Divitias alius fulvo sibi congerat auro Et teneat culti jugera multa soli, Quem labor assiduus vicino terreat hoste, Martia cui somnos classica pulsa fugent: Me mea paupertas vita traducat inerti, Dum meus assiduo luceat igne focus, Ipse seram teneras maturo tempore vites Rusticus et facili grandia poma manu, Nec Spes destituat, sed frugum semper acervos Præbeat et pleno pinguia musta lacu. Nam veneror, seu stipes habet desertus in agris Seu vetus in trivio florida serta lapis; Et quodcumque mihi pomum novus educat annus, Libatum agricolæ ponitur ante deo. Flava Ceres, tibi sit nostro de rure corona Spicea, quæ templi pendeat ante fores; Pomosisque ruber custos ponatur in hortis, Terreat ut sæva falce Priapus aves; Vos quoque, felicis quondam, nunc pauperis agri Custodes, fertis munera vestra, Lares; Tunc vitula innumeros lustrabat cæsa juvencos, Nunc agna exigui est hostia parva soli: Agna cadet vobis, quam circum rustica pubes Clamet “io! Messes et bona vina date.” Jam modo jam possim contentus vivere parvo Nec semper longæ deditus esse viæ, Sed Canis æstivos ortus vitare sub umbra Arboris ad rivos prætereuntis aquæ; Nec tamen interdum pudeat tenuisse bidentem Aut stimulo tardos increpuisse boves; Non agnamve sinu pigeat fetumve capellæ Desertum oblita matre referre domum. At vos exiguo pecori, furesque lupique, Parcite: de magno præda petenda grege. Hic ego pastoremque meum lustrare quotannis Et placidam soleo spargere lacte Palem. Adsitis, divi, neu vos e paupere mensa Dona nec e puris spernite fictilibus: Fictilia antiquus primum sibi fecit agrestis Pocula, de facili composuitque luto. Non ego divitias patrum fructusque requiro, Quos tulit antiquo condita messis avo: Parva seges satis est, satis est requiescere lecto Si licet et solito membra levare toro. Quam juvat immites ventos audire cubantem Et dominam tenero continuisse sinu Aut, gelidas hibernus aquas cum fuderit Auster, Securum somnos igne juvante sequi! Hoc mihi contingat: sit dives jure, furorem Qui maris et tristes ferre potest pluvias. O quantum est auri pereat potiusque smaragdi, Quam fleat ob nostras ulla puella vias. Te bellare decet terra, Messalla, marique, Ut domus hostiles præferat exuvias: Me retinent vinctum formosæ vincla puellæ, Et sedeo duras janitor ante fores. Non ego laudari curo, mea Delia: tecum Dum modo sim, quæso segnis inersque vocer; Te spectem, suprema mihi cum venerit hora, Te teneam moriens deficiente manu. Flebis et arsuro positum me, Delia, lecto, Tristibus et lacrimis oscula mixta dabis; Flebis: non tua sunt duro præcordia ferro Vincta, neque in tenero stat tibi corde silex. Illo non juvenis poterit de funere quisquam Lumina, non virgo, sicca referre domum; Tu manes ne læde meos, sed parce solutis Crinibus et teneris, Delia, parce genis. Interea, dum fata sinunt, jungamus amores: Jam veniet tenebris Mors adoperta caput; Jam subrepet iners ætas, nec amare decebit, Dicere nec cano blanditias capite. Nunc levis est tractanda Venus, dum frangere postes Non pudet et rixas inseruisse juvat; Hic ego dux milesque bonus: vos, signa tubæque, Ite procul, cupidis vulnera ferte viris, Ferte et opes; Ego composito securus acervo Despiciam dites despiciamque famem.
Adde merum vinoque novos compesce dolores, Occupet ut fessi lumina victa sopor, Neu quisquam multo percussum tempora baccho Excitet, infelix dum requiescit amor. Nam posita est nostræ custodia sæva puellæ, Clauditur et dura janua firma sera. Janua difficilis domini, te verberet imber, Te Jovis imperio fulmina missa petant. Janua, jam pateas uni mihi victa querelis, Neu furtim verso cardine aperta sones, Et mala siqua tibi dixit dementia nostra, Ignoscas; Capiti sint precor illa meo: Te meminisse decet quæ plurima voce peregi Supplice, cum posti florida serta darem. Tu quoque ne timide custodes, Delia, falle; Audendum est: fortes adiuvat ipsa Venus; Illa favet seu quis juvenis nova limina temptat Seu reserat fixo dente puella fores; Illa docet molli furtim derepere lecto, Illa pedem nullo ponere posse sono, Illa viro coram nutus conferre loquaces Blandaque compositis abdere verba notis; Nec docet hoc omnes, sed quos nec inertia tardat Nec vetat obscura surgere nocte timor. En ego cum tenebris tota vagor anxius urbe, Securum in tenebris me facit esse Venus, Nec sinit occurrat quisquam qui corpora ferro Vulneret aut rapta præmia veste petat. Quisquis amore tenetur, eat tutusque sacerque Qualibet: insidias non timuisse decet. Non mihi pigra nocent hibernæ frigora noctis, Non mihi cum multa decidit imber aqua; Non labor hic lædit, reseret modo Delia postes Et vocet ad digiti me taciturna sonum. Parcite luminibus, seu vir seu femina fiat Obvia: celari vult sua furta Venus; Neu strepitu terrete pedum neu quærite nomen Neu prope fulgenti lumina ferte face; Siquis et imprudens aspexerit, occulat ille Perque deos omnes se meminisse neget: Nam fuerit quicumque loquax, is sanguine natam, Is Venerem e rapido sentiet esse mari. Nec tamen huic credet conjunx tuus, ut mihi verax Pollicita est magico saga ministerio. Hanc ego de cælo ducentem sidera vidi, Fluminis hæc rapidi carmine vertit iter, Hæc cantu finditque solum Manesque sepulcris Elicit et tepido devocat ossa rogo; Jam tenet infernas magico stridore catervas, Jam jubet aspersas lacte referre pedem. Cum libet, hæc tristi depellit nubila cælo; Cum libet, æstivo convocat orbe nives. Sola tenere malas Medeæ dicitur herbas, Sola feros Hecatæ perdomuisse canes. Hæc mihi composuit cantus, quis fallere posses: Ter cane, ter dictis despue carminibus; Ille nihil poterit de nobis credere cuiquam, Non sibi, si in molli viderit ipse toro. Tu tamem abstineas aliis: nam cetera cernet Omnia; De me uno sentiet ipse nihil. Quid credam? Nempe hæc eadem se dixit amores Cantibus aut herbis solvere posse meos, Et me lustravit tædis, et nocte serena Concidit ad magicos hostia pulla deos. Non ego totus abesset amor, sed mutuus esset, Orabam, nec te posse carere velim. Ferreus ille fuit qui, te cum posset habere, Maluerit prædas stultus et arma sequi. Ille licet Cilicum victas agat ante catervas, Ponat et in capto Martia castra solo, Totus et argento contextus, totus et auro, Insideat celeri conspiciendus equo; Ipse boves, mea, si tecum modo, Delia, possim Jungere et in solito pascere monte pecus, Et te dum liceat teneris retinere lacertis, Mollis et inculta sit mihi somnus humo. Quid Tyrio recubare toro sine amore secundo Prodest, cum fletu nox vigilanda venit? Nam neque tunc plumæ nec stragula picta soporem Nec sonitus placidæ ducere posset aquæ. Num Veneris magnæ violavi numina verbo Et mea nunc pœnas impia lingua luit? Num feror incestus sedes adiise deorum Sertaque de sanctis deripuisse focis? Non ego, si merui, dubitem procumbere templis Et dare sacratis oscula liminibus, Non ego tellurem genibus perrepere supplex Et miserum sancto tundere poste caput. At tu, qui lætus rides mala nostra, caveto Mox tibi: non uni sæviet usque deus. Vidi ego qui juvenum miseros lusisset amores Post Veneris vinclis subdere colla senem Et sibi blanditias tremula componere voce Et manibus canas fingere velle comas; Stare nec ante fores puduit caræve puellæ Ancillam medio detinuisse foro. Hunc puer hunc juvenis turba circumterit arta, Despuit in molles et sibi quisque sinus. At mihi parce, Venus: semper tibi dedita servit Mens mea; Quid messes uris acerba tuas?
Ibitis Ægæas sine me, Messalla, per undas, O utinam memores ipse cohorsque mei! Me tenet ignotis ægrum Phæacia terris. Abstineas avidas, Mors, modo, nigra, manus; Abstineas, Mors atra, precor: non hic mihi mater Quæ legat in mæstos ossa perusta sinus, Non soror, Assyrios cineri quæ dedat odores Et fleat effusis ante sepulcra comis, Delia non usquam, quæ, me cum mitteret urbe, Dicitur ante omnes consuluisse deos; Illa sacras pueri sortes ter sustulit: illi Rettulit e trinis omina certa puer; Cuncta dabant reditus; Tamen est deterrita numquam Quin fleret nostras respiceretque vias. Ipse ego solator, cum jam mandata dedissem, Quærebam tardas anxius usque moras; Aut ego sum causatus aves aut omina dira Saturnive sacram me tenuisse diem. O quotiens ingressus iter mihi tristia dixi Offensum in porta signa dedisse pedem! Audeat invito ne quis discedere Amore, Aut sciat egressum se prohibente deo. Quid tua nunc Isis mihi, Delia, quid mihi prosunt Illa tua totiens æra repulsa manu, Quidve, pie dum sacra colis, pureque lavari Te, memini, et puro secubuisse toro? Nunc, Dea, nunc succurre mihi – nam posse mederi Picta docet templis multa tabella tuis –, Ut mea votivas persolvens Delia voces Ante sacras lino tecta fores sedeat Bisque die resoluta comas tibi dicere laudes Insignis turba debeat in Pharia. At mihi contingat patrios celebrare Penates Reddereque antiquo menstrua tura Lari. Quam bene Saturno vivebant rege, priusquam Tellus in longas est patefacta vias! Nondum cæruleas pinus contempserat undas, Effusum ventis præbueratque sinum, Nec vagus ignotis repetens compendia terris Presserat externa navita merce ratem. Illo non validus subiit juga tempore taurus, Non domito frenos ore momordit equus, Non domus ulla fores habuit, non fixus in agris, Qui regeret certis finibus arva, lapis; Ipsæ mella dabant quercus, ultroque ferebant Obvia securis ubera lactis oves. Non acies, non ira fuit, non bella, nec ensem Immiti sævus duxerat arte faber. Nunc Jove sub domino cædes et vulnera semper, Nunc mare, nunc leti mille repente viæ. Parce, pater: timidum non me periuria terrent, Non dicta in sanctos impia verba deos. Quod si fatales jam nunc explevimus annos, Fac lapis inscriptis stet super ossa notis: “hic jacet immiti consumptus morte Tibullus, Messallam terra dum sequiturque mari”. Sed me, quod facilis tenero sum semper Amori, Ipsa Venus campos ducet in Elysios. Hic choreæ cantusque vigent, passimque vagantes Dulce sonant tenui gutture carmem aves; Fert casiam non culta seges, totosque per agros Floret odoratis terra benigna rosis; Ac juvenum series teneris immixta puellis Ludit, et assidue prœlia miscet Amor. Illic est, cuicumque rapax Mors venit amanti, Et gerit insigni myrtea serta coma. At scelerata jacet sedes in nocte profunda Abdita, quam circum flumina nigra sonant; Tisiphoneque impexa feros pro crinibus angues Sævit et huc illuc impia turba fugit; Tum niger in porta serpentum Cerberus ore Stridet et æratas excubat ante fores. Illic Junonem temptare Ixionis ausi Versantur celeri noxia membra rota; Porrectusque novem Tityos per jugera terræ Assiduas atro viscere pascit aves; Tantalus est illic, et circum stagna: sed acrem Jam jam poturi deserit unda sitim; Et Danai proles, Veneris quod numina læsit, In cava Lethæas dolia portat aquas. Illic sit quicumque meos violavit amores, Optavit lentas et mihi militias. At tu casta precor maneas, sanctique pudoris Assideat custos sedula semper anus. Hæc tibi fabellas referat positaque lucerna Deducat plena stamina longa colu; At circa gravibus pensis affixa puella Paulatim somno fessa remittat opus. Tunc veniam subito, nec quisquam nuntiet ante, Sed videar cælo missus adesse tibi; Tunc mihi, qualis eris longos turbata capillos, Obvia nudato, Delia, curre pede.
