe mulserat ægrum, paulatim tremebunda genis obducere vestem virginis et placidam tenebris captare quietem, inverso bibulum restinguens lumen olivo, incipit ad crebrosque insani pectoris ictus ferre manum, assiduis mulcens præcordia palmis. Noctem illam sic mæsta super marcentis alumnæ frigidulos cubito subnixa pependit ocellos. Postera lux ubi læta diem mortalibus almum et gelida venientem ignem quatiebat ab Œta, quem pavidæ alternis fugitant optantque puellæ (Hesperium vitant, optant ardescere Eoum), præceptis paret virgo nutricis et omnis undique conquirit nubendi sedula causas. Temptantur patriæ submissis vocibus aures laudanturque bonæ pacis bona; Multus inepto virginis insolitæ sermo novus errat in ore: nunc tremere instantis belli certamina dicit communemque timere deum; Nunc regis amicis (namque ipsi verita est) torvum flet mæsta parentem, cum Jove communis qui nolit habere nepotes. Nunc etiam conficta dolo mendacia turpi invenit et diuum terret formidine civis; Nunc alia ex aliis (nec desunt) omina quærit; Quin etiam castos ausa est corrumpere vates, ut, cum cæsa pio cecidisset victima ferro, essent qui generum Minoa auctoribus extis jungere et ancipitis suaderent tollere pugnas. At nutrix patula componens sulpura testa narcissum casiamque herbas incendit olentis terque novena ligans triplici diversa colore fila “ter in gremium mecum” inquit “despue, virgo, despue ter, virgo: numero deus impare gaudet.” Inde mago geminata Jovi frigidula sacra, sacra nec Idæis anubus nec cognita Grais, pergit Amyclæo spargens altaria thallo regis Iolciacis animum defigere votis. Verum ubi nulla movet stabilem fallacia Nisum, nec possunt homines nec possunt flectere divi (tanta est in parvo fiducia crine cavendi), rursus ad inceptum sociam se adjungit alumnæ purpureumque parat rursus tondere capillum, tam longo quod jam captat succurrere amori, non minus illa tamen revehi quod mœnia Cretæ gaudeat: et cineri patria est jucunda sepulto. Ergo iterum capiti Scylla est inimica paterno: tum coma Sidonio florens deciditur ostro, tum capitur Megara et diuum responsa probantur, tum suspensa novo ritu de navibus altis per mare cæruleum trahitur Niseia virgo. Complures illam nymphæ mirantur in undis, miratur pater Oceanus et candida Tethys et cupidas secum rapiens Galatea sorores, illa etiam junctis magnum quæ piscibus æquor et glauco bipedum curru metitur equorum Leucothea parvusque dea cum matre Palæmon, illi etiam alternas sortiti vivere luces, cara Jovis suboles, magnum Jovis incrementum, Tyndaridæ niveos mirantur virginis artus. Has adeo voces atque hæc lamenta per auras fluctibus in mediis questu voluebat inani, ad cælum infelix ardentia lumina tendens, lumina, nam teneras arcebant vincula palmas: “supprimite o paulum turbati flamina venti, dum queror et divos (quamquam nil testibus illis profeci) extrema moriens tamen alloquor hora. Vos ego, vos adeo, venti, testabor, et auræ, vos o numantana si qui de gente venitis, cernitis? Illa ego sum cognato sanguine vobis Scylla (quod o salva liceat te dicere, Procne), illa ego sum Nisi pollentis filia quondam, certatim ex omni petiit quam Græcia regno qua curvus terras amplectitur Hellespontus; Illa ego sum, Minos, sacrato fœdere conjunx dicta tibi: tamen hæc, etsi non accipis, audis. Vinctane tam magni tranabo gurgitis undas? Vincta tot assiduas pendebo ex ordine luces? Non equidem me alio possum contendere dignam supplicio, quæ sic patriam carosque penates hostibus immitique addixi ignara tyranno. Verum istæc, Minos, illos scelerata putavi, si nostra ante aliqui nudasset fœdera casus, facturos, quorum direptis mœnibus urbis o ego crudelis flamma delubra petivi. Te vero victore prius vel sidera cursus mutatura suos quam te mihi talia captæ facturum metui. Jam jam scelus omnia vicit. Tene ego plus patrio dilexi perdita regno? Tene ego? Nec mirum: vultu decepta puella ut vidi, ut perii, ut me malus abstulit error. Non equidem ex isto speravi corpore posse tale malum nasci forma vel sidera fallar. Me non deliciis commovit regia dives, curalio fragili aut electro lacrimoso, me non florentes æquali corpore nymphæ, non metus impendens potuit retinere deorum: omnia vicit amor: quid enim non vinceret ille? Non mihi jam pingui sudabunt tempora myrrha, pronuba nec castos accendet pinus odores, non Libys Assyrio sternetur lectulus ostro; Parva