Ordior arma, quibus cælo se gloria tollit Æneadum, patiturque ferox Œnotria jura Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum antiquæ Hesperiæ, quantosque ad bella crearit et quot Roma uiros, sacri cum perfida pacti gens Cadmea super regno certamina mouit, quæsitumque diu, qua tandem poneret arce terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro juratumque Jovi fœdus conuentaque patrum Sidonii fregere duces, atque impius ensis ter placitam suasit temerando rumpere pacem. Sed medio finem bello excidiumque uicissim molitæ gentes, propiusque fuere periclo quis superare datum: reserauit Dardanus arces ductor Agenoreas, obsessa Palatia uallo Poenorum ac muris defendit Roma salutem. Tantarum causas irarum odiumque perenni seruatum studio et mandata nepotibus arma fas aperire mihi superasque recludere mentes. Jamque adeo magni repetam primordia motus. Pygmalioneis quondam per cærula terris pollutum fugiens fraterno crimine regnum fatali Dido Libyes appellitur oræ. Tum pretio mercata locos noua mœnia ponit, cingere qua secto permissum litora tauro. Hic Juno ante Argos (sic credidit alta uetustas), ante Agamemnoniam, gratissima tecta, Mycenen optauit profugis æternam condere gentem. Uerum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte exerere ac missas etiam trans æquora classes totum signa uidet uictricia ferre per orbem, jam propius metuens bellandi corda furore Phœnicum extimulat. Sed enim conamine primæ contuso pugnæ fractisque in gurgite cœptis Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens arma remolitur; Dux agmina sufficit unus turbanti terras pontumque mouere paranti. Jamque deæ cunctas sibi belliger induit iras Hannibal: hunc audet solum componere fatis. Sanguineo tum læta uiro atque in regna Latini turbine mox sæuo uenientum haud inscia cladum, 'Intulerit Latio, spreta me, Troius' inquit 'exul Dardaniam et bis numina capta penates sceptraque fundarit uictor Lauinia Teucris, dum Romana tuæ, Ticine, cadauera ripæ non capiant, famulusque mihi per Celtica rura sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis corporibusque uirum retro fluat, ac sua largo stagna reformidet Trasimennus turbida tabo, dum Cannas tumulum Hesperiæ campumque cruore Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam teque uadi dubium cœuntibus, Aufide, ripis per clipeos galeasque uirum cæsosque per artus uix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.' Hæc ait ac juuenem facta ad Mauortia flammat. Ingenio motus auidus fideique sinister is fuit, exuperans astu, sed deuius æqui. Armato nullus diuum pudor: improba uirtus et pacis despectus honos, penitusque medullis sanguinis humani flagrat sitis. His super, æui flore uirens hauet Ægatis abolere, parentum dedecus, ac Siculo demergere fœdera ponto. Dat mentem Juno ac laudum spe corda fatigat. Jamque aut nocturno penetrat Capitolia uisu aut rapidis fertur per summas passibus Alpis. Sæpe etiam famuli turbato ad limina somno expauere trucem per uasta silentia uocem ac largo sudore uirum inuenere futuras miscentem pugnas et inania bella gerentem. Hanc rabiem in finis Italum Saturniaque arua addiderat jam tum puero patrius furor oscus Sarrana prisci Barcæ de gente uetustos a Belo numerabat auos. Namque orba marito cum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri Belides juuenis uitauerat arma tyranni et se participem casus sociarat in omnis. Nobilis hoc ortu et dextra spectatus Hamilcar, ut fari primamque datum distinguere lingua Hannibali uocem, sollers nutrire furores, Romanum seuit puerili in pectore bellum. Vrbe fuit media sacrum genetricis Elissæ manibus et patria Tyriis formidine cultum, quod taxi circum et piceæ squalentibus umbris abdiderant cælique arcebant lumine, templum. Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim exuerat regina loco. Stant marmore mæsto effigies, Belusque parens omnisque nepotum a Belo series, stat gloria gentis Agenor et qui longa dedit terris cognomina Phoenix. Ipsa sedet tandem æternum conjuncta Sychæo. ante pedes ensis Phrygius jacet, ordine centum stant aræ cælique deis Ereboque potenti. Hic, crine effuso, atque Hennææ numina diuæ atque Acheronta uocat Stygia cum ueste sacerdos. Immugit tellus rumpitque horrenda per umbras sibila; Inaccensi flagrant altaribus ignes. Tum magico uolitant cantu per inania manes exciti, uultusque in marmore sudat Elissæ. Hannibal hæc patrio jussu ad penetralia fertur, ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar. Non ille euhantis Massylæ palluit iras, non diros templi ritus aspersaque tabo limina et audito surgentis carmine flammas. Olli permulcens genitor caput oscula libat attollitque animos hortando et talibus implet: 'Gens recidiua Phrygum Cadmeæ stirpis alumnos fœderibus non æqua premit. Si fata negarint dedecus id patriæ nostra depellere dextra, hæc tua sit laus, nate, uelis. Age, concipe bella latura exitium Laurentibus: horreat ortus jam pubes Tyrrhena tuos, partusque recusent te surgente, puer, Latiæ producere matres.' His acuit stimulis subicitque haud mollia dictu: 'Romanos terra atque undis, ubi competet ætas, ferro ignique sequar Rhœteaque fata reuoluam. Non superi mihi, non Martem cohibentia pacta, non celsæ obstiterint Alpes Tarpeiaque saxa. Hanc mentem juro nostri per numina Martis, per manes, regina, tuos.' Tum nigra triformi hostia mactatur diuæ, raptimque recludit spirantis artus poscens responsa sacerdos ac fugientem animam properatis consulit extis. Ast ubi quæsitas artis de more uetustæ intrauit mentes superum, sic deinde profatur: 'Ætolos late consterni milite campos Idæoque lacus flagrantis sanguine cerno. Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit, cujus in ærio pendent tua uertice castra! Jamque jugis agmen rapitur: trepidantia fumant mœnia, et Hesperio tellus porrecta sub axe Sidoniis lucet flammis. Fluit ecce cruentus Eridanus. Jacet ore truci super arma uirosque tertia qui tulerit sublimis opima Tonanti. Heu quænam subitis horrescit turbida nimbis tempestas, ruptoque polo micat igneus æther! Magna parant superi: tonat alti regia cæli, bellantemque Jovem cerno.' Uenientia fata scire ultra uetuit Juno, fibræque repente conticuere: latent casus longique labores. Sic clausum linquens arcano pectore bellum atque hominum finem Gadis Calpenque secutus, dum fert Herculeis Garamantica signa columnis, occubuit sæuo Tyrius certamine ductor. Interea rerum Hasdrubali traduntur habenæ, occidui qui solis opes et uulgus Hiberum Bæticolasque uiros furiis agitabat iniquis. Tristia corda duci, simul immedicabilis ira, et fructus regni feritas erat; Asper amore sanguinis, et metui demens credebat honorem, nec nota docilis pœna satiare furores. Ore excellentem et spectatum fortibus ausis antiqua de stirpe Tagum, superumque hominumque immemor, erecto suffixum robore mæstis ostentabat ouans populis sine funere regem. Auriferi Tagus ascito cognomine fontis perque antra et ripas nymphis ululatur Hiberis. Mæonium non ille uadum, non Lydia mallet stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro campum atque inlatis Hermi flauescit harenis. Primus inire manu, postremus ponere Martem. Cum rapidum effusis ageret sublimis habenis quadrupedem, non ense uirum, non eminus hasta sistere erat: uolitabat ouans aciesque per ambas jam Tagus auratis agnoscebatur in armis. Quem postquam diro suspensum robore uidit deformem leti famulus, clam corripit ensem dilectum domino pernixque inrumpit in aulam atque immite ferit geminato uulnere pectus. At Poeni, succensa ira turbataque luctu et sæuis gens læta, ruunt tormentaque portant. Non ignes candensque chalybs, non uerbera passim ictibus innumeris lacerum scindentia corpus, carnificæue manus penitusue infusa medullis pestis et in medio lucentes uulnere flammæ cessauere; Ferum uisu dictuque, per artem sæuitiæ extenti, quantum tormenta jubebant creuerunt artus, atque omni sanguine rapto ossa liquefactis fumarunt feruida membris. Mens intacta manet: superat ridetque dolores spectanti similis, fessosque labore ministros increpitat dominique crucem clamore reposcit. Hæc inter spretæ miseranda piacula pœnæ erepto trepidus ductore exercitus una Hannibalem uoce atque alacri certamine poscit. Hinc studia accendit patriæ uirtutis imago, hinc fama in populos jurati didita belli, hinc uirides ausis anni feruorque decorus atque armata dolis mens et uis insita fandi. Primi ductorem Libyes clamore salutant, mox et Pyrenes populi et bellator Hiberus. Continuoque ferox oritur fiducia menti, cessisse imperio tantum terræque marisque. Æoliis candens Austris et lampade Phœbi æstifero Libye torretur subdita Cancro, aut ingens Asiæ latus, aut pars tertia terris. Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus septeno impellens tumefactum gurgite pontum. At qua diuersas clementior aspicit Arctos, Herculeo dirimente freto, diducta propinquis Europes uidet arua jugis. Ultra obsidet æquor, nec patitur nomen proferri longius Atlas, Atlas subducto tracturus uertice cælum. Sidera nubiferum fulcit caput, ætheriasque erigit æternum compages ardua ceruix. Canet barba gelu, frontemque immanibus umbris pinea silua premit. Uastant caua tempora uenti, nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu. Tum geminas laterum cautes maria alta fatigant, atque ubi fessus equos Titan immersit anhelos, flammiferum condunt fumanti gurgite currum. Sed qua se campis squalentibus Africa tendit, serpentum largo coquitur fecunda ueneno, felix qua pinguis mitis plaga temperat agros, nec Cerere Hennæa Phario nec uicta colono. Hic passim exultant Nomades, gens inscia freni, quis inter geminas per ludum mobilis aures quadrupedem flectit non cedens uirga lupatis. Altrix bellorum bellatorumque uirorum tellus nec fidens nudo sine fraudibus ensi. Altera complebant Hispanæ castra cohortes, auxilia Europæ genitoris parta tropæis. Martius hinc campos sonipes hinnitibus implet, hinc juga cornipedes erecti bellica raptant: non Eleus eat campo feruentior axis. Prodiga gens animæ et properare facillima mortem. Namque ubi transcendit florentis uiribus annos, impatiens æui spernit nouisse senectam, et fati modus in dextra est. Hic omne metallum: electri gemino pallent de semine uenæ, atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit. Sed scelerum causas operit deus. Astur auarus uisceribus laceræ telluris mergitur imis et redit infelix effosso concolor auro. Hic certant, Pactole, tibi Duriusque Tagusque, quique super Grauios lucentis uoluit harenas infernæ populis referens obliuia Lethes. Nec Cereri terra indocilis nec inhospita Baccho, nullaque Palladia sese magis arbore tollit. Hæ postquam Tyrio gentes cessere tyranno, utque dati rerum freni, tunc arte paterna conciliare uiros, armis consulta senatus uertere, nunc donis. Primus sumpsisse laborem, primus iter carpsisse pedes partemque subire, si ualli festinet opus. Nec cetera segnis quæcumque ad laudem stimulant, somnumque negabat naturæ noctemque uigil ducebat in armis. Interdum proiectus humi turbæque Libyssæ insignis sagulo duris certare maniplis; Celsus et in magno præcedens agmine ductor imperium perferre suum; Tum uertice nudo excipere insanos imbris cælique ruinam. Spectarunt Poeni, tremuitque exterritus Astur, torquentem cum tela Jovem permixtaque nimbis fulmina et excussos uentorum flatibus ignes turbato transiret equo, nec puluere fessum agminis ardenti labefecit Sirius astro. Flammiferis tellus radiis cum exusta dehiscit, candentique globo medius coquit æthera feruor, femineum putat umenti jacuisse sub umbra exercetque sitim et spectato fonte recedit. Idem correptis sternacem ad prœlia frenis frangere ecum et famam letalis amare lacerti ignotique amnis tranare sonantia saxa atque e diuersa socios accersere ripa. Idem expugnati primus stetit aggere muri, et quotiens campo rapidus fera prœlia miscet, qua sparsit ferrum, latus rubet æquore limes. Ergo instat fatis, et rumpere fœdera certus, quo datur, interea Romam comprendere bello gaudet et extremis pulsat Capitolia terris. Prima Saguntinas turbarunt classica portas, bellaque sumpta uiro belli majoris amore. Haud procul Herculei tollunt se litore muri, clementer crescente jugo, quis nobile nomen conditus excelso sacrauit colle Zacynthos. Hic comes Alcidæ remeabat in agmine Thebas Geryone extincto cæloque ea facta ferebat. Tris animas namque id monstrum, tris corpore dextras armarat ternaque caput ceruice gerebat. Haud alium uidit tellus, cui ponere finem non posset mors una uiro, duræque sorores tertia bis rupto torquerent stamina filo. Hinc spolia ostentabat ouans captiuaque uictor armenta ad fontis medio feruore uocabat, cum tumidas fauces accensis sole uenenis calcatus rupit letali uulnere serpens Inachiumque uirum terris prostrauit Hiberis. Mox profugi ducente Noto aduertere coloni, insula quos genuit Graio circumflua ponto et, quæ auxit quondam Lærtia regna, Zacynthos. Firmauit tenues ortus mox Daunia pubes sedis inops, misit largo quam diues alumno magnanimis regnata uiris, nunc Ardea nomen. Libertas populis pacto seruata decusque majorum, et Poenis urbi imperitare negatum. Admouet abrupto flagrantia fœdere ductor Sidonius castra et latos quatit agmine campos. Ipse caput quassans circumlustrauit anhelo muros sæuus equo, mensusque pauentia tecta pandere jamdudum portas et cedere uallo imperat et longe clausis sua fœdera, longe Ausoniam fore, nec ueniæ spem Marte subactis: scita patrum et leges et jura fidemque deosque in dextra nunc esse sua. Uerba ocius acer intorto sancit jaculo figitque per arma stantem pro muro et minitantem uana Caicum. Concidit exacti medius per uiscera teli, effusisque simul prærupto ex aggere membris uictori moriens tepefactam rettulit hastam. At multo ducis exemplum clamore secuti inuoluunt atra telorum mœnia nube. Clara nec in numero uirtus latet: obuia quisque ora duci portans ceu solus bella capessit. Hic crebram fundit Baliari uerbere glandem terque leui ducta circum caput altus habena permissum uentis abscondit in æra telum, hic ualido librat stridentia saxa lacerto, huic impulsa leui torquetur lancea nodo. Ante omnis ductor patriis insignis in armis nunc picea jactat fumantem lampada flamma, nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis impiger instat aut hydro imbutas, bis noxia tela, sagittas contendit neruo atque insultat fraude pharetræ, Dacus ut armiferis Geticæ telluris in oris spicula quæ patrio gaudens acuisse ueneno fundit apud ripas inopina binominis Histri. Cura subit, collem turrita cingere fronte castelloque urbem circumuallare frequenti. Heu priscis numen populis, at nomine solo in terris jam nota Fides! Stat dura juuentus ereptamque fugam et claudi uidet aggere muros, sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto seruata cecidisse fide. Jamque acrius omnis intendunt uires: adductis stridula neruis Phocais effundit uastos balista molaris; Atque eadem ingentis mutato pondere teli ferratam excutiens ornum media agmina rumpit. Alternus resonat clangor. Certamine tanto conseruere acies, ueluti circumdata uallo Roma foret, clamantque super: 'Tot milia, gentes inter tela satæ, jam capto stamus in hoste? Nonne pudet cœpti, pudet ominis? En bona uirtus primitiæque ducis! Taline implere paramus Italiam fama, talis præmittere pugnas?' Accensæ exultant mentes, haustusque medullis Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella. Inuadunt manibus uallum cæsasque relincunt deiecti muris dextras. Subit arduus agger imponitque globos pugnantum desuper urbi. Armauit clausos ac portis arcuit hostem librari multa consueta phalarica dextra, horrendum uisu robur celsisque niuosæ Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis, uix muris toleranda lues, sed cetera pingui uncta pice atque atro circumlita sulphure fumant. Fulminis hæc ritu summis e mœnibus arcis incita, sulcatum tremula secat æra flamma, qualis sanguineo præstringit lumina crine ad terram cælo decurrens ignea lampas. Hæc ictu rapido pugnantum sæpe per auras, attonito ductore, tulit fumantia membra; Hæc uastæ lateri turris cum turbine fixa, dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis, arma uirosque simul pressit flagrante ruina. Tandem condensis artæ testudinis armis subducti Poeni uallo cæcaque latebra pandunt prolapsam suffossis mœnibus urbem. Terribilem in sonitum procumbens aggere uicto Herculeus labor atque immania saxa resoluens mugitum ingentem cæli dedit. Alpibus altis æriæ rupes scopulorum mole reuulsa haud aliter scindunt resonanti fragmine montem. Surgebat cumulis etiam tum prorutus agger, obstabatque jacens uallum, ni protinus instent hinc atque hinc acies media pugnare ruina. Emicat ante omnis primæuo flore juuentæ insignis Rutulo Murrus de sanguine (at idem matre Saguntina Graius geminoque parente Dulichios Italis miscebat prole nepotes). Hic magno socios Aradum clamore uocantem, qua corpus loricam inter galeamque patescit, conantis motus speculatus, cuspide sistit, prostratumque premens telo, uoce insuper urget: 'Fallax Poene, jaces; Certe Capitolia primus scandebas uictor. Quæ tanta licentia uoti? Nunc Stygio fer bella Jovi!' Tum feruidus hastam aduersi torquens defigit in inguine Hiberi, oraque dum calcat jam singultantia leto, 'Hac iter est' inquit 'uobis ad mœnia Romæ, o metuenda manus. Sic, quo properatis, eundum.' Mox instaurantis pugnam circumsilit arma et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi. Diues agri, diues pecoris famæque negatus bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus, felix heu nemorum et uitæ laudandus opacæ, si sua per patrios tenuisset spicula saltus. Hunc miseratus adest infesto uulnere Ladmus. Cui sæuum adridens 'Narrabis Hamilcaris umbris hanc' inquit 'dextram, quæ jam post funera uulgi Hannibalem uobis comitem dabit,' et ferit alte insurgens gladio cristatæ cassidis æra perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa. Tum frontem Chremetes intonsam umbrante capillo sæptus et horrentis effingens crine galeros, tum Masulis crudaque uirens ad bella senecta Kartalo, non pauidus fetas mulcere leænas, flumineaque urna cælatus Bagrada parmam et uastæ Nasamon Syrtis populator Hiempsal, audax in fluctu laceras captare carinas, una omnes dextraque cadunt iraque perempti; Nec non serpentem diro exarmare ueneno doctus Athyr tactuque grauis sopire chelydros ac dubiam admoto subolem explorare ceraste. Tu quoque fatidicis Garamanticus accola lucis insignis flexo galeam per tempora cornu, heu frustra reditum sortes tibi sæpe locutas mentitumque Jovem increpitans, occumbis, Hiarba. Et jam corporibus cumulatus creuerat agger, perfusæque atra fumabant cæde ruinæ. Tum ductorem