“Sic umbrosa tibi contingant tecta, Priape, Ne capiti soles, ne noceantque nives: Quæ tua formosos cepit sollertia? Certe Non tibi barba nitet, non tibi culta coma est; Nudus et hibernæ producis frigora brumæ, Nudus et æstivi tempora sicca Canis.” Sic ego; Tum Bacchi respondit rustica proles Armatus curva sic mihi falce deus: “O fuge te teneræ puerorum credere turbæ: Nam causam justi semper amoris habent. Hic placet, angustis quod equum compescit habenis, Hic placidam niveo pectore pellit aquam; Hic, quia fortis adest audacia, cepit; At illi Virgineus teneras stat pudor ante genas. Sed ne te capiant, primo si forte negabit, Tædia; Paulatim sub juga colla dabit: Longa dies homini docuit parere leones, Longa dies molli saxa peredit aqua; Annus in apricis maturat collibus uvas, Annus agit certa lucida signa vice. Nec jurare time: Veneris periuria venti Inrita per terras et freta summa ferunt. Gratia magna Jovi: vetuit Pater ipse valere, Jurasset cupide quidquid ineptus amor; Perque suas impune sinit Dictynna sagittas Affirmes, crines perque Minerva suos. At si tardus eris errabis: transiet ætas Quam cito non segnis stat remeatque dies. Quam cito purpureos deperdit terra colores, Quam cito formosas populus alta comas. Quam jacet, infirmæ venere ubi fata senectæ, Qui prior Eleo est carcere missus equus. Vidi jam juvenem, premeret cum serior ætas, Mærentem stultos præteriisse dies. Crudeles divi! Serpens novus exuit annos: Formæ non ullam fata dedere moram. Solis æterna est Baccho Phœboque juventas: Nam decet intonsus crinis utrumque deum. Tu, puero quodcumque tuo temptare libebit, Cedas: obsequio plurima vincet amor. Neu comes ire neges, quamvis via longa paretur Et Canis arenti torreat arva siti, Quamvis prætexens picta ferrugine cælum Venturam amiciat imbrifer arcus aquam; Vel si cæruleas puppi volet ire per undas, Ipse levem remo per freta pelle ratem. Nec te pæniteat duros subiisse labores Aut opera insuetas atteruisse manus; Nec, velit insidiis altas si claudere valles, Dum placeas, umeri retia ferre negent; Si volet arma, levi temptabis ludere dextra, Sæpe dabis nudum, vincat ut ille, latus. Tunc tibi mitis erit, rapias tum cara licebit Oscula: pugnabit, sed tamen apta dabit. Rapta dabit primo, post afferet ipse roganti, Post etiam collo se implicuisse velit. Heu! Male nunc artes miseras hæc sæcula tractant: Jam tener assuevit munera velle puer. At tu, qui venerem docuisti vendere primus, Quisquis es, infelix urgeat ossa lapis. Pieridas, pueri, doctos et amate poetas, Aurea nec superent munera Pieridas: Carmine purpurea est Nisi coma; Carmina ni sint, Ex umero Pelopis non nituisset ebur. Quem referent Musæ, vivet, dum robora tellus, Dum cælum stellas, dum vehet amnis aquas. At qui non audit Musas, qui vendit amorem, Idææ currus ille sequatur Opis Et tercentenas erroribus expleat urbes Et secet ad Phrygios vilia membra modos. Blanditiis vultus esse locum Venus ipsa; Querellis Supplicibus, miseris fletibus illa favet.” Hæc mihi, quæ canerem Titio, deus edidit ore: Sed Titium conjunx hæc meminisse vetat. Pareat ille suæ: vos me celebrate magistrum, Quos male habet multa callidus arte puer. Gloria cuique sua est: me, qui spernentur, amantes Consultent; Cunctis janua nostra patet. Tempus erit, cum me Veneris præcepta ferentem Deducat juvenum sedula turba senem. Heu! Heu! Quam Marathus lento me torquet amore! Deficiunt artes, deficiuntque doli. Parce, puer, quæso, ne turpis fabula fiam, Cum mea ridebunt vana magisteria.
Asper eram et bene discidium me ferre loquebar: At mihi nunc longe gloria fortis abest. Namque agor ut per plana citus sola verbere turben Quem celer assueta versat ab arte puer. Ure ferum et torque, libeat ne dicere quicquam Magnificum post hæc: horrida verba doma. Parce tamen, per te furtivi fœdera lecti, Per Venerem quæso compositumque caput. Ille ego cum tristi morbo defessa jaceres Te dicor votis eripuisse meis, Ipseque te circum lustravi sulphure puro, Carmine cum magico præcinuisset anus; Ipse procuravi ne possent sæva nocere Somnia, ter sancta deveneranda mola; Ipse ego velatus filo tunicisque solutis Vota novem Triviæ nocte silente dedi. Omnia persolvi: fruitur nunc alter amore, Et precibus felix utitur ille meis. At mihi felicem vitam, si salva fuisses, Fingebam demens, sed renuente deo. “Rura colam, frugumque aderit mea Delia custos, Area dum messes sole calente teret, Aut mihi servabit plenis in lintribus uvas Pressaque veloci candida musta pede. Consuescet numerare pecus; Consuescet amantis Garrulus in dominæ ludere verna sinu. Illa deo sciet agricolæ pro vitibus uvam, Pro segete spicas, pro grege ferre dapem. Illa regat cunctos, illi sint omnia curæ: At juvet in tota me nihil esse domo. Huc veniet Messalla meus, cui dulcia poma Delia selectis detrahat arboribus: Et, tantum venerata virum, hunc sedula curet, Huic paret atque epulas ipsa ministra gerat.” Hæc mihi fingebam, quæ nunc Eurusque Notusque Jactat odoratos vota per Armenios. Sæpe ego temptavi curas depellere vino: At dolor in lacrimas verterat omne merum. Sæpe aliam tenui: sed jam cum gaudia adirem, Admonuit dominæ deseruitque Venus; Tunc me discedens devotum femina dixit, Et pudet et narrat scire nefanda meam. Non facit hoc verbis, facie tenerisque lacertis Devovet et flavis nostra puella comis: Talis ad Hæmonium Nereis Pelea quondam Vecta est frenato cærula pisce Thetis; Hæc nocuere mihi. Quod adest huic dives amator, Venit in exitium callida lena meum. Sanguineas edat illa dapes atque ore cruento Tristia cum multo pocula felle bibat; Hanc volitent animæ circum sua fata querentes Semper, et e tectis strix violenta canat; Ipsa fame stimulante furens herbasque sepulcris Quærat et a sævis ossa relicta lupis, Currat et inguinibus nudis ululetque per urbes, Post agat e triviis aspera turba canum. Eveniet; Dat signa deus: sunt numina amanti, Sævit et iniusta lege relicta Venus. At tu quam primum sagæ præcepta rapacis Desere: nam donis vincitur omnis amor. Pauper erit præsto semper, te pauper adibit Primus et in tenero fixus erit latere; Pauper in angusto fidus comes agmine turbæ Subicietque manus efficietque viam; Pauper ad occultos furtim deducet amicos Vinclaque de niveo detrahet ipse pede. Heu! Canimus frustra nec verbis victa patescit Janua sed plena est percutienda manu. At tu, qui potior nunc es, mea fata timeto: Versatur celeri Fors levis orbe rotæ. Non frustra quidam jam nunc in limine perstat Sedulus ac crebro prospicit ac refugit Et simulat transire domum, mox deinde recurrit Solus et ante ipsas excreat usque fores. Nescio quid furtivus Amor parat. Utere quæso, Dum licet: in liquida nat tibi linter aqua.
Semper, ut inducar, blandos offers mihi vultus, Post tamen es misero tristis et asper, Amor. Quid tibi sævitiæ mecum est? An gloria magna est Insidias homini composuisse deum? Nam mihi tenduntur casses: jam Delia furtim Nescio quem tacita callida nocte fovet. Illa quidem tam multa negat, sed credere durum est: Sic etiam de me pernegat usque viro. Ipse miser docui, quo posset ludere pacto Custodes: heu! Heu! Nunc premor arte mea. Fingere nunc didicit causas ut sola cubaret, Cardine nunc tacito vertere posse fores; Tum sucos herbasque dedi quis livor abiret Quem facit impresso mutua dente venus. At tu, fallacis conjunx incaute puellæ, Me quoque servato, peccet ut illa nihil; Neu juvenes celebret multo sermone, caveto, Neve cubet laxo pectus aperta sinu, Neu te decipiat nutu, digitoque liquorem Ne trahat et mensæ ducat in orbe notas. Exibit quam sæpe, time, seu visere dicet Sacra Bonæ maribus non adeunda Deæ. At mihi si credas, illam sequar unus ad aras: Tunc mihi non oculis sit timuisse meis. Sæpe, velut gemmas ejus signumque probarem, Per causam memini me tetigisse manum; Sæpe mero somnum peperi tibi, at ipse bibebam Sobria supposita pocula victor aqua. Non ego te læsi prudens: ignosce fatenti; Jussit Amor: contra quis ferat arma deos? Ille ego sum, nec me jam dicere vera pudebit, Instabat tota cui tua nocte canis. Quid tenera tibi coniuge opus? Tua si bona nescis Servare, frustra clavis inest foribus. Te tenet, absentes alios suspirat amores Et simulat subito condoluisse caput. At mihi servandam credas: non sæva recuso Verbera, detrecto non ego vincla pedum; Tum procul absitis, quisquis colit arte capillos, Et fluit effuso cui toga laxa sinu; Quisquis et occurret, ne possit crimen habere, Stet procul aut alia stet procul ante via. Sic fieri jubet ipse deus, sic magna sacerdos Est mihi divino vaticinata sono: Hæc, ubi Bellonæ motu est agitata, nec acrem Flammam, non amens verbera torta timet; Ipsa bipenne suos cædit violenta lacertos Sanguineque effuso spargit inulta deam, Statque latus præfixa veru, stat saucia pectus, Et canit eventus quos dea magna monet: “Parcite, quam custodit Amor, violare puellam, Ne pigeat magno post didicisse malo: Attigerit, labentur opes, ut vulnere nostro Sanguis, ut hic ventis diripiturque cinis.” Et tibi nescio quas dixit, mea Delia, pœnas: Si tamen admittas, sit precor illa levis. Non ego te propter parco tibi, sed tua mater Me movet atque iras aurea vincit anus. Hæc mihi te adducit tenebris multoque timore Conjungit nostras clam taciturna manus; Hæc foribusque manet noctu me affixa proculque Cognoscit strepitus me veniente pedum. Vive diu mihi, dulcis anus; Proprios ego tecum, Sit modos fas, annos contribuisse velim. Te semper natamque tuam te propter amabo: Quidquid agit, sanguis est tamen illa tuus. Sit modo casta, doce, quamvis non vitta ligatos Impediat crines nec stola longa pedes; Et mihi sint duræ leges, laudare nec ullam Possim ego quin oculos appetat illa meos; Et siquid peccasse putet, ducarque capillis Inmerito pronas proripiarque vias; Non ego te pulsare velim, sed, venerit iste Si furor, optarim non habuisse manus; Nec sævo sis casta metu, sed mente fideli Mutuus absenti te mihi servet amor. At quæ fida fuit nulli, post victa senecta Ducit inops tremula stamina torta manu Firmaque conductis adnectit licia telis Tractaque de niveo vellere ducta putat. Hanc animo gaudente vident juvenumque catervæ Commemorant merito tot mala ferre senem; Hanc Venus ex alto flentem sublimis Olympo Spectat et infidis quam sit acerba monet. Hæc aliis maledicta cadant: nos, Delia, amoris Exemplum cana simus uterque coma.