queror: ne me illa quidem communis alumna omnibus iniecta tellus tumulabit harena. Mene inter matres ancillarique maritas, mene alias inter famularum munere fungi, coniugis atque tuæ, quæcumque erit illa, beatæ non licuit gravidos penso devoluere fusos? At belli saltem captivam lege necasses. Jam tandem casus hominum, jam respice, Minos. Sit satis hoc, tantum Scyllam vidisse malorum. Vel fato fuerit nobis hæc debita pestis, vel casu incerto, merita vel denique culpa: omnia nam potius quam te fecisse putabo.” Labitur interea resoluta ab litore classis, magna repentino sinuantur lintea coro, flectitur in viridi remus sale, languida fessæ virginis in cursu moritur querimonia longo. Deserit angustis inclusum faucibus Isthmon Cypselidæ et magni florentia regna, Corinthum; Præterit abruptas Scironis protinus arces infestumque suis diræ testudinis exit spelæum multoque cruentas hospite cautes. Jamque adeo tutum longe Piræea cernit et notas, ehev frustra, respectat Athenas; Jam procul e fluctu Salaminia respicit arva florentisque videt jam Cycladas: hinc sinus illi Sunius, hinc statio contra patet Hermionæa. Linquitur ante alias longe gratissima Delos Nereidum matri et Neptuno Ægæo; Prospicit incinctam spumanti litore Cythnum marmoreamque Paron viridemque adlapsa Donysam æginamque simul salutiferamque Seriphum. Jam fessæ tandem fugiunt de corpore vires et caput inflexa lentum cervice recumbit, marmorea adductis livescunt bracchia nodis. Æquoreæ pristes, immania corpora ponti, undique conveniunt et glauco in gurgite circum verbere caudarum atque oris minitantur hiatu. Fertur et incertis jactatur ad omnia ventis, cumba velut magnas sequitur cum parvula classis Afer et hiberno bacchatur in æquore turbo, donec tale decus formæ vexarier undis non tulit ac miseros mutavit virginis artus cæruleo pollens conjunx Neptunia regno. Sed tamen æternam squamis vestire puellam infidosque inter teneram committere pisces non statuit (nimium est avidum pecus Amphitrites): æriis potius sublimem sustulit alis, esset ut in terris facti de nomine ciris, ciris Amyclæo formosior ansere Ledæ. Hic velut in niveo tenera est cum primitus ovo effigies animantis et internodia membris imperfecta novo fluitant concreta calore, sic liquido Scyllæ circumfusum æquore corpus semiferi incertis etiam nunc partibus artus undique mutabant atque undique mutabantur. Oris honos primum et multis optata labella et patulæ frontis species concrescere in unum cœpere et gracili mentum producere rostro; Tum, qua se medium capitis discrimen agebat, ecce repente velut patrios imitatus honores puniceam concussit apex in vertice cristam; At mollis varios intexens pluma colores marmoreum volucri vestivit tegmine corpus lentaque perpetuas fuderunt bracchia pennas; Inde alias partes minioque infecta rubenti crura nova macies obduxit squalida pelli et pedibus teneris unguis affixit acutos. Et tamen hoc demum miseræ succurrere pacto vix fuerat placida Neptuni coniuge dignum. Numquam illam post hæc oculi videre suorum purpureas flavo retinentem vertice vittas, non thalamus Syrio fragrans accepit amomo, nullæ illam sedes: quid enim cum sedibus illi? Quæ simul ut sese cano de gurgite velox cum sonitu ad cælum stridentibus extulit alis et multum late dispersit in æquora rorem, infelix virgo nequiquam a morte recepta incultum solis in rupibus exigit ævum, rupibus et scopulis et litoribus desertis. Nec tamen hoc ipsum pœna sine: namque deum rex, omnia qui imperio terrarum milia versat, commotus talem ad superos volitare puellam, cum pater extinctus cæca sub nocte lateret, illi pro pietate sua (nam sæpe rubentis sanguine taurorum supplex resperserat aras, sæpe deum largo decorarat munere sedes) reddidit optatam mutato corpore vitam fecitque in terris haliæetos ales ut esset: quippe aquilis semper gaudet deus ille coruscis. Huic vero miseræ, quoniam damnata deorum judicio natique et coniugis ante fuisset, infesti apposuit odium crudele parentis. Namque ut in ætherio signorum limite præstans, unum quem duplici stellarunt sidere divi, Scorpios alternis clarum fugat Oriona, sic inter sese tristis haliæetos iras et ciris memori servant ad sæcula fato. Quacumque illa levem fugiens secat æthera pennis, ecce inimicus atrox magno stridore per auras insequitur Nisus; Qua se fert Nisus ad auras, illa levem fugiens raptim secat æthera pennis.