auido clamore in prœlia poscit: fulmineus ceu Spartanis latratibus actus, cum siluam occursu uenantum perdidit, hirto horrescit sætis dorso et postrema capessit prœlia, canentem mandens aper ore cruorem, jamque gemet geminum contra uenabula dentem. At parte ex alia, qua se insperata juuentus extulerat portis, ceu spicula nulla manusque uim ferre exitiumue queant, permixtus utrisque Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem, cantato nuper senior quem fecerat igni litore ab Hesperidum Temisus, qui carmine pollens fidebat magica ferrum crudescere lingua: quantus Bistoniis late Gradiuus in oris belligero rapitur curru telumque coruscans, Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella cornipedum adflatu domat et stridoribus axis. Jamque Hostum Rutulumque Pholum ingentemque Metiscum, jam Lygdum Duriumque simul flauumque Galæsum et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris, Daunum etiam, grata quo non spectatior alter uoce mouere fora atque orando fingere mentes nec legum custos sollertior, aspera telis dicta admiscentem: 'Quænam te, Poene, paternæ huc adigunt Furiæ? Non hæc Sidonia tecta feminea fabricata manu pretioue parata, exulibusue datum dimensis litus harenis. Fundamenta deum Romanaque fœdera cernis.' Ast illum toto jactantem talia campo ingenti raptum nisu medioque uirorum auulsum inter tela globo et post terga reuinctum Hannibal ad pœnam lentæ mandauerat iræ, increpitansque suos inferri signa jubebat, perque ipsos cædis cumulos stragemque jacentum monstrabat furibundus iter cunctosque ciebat nomine et in prædas stantem dabat improbus urbem. Sed postquam a trepidis allatum feruere partem diuersam Marte infausto, Murroque secundos hunc superos tribuisse diem, ruit ocius amens lymphato cursu atque ingentis deserit actus. Letiferum nutant fulgentes uertice cristæ, crine ut flammifero terret fera regna cometes sanguineum spargens ignem: uomit atra rubentis fax cælo radios, ac sæua luce coruscum scintillat sidus terrisque extrema minatur. Præcipiti dant tela uiam, dant signa uirique, atque ambæ trepidant acies. Jacit igneus hastæ dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo. Talis ubi Ægæo surgente ad sidera ponto per longum uasto Cori cum murmure fluctus suspensum in terras portat mare, frigida nautis corda tremunt: sonat ille procul flatuque tumescens curuatis pauidas tramittit Cycladas undis. Non cuncta e muris unum incessentia tela fumantesque ante ora faces, non saxa per artem tormentis excussa tenent. Ut tegmina primum fulgentis galeæ conspexit et arma cruento contra solem auro rutilantia, turbidus infit: 'En, qui res Libycas inceptaque tanta retardet, Romani Murrus belli mora. Fœdera, faxo, jam noscas, quid uana queant et uester Hiberus. Fer tecum castamque fidem seruataque jura: deceptos mihi linque deos.' Cui talia Murrus: 'Exoptatus ades. Mens olim prœlia poscit speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum præmia et Italiam tellure inquire sub ima. Longum in Dardanios finis iter atque niualem Pyrenen Alpesque tibi mea dextera donat.' Hæc inter cernens subeuntem comminus hostem præruptumque loci fidum sibi, corripit ingens aggere conuulso saxum et nitentis in ora deuoluit, pronoque silex ruit incitus ictu. Subsedit duro concussus fragmine muri. Tum pudor accendit mentem, nec conscia fallit uirtus pressa loco; Frendens luctatur et ægro scandit in aduersum per saxa uetantia nisu. Sed postquam propior uicino lumine fulsit et tota se mole tulit, uelut incita clausum agmina Poenorum cingant, et cuncta pauentem castra premant, lato Murrus caligat in hoste. Mille simul dextræ densusque micare uidetur ensis et innumeræ nutare in casside cristæ. Conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos igne micet. Trahit instanti languentia leto membra pauens Murrus supremaque uota capessit: 'Conditor Alcide, cujus uestigia sacra incolimus, terræ minitantem auerte procellam, si tua non segni defenso mœnia dextra.' Dumque orat cæloque attollit lumina supplex, 'Cerne', ait 'an nostris longe Tirynthius ausis justius adfuerit. Ni displicet æmula uirtus, haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis agnosces, inuicte, tuis. Fer numen amicum et, Troiæ quondam primis memorate ruinis, dexter ades Phrygiæ delenti stirpis alumnos.' Sic Poenus pressumque ira simul exigit ensem qua capuli statuere moræ, teloque relato horrida labentis perfunditur arma cruore. Ilicet ingenti casu turbata juuentus procurrit: nota arma uiri corpusque superbo uictori spoliare negant. Coit aucta uicissim hortando manus, et glomerata mole feruntur. Hinc saxis galea, hinc clipeus sonat æreus hastis. Incessunt sudibus librataque pondera plumbi certatim jaciunt. Decisæ uertice cristæ, direptumque decus nutantum in cæde jubarum. Jamque agitur largus per membra fluentia sudor, et stant loricæ squamis horrentia tela. Nec requies tegimenue datur mutare sub ictu. Genua labant, fessique umeri gestamina laxant. Tum creber penitusque trahens suspiria sicco fumat ab ore uapor, nisuque elisus anhelo auditur gemitus fractumque in casside murmur. Mente aduersa domat gaudetque nitescere duris uirtutem et decoris pretio discrimina pensat. Hic subitus scisso densa inter nubila cælo erupit quatiens terram fragor, et super ipsas bis pater intonuit geminato fulmine pugnas. Inde inter nubes uentorum turbine cæco ultrix iniusti uibrauit lancea belli ac femine aduerso librata cuspide sedit. Tarpeiæ rupes superisque habitabile saxum et uos, uirginea lucentes semper in ara Laomedonteæ, Trojana altaria, flammæ, heu quantum uobis fallacis imagine teli promisere dei! Propius si pressa furenti hasta foret, clausæ starent mortalibus Alpes, nec, Trasimenne, tuis nunc Allia cederet undis. Sed Juno, aspectans Pyrenes uertice celsæ naua rudimenta et primos in Marte calores, ut uidet impressum conjecta cuspide uulnus, aduolat obscura circumdata nube per auras et ualidam duris euellit ab ossibus hastam. Ille tegit clipeo fusum per membra cruorem, tardaque paulatim et dubio uestigia nisu alternata trahens, auersus ab aggere cedit. Nox tandem optatis terras pontumque tenebris condidit et pugnas erepta luce diremit. At duræ inuigilant mentes molemque reponunt, noctis opus. Clausos acuunt extrema pericli et fractis rebus uiolentior ultima uirtus. Hinc puer inualidique senes, hinc femina ferre certat opem in dubiis miserando naua labori, saxaque mananti subuectat uulnere miles. Jam patribus clarisque senum sua munia curæ: concurrunt lectosque uiros hortantur et orant defessis subeant rebus reuocentque salutem et Latia extremis implorent casibus arma. 'Ite citi, remis uelisque impellite puppim. Saucia dum castris clausa est fera, tempore Martis utendum est rupto et grassandum ad clara periclis. Ite citi, deflete fidem murosque ruentis antiquaque domo meliora accersite fata. Mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.' Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum et fugiunt tumido per spumea cærula uelo. Pellebat somnos Tithoni roscida conjunx, ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos adflarat montis roseasque mouebat habenas. Jam celsa e muris extructa mole juuentus clausam nocturnis ostentat turribus urbem. Rerum omnes pendent actus, et milite mæsto laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor, inque ducem uersæ tanto discrimine curæ. Interea Rutulis longinqua per æquora uectis Herculei ponto cœpere existere colles et nebulosa jugis attollere saxa Monœci. Thracius hos Boreas scopulos immitia regna solus habet semperque rigens nunc litora pulsat, nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes, atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto, haud ulli contra fiducia surgere uento. Uerticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant æquora, et iniecto conduntur gurgite montes, jamque uolans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit. Hunc postquam Boreæ dirum euasere furorem, alternos mæsti casus bellique marisque et dubium rerum euentum sermone uolutant. 'O patria, o Fidei domus inclita, quo tua nunc sunt fata loco? Sacræne manent in collibus arces? An cinis (heu superi) tanto de nomine restat? Ferte leues auras flatusque ciete secundos, si nondum insultat templorum Poenicus ignis culminibus, Latiæque ualent succurrere classes.' Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis, donec Laurentis puppis defertur ad oras, qua pater acceptis Anienis ditior undis in pontum flauo descendit gurgite Thybris. Hinc consanguineæ subeunt jam mœnia Romæ. Concilium uocat augustum castaque beatos paupertate patres ac nomina parta triumphis consul et æquantem superos uirtute senatum. Facta animosa uiros et recti sacra cupido attollunt, hirtæque togæ neglectaque mensa dexteraque a curuis capulo non segnis aratris. Exiguo faciles et opum non indiga corda, ad paruos curru remeabant sæpe penates. In foribus sacris primoque in limine templi captiui currus, belli decus, armaque rapta pugnantum ducibus sæuæque in Marte secures, perfossi clipei et seruantia tela cruorem claustraque portarum pendent: hic Punica bella, Ægatis cernas fusaque per æquora classe exactam ponto Libyen testantia rostra. Hic galeæ Senonum pensatique improbus auri arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis arma reuertentis pompa gestata Camilli, hic spolia Æacidæ, hic Epirotica signa et Ligurum horrentes coni parmæque relatæ Hispana de gente rudes Alpinaque gæsa. Sed postquam clades patefecit et horrida bella orantum squalor, præsens astare Sagunti ante oculos uisa est extrema precantis imago. Tum senior mæsto Sicoris sic incipit ore: 'Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur Marte satam populi ferro parere subacti, ne crede emensum leuia ob discrimina pontum. Uidimus obsessam patriam murosque trementis, et, quem insana freta aut cœtus genuere ferarum, uidimus Hannibalem. Procul his a mœnibus, oro, arcete, o superi, nostroque in Marte tenete fatiferæ juuenem dextræ! Qua mole sonantis exigit ille trabes! Et quantus crescit in armis! Trans juga Pyrenes, medium indignatus Hiberum, exciuit Calpen et mersos Syrtis harenis molitur populos majoraque mœnia quærit. Omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis, omnis ab æstifero sitiens Libys imminet axe. Spumeus hic medio qui surgit ab æquore fluctus, si prohibere piget, uestras effringet in urbes. An tanti pretium motus ruptique per enses fœderis hoc juueni jurata in bella ruenti creditis, ut statuat superatæ jura Sagunto? Ocius ite, uiri, et nascentem extinguite flammam, ne seræ redeant post aucta pericula curæ. Quamquam o, si nullus terror, non obruta jam nunc semina fumarent belli, uestræne Sagunto spernendum consanguineam protendere dextram? Per uos culta diu Rutulæ primordia gentis Laurentemque larem et genetricis pignora Troiæ, conseruate pios, qui permutare coacti Acrisioneis Tirynthia culmina muris. Uos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni juuisse egregium, uos et Campana tueri mœnia, depulso Samnitum robore, dignum Sigeis duxistis auis. Uetus incola Dauni, testor uos, fontes et stagna arcana Numici, cum felix nimium dimitteret Ardea pubem, sacra domumque ferens et aui penetralia Turni ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi. Cur ut decisa atque auulsa a corpore membra despiciar, nosterque luat cur fœdera sanguis?' Tandem, ut finitæ uoces, (miserabile uisu) summissi palmas, lacerato tegmine uestis, adfigunt proni squalentia corpora terræ. Inde agitant consulta patres curasque fatigant. Lentulus, ut cernens accensæ tecta Sagunti, poscendum pœnæ juuenem celerique negantis exuri bello Carthaginis arua jubebat. At Fabius, cauta speculator mente futuri nec lætus dubiis parcusque lacessere Martem et melior clauso bellum producere ferro, prima super tantis rebus pensanda, ducisne ceperit arma furor, patres an signa moueri censuerint, mittique uiros, qui exacta reportent. Prouidus hæc ritu uatis fundebat ab alto pectore præmeditans Fabius surgentia bella, ut sæpe e celsa grandæuus puppe magister, prospiciens signis uenturum in carbasa Corum, summo jam dudum substringit lintea malo. Sed lacrimæ atque ira mixtus dolor impulit omnis præcipitare latens fatum, lectique senatu, qui ductorem adeant; Si perstet surdus in armis pactorum, uertant inde ad Carthaginis arces nec diuum oblitis indicere bella morentur.
Cæruleis prouecta uadis jam Dardana puppis tristia magnanimi portabat jussa senatus primoresque patrum. Fabius, Tirynthia proles, ter centum memorabat auos, quos turbine Martis abstulit una dies, cum Fors non æqua labori patricio Cremeræ maculauit sanguine ripas. Huic comes æquato sociauit munere curas Publicola, ingentis Volesi Spartana propago. Is cultam referens insigni nomine plebem Ausonios atauo ducebat consule fastus. Hos ut depositis portum contingere uelis allatum Hannibali consultaque ferre senatus jam medio seram bello poscentia pacem ductorisque simul conceptas fœdere pœnas, ocius armatas passim per litora turmas ostentare jubet minitantia signa recensque perfusos clipeos et tela rubentia cæde. Haud dictis nunc esse locum; Strepere omnia clamat Tyrrhenæ clangore tubæ gemituque cadentum. Dum detur, relegant pontum neu se addere clausis festinent: notum quid cæde calentibus armis, quantum iræ liceat, motusue quid audeat ensis. Sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi conuerso Tyrios petierunt remige patres. Hic alto Poenus fundentem uela carinam incessens dextra 'Nostrum, pro Juppiter!' Inquit 'nostrum ferre caput parat illa per æquora puppis. Heu cæcæ mentes tumefactaque corda secundis! Armatum Hannibalem pœnæ petit impia tellus! Ne deposce, adero; Dabitur tibi copia nostri ante expectatum, portisque focisque timebis quæ nunc externos defendis, Roma, penatis. Tarpeios iterum scopulos præruptaque saxa scandatis licet et celsam migretis in arcem: nullo jam capti uitam pensabitis auro.' Incensi dictis animi, et furor additus armis. Conditur extemplo telorum nubibus æther, et densa resonant saxorum grandine turres. Ardor agit, prouecta queat dum cernere muros, inque oculis profugæ Martem exercere carinæ. Ipse autem incensas promissa piacula turmas flagitat insignis nudato uulnere ductor ac repetens questus furibundo personat ore: 'Poscimur, o socii, Fabiusque e puppe catenas ostentat, dominique uocat nos ira senatus. Si tædet cœpti culpandaue mouimus arma, Ausoniam ponto propere reuocate carinam: nil moror: en, uincta lacerandum tradite dextra. Nam cur, Eoi deductus origine Beli, tot Libyæ populis, tot circumfusus Hiberis, seruitium perferre negem? Rhœteius immo æternum imperitet populis sæclisque propaget regna ferox; Nos jussa uirum nutusque tremamus.' Effundunt gemitus atque omina tristia uertunt in stirpem Æneadum ac stimulant clamoribus iras. Discinctos inter Libyas populosque bilinguis Marmaricis audax in bella Œnotria signis uenerat Asbyte, proles Garamantis Hiarbæ. Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusæ Cinyphiumque Macen et iniquo e sole calentis Battiadas late imperio sceptrisque regebat. Cui patrius Nasamon æternumque arida Barce, cui nemora Autololum atque infidæ litora Syrtis parebant nullaque leuis Gætulus habena. Atque is fundarat thalamos Tritonide nympha, unde genus proauumque Jovem regina ferebat et sua fatidico repetebat nomina luco. Hæc ignara uiri uacuoque adsueta cubili uenatu et siluis primos defenderat annos; Non calathis mollita manus operataue fuso Dictynnam et saltus et anhelum impellere planta cornipedem ac strauisse feras immitis amabat. Quales Threiciæ Rhodopen Pangæaque lustrant saxosis nemora alta jugis cursuque fatigant Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque Getæque et Rhesi domus et lunatis Bistones armis. Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem Hesperidum nodo crinem dextrumque feroci nuda latus Marti ac fulgentem tegmine læuam Thermodontiaca munita in prœlia pelta, fumantem rapidis quatiebat cursibus axem. Pars comitum biiugo curru, pars cetera dorso fertur equi; Nec non Veneris jam fœdera passæ reginam cingunt, sed uirgine densior ala est. Ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos ante aciem ostentabat equos, tumulumque propincum dum sequitur gyris, campo uibrata per auras spicula contorquens summa ponebat in arce. Hanc hasta totiens intrantem mœnia Mopsus non tulit et celsis senior Gortynia muris tela sonante fugat neruo liquidasque per auras derigit aligero letalia uulnera ferro. Cres erat, ærisonis Curetum aduectus ab antris, Dictæos agitare puer leuioribus armis pennata saltus adsuetus harundine Mopsus. Ille uagam cælo demisit sæpe uolucrem, ille procul campo linquentem retia ceruum uulnere sistebat, rueretque inopina sub ictu ante fera incauto quam sibila poneret arcus. Nec se tum pharetra jactauit justius ulla Eois quamquam certet Gortyna sagittis. Uerum ut opum leuior uenatu extendere uitam abnuit, atque artæ res exegere per æquor, coniuge cum Merœ natisque inglorius hospes intrarat miseram fato ducente Saguntum. Coryti fratrum ex umeris calamique paterni pendebant uolucerque chalybs, Minoia tela. Hic medius juuenum Massylæ gentis in agmen crebra Cydoneo fundebat spicula cornu. Jam Garamum audacemque Thyrum pariterque ruentis Gisgonem leuemque Bagam indignumque sagittæ, impubem malas, tam certæ occurrere Lixum fuderat et plena tractabat bella pharetra. Tum uultum intendens telumque in uirginis ora desertum non grata Jovem per uota uocabat. Namque ut fatiferos conuerti prospicit arcus, opposito procul insidiis Nasamonias Harpe corpore præripuit letum calamumque uolantem, dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu, et primæ ferrum a tergo uidere sorores. At comitis frendens casu labentia uirgo membra leuat paruaque oculos jam luce natantis inrorat lacrimis totisque adnisa doloris uiribus intorquet letalem in mœnia cornum. Illa uolans umerum rapido transuerberat ictu conantis Dorylæ, junctis jam cornibus arcus et ducti spatium nerui complente sagitta, excutere in uentos resoluto pollice ferrum. Tum subitum in uulnus præceps deuoluitur altis aggeribus muri, juxtaque cadentia membra effusi uersa calami fluxere pharetra. Exclamat paribus frater uicinus in armis Icarus ulciscique parat lacrimabile fatum. Atque illum raptim promentem in prœlia telum Hannibal excussi præuertit turbine saxi. Labuntur gelido torpentia frigore membra, deficiensque manus pharetræ sua tela remisit. At pater in gemino natorum funere Mopsus correptos arcus ter mæsta mouit ab ira, ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artis. Pænitet heu sero dulcis liquisse penatis, adreptoque auide, quo