Hunc cecinere diem Parcæ fatalia nentes Stamina, non ulli dissolvenda deo, Hunc fore, Aquitanas posset qui fundere gentes, Quem tremeret forti milite victus Atax. Evenere: novos pubes Romana triumphos Vidit et evinctos bracchia capta duces; At te victrices lauros, Messalla, gerentem Portabat nitidis currus eburnus equis. Non sine me est tibi partus honos: Tarbella Pyrene Testis et Oceani litora Santonici, Testis Arar Rhodanusque celer magnusque Garunna, Carnutis et flavi cærula lympha Liger. An te, Cydne, canam, tacitis qui leniter undis Cæruleus placidis per vada serpis aquis, Quantus et ætherio contingens vertice nubes Frigidus intonsos Taurus alat Cilicas? Quid referam ut volitet crebras intacta per urbes Alba Palæstino sancta columba Syro, Utque maris vastum prospectet turribus æquor Prima ratem ventis credere docta Tyros, Qualis et, arentes cum findit Sirius agros, Fertilis æstiva Nilus abundet aqua? Nile pater, quanam possim te dicere causa Aut quibus in terris occuluisse caput? Te propter nullos tellus tua postulat imbres, Arida nec pluvio supplicat herba Jovi. Te canit atque suum pubes miratur Osirim Barbara, Memphiten plangere docta bovem. Primus aratra manu sollerti fecit Osiris Et teneram ferro sollicitavit humum, Primus inexpertæ commisit semina terræ Pomaque non notis legit ab arboribus. Hic docuit teneram palis adjungere vitem, Hic viridem dura cædere falce comam; Illi jucundos primum matura sapores Expressa incultis uva dedit pedibus; Ille liquor docuit voces inflectere cantu, Movit et ad certos nescia membra modos; Bacchus et agricolæ magno confecta labore Pectora tristitiæ dissolvenda dedit, Bacchus et afflictis requiem mortalibus affert, Crura licet dura compede pulsa sonent. Non tibi sunt tristes curæ nec luctus, Osiri, Sed chorus et cantus et levis aptus amor, Sed varii flores et frons redimita corymbis, Fusa sed ad teneros lutea palla pedes Et Tyriæ vestes et dulcis tibia cantu Et levis occultis conscia cista sacris. Huc ades et Genium ludis Geniumque choreis Concelebra et multo tempora funde mero; Illius et nitido stillent unguenta capillo, Et capite et collo mollia serta gerat. Sic venias hodierne, tibi dem turis honores, Liba et Mopsopio dulcia melle feram. At tibi succrescat proles quæ facta parentis Augeat et circa stet veneranda senem. Nec taceat monumenta viæ, quem Tuscula tellus Candidaque antiquo detinet Alba Lare; Namque opibus congesta tuis hic glarea dura Sternitur, hic apta jungitur arte silex; Te canit agricola, a magna cum venerit urbe Serus, inoffensum rettuleritque pedem. At tu, Natalis multos celebrande per annos, Candidior semper candidiorque veni.
Non ego celari possum, quid nutus amantis Quidve ferant miti lenia verba sono. Nec mihi sunt sortes nec conscia fibra deorum, Præcinit eventus nec mihi cantus avis: Ipsa Venus magico religatum bracchia nodo Perdocuit multis non sine verberibus. Desine dissimulare: deus crudelius urit, Quos videt invitos succubuisse sibi. Quid tibi nunc molles prodest coluisse capillos Sæpeque mutatas disposuisse comas, Quid fuco splendente genas ornare, quid ungues Artificis docta subsecuisse manu? Frustra jam vestes, frustra mutantur amictus Ansaque compressos colligat arta pedes. Illa placet, quamvis inculto venerit ore Nec nitidum tarda compserit arte caput. Num te carminibus, num te pallentibus herbis Devovit tacito tempore noctis anus? Cantus vicinis fruges traducit ab agris, Cantus et iratæ detinet anguis iter, Cantus et e curru Lunam deducere temptat, Et faceret, si non æra repulsa sonent. Quid queror heu! Misero carmem nocuisse, quid herbas? Forma nihil magicis utitur auxiliis: Sed corpus tetigisse nocet, sed longa dedisse Oscula, sed femori conseruisse femur. Nec tu difficilis puero tamen esse memento: Persequitur pœnis tristia facta Venus. Munera ne poscas: det munera canus amator, Ut foveat molli frigida membra sinu. Carior est auro juvenis, cui levia fulgent Ora nec amplexus aspera barba terit; Huic tu candentes umero suppone lacertos, Et regum magnæ despiciantur opes. At Venus invenit puero concumbere furtim, Dum timet et teneros conserit usque sinus, Et dare anhelanti pugnantibus umida linguis Oscula et in collo figere dente notas. Non lapis hanc gemmæque juvant, quæ frigore sola Dormiat et nulli sit cupienda viro. Heu! Sero revocatur amor seroque juventas Cum vetus infecit cana senecta caput. Tum studium formæ est: coma tum mutatur, ut annos Dissimulet viridi cortice tincta nucis; Tollere tum cura est albos a stirpe capillos Et faciem dempta pelle referre novam. At tu dum primi floret tibi temporis ætas Utere: non tardo labitur illa pede. Neu Marathum torque: puero quæ gloria victo est? In veteres esto dura, puella, senes; Parce, precor, tenero: non illi sontica causa est, Sed nimius luto corpora tingit amor. Vel miser absenti mæstas quam sæpe querelas Conicit et lacrimis omnia plena madent! “Quid me spernis?” Ait. “Poterat custodia vinci: Ipse dedit cupidis fallere posse deus. Nota venus furtiva mihi est, ut lenis agatur Spiritus, ut nec dent oscula rapta sonum; Et possum media quamvis obrepere nocte Et strepitu nullo clam reserare fores. Quid prosunt artes, miserum si spernit amantem Et fugit ex ipso sæva puella toro? Vel cum promittit, subito sed perfida fallit, Est mihi nox multis evigilanda malis: Dum mihi venturam fingo, quodcumque movetur, Illius credo tunc sonuisse pedes”. Desistas lacrimare, puer: non frangitur illa, Et tua jam fletu lumina fessa tument. Oderunt, Pholoe, moneo, fastidia divi, Nec prodest sanctis tura dedisse focis: Hic Marathus quondam miseros ludebat amantes, Nescius ultorem post caput esse deum; Sæpe etiam lacrimas fertur risisse dolentis Et cupidum ficta detinuisse mora; Nunc omnes odit fastus, nunc displicet illi Quæcumque opposita est janua dura sera. At te pœna manet, ni desinis esse superba; Quam cupies votis hunc revocare diem!
Quid mihi, si fueras miseros læsurus amores, Fœdera per divos, clam violanda, dabas? A miser, et siquis primo periuria celat, Sera tamen tacitis Pœna venit pedibus. Parcite, cælestes: æquum est impune licere Numina formosis lædere vestra semel. Lucra petens habili tauros adjungit aratro Et durum terræ rusticus urget opus, Lucra petituras freta per parentia ventis Ducunt instabiles sidera certa rates: Muneribus meus est captus puer. At deus illa In cinerem et liquidas munera vertat aquas. Jam mihi persolvet pœnas, puluisque decorem Detrahet et ventis horrida facta coma; Uretur facies, urentur sole capilli, Deteret invalidos et via longa pedes. Admonui quotiens: “Auro ne pollue formam: Sæpe solent auro multa subesse mala. Divitiis captus siquis violavit amorem, Asperaque est illi difficilisque Venus. Ure meum potius flamma caput et pete ferro Corpus et intorto verbere terga seca. Nec tibi celandi spes sit peccare paranti: Est deus, occultos qui vetat esse dolos. Ipse deus tacito permisit læve ministro Ederet ut multo libera verba mero; Ipse deus somno domitos emittere vocem Jussit et invitos facta tegenda loqui.” Hæc ego dicebam: nunc me flevisse loquentem, Nunc pudet ad teneros procubuisse pedes. Tunc mihi jurabas nullo te divitis auri Pondere, non gemmis, vendere velle fidem, Non tibi si pretium Campania terra daretur, Non tibi si Bacchi cura Falernus ager, Illis eriperes verbis mihi sidera cæli Lucere et puras fulminis esse vias. Quin etiam flebas: at non ego fallere doctus Tergebam umentes credulus usque genas. Quid faciam, nisi et ipse fores in amore puellæ? Sed precor exemplo sit levis illa tuo. O quotiens, verbis ne quisquam conscius esset, Ipse comes multa lumina nocte tuli! Sæpe insperanti venit tibi munere nostro Et latuit clausas post adoperta fores. Tum miser interii, stulte confisus amari: Nam poteram ad laqueos cautior esse tuos. Quin etiam attonita laudes tibi mente canebam, Et me nunc nostri Pieridumque pudet; Illa velim rapida Vulcanus carmina flamma Torreat et liquida deleat amnis aqua. Tu procul hinc absis, cui formam vendere cura est Et pretium plena grande referre manu. At te qui puerum donis corrumpere es ausus Rideat assiduis uxor inulta dolis, Et, cum furtivo juvenem lassaverit usu, Tecum interposita languida veste cubet. Semper sint externa tuo vestigia lecto Et pateat cupidis semper aperta domus; Nec lasciva soror dicatur plura bibisse Pocula vel plures emeruisse viros; Illam sæpe ferunt convivia ducere Baccho, Dum rota Luciferi provocet orta diem; Illa nulla queat melius consumere noctem Aut operum varias disposuisse vices. At tua perdidicit: nec tu, stultissime, sentis, Cum tibi non solita corpus ab arte movet. Tune putas illam pro te disponere crines Aut tenues denso pectere dente comas? Ista hæc persuadet facies, auroque lacertos Vinciat et Tyrio prodeat apta sinu? Non tibi sed juveni cuidam vult bella videri, Devoveat pro quo remque domumque tuam; Nec facit hoc vitio, sed corpora fœda podagra Et senis amplexus culta puella fugit. Huic tamen accubuit noster puer: hunc ego credam Cum trucibus venerem jungere posse feris. Blanditiasne meas aliis tu vendere es ausus, Tune aliis demens oscula ferre mea? Tum flebis, cum me vinctum puer alter habebit Et geret in regno regna superba tuo. At tua tum me pœna juvet, Venerique merenti Fixa notet casus aurea palma meos: “hanc tibi fallaci resolutus amore Tibullus Dedicat et grata sis, dea, mente rogat”.