De qua sæpe tibi, venit: sed, Tucca, videre non licet: occulitur limine clausa viri. De qua sæpe tibi, non venit adhuc mihi: namque si occulitur; Longe est, tangere quod nequeas. Venerit: audivi. Sed jam mihi nuntius iste quid prodest? Illi dicite cui rediit.
Corinthiorum amator iste verborum, iste, iste rhetor, namque quatenus totus Thucydides, tyrannus Atticæ febris, tav Gallicum, min et sphin ut male illisit, ita omnia ista verba miscuit fratri.
Aspice quem valido subnixum Gloria regno altius et cæli sedibus extulerat: terrarum hic bello magnum concusserat orbem, hic reges Asiæ fregerat, hic populos; Hic grave servitium tibi, jam tibi, Roma, ferebat (cetera namque viri cuspide conciderant), cum subito in medio rerum certamine præceps corruit e patria pulsus in exilium. Tale Deæ numen: tali mortalia nutu fallax momento temporis hora dedit.
Quocumque ire ferunt variæ nos tempora vitæ, tangere quas terras, quosque videre homines, dispeream, si te fuerit mihi carior alter (alter enim qui te dulcior esse potest?), cui juveni ante alios divi diuumque sorores cuncta, neque indigno, Musa, dedere bona, cuncta quibus gaudet Phœbi chorus ipseque Phœbus; Doctior o quis te, Musa, fuisse potest? O quis te in terris loquitur jucundior uno? (Clio nam certe candida non loquitur.) Quare illud satis est, si te permittis amari: nam contra ut sit amor mutuus, unde mihi?
Ite hinc, inanes, ite, rhetorum ampullæ, inflata rhoezo non Achaico verba; Et vos, Selique Tarquitique Varroque, scholasticorum natio madens pingui, ite hinc, inane cymbalon juventutis; Tuque, o mearum cura, Sexte, curarum, vale, Sabine; Jam valete, formosi. Nos ad beatos vela mittimus portus magni petentes docta dicta Sironis, vitamque ab omni vindicabimus cura. Ite hinc, Camenæ, vos quoque ite jam sane, dulces Camenæ (nam fatebimur verum, dulces fuistis), et tamen meas chartas revisitote, sed pudenter et raro.
Socer, beate nec tibi nec alteri, generque Noctuine, putidum caput, tuoque nunc puella talis et tuo stupore pressa rus abibit? Ei mihi, ut ille versus usquequaque pertinet: “gener socerque, perdidistis omnia”.
Si licet, hoc sine fraude, Vari dulcissime, dicam “dispeream, nisi me perdidit iste Pothus”; Sin autem præcepta vetant me dicere, sane non dicam, sed: “me perdidit iste puer”.
Villula, quæ Sironis eras, et pauper agelle; Verum illi domino tu quoque divitiæ; Me tibi, et hos una mecum, quos semper amavi, si quid de patria tristius audiero, commendo, in primisque patrem. Tu nunc eris illi Mantua quod fuerat quodque Cremona prius.