concidis, Icare, saxo, postquam æuum senior percussaque pectora frustra sentit et, ut tantos compescat morte dolores, nil opis in dextra, uastæ se culmine turris præcipitem jacit et delapsus pondere prono membra super nati moribundos explicat artus. Dum cadit externo Gortynius aduena bello, jam noua molitus stimulato milite Theron, Alcidæ templi custos aræque sacerdos, non expectatum Tyriis effuderat agmen et fera miscebat reserata prœlia porta. Atque illi non hasta manu, non uertice cassis, sed fisus latis umeris et mole juuentæ agmina uastabat claua, nihil indigus ensis. Exuuiæ capiti impositæ tegimenque leonis terribilem attollunt excelso uertice rictum. Centum angues idem Lernæaque monstra gerebat in clipeo et sectis geminam serpentibus hydram. Ille Jubam Thapsumque patrem clarumque Micipsam nomine aui Maurumque Sacen, a mœnibus actos palantisque fuga, præceps ad litora cursu egerat, atque una spumabant æquora dextra. Nec contentus Idi leto letoque Cothonis Marmaridæ nec cæde Rothi nec cæde Jugurthæ, Asbytes currum et radiantis tegmina læuæ poscebat uotis gemmataque lumina peltæ atque in belligera uersabat uirgine mentem. Quem ruere ut telo uidit regina cruento, obliquos detorquet equos læuumque per orbem fallaci gyro campum secat ac uelut ales auerso rapitur sinuata per æquora curru. Dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro incita pulueream campo trahit ungula nubem, aduersum late stridens rota proterit agmen, ingerit et crebras uirgo trepidantibus hastas. Hic cecidere Lycus Thamyrisque et nobile nomen Eurydamas, clari deductum stirpe parentis, qui thalamos ausus quondam sperare superbos (heu demens!) Ithacique torum; Sed enim arte pudica fallacis totiens reuoluto stamine telæ deceptus, mersum pelago jactarat Vlixen. Ast Ithacus uero ficta pro morte loquacem adfecit leto, tædæque ad funera uersæ. Gens extrema uiri campis deletur Hiberis Eurydamas Nomados dextra: superinstrepit ater et seruat cursum perfractis ossibus axis. Jamque aderat remeans uirgo, inter prœlia postquam distringi Therona uidet, sæuamque bipennem perlibrans mediæ fronti, spolium inde superbum Herculeasque tibi exuuias, Dictynna, uouebat. Nec segnis Theron tantæ spe laudis in ipsos aduersus consurgit equos uillosaque fului ingerit obiectans trepidantibus ora leonis. Attoniti terrore nouo rictuque minaci quadrupedes jactant resupino pondere currum. Tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas occupat incussa gemina inter tempora claua, feruentisque rotas turbataque frena pauore disiecto spargit conlisa per ossa cerebro, ac rapta properans cædem ostentare bipenni amputat e curru reuolutæ uirginis ora. Necdum iræ positæ. Celsa nam figitur hasta spectandum caput: id gestent ante agmina Poenum imperat, et propere currus ad mœnia uertant. Hæc cæcus fati diuumque abeunte fauore uicino Theron edebat prœlia leto. Namque aderat toto ore ferens iramque minasque Hannibal et cæsam Asbyten fixique tropæum infandum capitis furiata mente dolebat. Ac simul ærati radiauit luminis umbo, et concussa procul membris uelocibus arma letiferum intonuere, fugam perculsa repente ad muros trepido conuertunt agmina cursu: sicut agit leuibus per sera crepuscula pennis e pastu uolucres ad nota cubilia uesper; Aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosæ sparsa super flores examina tollit Hymettos, ad dulcis ceras et odori corticis antra mellis apes grauidæ properant densoque uolatu raucum conexæ glomerant ad limina murmur. Præcipitat metus attonitos, cæcique feruntur. Heu blandum cæli lumen! Tantone cauetur mors reditura metu nascentique addita fata? Consilium damnant portisque atque aggere tuto erupisse gemunt: retinet uix agmina Theron interdumque manu, interdum clamore minisque: 'State, uiri; Meus ille hostis; Mihi gloria magnæ, state, uenit pugnæ. Muro tectisque Sagunti hac abigam Poenos dextra; Spectacula tantum ferte, uiri; Uel, si cunctos metus acer in urbem (heu deforme!) Rapit, soli mihi claudite portas.' At Poenus rapido præceps ad mœnia cursu, dum pauitant trepidi rerum fessique salutis, tendebat. Stat primam urbem murosque patentis postposita cæde et dilata inuadere pugna. Id postquam Herculeæ custos uidet impiger aræ, emicat et uelox formidine præuenit hostem. Gliscit Elissæo uiolentior ira tyranno: 'Tu solue interea nobis, bone janitor urbis, supplicium, ut pandas' inquit 'tua mœnia leto.' Nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum mucronem; Sed contortum prior impete uasto Daunius huic robur juuenis jacit. Arma fragore icta graui raucum gemuere, alteque resultant ære inlisa cauo nodosæ pondera clauæ. At uiduus teli et frustrato proditus ictu, pernici uelox cursu rapit incita membra et celeri fugiens perlustrat mœnia planta. Instat atrox terga increpitans fugientia uictor. Conclamant matres, celsoque e culmine muri lamentis uox mixta sonat: nunc nomine noto appellant, seras fesso nunc pandere portas posse uolunt; Quatit hortantum præcordia terror ne simul accipiant ingentem mœnibus hostem. Incutit umbonem fesso adsultatque ruenti Poenus et ostentans spectantem e mœnibus urbem 'I, miseram Asbyten leto solare propinquo'++ hæc dicens, jugulo optantis dimittere uitam infestum condit mucronem ac regia lætus quadrupedes spolia abreptos a mœnibus ipsis, quis aditum portæ trepidantum sæpserat agmen, uictor agit curruque uolat per ouantia castra. At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi deproperat munus tumulique adjungit honorem et rapto cineres ter circum corpore lustrat. Hinc letale uiri robur tegimenque tremendum in flammas jaciunt, ambustoque ore genisque deforme alitibus liquere cadauer Hiberis. Poenorum interea quis rerum summa potestas, consultant bello super, et quæ dicta ferantur Ausoniæ populis, oratorumque minaci aduentu trepidant. Mouet hinc fœdusque fidesque et testes superi jurataque pacta parentum, hinc popularis amor cœptantis magna juuentæ, et sperare juuat belli meliora. Sed, olim ductorem infestans odiis gentilibus, Hannon sic adeo increpitat studia incautumque fauorem: 'Cuncta quidem, patres, (neque enim cohibere minantum iræ se ualuere) premunt formidine uocem: haud tamen abstiterim. Mortem licet arma propinquent, testabor superos, et cælo nota relinquam quæ postrema salus rerum patriæque reposcit. Nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto hæc serus uates Hannon canit. Anxia rupi pectora ne castris innutriretur et armis exitiale caput; Monui et, dum uita, monebo, ingenitum noscens uirus flatusque paternos, ut, qui stelligero speculatur sidera cælo, uenturam pelagi rabiem Caurique futura prædicit miseris haud uanus flamina nautis. Consedit solio rerumque inuasit habenas: ergo armis fœdus fasque omne abrumpitur armis, oppida quassantur, longeque in mœnia nostra Æneadum arrectæ mentes, disiectaque pax est. Exagitant manes juuenem furiæque paternæ ac funesta sacra et conuersi fœdere rupto in caput infidum superi Massylaque uates. An nunc ille noui cæcus caligine regni externas arces quatit aut Tirynthia tecta? Sic propria luat hoc pœna nec misceat urbis fata suis: nunc hoc, hoc inquam, tempore muros oppugnat, Carthago, tuos teque obsidet armis. Lauimus Hennæas animoso sanguine uallis et uix conducto produximus arma Lacone. Nos ratibus laceris Scyllæa repleuimus antra classibus et refluo spectauimus æquore raptis contorta e fundo reuomentem transtra Charybdin. Respice, pro demens, pro pectus inane deorum, Ægatis Libyæque procul fluitantia membra! Quo ruis et patriæ exitio tibi nomina quæris? Scilicet immensæ, uisis juuenalibus armis, subsident Alpes, subsidet mole niuali Alpibus æquatum attollens caput Apenninus. Sed campos fac, uane, dari. Num gentibus istis mortales animi, aut ferro flammaue fatiscunt? Haud tibi Neritia cernes cum prole laborem. Pubescit castris miles, galeaque teruntur nondum signatæ flaua lanugine malæ, nec requies æui nota, exanguesque merendo stant prima inter signa senes letumque lacessunt. Ipse ego Romanas perfosso corpore turmas tela intorquentis correpta e uulnere uidi, uidi animos mortesque uirum decorisque furorem. Si bello absistis nec te uictoribus offers, quantum heu, Carthago, donat tibi sanguinis Hannon!' Gestar ad hæc (namque impatiens asperque coquebat jamdudum immites iras mediamque loquentis bis conatus erat turbando abrumpere uocem) 'Concilione' inquit 'Libyæ Tyrioque senatu, pro superi, Ausonius miles sedet, armaque tantum haud dum sumpta uiro? Nam cetera non latet hostis. Nunc geminas Alpes Apenninumque minatur, nunc freta Sicaniæ et Scyllæi litoris undas, nec procul est quin jam manes umbrasque pauescat Dardanias: tanta accumulat præconia leto uulneribusque uirum ac tollit sub sidera gentem. Mortalem, mihi crede, licet formidine turpi frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem. Uidi ego, cum, geminas artis post terga catenis euinctus palmas, uulgo traheretur ouante carceris in tenebras spes et fiducia gentis Regulus Hectoreæ; Uidi, cum robore pendens Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta. Nec uero terrent puerilia protinus ora sub galea et pressæ properata casside malæ. Indole non adeo segni sumus: aspice, turmæ quot Libycæ certant annos anteire labore et nudis bellantur equis; Ipse, aspice, ductor, cum primam tenero uocem proferret ab ore, jam bella et lituos ac flammis