Quis fuit, horrendos primus qui protulit enses? Quam ferus et vere ferreus ille fuit! Tum cædes hominum generi, tum prœlia nata Tum brevior diræ mortis aperta via est. An nihil ille miser meruit, nos ad mala nostra Vertimus, in sævas quod dedit ille feras? Divitis hoc vitium est auri, nec bella fuerunt, Faginus astabat cum scyphus ante dapes; Non arces, non vallus erat, somnumque petebat Securus sparsas dux gregis inter oves. Tunc mihi vita foret, vulgi nec tristia nossem Arma nec audissem corde micante tubam. Nunc ad bella trahor, et jam quis forsitan hostis Hæsura in nostro tela gerit latere. Sed patrii servate Lares: aluistis et idem, Cursarem vestros cum tener ante pedes. Neu pudeat prisco vos esse e stipite factos: Sic veteris sedes incoluistis avi. Tum melius tenuere fidem, cum paupere cultu Stabat in exigua ligneus æde deus; Hic placatus erat, seu quis libaverat uva, Seu dederat sanctæ spicea serta comæ; Atque aliquis voti compos liba ipse ferebat Postque comes purum filia parva favum. At nobis ærata, Lares, depellite tela, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hostiaque e plena rustica porcus hara; Hanc pura cum veste sequar myrtoque canistra Vincta geram, myrto vinctus et ipse caput. Sic placeam vobis: alius sit fortis in armis, Sternat et adversos Marte favente duces, Ut mihi potanti possit sua dicere facta Miles et in mensa pingere castra mero. Quis furor est atram bellis accersere Mortem? Imminet et tacito clam venit illa pede. Non seges est infra, non vinea culta, sed audax Cerberus et Stygiæ navita turpis aquæ; Illic percussisque genis ustoque capillo Errat ad obscuros pallida turba lacus. Quin potius laudandus hic est quem prole parata Occupat in parva pigra senecta casa! Ipse suas sectatur oves, at filius agnos, Et calidam fesso comparat uxor aquam. Sic ego sim, liceatque caput candescere canis Temporis et prisci facta referre senem. Interea Pax arva colat: Pax candida primum Duxit araturos sub juga curva boves; Pax aluit vites et sucos condidit uvæ, Funderet ut nato testa paterna merum; Pace bidens vomerque nitent, at tristia duri Militis in tenebris occupat arma situs. Rusticus e lucoque vehit, male sobrius ipse, Uxorem plaustro progeniemque domum. Sed Veneris tum bella calent, scissosque capillos Femina perfractas conqueriturque fores; Flet teneras subtusa genas: sed victor et ipse Flet sibi dementes tam valuisse manus; At lascivus Amor rixæ mala verba ministrat, Inter et iratum lentus utrumque sedet. A lapis est ferrumque, suam quicumque puellam Verberat: e cælo deripit ille deos. Sit satis e membris tenuem rescindere vestem, Sit satis ornatus dissoluisse comæ, Sit lacrimas movisse satis: quater ille beatus Quo tenera irato flere puella potest; Sed manibus qui sævus erit, scutumque sudemque Is gerat et miti sit procul a Venere. At nobis, Pax alma, veni spicamque teneto, Perfluat et pomis candidus ante sinus.
Quisquis adest, faveat: fruges lustramus et agros, Ritus ut a prisco traditus extat avo. Bacche, veni, dulcisque tuis e cornibus uva Pendeat, et spicis tempora cinge, Ceres. Luce sacra requiescat humus, requiescat arator, Et grave suspenso vomere cesset opus. Solvite vincla jugis: nunc ad præsepia debent Plena coronato stare boves capite. Omnia sint operata deo: non audeat ulla Lanificam pensis imposuisse manum. Vos quoque abesse procul jubeo, discedat ab aris, Cui tulit hesterna gaudia nocte Venus. Casta placent superis: pura cum veste venite Et manibus puris sumite fontis aquam. Cernite, fulgentes ut eat sacer agnus ad aras Vinctaque post olea candida turba comas. Di patrii, purgarnus agros, purgamus agrestes: Vos mala de nostris pellite limitibus, Neu seges eludat messem fallacibus herbis, Neu timeat celeres tardior agna lupos. Tunc nitidus plenis confisus rusticus agris Ingeret ardenti grandia ligna foco, Turbaque vernarum, saturi bona signa coloni, Ludet et ex virgis extruet ante casas. Eventura precor: viden ut felicibus extis Significet placidos nuntia fibra deos? Nunc mihi fumosos veteris proferte Falernos Consulis et Chio solvite vincla cado. Vina diem celebrent: non festa luce madere Est rubor, errantes et male ferre pedes. Sed bene Messallam sua quisque ad pocula dicat, Nomen et absentis singula verba sonent. Gentis Aquitanæ celeber Messalla triumphis Et magna intonsis gloria victor avis, Huc ades aspiraque mihi, dum carmine nostro Redditur agricolis gratia cælitibus. Rura cano rurisque deos. His vita magistris Desuevit querna pellere glande famem: Illi compositis primum docuere tigillis Exiguam viridi fronde operire domum: Illi etiam tauros primi docuisse feruntur Servitium et plaustro supposuisse rotam. Tum victus abiere feri, tum consita pomus, Tum bibit inriguas fertilis hortus aquas, Aurea tum pressos pedibus dedit uva liquores Mixtaque securo est sobria lympha mero. Rura ferunt messes, calidi cum sideris æstu Deponit flavas annua terra comas. Rure levis verno flores apis ingerit alveo, Compleat ut dulci sedula melle favos. Agricola assiduo primum satiatus aratro Cantavit certo rustica verba pede Et satur arenti primum est modulatus avena Carmen, ut ornatos diceret ante deos, Agricola et minio suffusus, Bacche, rubenti Primus inexperta duxit ab arte choros. Huic datus a pleno memorabile munus ovili Dux pecoris curtas auxerat hircus opes. Rure puer verno primum de flore coronam Fecit et antiquis imposuit Laribus. Rure etiam teneris curam exhibitura puellis Molle gerit tergo lucida vellus ovis. Hinc et femineus labor est, hinc pensa colusque, Fusus et adposito pollice versat opus: Atque aliqua assiduæ textrix operata minervæ Cantat, et a pulso tela sonat latere. Ipse quoque inter agros interque armenta Cupido Natus et indomitas dicitur inter equas. Illic indocto primum se exercuit arcu: Ei mihi, quam doctas nunc habet ille manus! Nec pecudes, velut ante, petit: fixisse puellas Gestit et audaces perdomuisse viros. Hic juveni detraxit opes, hic dicere jussit Limen ad iratæ verba pudenda senem: Hoc duce custodes furtim transgressa jacentes Ad juvenem tenebris sola puella venit Et pedibus prætemptat iter suspensa timore, Explorat cæcas cui manus ante vias. A miseri, quos hic graviter deus urget! At ille Felix, cui placidus leniter adflat Amor. Sancte, veni dapibus festis, sed pone sagittas Et procul ardentes hinc precor abde faces. Vos celebrem cantate deum pecorique vocate Voce: palam pecori, clam sibi quisque vocet. Aut etiam sibi quisque palam: nam rurba jocosa Obstrepit et Phrygio tibia curva sono. Ludite: jam Nox jungit equos, currumque sequuntur Matris lascivo sidera fulva choro, Postque venit tacitus furvis circumdatus alis Somnus et incerto Somnia nigra pede.
Dicamus bona verba: venit Natalis ad aras: Quisquis ades, lingua, vir mulierque, fave. Urantur pia tura focis, urantur odores Quos tener e terra divite mittit Arabs. Ipse suos Clenius adsit visurus honores, Cui decorent sanctas mollia serta comas. Illius puro destillent tempora nardo, Atque satur libo sit madeatque mero, Annuat et, Cornute, tibi, quodcumque rogabis. En age (quid cessas? Adnuit ille) roga. Auguror, uxoris fidos optabis amores: Jam reor hoc ipsos edidicisse deos. Nec tibi malueris, totum quæcumque per orbem Fortis arat valido rusticus arva bove, Nec tibi, gemmarum quidquid felicibus Indis Nascitur, Eoi qua maris unda rubet. Vota cadunt: utinam strepitantibus advolet alis Flavaque coniugio vincula portet Amor, Vincula quæ maneant semper dum tarda senectus Inducat rugas inficiatque comas. Hæc veniat, Natalis, avis prolemque ministret, Ludat et ante tuos turba novella pedes.
Rura meam, Cornute, tenent villæque puellam: Ferreus est, heu heu, quisquis in urbe manet. Ipsa Venus latos jam nunc migravit in agros, Verbaque aratoris rustica discit Amor. O ego, cum aspicerem dominam, quam fortiter illic Versarem valido pingue bidente solum Agricolæque modo curvum sectarer aratrum, Dum subigunt steriles arva serenda boves! Nec quererer quod sol graciles exureret artus, Læderet et teneras pussula rupta manus. Pavit et Admeti tauros formosus Apollo, Nec cithara intonsæ profueruntve comæ, Nec potuit curas sanare salubribus herbis: Quidquid erat medicæ vicerat artis amor. Ipse deus solitus stabulis expellere vaccas Et miscere novo docuisse coagula lacte, Lacteus et mixtis obriguisse liquor. Tunc fiscella levi detexta est vimine junci, Raraque per nexus est via facta sero. O quotiens illo vitulum gestante per agros Dicitur occurrens erubuisse soror! O quotiens ausæ, caneret dum valle sub alta, Rumpere mugitu carmina docta boves! Sæpe duces trepidis petiere oracula rebus, Venit et a templis inrita turba domum: Sæpe horrere sacros doluit Latona capillos, Quos admirata est ipsa noverca prius. Quisquis inornatumque caput crinesque solutos Aspiceret, Phœbi quæreret ille comam. Delos ubi nunc, Phœbe, tua est, ubi Delphica Pytho? Nempe Amor in parva te jubet esse casa. Felices olim, Veneri cum fertur aperte Servire æternos non puduisse deos. Fabula nunc ille est: sed cui sua cura puella est, Fabula sit mavult quam sine amore deus. At tu, quisquis is es, cui tristi fronte Cupido Imperat ut nostra sint tua castra domo Ferrea non venerem sed prædam sæcula laudant: Præda tamen multis est operata malis. Præda feras acies cinxit discordibus armis: Hinc cruor, hinc cædes mors propiorque venit. Præda vago jussit geminare pericula ponto, Bellica cum dubiis rostra dedit ratibus. Prædator cupit immensos obsidere campos, Ut multa innumera jugera pascat ove: Cui lapis externus curæ est, urbisque tumultu Portatur validis mille columna jugis, Claudit et indomitum moles mare, lentus ut intra Neglegat hibernas piscis adesse minas. At mihi læta trahant Samiæ convivia testæ Fictaque Cumana lubrica terra rota. Heu heu divitibus video gaudere puellas: Jam veniant prædæ, si Venus optat opes: Ut mea luxuria Nemesis fluat utque per urbem Incedat donis conspicienda meis. Illa gerat vestes tenues, quas femina Coa Texuit, auratas disposuitque vias: Illi sint comites fusci, quos India torret Solis et admotis inficit ignis equis: Illi selectos certent præbere colores Africa puniceum purpureumque Tyros. Nota loquor: regnum ipse tenet, quem sæpe cœgit Barbara gypsatos ferre catasta pedes. At tibi, dura seges, Nemesim quæ abducis ab urbe, Persolvat nulla semina Terra fide. Et tu, Bacche tener, jucundæ consitor uvæ, Tu quoque devotos, Bacche, relinque lacus. Haud impune licet formosas tristibus agris Abdere: non tanti sunt tua musta, pater. O valeant fruges, ne sint modo rure puellæ: Glans alat et prisco more bibantur aquæ. Glans aluit veteres, et passim semper amarunt: Quid nocuit sulcos non habuisse satos? Tunc, quibus aspirabat Amor, præbebat aperte Mitis in umbrosa gaudia valle Venus. Nullus erat custos, nulla exclusura dolentes Janua: si fas est, mos precor ille redi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Horrida villosa corpora veste tegant. Nunc si clausa mea est, si copia rara videndi, Heu miserum, laxam quid juvat esse togam? Ducite: ad imperium dominæ sulcabimus agros: Non ego me vinclis verberibusque nego.