Pauca mihi, niveo sed non incognita Phœbo, pauca mihi, doctæ, dicite, Pegasides. Victor adest, magni magnum decus ecce triumphi, victor qua terræ, quaque patent maria, horrida barbaricæ portans insignia pugnæ, magnus ut Œnides, utque superbus Eryx, nec minus idcirco vestros expromere cantus maximus, et sanctos dignus inire choros. Hoc itaque insuetis jactor magis, optime, curis, quid de te possim scribere, quidue tibi; Namque (fatebor enim) quæ maxima deterrendi debuit, hortandi maxima causa fuit. Pauca tua in nostras venerunt carmina chartas, carmina cum lingua tum sale Cecropia, carmina quæ Phrygium, sæclis accepta futuris, carmina quæ Pylium vincere digna senem. Molliter hic viridi patulæ sub tegmine quercus Mœris pastores et Melibœus erant, dulcia jactantes alterno carmina versu qualia Trinacriæ doctus amat juvenis. Certatim ornabant omnes heroida divæ, certatim divæ munere quoque suo. Felicem ante alias o te scriptore puellam: altera non fama dixerit esse prior; Non illa, Hesperidum ni munere capta fuisset, quæ volucrem cursu vicerat Hippomenen; Candida cycneo non edita Tyndaris ovo; Non supero fulgens Cassiopea polo; Non defensa div multum certamine equorum, optabant gravide quam sibi quæque manus, sæpe animam generi pro qua pater inpius hausit, sæpe rubro pro qua sanguine fluxit humus; Regia non Semele, non Inachis Acrisione, inmitti expertæ fulmine et imbre Jovem; Non cujus ob raptum pulsi liquere penates Tarquinii patrios filius atque pater, illo quo primum dominatus Roma superbos mutavit placidis tempore consulibus. Multa, neque inmeritis, donavit præmia alumnis, præmia Messallis maxima Publicolis: nam quid ego inmensi memorem studia ista laboris, horrida quid duræ tempora militiæ? Castra foro solitos, urbi præponere castra, tam procul hoc gnato, tam procul hac patria? Inmoderata pati jam frigora jamque calores? Sternere vel dura posse super silice? Sæpe trucem adverso perlabi sidere pontum? Sæpe mare audendo vincere, sæpe hiemem? Sæpe etiam densos inmittere corpus in hostes? Communem belli non meminisse deum? Nunc celeris Afros, periuræ milia gentis, aurea nunc rapidi flumina adire Tagi? Nunc aliam ex alia bellando quærere gentem, vincere et Oceani finibus ulterius? Non nostrum est tantas, non, inquam, attingere laudes; Quin ausim hoc etiam dicere: vix hominum est. Ipsa hæc, ipsa ferent rerum monumenta per orbem, ipsa sibi egregium facta decus parient; Nos ea quæ tecum finxerunt carmina divi, Cynthius et Musæ, Bacchus et Aglaie. Si laudi aspirare humili, si adire Cyrenas, si patrio Graios carmine adire sales possumus, optatis plus jam procedimus ipsis: hoc satis est: pingui nil mihi cum populo.
Sabinus ille, quem videtis, hospites, ait fuisse mulio celerrimus, neque ullius volantis inpetum cisi nequisse præterire, sive Mantuam opus foret volare, sive Brixiam. Et hoc negat Tryphonis æmuli domum negare nobilem insulamue Ceryli, ubi iste, post Sabinus, ante Quinctio, bidente dicit attodisse forcipe comata colla, ne Cytorio jugo premente dura vulnus ederet juba. Cremona frigida, et lutosa Gallia, tibi hæc fuisse et esse cognitissima, ait Sabinus; Ultima ex origine tua stetisse dicit in voragine, tua in palude deposisse sarcinas, et inde tot per orbitosa milia jugum tulisse, læva sive dextera strigare mula sive utrumque ceperat. Neque ulla vota semitalibus deis sibi esse facta præter hoc novissimum: paterna lora proximumque pectinem. Sed hæc prius fuere: nunc eburnea sedetque sede seque dedicat tibi, gemelle Castor, et gemelle Castoris.