urere gentem jurabat Phrygiam atque animo patria arma mouebat. Proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos Apenninus agat scopulos: per saxa niuesque (dicam etenim, ut stimulent atram uel inania mentem), per cælum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas desperare uias laudemque timere secundam. Sed Libyæ clades et primi incendia belli aggerat atque iterum pro libertate labores Hannon ferre uetat. Ponat formidinis æstus parietibusque domus imbellis femina seruet singultantem animam; Nos, nos contra ibimus hostem, quis procul a Tyria dominos depellere Byrsa, uel Jove non æquo, fixum est. Sin fata repugnant, et jam damnata cessit Carthagine Mauors, occumbam potius nec te, patria inclita, dedam æternum famulam liberque Acheronta uidebo. Nam quæ, pro superi, Fabius jubet! "Ocius arma exuite et capta descendite ab arce Sagunti. Tum delecta manus scutorum incendat aceruos, uranturque rates, ac toto absistite ponto." Di, procul o, merita est numquam si talia plecti Carthago, prohibete nefas nostrique solutas ductoris seruate manus!' Ut deinde resedit, factaque censendi patrum de more potestas, hic Hannon reddi propere certamine rapta instat et auctorem uiolati fœderis addit. Tum uero attoniti, ceu templo inrumperet hostis, exiluere patres, Latioque id uerteret omen orauere deum. At postquam discordia sensit pectora et infidas ad Martem uergere mentes, non ultra patiens Fabius rexisse dolorem concilium propere exposcit, patribusque uocatis, bellum se gestare sinu pacemque profatus, quid sedeat, legere ambiguis neu fallere dictis imperat ac, sæuo neutrum renuente senatu, ceu clausas acies gremioque effunderet arma, 'Accipite infaustum Libyæ euentuque priori par' inquit 'bellum', et laxos effundit amictus. Tum patrias repetit pugnandi nuntius arces. Atque ea dum profugæ regnis agitantur Elissæ, accitis uelox populis, quis ægra lababat ambiguo sub Marte fides, prædaque grauatus ad muros Poenus reuocauerat arma Sagunti. Ecce autem clipeum sæuo fulgore micantem Oceani gentes ductori dona ferebant, Callaicæ telluris opus, galeamque coruscis subnixam cristis, uibrant quæ uertice coni albentis niueæ tremulo nutamine pennæ, ensem, unam ac multis fatalem milibus hastam; Præterea textam nodis auroque trilicem loricam, nulli tegimen penetrabile telo. Hæc, ære et duri chalybis perfecta metallo atque opibus perfusa Tagi, per singula lætis lustrat ouans oculis et gaudet origine regni. Condebat primæ Dido Carthaginis arces, instabatque operi subducta classe juuentus. Molibus hi claudunt portus, his tecta domosque partiris, justæ Bitia uenerande senectæ. Ostentant caput effossa tellure repertum bellatoris equi atque omen clamore salutant. Has inter species orbatum classe suisque Ænean pulsum pelago dextraque precantem cernere erat: fronte hunc auide regina serena infelix ac jam uultu spectabat amico. Hinc et speluncam furtiuaque fœdera amantum Callaicæ fecere manus: it clamor ad auras latratusque canum, subitoque exterrita nimbo occultant alæ uenantum corpora siluis. Nec procul Æneadum uacuo jam litore classis æquora nequiquam reuocante petebat Elissa. Ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido mandabat Tyriis ultricia bella futuris, ardentemque rogum media spectabat ab unda Dardanus et magnis pandebat carbasa fatis. Parte alia supplex infernis Hannibal aris arcanum Stygia libat cum uate cruorem et primo bella Æneadum jurabat ab æuo. At senior Siculis exultat Hamilcar in aruis: spirantem credas certamina anhela mouere, ardor inest oculis, toruumque minatur imago. Necnon et læuum clipei latus aspera signis implebat Spartana cohors; Hanc ducit ouantem Ledæis ueniens uictor Xanthippus Amyclis. Juxta triste decus pendet sub imagine pœnæ Regulus et fidei dat magna exempla Sagunto. Lætior at circa facies: agitata ferarum agmina uenatu et cælata mapalia fulgent, nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri adsuetas mulcet patrio sermone leænas. It liber campi pastor, cui fine sine ullo inuetitum saltus penetrat pecus: omnia Poenum armenti uigilem patrio de more secuntur, gæsaque latratorque Cydon tectumque focique in silicis uenis et fistula nota juuencis. Eminet excelso consurgens colle Saguntos, quam circa immensi populi condensaque cingunt agmina certantum pulsantque trementibus hastis. Extrema clipei stagnabat Hiberus in ora, curuatis claudens ingentem flexibus orbem. Hannibal abrupto transgressus fœdere ripas Poenorum populos Romana in bella uocabat. Tali sublimis dono, noua tegmina latis aptat concutiens umeris celsusque profatur: 'Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore! Quas, belli uindex, pœnas mihi, Curia, pendes!' Jamque senescebat uallatus mœnibus hostis, carpebatque dies urbem, dum signa manusque expectant fessi socias. Tandem æquore uano auertunt oculos frustrataque litora ponunt et propius suprema uident. Sedet acta medullis jamdudum atque inopes penitus coquit intima pestis. Est furtim lento misere durantia tabo uiscera et exurit siccatas sanguine uenas per longum celata fames. Jam lumina retro exesis fugere genis, jam lurida sola tecta cute et uenis male juncta trementibus ossa extant consumptis uisu deformia membris. Umentis rores noctis terramque madentem solamen fecere mali, cassoque labore e sicco frustra presserunt robore sucos. Nil temerare piget: rabidi jejunia uentris insolitis adigunt uesci, resolutaque, nudos linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt. Desuper hæc cælo spectans Tirynthius alto inlacrimat fractæ nequiquam casibus urbis. Namque metus magnique tenent præcepta parentis ne sæuæ tendat contra decreta nouercæ. Sic igitur cœpta occultans ad limina sanctæ contendit Fidei secretaque pectora temptat. Arcanis dea læta polo tum forte remoto cælicolum magnas uoluebat conscia curas. Quam tali adloquitur Nemeæ pacator honore: 'Ante Jovem generata, decus diuumque hominumque, qua sine non tellus pacem, non æquora norunt, justitiæ consors tacitumque in pectore numen, exitiumne tuæ dirum spectare Sagunti et tot pendentem pro te, dea, cernere pœnas urbem lenta potes? Moritur tibi uulgus, et unam te matres uincente fame, te mæsta uirorum ora uocant, primaque sonant te uoce minores. Fer cælo auxilium et fessis da surgere rebus.' Hæc satus Alcmena; Contra cui talia uirgo: 'Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi fœdera rumpi, statque dies ausis olim tam tristibus ultor. Sed me pollutas properantem linquere terras sedibus his tectisque Jovis succedere adegit fecundum in fraudes hominum genus: impia liqui et, quantum terrent, tantum metuentia regna ac furias auri nec uilia præmia fraudum et super hæc ritu horrificos ac more ferarum uiuentis rapto populos luxuque solutum omne decus multaque oppressum nocte pudorem. Uis colitur, jurisque locum sibi uindicat ensis, et probris cessit uirtus. En, aspice gentes: nemo insons: pacem seruant commercia culpæ. Sed si cura, tua fundata ut mœnia dextra dignum te seruent memorando fine uigorem, dedita nec fessi tramittant corpora Poeno: quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri, extendam leti decus atque in sæcula mittam ipsaque laudatas ad manes prosequar umbras.' Inde seuera leui decurrens æthere uirgo luctantem fatis petit inflammata Saguntum. Inuadit mentes et pectora nota pererrat immittitque animis numen. Tum fusa medullis implicat atque sui flagrantem inspirat amorem. Arma uolunt temptantque ægros ad prœlia nisus. Insperatus adest uigor, interiusque recursat dulcis honor diuæ et sacrum pro uirgine letum. It tacitus fessis per ouantia pectora sensus uel leto grauiora pati sæuasque ferarum attemptare dapes et mensis addere crimen. Sed prohibet culpa pollutam extendere lucem casta Fides paribusque famem compescere membris. Quam simul inuisæ gentis conspexit in arce, forte ferens sese Libycis Saturnia castris, uirgineum increpitat miscentem bella furorem atque ira turbata gradum ciet ocius atram Tisiphonen imos agitantem uerbere manes, et palmas tendens 'Hos' inquit 'noctis alumna, hos muros impelle manu populumque ferocem dextris sterne suis: Juno jubet. Ipsa propinqua effectus studiumque tuum de nube uidebo. Illa deos summumque Jovem turbantia tela, quis Acheronta moues, flammam immanesque chelydros stridoremque tuum, quo territa comprimit ora Cerberus, ac mixto quæ spumant felle uenena et quicquid scelerum, pœnarum quicquid et iræ pectore fecundo coquitur tibi, congere præceps in Rutulos totamque Erebo demitte Saguntum. Hac mercede Fides constet delapsa per auras.' Sic uoce instimulans dextra dea concita sæuam Eumenida incussit muris, tremuitque repente mons circum, et grauior sonuit per litora fluctus. Sibilat insurgens capiti et turgentia circa multus colla micat squalenti tergore serpens. Mors graditur uasto caua pandens guttura rictu casuroque inhiat populo: tunc Luctus et atri pectora circumstant Planctus Mærorque Dolorque, atque omnes adsunt Pœnæ, formaque trifauci personat insomnis lacrimosæ Janitor aulæ. Protinus adsimulat faciem mutabile monstrum Tiburnæ gressumque simul sonitumque loquentis. Hæc bello uacuos et sæui turbine Martis lugebat thalamos, Murro spoliata marito, clara genus Daunique trahens a sanguine nomen. Cui uultus induta pares disiectaque crinem Eumenis in medios inrumpit turbida cœtus et mæstas lacerata genas 'Quis terminus?' Inquit 'sat Fidei proauisque datum. Uidi ipsa cruentum, ipsa meum uidi lacerato uulnere nostras terrentem Murrum noctes et dira sonantem: "Eripe te, conjunx, miserandæ casibus urbis et fuge, si terras adimit uictoria Poeni, ad manes, Tiburna, meos; Cecidere penates, occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis." Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago. Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, uidebo? Felix, Murre, necis patriaque superstite felix. At nos, Sidoniis famulatum matribus actas, post belli casus uastique pericula ponti Carthago aspiciet uictrix, tandemque suprema nocte obita Libyæ gremio captiua jacebo. Sed uos, o juuenes, uetuit quos conscia uirtus posse capi, quis telum ingens contra aspera mors est, uestris seruitio manibus subducite matres. Ardua uirtutem profert uia: pergite primi nec facilem populis nec notam inuadere laudem.' His ubi turbatas hortatibus impulit aures, inde petit tumulum, summo quem uertice montis Amphitryoniades spectandum ex æquore nautis struxerat et grato cineres decorarat honore. Excitus sede, horrendum, prorumpit ab ima cæruleus maculis auro squalentibus anguis. Ignea sanguinea radiabant lumina flamma, oraque uibranti stridebant sibila lingua. Isque inter trepidos cœtus mediamque per urbem uoluitur et muris propere delabitur altis ac similis profugo uicina ad litora tendit spumantisque freti præceps immergitur undis. Tum uero excussæ mentes, ceu prodita tecta expulsi fugiant manes, umbræque recusent captiuo jacuisse solo. Sperare salutem pertæsum, damnantque cibos: agit abdita Erinys. Haud grauior duris diuum inclementia rebus quam leti perferre moras: abrumpere uitam ocius attoniti quærunt lucemque grauantur. Certatim structus subrectæ molis ad astra in media stetit urbe rogus: portantque trahuntque longæ pacis opes quæsitaque præmia dextris, Callaico uestes distinctas matribus auro armaque Dulichia proauis portata Zacyntho et prisca aduectos Rutulorum ex urbe penates. Huc, quicquid superest captis, clipeosque simulque infaustos jaciunt enses et condita bello effodiunt penitus terra gaudentque superbi uictoris prædam flammis donare supremis. Quæ postquam congesta uidet feralis Erinys, lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis quassat et inferna superos caligine condit. Inde opus aggressi toto quod nobile mundo æternum inuictis infelix gloria seruat. Princeps Tisiphone lentum indignata pauentum pressit ouans capulum cunctantemque impulit ensem et dirum insonuit Stygio bis terque flagello. Inuitas maculant cognato sanguine dextras miranturque nefas auersa mente peractum et facto sceleri inlacrimant. Hic turbidus ira et rabie cladum perpessæque ultima uitæ obliquos uersat materna per ubera uisus. Hic raptam librans dilectæ in colla securim coniugis increpitat sese mediumque furorem proiecta damnat stupefactus membra bipenni. Nec tamen euasisse datur; Nam uerbera Erinys incutit atque atros insibilat ore tumores. Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito effluxere tori, et subiere obliuia tædæ. Ille jacit totis conisus uiribus ægrum in flammas corpus, densum qua turbine nigro exundat fumans piceus caligine uertex. At medios inter cœtus pietate sinistra, infelix Tymbrene, furis, Poenoque parentis dum properas auferre necem, reddentia formam ora tuam laceras temerasque simillima membra. Uos etiam primo gemini cecidistis in æuo, Eurymedon fratrem et fratrem mentite Lycorma, cuncta pares; Dulcisque labor sua nomina natis reddere et in uultu genetrici stare suorum. Jam fixus jugulo culpa te soluerat ensis, Eurymedon, inter miseræ lamenta senectæ, dumque malis turbata parens deceptaque uisis 'Quo ruis? Huc ferrum' clamat 'conuerte, Lycorma,' ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas. Sed magno 'Quinam, Eurymedon, furor iste?' Sonabat cum planctu geminæque notis decepta figuræ funera mutato reuocabat nomine mater, donec transacto tremebunda per ubera ferro tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos. Quis diros urbis casus laudandaque monstra et Fidei pœnas ac tristia fata piorum imperet euoluens lacrimis? Uix Punica fletu cessassent castra ac miserescere nescius hostis. Urbs, habitata diu Fidei cæloque parentem murorum repetens, ruit inter perfida gentis Sidoniæ tela atque immania facta suorum, iniustis neglecta deis: furit ensis et ignis, quique caret flamma, scelerum est locus. Erigit atro nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem. Ardet in excelso proceri uertice montis arx intacta prius bellis (hinc Punica castra litoraque et totam soliti spectare Saguntum), ardent tecta deum. Resplendet imagine flammæ æquor, et in tremulo uibrant incendia ponto. Ecce inter medios cædum Tiburna furores fulgenti dextram mucrone armata mariti et læua infelix ardentem lampada quassans squalentemque erecta comam ac liuentia planctu pectora nudatis ostendens sæua lacertis ad tumulum Murri super ipsa cadauera fertur: qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis, iraque turbatos exercet regia manes, Alecto solium ante dei sedemque tremendam Tartareo est operata Jovi pœnasque ministrat. Arma uiri multo nuper defensa cruore imponit tumulo inlacrimans, manesque precata acciperent sese, flagrantem lampada subdit. Tunc rapiens letum 'Tibi ego hæc' ait 'optime conjunx, ad manes, en, ipsa fero.' Sic ense recepto arma super ruit et flammas inuadit hiatu. Semiambusta jacet nullo discrimine passim infelix obitus, permixto funere, turba: ceu, stimulante fame cum uictor ouilia tandem faucibus inuasit siccis leo, mandit hianti ore fremens imbelle pecus, patuloque redundat gutture ructatus large cruor: incubat atris semesæ stragis cumulis, aut murmure anhelo infrendens laceros inter spatiatur aceruos: late fusa jacent pecudes custosque Molossus pastorumque cohors stabulique gregisque magister, totaque uastatis disiecta mapalia tectis. Inrumpunt uacuam Poeni tot cladibus arcem. Tum demum ad manis perfecto munere Erinys Junoni laudata redit magnamque superba exultat rapiens secum sub Tartara turbam. At uos, sidereæ, quas nulla æquauerit ætas, ite, decus terrarum, animæ, uenerabile uulgus, Elysium et castas sedes decorate piorum. Cui uero non æqua dedit uictoria nomen (audite, o gentes, neu rumpite fœdera pacis nec regnis postferte fidem!) Uagus exul in orbe errabit toto patriis proiectus ab oris, tergaque uertentem trepidans Carthago uidebit. Sæpe Saguntinis somnos exterritus umbris optabit cecidisse manu, ferroque negato inuictus quondam Stygias bellator ad undas deformata feret liuenti membra ueneno.
Postquam rupta fides Tyriis et mœnia castæ non æquo superum genitore euersa Sagunti, extemplo positos finiti cardine mundi uictor adit populos cognataque limina Gades. Nec uatum mentes agitare et præscia corda cessatum super imperio: citus æquore Bostar uela dare et rerum prænoscere fata jubetur. Prisca fides adytis longo seruatur ab æuo, qua sublime sedens, Cirrhæis æmulus antris, inter anhelantis Garamantas corniger Hammon fatidico pandit uenientia sæcula luco. Hinc omen cœptis et casus scire futuros ante diem bellique uices nouisse petebat. Exin clauigeri ueneratus numinis aras captiuis onerat donis, quæ nuper ab arce uictor fumantis rapuit semusta Sagunti. Uulgatum, nec cassa fides, ab origine fani impositas durare trabes solasque per æuum condentum nouisse manus. Hinc credere gaudent consedisse deum seniumque repellere templis. Tum, quis fas et honos adyti penetralia nosse, femineos prohibent gressus ac limine curant sætigeros arcere sues. Nec discolor ulli ante aras cultus: uelantur corpora lino, et Pelusiaco præfulget stamine uertex. Discinctis mos tura dare atque e lege parentum sacrificam lato uestem distinguere clauo: pes nudus tonsæque comæ castumque cubile. Inrestincta focis seruant altaria flammæ, sed nulla effigies simulacraue nota deorum maiestate locum et sacro impleuere timore. In foribus labor Alcidæ: Lernæa recisis anguibus hydra jacet, nexuque elisa leonis ora Cleonæi patulo cælantur hiatu. At Stygius sæuis terrens latratibus umbras janitor, æterno tum primum tractus ab antro, uincla indignatur, metuitque Megæra catenas. Juxta Thraces equi pestisque Erymanthia et altos æripedis ramos superantia cornua cerui. Nec leuior uinci Libycæ telluris alumnus matre super stratique genus deforme bimembres Centauri frontemque minor nunc amnis Acarnan. Inter quæ fulget sacratis ignibus Œte, ingentemque animam rapiunt ad sidera flammæ. Postquam oculos uaria impleuit uirtutis imago, mira dehinc cernit: surgentis mole profundi inuectum terris subitum mare nullaque circa litora et infuso stagnantis æquore campos. Nam qua cæruleis Nereus euoluitur antris atque imo freta contorquet Neptunia fundo, proruptum exundat pelagus, cæcosque relaxans Oceanus fontis torrentibus ingruit undis. Tum uada, ceu sæuo penitus permota tridenti, luctantur terris tumefactum imponere pontum. Mox remeat gurges tractoque relabitur æstu, ac ratis erepto campis deserta profundo, et fusi transtris expectant æquora nautæ. Cymothoes ea regna uagæ pelagique labores Luna mouet, Luna, immissis per cærula bigis, fertque refertque fretum, sequiturque reciproca Tethys. Hæc propere spectata duci; Nam multa fatigant. Curarum prima exercet, subducere bello consortem thalami paruumque sub ubere