Hic mihi servitium video dominamque paratam: Jam mihi, libertas illa paterna, vale. Servitium sed triste datur, teneorque catenis, Et numquam misero vincla remittit Amor, Et seu quid merui seu nil peccavimus, urit. Uror, io, remove, sæva puella, faces. O ego ne possim tales sentire dolores, Quam mallem in gelidis montibus esse lapis, Stare vel insanis cautes obnoxia ventis, Naufraga quam vasti tunderet unda maris! Nunc et amara dies et noctis amarior umbra est: Omnia nam tristi tempora felle madent. Nec prosunt elegi nec carminis auctor Apollo: Illa cava pretium flagitat usque manu. Ite procul, Musæ, si non prodestis amanti: Non ego vos, ut sint bella canenda, colo, Nec refero Solisque vias et qualis, ubi orbem Complevit, versis Luna recurrit equis. Ad dominam faciles aditus per carmina quæro: Ite procul, Musæ, si nihil ista valent. At mihi per cædem et facinus sunt dona paranda, Ne jaceam clausam flebilis ante domum: Aut rapiam suspensa sacris insignia fanis: Sed Venus ante alios est violanda mihi. Illa malum facinus suadet dominamque rapacem Dat mihi: sacrilegas sentiat illa manus. O pereat quicumque legit viridesque smaragdos Et niveam Tyrio murice tingit ovem. Addit avaritiæ causas et Coa puellis Vestis et e Rubro lucida concha mari. Hæc fecere malas: hinc clavim janua sensit Et cœpit custos liminis esse canis. Sed pretium si grande feras, custodia victa est Nec prohibent claves et canis ipse tacet. Heu quicumque dedit fomlam cælestis avaræ, Quale bonum multis attulit ille malis! Hinc fletus rixæque sonant, hæc denique causa Fecit ut infamis nunc deus erret Amor. At tibi, quæ pretio victos excludis amantes, Eripiant partas ventus et ignis opes: Quin tua tunc juvenes spectent incendia læti, Nec quisquam flammæ sedulus addat aquam. Seu veniet tibi mors, nec erit qui lugeat ullus Nec qui det mæstas munus in exsequias. At bona quæ nec avara fuit, centum licet annos Vixerit, ardentem flebitur ante rogum: Atque aliquis senior veteres veneratus amores Annua constructo serta dabit tumulo Et bene discedens dicet placideque quiescas, Terraque securæ sit super ossa levis. Vera quidem moneo, sed prosunt quid mihi vera? Illius est nobis lege colendus amor. Quin etiam sedes jubeat si vendere avitas, Ite sub imperium sub titulumque, Lares. Quidquid habet Circe, quidquid Medea veneni, Quidquid et herbarum Thessala terra gerit, Et quod, ubi indomitis gregibus Venus adflat amores, Hippomanes cupidæ stillat ab inguine equæ, Si modo me placido videat Nemesis mea vultu, Mille alias herbas misceat illa, bibam.
Phœbe, fave: novus ingreditur tua templa sacerdos: Huc age cum cithara carminibusque veni. Nunc te vocales impellere pollice chordas, Nunc precor ad laudes flectere verba meas. Ipse triumphali devinctus tempora lauro, Dum cumulant aras, ad tua sacra veni. Sed nitidus pulcherque veni: nunc indue vestem Sepositam, longas nunc bene pecte comas, Qualem te memorant Saturno rege fugato Victori laudes concinuisse Jovi. Tu procul eventura vides, tibi deditus augur Scit bene quid fati provida cantet avis; Tuque regis sortes, per te præsentit haruspex, Lubrica signavit cum deus exta notis; Te duce Romanos numquam frustrata Sibylla, Abdita quæ senis fata canit pedibus. Phœbe, sacras Messalinum sine tangere chartas Vatis, et ipse precor quid canat illa doce. Hæc dedit Æneæ sortes, postquam ille parentem Dicitur et raptos sustinuisse Lares Nec fore credebat Romam, cum mæstus ab alto Ilion ardentes respiceretque deos. (Romulus æternæ nondum formaverat urbis Mœnia, consorti non habitanda Remo; Sed tunc pascebant herbosa Palatia vaccæ Et stabant humiles in Jovis arce casæ. Lacte madens illic suberat Pan ilicis umbræ Et facta agresti lignea falce Pales, Pendebatque vagi pastoris in arbore votum, Garrula silvestri fistula sacra deo, Fistula cui semper decrescit harundinis ordo: Nam calamus cera jungitur usque minor. At qua Velabri regio patet, ire solebat Exiguus pulsa per vada linter aqua. Illa sæpe gregis diti placitura magistro Ad juvenem festa est vecta puella die, Cum qua fecundi redierunt munera ruris, Caseus et niveæ candidus agnus ovis.) Impiger Ænea, volitantis frater Amoris, Troica qui profugis sacra vehis ratibus, Jam tibi Laurentes assignat Juppiter agros, Jam vocat errantes hospita terra Lares. Illic sanctus eris cum te veneranda Numici Unda deum cælo miserit indigetem. Ecce super fessas volitat Victoria puppes; Tandem ad Trojanos diva superba venit. Ecce mihi lucent Rutulis incendia castris: Jam tibi prædico, barbare Turne, necem. Ante oculos Laurens castrum murusque Lavini est Albaque ab Ascanio condita Longa duce. Te quoque jam video, Marti placitura sacerdos Ilia, Vestales deseruisse focos, Concubitusque tuos furtim vittasque jacentes Et cupidi ad ripas arma relicta dei. Carpite nunc, tauri, de septem montibus herbas Dum licet: hic magnæ jam locus urbis erit. Roma, tuum nomen terris fatale regendis, Qua sua de cælo prospicit arva Ceres, Quaque patent ortus et qua fluitantibus undis Solis anhelantes abluit amnis equos. Troja quidem tunc se mirabitur et sibi dicet Vos bene tam longa consuluisse via. Vera cano: sic usque sacras innoxia laurus Vescar, et æternum sit mihi virginitas. Hæc cecinit vates et te sibi, Phœbe, vocavit, Jactavit fusas et caput ante comas. — Quidquid Amalthea, quidquid Marpesia dixit Herophile, Phyto Graia quod admonuit, Quæque Aniena sacras Tiburs per flumina sortes Portarat sicco pertuleratque sinu — Hæc fore dixerunt belli mala signa cometen, Multus ut in terras deplueretque lapis. Atque tubas atque arma ferunt strepitantia cælo Audita et lucos præcinuisse fugam: Ipsum etiam Solem defectum lumine vidit Jungere pallentes nubilus annus equos: Et simulacra deum lacrimas fudisse tepentes Fataque vocales præmonuisse boves. Hæc fuerant olim: sed tu jam mitis, Apollo, Prodigia indomitis merge sub æquoribus, Et succensa sacris crepitet bene laurea flammis, Omine quo felix et sacer annus erit. Laurus ubi bona signa dedit, gaudete coloni; Distendet spicis horrea plena Ceres, Oblitus et musto feriet pede rusticus uvas, Dolia dum magni deficiantque lacus: Ac madidus baccho sua festa Palilia pastor Concinet: a stabulis tunc procul este lupi. Ille levis stipulæ sollemnis potus acervos Accendet, flammas transilietque sacras. Et fetus matrona dabit, natusque parenti Oscula comprensis auribus eripiet, Nec tædebit avum parvo advigilare nepoti Balbaque cum puero dicere verba senem. Tunc operata deo pubes discumbet in herba, Arboris antiquæ qua levis umbra cadit, Aut e veste sua tendent umbracula sertis Vincta, coronatus stabit et ipse calix. At sibi quisque dapes et festas extruet alte Cæspitibus mensas cæspitibusque torum. Ingeret hic potus juvenis maledicta puellæ, Postmodo quæ votis inrita facta velit: Nam ferus ille suæ plorabit sobrius idem Et se jurabit mente fuisse mala. Pace tua pereant arcus pereantque sagittæ, Phœbe, modo in terris erret inermis Amor. Ars bona: sed postquam sumpsit sibi tela Cupido, Heu heu quam multis ars dedit ista malum! Et mihi præcipue, jaceo cum saucius annum Et (faveo morbo cum juvat ipse dolor) Usque cano Nemesim, sine qua versus mihi nullus Verba potest justos aut reperire pedes. At tu, nam divum servat tutela poetas, Præmoneo, vati parce, puella, sacro, Ut Messalinum celebrem, cum præmia belli Ante suos currus oppida victa feret, Ipse gerens laurus: lauro devinctus agresti Miles io magna voce triumphe canet. Tunc Messalla meus pia det spectacula turbæ Et plaudat curru prætereunte pater. Adnue: sic tibi sint intonsi, Phœbe, capilli, Sic tua perpetuo sit tibi casta soror.