Quis deus, Octavi, te nobis abstulit? An quæ dicunt, a, nimio pocula dura mero? “Vobiscum, si est culpa, bibi: sua quemque secuntur fata: quid inmeriti crimen habent cyathi?” Scripta quidem tua nos multum mirabimur: et te raptum et Romanam flebimus historiam. Sed tu nullus eris. Perversi, dicite, Manes, hunc superesse patri quæ fuit invidia?
Superbe Noctuine, putidum caput, datur tibi puella quam petis, datur; Datur, superbe Noctuine, quam petis. Sed, o superbe Noctuine, non vides duas habere filias Atilium? Duas, et hanc et alteram, tibi dari? Adeste nunc, adeste: ducit, ut decet, superbus ecce Noctuinus hirneam. Thalassio, Thalassio, Thalassio.
Jacere me, quod alta non possim, putas, ut ante, vectari freta, nec ferre durum frigus aut æstum pati, neque arma victoris sequi? Valent, valent mihi ira et antiquus furor et lingua qua assim tibi, seu prostitutæ turpe contubernium sororis (o quid me incitas, quid, inpudice et inprobande Cæsari?), seu furta dicantur tua, et helluato sera patrimonio in fratre parsimonia, vel acta puero cum viris conuivia, udæque per somnum nates, et inscio repente clamatum insuper “Thalassio, Thalassio”. Quid palluisti, femina? An joci dolent? An facta cognoscis tua? Non me vocabis, pulchra, per Cotytia ad feriatos fascinos; Nec deinde te movere lumbos in ratulam prensis videbo altaribus, flauumque propter Thybrim olentis nauticum vocare, ubi adpulsæ rates cæno retentæ sordido stant in vadis macraque luctantes aqua; Neque in culinam et uncta compitalia dapesque duces sordidas, quibus repletus et salivosis aquis obesam ad uxorem redis, et æstuantes docte soluis pantices, osiculisque lambis saviis. Nunc læde, nunc lacesse, si quidquam vales. En nomen adscribo tuum, cinæde Lucci. Jamne liquerunt opes, fameque genuini crepant? Videbo habentem præter ignavos nihil fratres et iratum Jovem scissumque ventrem et hirneosi patrui pedes inedia turgidos.
Si mihi susceptum fuerit decurrere munus, o Paphon, o sedes quæ colis Idalias, Troius Æneas Romana per oppida digno jam tandem ut tecum carmine vectus eat, non ego ture modo aut picta tua templa tabella ornabo, et puris serta feram manibus: corniger hos aries humilis et maxima taurus victima sacratos sparget honore focos, marmoreusque tibi aut mille coloribus ales in morem picta stabit Amor pharetra. Adsis o Cytherea: tuus te Cæsar Olympo et Surrentini litoris ara vocat.
Vate Syracosio qui dulcior, Hesiodoque major, Homereo non minor ore fuit, illius hæc quoque sunt divini elementa poetæ, et rudis in vario carmine Calliope.
Callide mage sub hec celi est injuria secli antiquis, hospes, non minor ingeniis, et quo Roma viro doctis certaret Athenis; Ferrea sed nulli vincere fata datur.