Castra Macer sequitur: tenero quid fiet Amori? Sit comes et collo fortiter arma gerat? Et seu longa virum terræ via seu vaga ducent Æquora, cum telis ad latus ire volet? Ure, puer, quæso, tua qui ferus otia liquit, Atque iterum erronem sub tua signa voca. Quod si militibus parces, erit hic quoque miles, Ipse levem galea qui sibi portet aquam. Castra peto, valeatque Venus valeantque puellæ: Et mihi sunt vires et mihi læta tuba est. Magna loquor, sed magnifice mihi magna locuto Excutiunt clausæ fortia verba fores. Juravi quotiens rediturum ad limina numquam! Cum bene juravi, pes tamen ipse redit. Acer Amor, fractas utinam tua tela sagittas, Si licet, extinctas aspiciamque faces! Tu miserum torques, tu me mihi dira precari Cogis et insana mente nefanda loqui. Jam mala finissem leto, sed credula vitam Spes fovet et fore cras semper ait melius. Spes alit agricolas, spes sulcis credit aratis Semina quæ magno fænore reddat ager: Hæc laqueo volucres, hæc captat harundine pisces, Cum tenues hamos abdidit ante cibus: Spes etiam valida solatur compede vinctum: Crura sonant ferro, sed canit inter opus: Spes facilem Nemesim spondet mihi, sed negat illa. Ei mihi, ne vincas, dura puella, deam. Parce, per immatura tuæ precor ossa sororis: Sic bene sub tenera parva quiescat humo. Illa mihi sancta est, illius dona sepulcro Et madefacta meis serta feram lacrimis, Illius ad tumulum fugiam supplexque sedebo Et mea cum muto fata querar cinere. Non feret usque suum te propter flere clientem: Illius ut verbis, sis mihi lenta veto, Ne tibi neglecti mittant mala somnia manes, Mæstaque sopitæ stet soror ante torum, Qualis ab excelsa præceps delapsa fenestra Venit ad infernos sanguinolenta lacus. Desino, ne dominæ luctus renoventur acerbi: Non ego sum tanti, ploret ut illa semel. Nec lacrimis oculos digna est fœdare loquaces: Lena nocet nobis, ipsa puella bona est. Lena necat miserum Phryne furtimque tabellas Occulto portans itque reditque sinu: Sæpe, ego cum dominæ dulces a limine duro Agnosco voces, hæc negat esse domi: Sæpe, ubi nox mihi promissa est, languere puellam Nuntiat aut aliquas extimuisse minas. Tunc morior curis, tunc mens mihi perdita fingit, Quisue meam teneat, quot teneatve modis: Tunc tibi, lena, precor diras: satis anxia vivas, Moverit e votis pars quotacumque deos.
Martis Romani festæ venere kalendæ — exoriens nostris hic fuit annus avis — Et vaga nunc certa discurrunt undique pompa Perque vias urbis munera perque domos. Dicite, Pierides, quonam donetur honore Seu mea, seu fallor, cara Neæra tamen. Carmine formosæ, pretio capiuntur avare: Gaudeat, ut digna est, versibus illa meis. Lutea sed niveum involvat membrana libellum, Pumex et canas tondeat ante comas, Summaque prætexat tenuis fastigia chartæ Indicet ut nomen littera facta tuum, Atque inter geminas pingantur cornua frontes: Sic etenim comptum mittere oportet opus. Per vos, auctores hujus mihi carminis, oro Castaliamque umbram Pieriosque lacus, Ite domum cultumque illi donate libellum, Sicut erit: nullus defluat inde color. Illa mihi referet, si nostri mutua cura est, An minor, an toto pectore deciderim. Sed primum meritam larga donate salute Atque hæc submisso dicite verba sono: Hæc tibi vir quondam, nunc frater, casta Neæra, Mittit et accipias munera parva rogat, Teque suis jurat caram magis esse medullis, Sive sibi conjunx sive futura soror; Sed potius conjunx: hujus spem nominis illi Auferet extincto pallida Ditis aqua.
Qui primus caram juveni carumque puellæ Eripuit juvenem, ferreus ille fuit; Durus et ille fuit, qui tantum ferre dolorem, Vivere et erepta coniuge qui potuit. Non ego firmus in hoc, non hæc patientia nostro Ingenio: frangit fortia corda dolor; Nec mihi vera loqui pudor est vitæque fateri, Tot mala perpessæ, tædia nata meæ. Ergo cum tenuem fuero mutatus in umbram Candidaque ossa supra nigra favilla teget, Ante meum veniat longos incompta capillos Et fleat ante meum mæsta Neæra rogum; Sed veniat caræ matris comitata dolore: Mæreat hæc genero, mæreat illa viro. Præfatæ ante meos manes animamque precatæ Perfusæque pias ante liquore manus, Pars quæ sola mei superabit corporis, ossa Incinctæ nigra candida veste legent Et primum annoso spargent collecta lyæo, Mox etiam niveo lacte parent, Post hæc carbaseis umorem tollere velis Atque in marmorea ponere sicca domo. Illic quas mittit dives Panchaia merces Eoique Arabes, dives et Assyria, Et nostri memores lacrimæ fundantur eodem: Sic ego componi versus in ossa velim. Sed tristem mortis demonstret littera causam Atque hæc in celebri carmina fronte notet: Lygdamus hic situs est: dolor huic et cura Neæræ, Coniugis ereptæ, causa perire fuit.
Quid prodest cælum votis implesse, Neæra, Blandaque cum multa tura dedisse prece, Non ut marmorei prodirem e limine tecti, Insignis clara conspicuusque domo, Aut ut multa mei renovarent jugera tauri Et magnas messes terra benigna daret, Sed tecum ut longæ sociarem gaudia vitæ Inque tuo caderet nostra senecta sinu, Tum cum permenso defunctus tempore lucis Nudus Lethæa cogerer ire rate? Nam grave quid prodest pondus mihi divitis auri, Arvaque si findant pinguia mille boves? Quidue domus prodest Phrygiis innixa columnis, Tænare sive tuis, sive Caryste tuis, Et nemora in domibus sacros imitantia lucos Auratæque trabes marmoreumque solum? Quidue in Erythræo legitur quæ litore concha Tinctaque Sidonio murice lana juvat, Et quæ præterea populus miratur? In illis Invidia est: falso plurima vulgus amat. Non opibus mentes hominum curæque levantur Nec Fortuna sua tempora lege regit. Sit mihi paupertas tecum jucunda, Neæra: At sine te regum munera nulla volo. O niveam quæ te poterit mihi reddere lucem! O mihi felicem terque quaterque diem! At si, pro dulci reditu quæcumque voventur, Audiat aversa non meus aure deus, Nec me regna juvant nec Lydius aurifer amnis Nec quas terrarum sustinet orbis opes. Hæc alii cupiant; Liceat mihi paupere cultu Securo cara coniuge posse frui. Adsis et timidis faveas, Saturnia, votis, Et faveas concha, Cypria, vecta tua. Aut si fata negant reditum tristesque sorores, Stamina quæ ducunt quæque futura neunt, Me vocet in vastos amnes nigramque paludem Dives in ignava luridus Orcus aqua.
Di meliora ferant, nec sint mihi somnia vera, Quæ tulit hesterna pessima nocte quies. Ite procul vani falsique avertite visus, Desinite in nobis quærere velle fidem. Divi vera monent, venturæ nuntia sortis Vera monent Tuscis exta probata viris; Somnia fallaci ludunt temeraria nocte Et pavidas mentes falsa timere jubent; Et natum in curas hominum genus omina noctis Farre pio placant et saliente sale! Et tamen, utcumque est, sive illi vera moneri, Mendaci somno credere sive volent, Efficiat vanos noctis Lucina timores Et frustra inmeritum pertimuisse velit, Si mea nec turpi mens est obnoxia facto Nec læsit magnos impia lingua deos. Jam Nox ætherium nigris emensa quadrigis Mundum cacruleo laverat amne rotas, Nec me sopierat menti deus utilis ægræ: Somnus sollicitas deficit ante domos. Tandem, cum summo Phœbus prospexit ab ortu, Pressit languentis lumina sera quies. Hic juvenis casta redimitus tempora lauro Est visus nostra ponere sede pedem. Non illo quicquam formosius ulla priorum Ætas, heroum nec tulit ulla domus. Intonsi crines longa cervice fluebant, Stillabat Syrio myrtea rore coma. Candor erat qualem præfert Latonia Luna, Et color in niveo corpore purpureus, Ut juveni primum virgo deducta marito Inficitur teneras ore rubente genas, Et cum contexunt amarantis alba puellæ Lilia et autumno candida mala rubent. Ima videbatur talis inludere palla: Namque hæc in nitido corpore vestis erat. Artis opus raræ, fulgens testudine et auro Pendebat læva garrula parte lyra. Hanc primum veniens plectro modulatus eburno Felices cantus ore sonante dedit; Sed postquam fuerant digiti cum voce locuti, Edidit hæc dulci tristia verba modo: Salve, cura deum: casto nam rite poetæ Phœbusque et Bacchus Pieridesque favent; Sed proles Semelæ Bacchus doctæque sorores Dicere non norunt quid ferat hora sequens; At mihi fatorum leges ævisque futuri Eventura pater posse videre dedit; Quare ego quæ dico non fallax accipe vates Quodque deus vero Cynthius ore feram. Tantum cara tibi quantum nec filia matri, Quantum nec cupido bella puella viro, Pro qua sollicitas cælestia numina votis, Quæ tibi securos non sinit ire dies Et, cum te fusco Somnus velavit amictu, Vanum nocturnis fallit imaginibus, Carminibus celebrata tuis formosa Neæra Alterius mavult esse puella viri, Diversasque suas agitat mens impia curas, Nec gaudet casta nupta Neæra domo. A crudele genus nec fidum femina nomen! A pereat, didicit fallere si qua virum! Sed flecti poterit: mens est mutabilis illis; Tu modo cum multa bracchia tende fide. Sævus Amor docuit validos temptare labores, Sævus Amor docuit verbera posse pati. Me quondam Admeti niveas pavisse juvencas Non est in vanum fabula ficta jocum; Tunc ego nec cithara poteram gaudere sonora Nec similes chordis reddere voce sonos, Sed perlucenti cantum meditabar avena Ille ego Latonæ filius atque Jovis. Nescis quid sit amor, juvenis, si ferre recusas Immitem dominam coniugiumque ferum. Ergo ne dubita blandas adhibere querellas: Vincuntur molli pectora dura prece. Quod si vera canunt sacris oracula templis, Hæc illi nostro nomine dicta refer: Hoc tibi conigium promittit Delius ipse; Felix hoc, alium desine velle virum. Dixit, et ignavus defluxit corpore somnus. A ego ne possim tanta videre mala! Nec tibi crediderim votis contraria vota Nec tantum crimen pectore inesse tuo: Nam te nec vasti genuerunt æquora ponti Nec flammam volvens ore Chimæra fero Nec canis anguinea redimitus terga caterva, Cui tres sunt linguæ tergeminumque caput, Scyllaque virgineam canibus succincta figuram, Nec te conceptam sæva leæna tulit, Barbara nec Scythiæ tellus horrendave Syrtis, Sed culta et duris non habitanda domus Et longe ante alias omnes mitissima mater Isque pater quo non alter amabilior. Hæc deus in melius crudelia somnia vertat Et jubeat tepidos inrita ferre Notos.
Vos tenet, Etruscis manat quæ fontibus unda, Unda sub æstivum non adeunda Canem, Nunc autem sacris Baiarum proxima lymphis, Cum se purpureo vere remittit humus. At mihi Persephone nigram denuntiat horam: Immerito juveni parce nocere, dea. Non ego temptavit nulli temeranda virorum Audax laudandæ sacra docere deæ, Nec mea mortiferis infecit pocula sucis Dextera nec cuiquam trita venena dedit, Nec nos sacrilegos templis admovimus ignes, Nec cor sollicitant facta nefanda meum, Nec nos insanæ meditantes jurgia mentis Impia in adversos solvimus ora deos. Et nondum cani nigros læsere capillos, Nec venit tardo curva senecta pede: Natalem primo nostrum videre parentes, Cum cecidit fato consul uterque pari. Quid fraudare juvat vitem crescentibus uvis Et modo nata mala vellere poma manu? Parcite, pallentes undas quicumque tenetis Duraque sortiti tertia regna dei. Elysios olim liceat cognoscere campos Lethæamque ratem Cimmeriosque lacus, Cum mea rugosa pallebunt ora senecta Et referam pueris tempora prisca senex. Atque utinam vano nequiquam terrear æstu! Languent ter quinos sed mea membra dies. At vobis Tuscæ celebrantur numina lymphæ Et facilis lenta pellitur unda manu. Vivite felices, memores et vivite nostri, Sive erimus seu nos fata fuisse velint. Interea nigras pecudes promittite Diti Et nivei lactis pocula mixta mero.
Candide Liber, ades — sic sit tibi mystica vitis Semper, sic hedera tempora vincta feras — Aufer et, ipse, meum, pariter medicande, dolorem: Sæpe tuo cecidit munere victus amor. Care puer, madeant generoso pocula baccho, Et nobis prona funde Falerna manu. Ite procul durum curæ genus, ite labores; Fulserit hic niveis Delius alitibus. Vos modo proposito dulces faveatis amici, Neve neget quisquam me duce se comitem, Aut si quis vini certamen mite recusat, Fallat eum tecto cara puella dolo. Ille facit dites animos deus, ille ferocem Contundit et dominæ misit in arbitrium, Armenias tigres et fulvas ille leænas Vicit et indomitis mollia corda dedit. Hæc Amor et majora valet; Sed poscite Bacchi Munera: quem vestrum pocula sicca juvant? Convenit ex æquo nec torvus Liber in illis Qui se quique una vina jocosa colunt, Nunc venit iratus nimium nimiumque severis: Qui timet irati numina magna, bibat. Quales his pœnas qualis quantusque minetur, Cadmeæ matris præda cruenta docet. Sed procul a nobis hic sit timor, illaque, si qua est, Quid valeat læsi sentiat ira dei. Quid precor a demens? Venti temeraria vota, Æriæ et nubes diripienda ferant. Quamvis nulla mei superest tibi cura, Neæra, Sis felix et sint candida fata tua. At nos securæ reddamus tempora mensæ: Venit post multos una serena dies. Ei mihi, difficile est imitari gaudia falsa, Difficile est tristi fingere mente jocum, Nec bene mendaci risus componitur ore, Nec bene sollicitis ebria verba sonant. Quid queror infelix? Turpes discedite curæ: Odit Lanæus tristia verba pater. Gnosia, Theseæ quondam periuria linguæ Flevisti ignoto sola relicta mari: Sic cecinit pro te doctus, Minoi, Catullus Ingrati referens impia facta viri. Vos ego nunc moneo: felix, quicumque dolore Alterius disces posse cavere tuos. Nec vos aut capiant pendentia bracchia collo Aut fallat blanda sordida lingua fide; Etsi perque suos fallax juravit ocellos Iononemque suam perque suam Venerem, Nulla fides inerit: periuria ridet amantum Juppiter et ventos inrita ferre jubet. Ergo quid totiens fallacis verba puellæ Conqueror? Ite a me, seria verba, precor. Quam vellem tecum longas requiescere noctes Et tecum longos pervigilare dies, Perfida nec merito nobis inimica merenti, Perfida, sed, quamvis perfida, cara tamen! Naida Bacchus amat: cessas, o lente minister? Temperet annosum Marcia lympha merum. Non ego, si fugit nostræ convivia mensæ Ignotum cupiens vana puella torum, Sollicitus repetam tota suspiria nocte. Tu, puer, i, liquidum fortius adde merum. Jam dudum Syrio madefactus tempora nardo Debueram sertis implicuisse comas.
Te, Messalla, canam, quamquam me cognita virtus Terret; Ut infirmæ nequeant subsistere vires, Incipiam tamen, ac meritas si carmina laudes Deficiant, — humilis tantis sim conditor actis Nec tua præter te chartis intexere quisquam Facta queat, dictis ut non majora supersint, — Est nobis voluisse satis; Nec munera parva Respueris: etiam Phœbo gratissima dona Cres tulit, et cunctis Baccho jucundior hospes Icarus, ut puro testantur sidera cælo Erigoneque Canisque, neget ne longior ætas; Quin etiam Alcides, deus ascensurus Olympum, Læta Molorcheis posuit vestigia tectis, Parvaque cælestis placavit mica, nec illis Semper inaurato taurus cadit hostia cornu. Hic quoque sit gratus parvus labor, ut tibi possim Inde alios alioque memor componere versus. Alter dicat opus magni mirabile mundi, Qualis in immenso desederit ære tellus, Qualis et in curvum pontus confluxerit orbem, Et vagus, e terris qua surgere nititur, ær, Huic et contextus passim fluat igneus æther, Pendentique super claudantur ut omnia cælo; At quodcumque meæ poterunt audere camenæ, Seu tibi par poterunt seu, quod spes abnuit, ultra Sive minus ( certeque canent minus), omne vovemus Hoc tibi, nec tanto careat mihi carmine charta. Nam quamquam antiquæ gentis superant tibi laudes, Non tua majorum contenta est gloria fama Nec quæris quid quaque index sub imagine dicat, Sed generis priscos contendis vincere honores, Quam tibi majores majus decus ipse futuris: At tua non titulus capiet sub nomine facta, Æterno sed erunt tibi magna volumina versu, Convenientque tuas cupidi componere laudes Undique quique canent vincto pede quique soluto; Quis potius, certamen erit: sim victor in illis, Ut nostrum tantis inscribam nomen in actis. Nam quis te majora gerit castrisve forove? Nec tamen hic aut hic tibi laus majorve minorve, Justa pari premitur veluti cum pondere libra, Prona nec hac plus parte sedet nec surgit ab illa, Qualis, inæquatum si quando onus urget utrimque, Instabilis natat alterno depressior orbe. Nam seu diversi fremat inconstantia vulgi, Non alius sedare queat; Seu judicis ira Sit placanda, tuis poterit mitescere verbis. Non Pylos aut Ithace tantos genuisse feruntur Nestora vel parvæ magnum decus urbis Ulixem, Vixerit ille senex quamvis, dum terna per orbem Sæcula fertilibus Titan decurreret horis, Ille per ignotas audax erraverit urbes, Qua maris extremis tellus includitur undis: Nam Ciconumque manus adversis reppulit armis, Nec valuit lotos cœptos avertere cursus, Cessit et Ætnææ Neptunius incola rupis Victa Maroneo fœdatus lumina baccho; Vexit et Æolios placidum per Nerea ventos, Incultos adiit Læstrygonas Antiphatenque, Nobilis Artacie gelida quos inrigat unda; Solum nec doctæ verterunt pocula Circes, Quamvis illa foret Solis genus, apta vel herbis Aptaque vel cantu veteres mutare figuras; Cimmerion etiam obscuras accessit ad arces, Quis numquam candente dies apparuit ortu, Seu supra terras Phœbus seu curreret infra; Vidit ut inferno Plutonis subdita regno Magna deum proles levibus discurreret umbris, Præteriitque cita Sirenum litora puppi; Illum inter geminæ nantem confinia mortis Nec Scyllæ sævo conterruit impetus ore, Cum canibus rabidas inter fera serperet undas, Nec violenta suo consumpsit more Charybdis, Vel si sublimis fluctu consurgeret imo, Vel si interrupto nudaret gurgite pontum. Non violata vagi sileantur pascua Solis, Non amor et fecunda Atlantidos arva Calypsus, Finis et erroris miseri Phæacia tellus. Atque hæc seu nostras inter sunt cognita terras, Fabula sive novum dedit his erroribus orbem, Sit labor illius, tua dum facundia major. Jam te non alius belli tenet aptius artes, Qua deceat tutam castris præducere fossam, Qualiter adversos hosti defigere cervos, Quemve locum ducto melius sit claudere vallo, Fontis ubi dulces erumpat terra liquores, Ut facilisque tuis aditus sit et arduus hosti, Laudis ut assiduo vigeat certamine miles, Quis tardamve sudem melius celeremve sagittam Iecerit aut lento perfregerit obvia pilo, Aut quis equum celeremve arto compescere freno Possit et effusas tardo permittere habenas Inque vicem modo directo contendere passu, Seu libeat, curvo brevius convertere gyro, Quis parma, seu dextra velit seu læva, tueri, Sive hac sive illac veniat gravis impetus hastæ Amplior aut signata cita loca tangere funda. Jam simul audacis venient certamina Martis Adversisque parent acies concurrere signis, Tum tibi non desit faciem componere pugnæ, Seu sit opus quadratum acies consistat in agmen, Rectus ut æquatis decurrat frontibus ordo, Seu libeat duplicem seiunctim cernere martem, Dexter uti lævum teneat dextrumque sinister Miles sitque duplex gemini victoria casus. At non per dubias errant mea carmina laudes: Nam bellis experta cano. Testis mihi victæ Fortis Iapydiæ miles, testis quoque fallax Pannonius, gelidas passim disiectus in Alpes, Testis Arupinis et pauper natus in arvis, Quem si quis videat vetus ut non fregerit ætas, Terna minus Pyliæ miretur sæcula famæ: Namque senex longæ peragit dum tempora vitæ, Centum fecundos Titan renovaverit annos, Ipse tamen velox celerem super edere corpus Audet equum validisque sedet moderator habenis. Te duce non alias conversus terga Domator Libera Romanæ subiecit colla catenæ. Nec tamen his contentus eris: majora peractis Instant, compertum est veracibus ut mihi signis, Quis Amythaonius nequeat certare Melampus. Nam modo fulgentem Tyrio subtegmine vestem Indueras oriente die duce fertilis anni, Splendidior liquidis cum Sol caput extulit undis Et fera discordes tenuerunt flamina venti, Curva nec assuetos egerunt flumina cursus, Quin rapidum placidis etiam mare constitit undis, Ulla nec ærias volucris perlabitur auras Nec quadrupes densas depascitur aspera silvas, Quin largita tuis sunt muta silentia votis. Juppiter ipse levi vectus per inania curru Adfuit et cælo vicinum liquit Olympum Intentaque tuis precibus se præbuit aure Cunctaque veraci capite adnuit: additus aris Lætior eluxit structos super ignis acervos. Quin hortante deo magnis insistere rebus Incipe; Non idem tibi sint aliisque triumphi: Non te vicino remorabitur obvia marte Gallia nec latis audax Hispania terris Nec fera Theræo tellus obsessa colono, Nec qua vel Nilus vel regia lympha Choaspes Profluit aut rapidus, Cyri dementia, Gyndes, Aret Araccæis aut unda Oroatia campis, Nec qua regna vago Tomyris finivit Araxe, Impia nec sævis celebrans convivia mensis Ultima vicinus Phœbo tenet arva Padæus, Quaque Hebrus Tanaisque Getas rigat atque Magynos. Quid moror? Oceanus ponto qua continet orbem, Nulla tibi adversis regio sese offeret armis. Te manet invictus Romano marte Britannus Teque interiecto mundi pars altera sole. Nam circumfuso consistit in ære tellus Et quinque in partes toto disponitur orbe. Atque duæ gelido vastantur frigore semper: Illic et densa tellus absconditur umbra, Et nulla incepto perlabitur unda liquore, Sed durata riget densam in glaciemque nivemque, Quippe ubi non umquam Titan super egerit ortus. At media est Phœbi semper subiecta calori, Seu propior terris æstivum fertur in orbem Seu celer hibernas properat decurrere luces; Non igitur presso tellus exsurgit aratro, Nec frugem segetes præbent neque pabula terræ; Non illic colit arva deus, Bacchusve Ceresve, Nulla nec exustas habitant animalia partes. Fertilis hanc inter posita est interque rigentes Nostraque et huic adversa solo pars altera nostro, Quas similis utrimque tenens vicinia cæli Temperat, alter et alterius vires necat ær; Hinc placidus nobis per tempora vertitur annus, Hinc et colla jugo didicit submittere taurus Et lenta excelsos vitis conscendere ramos, Tondeturque seges maturos annua partus, Et ferro tellus, pontus confinditur ære, Quin etiam structis exsurgunt oppida muris. Ergo ubi per claros jerint tua facta triumphos, Solus utroque idem diceris magnus in orbe. Non ego sum satis ad tantæ præconia laudis, Ipse mihi non si præscribat carmina Phœbus. Est tibi, qui possit magnis se accingere rebus, Valgius: æterno propior non alter Homero. Languida non noster peragit labor otia, quamvis Fortuna, ut mos est illi, me adversa fatiget. Nam mihi, cum magnis opibus domus alta niteret, Cui fuerant flavi ditantes ordine sulci Horrea fecundas ad deficientia messis, Cuique pecus denso pascebant agmine colles, Et domino satis et nimium furique lupoque, Nunc desiderium superest: nam cura novatur, Cum memor ante actos semper dolor admonet annos. Sed licet asperiora cadant spolierque relictis, Non te deficient nostræ memorare camenæ. Nec solum tibi Pierii tribuentur honores: Pro te vel rapidas ausim maris ire per undas, Adversis hiberna licet tumeant freta ventis, Pro te vel densis solus subsistere turmis Vel parvum Ætnææ corpus committere flammæ. Sum quodcumque, tuum est. Nostri si parvula cura Sit tibi, quanta libet, si sit modo, non mihi regna Lydia, non magni potior sit fama Gylippi, Posse Meleteas nec mallem vincere chartas. Quod tibi si versus noster, totusve minusve, Vel bene sit notus, summo vel inerret in ore, Nulla mihi statuunt finem te fata canendi. Quin etiam mea tunc tumulus cum texerit ossa, Seu matura dies celerem properat mihi mortem, Longa manet seu vita, tamen, mutata figura Seu me finget equum rigidos percurrere campos Doctum seu tardi pecoris sim gloria taurus Sive ego per liquidum volucris vehar æra pennis, Quandocumque hominem me longa receperit ætas, Inceptis de te subtexam carmina chartis.