Vere rosa, autumno pomis, æstate frequentor spicis: una mihi est horrida pestis hiemps; Nam frigus metuo et vereor ne ligneus ignem hic deus ignavis præbeat agricolis. Ego hæc, ego arte fabricata rustica, ego arida, o viator, ecce populus, agellulum hunc, sinistra et ante quem vides, erique villulam hortulumque pauperis tuor, malaque furis arceo manu. Mihi corolla picta vere ponitur, mihi rubens arista sole fervido, mihi virente dulcis uva pampino, mihi gelante oliva cocta frigore. Meis capella delicata pascuis in urbem adulta lacte portat ubera, meisque pinguis agnus ex ovilibus gravem domum remittit ære dexteram teneraque matre mugiente vaccula deum profundit ante templa sanguinem. Proin, viator, hunc deum vereberis manumque sursum habebis. Hoc tibi expedit, parata namque trux stat ecce mentula. “Velim pol” inquis? At pol ecce vilicus venit, valente cui reuulsa bracchio fit ista mentula apta clava dexteræ. Hunc ego, o juvenes, locum villulamque palustrem tectam vimine junceo caricisque maniplis, quercus arida rustica fomitata securi nutrior: magis et magis fit beata quotannis. Hujus nam domini colunt me, deumque salutant pauperis tuguri pater filiusque adulescens, alter assidua cavens diligentia, ut herbæ, aspera ut rubus a meo sit remota sacello, alter parva manu ferens semper munera larga. Florido mihi ponitur picta vere corolla, primitus tenera virens spica mollis arista, luteæ violæ mihi lacteumque papaver pallentesque cucurbitæ et suaue olentia mala, uva pampinea rubens educata sub umbra; Sanguine hæc etiam mihi (sed tacebitis) arma barbatus linit hirculus cornipesque capella. Pro quis omnia honoribus nunc necesse Priapo est præstare, et domini hortulum vineamque tueri. Quare hinc, o pueri, malas abstinete rapinas: vicinus prope dives est neglegensque Priapi. Inde sumite: semita hæc deinde vos feret ipsa. Catalepton
Quid hoc novi est? Quid ira nuntiat deum? Silente nocte candidus mihi puer tepente cum jaceret abditus sinu, Venus fuit quieta, nec viriliter iners senile penis extulit caput. Placet, Priape, qui sub arboris coma soles, sacrum revincte pampino caput, ruber sedere cum rubente fascino? At, o Triphalle, sæpe floribus novis tuas sine arte deligavimus comas, abegimusque voce sæpe, cum tibi senexue corvus impigerue graculus sacrum feriret ore corneo caput. Vale, nefande destitutor inguinum, vale, Priape: debeo tibi nihil. Jacebis inter arva pallidus situ, canisque sæva susque ligneo tibi lutosus affricabit oblitum latus. At, o sceleste penis, o meum malum, gravi piaque lege noxiam lues. Licet querare: nec tibi tener puer patebit ullus, inminente qui toro juvante verset arte mobilem natem, puella nec jocosa te levi manu fovebit, adprimetue lucidum femur. Bidens amica Romuli senis memor paratur, inter atra cujus inguina latet jacente pantice abditus specus vagaque pelle tectus annuo gelu araneosus obsidet forem situs. Tibi hæc paratur, ut tuum ter aut quater voret profunda fossa lubricum caput. Licebit æger, angue lentior, cubes, tereris usque donec, a, miser, miser triplexque quadruplexque compleas specum. Superbia ista proderit nihil, simul vagum sonante merseris luto caput. Quid est, iners? Pigetne lentitudinis? Licebit hoc inultus auferas semel: sed ille cum redibit aureus puer, simul sonante senseris iter pede, rigente nervos excubet lubidine, et inquietus inguina arrigat tumor, neque incitare cesset, usque dum mihi Venus jocosa molle ruperit latus.
Jam nox hibernas bis quinque peregerat horas excubitorque diem cantu prædixerat ales, Simulus exigui cultor cum rusticus agri, tristia venturæ metuens jejunia lucis, membra levat vili sensim demissa grabato sollicitaque manu tenebras explorat inertes vestigatque focum, læsus quem denique sensit. Parvulus exusto remanebat stipite fomes et cinis obductæ celabat lumina prunæ; Admovet his pronam summissa fronte lucernam et producit acu stuppas umore carentis, excitat et crebris languentem flatibus ignem. Tandem concepto, sed vix, fulgore recedit oppositaque manu lumen defendit ab aura et reserat clausæ qua pervidet ostia clavis. Fusus erat terra frumenti pauper acervus: hinc sibi depromit quantum mensura patebat, quæ bis in octonas excurrit pondere libras. Inde abit adsistitque molæ parvaque tabella, quam fixam paries illos servabat in usus, lumina fida locat; Geminos tunc veste lacertos liberat et cinctus villosæ tergore capræ perverrit cauda silices gremiumque molarum. Advocat