Sulpicia est tibi culta tuis, Mars magne, kalendis; Spectatum e cælo, si sapis, ipse veni; Hoc Venus ignoscet; At tu, violente, caveto Ne tibi miranti turpiter arma cadant: Illius ex oculis, cum vult exurere divos, Accendit geminas lampadas acer Amor. Illam, quidquid agit, quoquo vestigia movit, Componit furtim subsequiturque Decor; Seu solvit crines, fusis decet esse capillis: Seu composit, comptis est veneranda comis. Urit, seu Tyria volvit procedere palla: Urit, seu nivea candida veste venit. Talis in æterno felix Vertumnus Olympo Mille habet ornatus, mille decenter habet. Sola puellarum digna est cui mollia caris Vellera det sucis bis madefacta Tyros, Possideatque, metit quidquid bene olentibus arvis Cultor odoratæ dives Arabs segetis, Et quascumque niger rubro de litore gemmas Proximus Eois colligit Indus aquis. Hanc vos, Pierides, festis cantate kalendis, Et testudinea Phœbe superbe lyra. Hoc sollemne sacrum multos hæc sumet in annos: Dignior est vestro nulla puella choro.
Parce meo juveni, seu quis bona pascua campi Seu colis umbrosi devia montis aper, Neu tibi sit duros acuisse in prœlia dentes; Incolumem custos hunc mihi servet Amor. Sed procul abducit venandi Delia cura: O pereant silvæ deficiantque canes! Quis furor est, quæ mens, densos indagine colles Claudentem teneras lædere velle manus? Quidve juvat furtim latebras intrare ferarum Candidaque hamatis crura notare rubis? Sed tamen, ut tecum liceat, Cerinthe, vagari, Ipsa ego per montes retia torta feram, Ipsa ego velocis quæram vestigia cervi Et demam celeri ferrea vincla cani. Tunc mihi, tunc placeant silvæ, si, lux mea, tecum Arguar ante ipsas concubuisse plagas: Tunc veniat licet ad casses, inlæsus abibit, Ne veneris cupidæ gaudia turbet, aper. Nunc sine me sit nulla Venus, sed lege Dianæ, Caste puer, casta retia tange manu: Et, quæcumque meo furtim subrepit amori, Incidat in sævas diripienda feras. At tu venandi studium concede parenti, Et celer in nostros ipse recurre sinus.
Huc ades et teneræ morbos expelle puellæ, Huc ades, intonsa Phœbe superbe coma; Crede mihi, propera, nec te jam, Phœbe, pigebit Formosæ medicas applicuisse manus. Effice ne macies pallentes occupet artus, Neu notet informis candida membra color, Et quodcumque mali est et quidquid triste timemus, In pelagus rapidis evehat amnis aquis. Sancte, veni, tecumque feras, quicumque sapores, Quicumque et cantus corpora fessa levant; Neu juvenem torque, metuit qui fata puellæ Votaque pro domina vix numeranda facit; Interdum vovet, interdum, quod langueat illa, Dicit in æternos aspera verba deos. Pone metum, Cerinthe: deus non lædit amantes; Tu modo semper ama: salva puella tibi est; Nil opus est fletu: lacrimis erit aptius uti, Si quando fuerit tristior illa tibi. At nunc tota tua est, te solum candida secum Cogitat, et frustra credula turba sedet. Phœbe, fave: laus magna tibi tribuetur in uno Corpore servato restituisse duos. Jam celeber, jam lætus eris, cum debita reddet Certatim sanctis lætus uterque focis; Tunc te felicem dicet pia turba deorum, Optabunt artes et sibi quisque tuas.
Qui mihi te, Cerinthe, dies dedit, hic mihi sanctus Atque inter festos semper habendus erit: Te nascente novum Parcæ cecinere puellis Servitium et dederunt regna superba tibi. Uror ego ante alias: juvat hoc, Cerinthe, quod uror, Si tibi de nobis mutuus ignis adest; Mutuus adsit amor, per te dulcissima furta Perque tuos oculos per Geniumque rogo. Mane Geni, cape tura libens votisque faveto, Si modo, cum de me cogitat, ille calet. Quod si forte alios jam nunc suspiret amores, Tunc precor infidos, sancte, relinque focos. Nec tu sis iniusta, Venus: vel serviat æque Vinctus uterque tibi vel mea vincla leva; Sed potius valida teneamur uterque catena, Nulla queat posthac quam soluisse dies. Optat idem juvenis quod nos, sed tectius optat: Nam pudet hæc illum dicere verba palam. At tu, Natalis, quoniam deus omnia sentis, Adnue: quid refert, clamne palamne roget?
Natalis Juno, sanctos cape turis acervos, Quos tibi dat tenera docta puella manu; Tota tibi est hodie, tibi se lætissima compsit, Staret ut ante tuos conspicienda focos. Illa quidem ornandi causas tibi, diva, relegat; Est tamen, occulte cui placuisse velit. At tu, sancta, fave, neu quis divellat amantes, Sed juveni, quæso, mutua vincla para. Sic bene compones: ullæ non ille puellæ Servire aut cuiquam dignior illa viro. Nec possit cupidos vigilans deprendere custos Fallendique vias mille ministret Amor. Adnue purpureaque veni perlucida palla: Ter tibi fit libo, ter, dea casta, mero; Præcipit et natæ mater studiosa, quod optat: Illa aliud tacita jam sua mente rogat; Uritur, ut celeres urunt altaria flammæ, Nec, liceat quamvis, sana fuisse velit. Sis juveni grata ac, veniet cum proximus annus, Hic idem votis jam vetus exstet amor.
Tandem venit amor, qualem texisse pudori Quam nudasse alicui sit mihi fama magis. Exorata meis illum Cytherea Camenis Attulit in nostrum deposuitque sinum. Exsoluit promissa Venus: mea gaudia narret, Dicetur si quis non habuisse sua. Non ego signatis quicquam mandare tabellis, Ne legat id nemo quam meus ante, velim, Sed peccasse juvat, vultus componere famæ Tædet: cum digno digna fuisse ferar.
Invisus natalis adest, qui rure molesto Et sine Cerintho tristis agendus erit. Dulcius urbe quid est? An villa sit apta puellæ Atque Arretino frigidus amnis agro? Jam, nimium Messalla mei studiose, quiescas; Non tempestivæ sæpe, propinque, viæ. Hic animum sensusque meos abducta relinquo Arbitrio, quamvis non sinis esse, meo.
Scis iter ex animo sublatum triste puellæ? Natali Romæ jam licet esse tuo. Omnibus ille dies nobis natalis agatur, Qui nec opinanti nunc tibi forte venit.
Gratum est, securus multum quod jam tibi de me Permittis, subito ne male inepta cadam. Sit tibi cura togæ potior pressumque quasillo Scortum quam Servi filia Sulpicia: Solliciti sunt pro nobis, quibus illa dolori est Ne cedam ignoto maxima causa toro.
Estne tibi, Cerinthe, tuæ pia cura puellæ, Quod mea nunc vexat corpora fessa calor? A ego non aliter tristes evincere morbos Optarim, quam te si quoque velle putem. At mihi quid prosit morbos evincere, si tu Nostra potes lento pectore ferre mala?
Ne tibi sim, mea lux, æque jam fervida cura Ac videor paucos ante fuisse dies, Si quicquam tota commisi stulta juventa Cujus me fatear pænituisse magis, Hesterna quam te solum quod nocte reliqui, Ardorem cupiens dissimulare meum.
Nulla tuum nobis subducet femina lectum: Hoc primum juncta est fœdere nostra venus. Tu mihi sola places, nec jam te præter in urbe Formosa est oculis ulla puella meis. Atque utinam posses uni mihi bella videri! Displiceas aliis: sic ego tutus ero. Nil opus invidia est, procul absit gloria vulgi: Qui sapit, in tacito gaudeat ille sinu. Sic ego secretis possum bene vivere silvis, Qua nulla humano sit via trita pede. Tu mihi curarum requies, tu nocte vel atra Lumen, et in solis tu mihi turba locis. Nunc licet e cælo mittatur amica Tibullo, Mittetur frustra deficietque Venus; Hoc tibi sancta tuæ Junonis numina juro, Quæ sola ante alios est mihi magna deos. Quid facio demens? Heu! Heu! Mea pignora cedo; Juravi stulte: proderat iste timor. Nunc tu fortis eris, nunc tu me audacius ures: Hoc peperit misero garrula lingua malum. Jam faciam quodcumque voles, tuus usque manebo, Nec fugiam notæ servitium dominæ, Sed Veneris sanctæ considam vinctus ad aras: Hæc notat iniustos supplicibusque favet.
Rumor ait crebro nostram peccare puellam Nunc ego me surdis auribus esse velim. Crimina non hæc sunt nostro sine facta dolore: Quid miserum torques, rumor acerbe? Tace.