inde manus operi, partitus utroque: læva ministerio, dextra est intenta labori. Hæc rotat adsiduum gyris et concitat orbem (tunsa Ceres silicum rapido decurrit ab ictu), interdum fessæ succedit læva sorori alternatque vices. Modo rustica carmina cantat agrestique suum solatur voce laborem, interdum clamat Scybalen. Erat unica custos, Afra genus, tota patriam testante figura, torta comam labroque tumens et fusca colore, pectore lata, jacens mammis, compressior aluo, cruribus exilis, spatiosa prodiga planta. Continuis rimis calcanea scissa rigebant. Hanc vocat atque arsura focis imponere ligna imperat et flamma gelidos adolere liquores. Postquam implevit opus justum versatile finem, transfert inde manu fusas in cribra farinas et quatit; Ac remanent summo purgamina dorso, subsidit sincera foraminibusque liquatur emundata Ceres. Levi tum protinus illam componit tabula, tepidas super ingerit undas, contrahit admixtos nunc fontes atque farinas, transversat durata manu liquidoque coacta, interdum grumos spargit sale. Jamque subactum levat opus palmisque suum dilatat in orbem et notat impressis æquo discrimine quadris. Infert inde foco (Scybale mundaverat aptum ante locum) testisque tegit, super aggerat ignis. Dumque suas peragit Vulcanus Vestaque partes, Simulus interea vacua non cessat in hora, verum aliam sibi quærit opem, neu sola palato sit non grata Ceres, quas jungat comparat escas. Non illi suspensa focum carnaria juxta durati sale terga suis truncique vacabant, traiectus medium sparto sed caseus orbem et vetus adstricti fascis pendebat anethi: ergo aliam molitur opem sibi providus heros. Hortus erat junctus casulæ, quem vimina pauca et calamo rediviva levi munibat harundo, exiguus spatio, variis sed fertilis herbis. Nil illi deerat quod pauperis exigit usus; Interdum locuples a paupere plura petebat. Nec sumptus erat ullius opus sed regula curæ: si quando vacuum casula pluviæve tenebant festave lux, si forte labor cessabat aratri, horti opus illud erat. Varias disponere plantas norat et occultæ committere semina terræ vicinosque apte circa summittere rivos. Hic holus, hic late fundentes bracchia betæ fecundusque rumex maluæque inulæque virebant, hic siser et nomen capiti debentia porra hic etiam nocuum capiti gelidum papaver, grataque nobilium requies lactuca ciborum, plurimo surgit crescitque in acumina radix, et gravis in latum dimissa cucurbita ventrem. Verum hic non domini (quis enim contractior illo?) Sed populi proventus erat, nonisque diebus venalis umero fasces portabat in urbem, inde domum cervice levis, gravis ære redibat vix umquam urbani comitatus merce macelli: cepa rubens sectique famem domat area porri quæque trahunt acri vultus nasturtia morsu intibaque et Venerem revocans eruca morantem. Tum quoque tale aliquid meditans intraverat hortum; Ac primum leviter digitis tellure refossa quattuor educit cum spissis alia fibris, inde comas apii graciles rutamque rigentem vellit et exiguo coriandra trementia filo. Hæc ubi collegit, lætum consedit ad ignem et clara famulam poscit mortaria voce. Singula tum capitum nodoso corpore nudat et summis spoliat coriis contemptaque passim spargit humi atque abicit; Servatum gramine bulbum tinguit aqua lapidisque cauum demittit in orbem. His salis inspargit micas, sale durus adeso caseus adicitur, dictas super ingerit herbas, et læva vestem sætosa sub inguina fulcit, dextera pistillo primum fragrantia mollit alia, tum pariter mixto terit omnia suco. It manus in gyrum: paulatim singula vires deperdunt proprias, color est e pluribus unus, nec totus viridis, quia lactea frusta repugnant, nec de lacte nitens, quia tot variatur ab herbis. Sæpe viri nares acer jaculatur apertas spiritus et simo damnat sua prandia vultu, sæpe manu summa lacrimantia lumina terget immeritoque furens dicit convicia fumo. Procedebat opus; Nec jam salebrosus, ut ante, sed gravior lentos ibat pistillus in orbis. Ergo Palladii guttas instillat olivi exiguique super vires infundit aceti atque iterum commiscet opus mixtumque retractat. Tum demum digitis mortaria tota duobus circuit inque globum distantia contrahit unum, constet ut effecti species nomenque moreti. Eruit interea Scybale quoque sedula panem, quem lætus recipit manibus, pulsoque timore jam famis inque diem securus Simulus illam ambit crura ocreis paribus tectusque galero sub juga parentis cogit lorata juvencos atque agit in segetes et terræ condit aratrum.