natum. Uirgineis juuenem tædis primoque Hymenæo imbuerat conjunx memorique tenebat amore. At puer, obsessæ generatus in ore Sagunti, bissenos Lunæ nondum compleuerat orbes. Quos ut seponi stetit et secernere ab armis, adfatur ductor: 'Spes o Carthaginis altæ, nate, nec Æneadum leuior metus, amplior, oro, sis patrio decore et factis tibi nomina condas, quis superes bellator auum; Jamque ægra timoris Roma tuos numerat lacrimandos matribus annos. Ni præsaga meos ludunt præcordia sensus, ingens hic terris crescit labor: ora parentis agnosco toruaque oculos sub fronte minacis uagitumque grauem atque irarum elementa mearum. Si quis forte deum tantos inciderit actus ut nostro abrumpat leto primordia rerum, hoc pignus belli, conjunx, seruare labora. Cumque datum fari, duc per cunabula nostra: tangat Elissæas palmis puerilibus aras et cineri juret patrio Laurentia bella. Inde ubi flore nouo pubescet firmior ætas, emicet in Martem et calcato fœdere uictor in Capitolina tumulum mihi uindicet arce. Tu uero, tanti felix quam gloria partus expectat, ueneranda fide, discede periclis incerti Martis durosque relinque labores. Nos clausæ niuibus rupes suppostaque cælo saxa manent, nos Alcidæ mirante nouerca sudatus labor et, bellis labor acrior, Alpes. Quod si promissum uertat Fortuna fauorem læuaque sit cœptis, te longa stare senecta æuumque extendisse uelim; Tua justior ætas, ultra me improperæ ducant cui fila sorores.' Sic ille. At contra Cirrhæi sanguis Imilce Castalii, quæ materno de nomine dicta (Castulo Phœbei seruat cognomina uatis) æque ex sacrata repetebat stirpe parentes. Tempore quo Bacchus populos domitabat Hiberos concutiens thyrso atque armata Mænade Calpen, lasciuo genitus Satyro nymphaque Myrice Milichus indigenis late regnarat in oris cornigeram attollens genitoris imagine frontem. Hinc patriam clarumque genus referebat Imilce, barbarica paulum uitiato nomine lingua. Quæ tunc sic lacrimis sensim manantibus infit: 'Mene, oblite tua nostram pendere salute, abnuis inceptis comitem? Sic fœdera nota primitiæque tori, gelidos ut scandere tecum deficiam montis conjunx tua? Crede uigori femineo. Castum haud superat labor ullus amorem. Sin solo aspicimur sexu, fixumque relinqui, cedo equidem nec fata moror; Deus annuat, oro: i felix, i numinibus uotisque secundis atque acies inter flagrantiaque arma relictæ coniugis et nati curam seruare memento. Quippe nec Ausonios tantum nec tela nec ignes quantum te metuo: ruis ipsos acer in enses obiectasque caput telis, nec te ulla secundo euentu satiat uirtus, tibi gloria soli fine caret, credisque uiris ignobile letum belligeris in pace mori. Tremor implicat artus, nec quemquam horresco, qui se tibi conferet unus. Sed tu, bellorum genitor, miserere nefasque auerte et serua caput inuiolabile Teucris.' Jamque adeo egressi steterant in litore primo, et promota ratis, pendentibus arbore nautis, aptabat sensim pulsanti carbasa uento, cum lenire metus properans ægramque leuare attonitis mentem curis sic Hannibal orsus: 'Ominibus parce et lacrimis, fidissima conjunx. Et pace et bello cunctis stat terminus æui, extremumque diem primus tulit; Ire per ora nomen in æternum paucis mens ignea donat, quos pater ætheriis cælestum destinat oris. An Romana juga et famulas Carthaginis arces perpetiar? Stimulant manes noctisque per umbras increpitans genitor, stant aræ atque horrida sacra ante oculos, breuitasque uetat mutabilis horæ prolatare diem. Sedeamne, ut nouerit una me tantum Carthago, et, qui sim, nesciat omnis gens hominum, letique metu decora alta relinquam? Quantum etenim distant a morte silentia uitæ? Nec tamen incautos laudum exhorresce furores. Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta gloria, cum longo titulis celebratur in æuo. Te quoque magna manent suscepti præmia belli. Dent modo se superi, Thybris tibi seruiet omnis Iliacæque nurus et diues Dardanus auri.' Dumque ea permixtis inter se fletibus orant, confisus pelago celsa de puppe magister cunctantem ciet. Abripitur diuulsa marito. Hærent intenti uultus et litora seruant, donec, iter liquidum uolucri rapiente carina, consumpsit uisus pontus tellusque recessit. At Poenus belli curis auertere amorem apparat et repetit properato mœnia gressu. Quæ dum perlustrat crebroque obit omnia uisu, tandem sollicito cessit uis dura labori, belligeramque datur somno componere mentem. Tum pater omnipotens, gentem exercere periclis Dardaniam et fama sæuorum tollere ad astra bellorum meditans priscosque referre labores, præcipitat consulta uiri segnemque quietem terret et immissa rumpit formidine somnos. Jamque per umentem noctis Cyllenius umbram aligero lapsu portabat jussa parentis. Nec mora. Mulcentem securo membra sopore adgreditur juuenem ac monitis incessit amaris: 'Turpe duci totam somno consumere noctem, o rector Libyæ. Uigili stant bella magistro. Jam maria effusas cernes turbare carinas et Latiam toto pubem uolitare profundo, dum lentus cœpti terra cunctaris Hibera. Scilicet id satis est decoris memorandaque uirtus, quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos? En age, si quid inest animo par fortibus ausis, fer gressus agiles mecum et comitare uocantem (respexisse ueto: monet hoc pater ille deorum): uictorem ante altæ statuam te mœnia Romæ.' Jamque uidebatur dextram iniectare graduque lætantem trahere in Saturnia regna citato, cum subitus circa fragor et uibrata per auras exterrent sæuis a tergo sibila linguis, ingentique metu diuum præcepta pauenti effluxere uiro, et turbatus lumina flectit. Ecce jugis rapiens siluas ac robora uasto contorta amplexu tractasque per inuia rupes ater letifero stridebat turbine serpens. Quantus non æquas perlustrat flexibus Arctos et geminum lapsu sidus circumligat Anguis, immani tantus fauces diducit hiatu attollensque caput nimbosis montibus æquat. Congeminat sonitus rupti uiolentia cæli imbriferamque hiemem permixta grandine torquet. Hoc trepidus monstro (neque enim sopor ille nec altæ uis aderat noctis, uirgaque fugante tenebras miscuerat lucem somno deus) ardua quæ sit, scitatur, pestis terrasque urgentia membra quo ferat et quosnam populos deposcat hiatu. Cui gelidis almæ Cyllenes editus antris: 'Bella uides optata tibi. Te maxima bella, te strages nemorum, te moto turbida cælo tempestas cædesque uirum magnæque ruinæ Idæi generis lacrimosaque fata secuntur. Quantus per campos populatis montibus actas contorquet siluas squalenti tergore serpens et late umectat terras spumante ueneno, tantus perdomitis decurrens Alpibus atro inuolues bello Italiam tantoque fragore eruta conuulsis prosternes oppida muris.' His ægrum stimulis liquere deusque soporque. It membris gelidus sudor, lætoque pauore promissa euoluit somni noctemque retractat. Jamque deum regi Martique sub omine fausto instauratus honos, niueoque ante omnia tauro placatus meritis monitor Cyllenius aris. Extemplo edicit conuellere signa, repensque castra quatit clamor permixtis dissona linguis. Prodite, Calliope, famæ, quos horrida cœpta excierint populos tulerintque in regna Latini, et quas indomitis urbes armarit Hiberis quasque Parætonio glomerarit litore turmas ausa sibi Libye rerum deposcere frenos et terris mutare jugum. Non ulla nec umquam sæuior it trucibus tempestas acta procellis, nec bellum ruptis tam dirum mille carinis acrius infremuit trepidumque exterruit orbem. Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes, membra leuis celsique decus fraudata superbum corporis, at docilis fallendi et nectere tectos numquam tarda dolos. Rudis his tum parma, breuique bellabant ense; At uestigia nuda, sinusque cingere inadsuetum, et rubræ uelamine uestis ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem. His rector fulgens ostro super altior omnis germanus nitet Hannibalis gratoque tumultu Mago quatit currus et fratrem spirat in armis. Proxima Sidoniis Vtica est effusa maniplis, prisca situ ueterisque ante arces condita Byrsæ. Tunc, quæ Sicanio præcinxit litora muro in clipei speciem curuatis turribus, Aspis. Sed dux in sese conuerterat ora Sychæus, Hasdrubalis proles, cui uano corda tumore maternum implebat genus, et resonare superbo Hannibal haud umquam cessabat auunculus ore. Adfuit undosa cretus Berenicide miles, nec, tereti dextras in pugnam armata dolone, destituit Barce sitientibus arida uenis. Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis Battiadas prauos fidei stimulauit in arma. Quos trahit, antiquo laudatus Hamilcare quondam, consilio uiridis, sed belli serus, Ilertes. Sabratha tum Tyrium uulgus Sarranaque Leptis Œaque Trinacrios Afris permixta colonos et Tingim rapido mittebat ab æquore Lixus. Tum Vaga et antiquis dilectus regibus Hippo, quæque procul cauit non æquos Ruspina fluctus, et Zama et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus. Ducit tot populos, ingens et corpore et armis, Herculeam factis seruans ac nomine famam, Antæus celsumque caput super agmina tollit. Venere Æthiopes, gens haud incognita Nilo, qui magneta secant: solis honor ille, metallo intactum chalybem uicino ducere saxo. His simul immitem testantes corpore solem exusti uenere Nubæ. Non ærea cassis nec lorica riget ferro, non tenditur arcus: tempora multiplici mos est defendere lino et lino munire latus scelerataque sucis spicula derigere et ferrum infamare ueneno. Tum primum castris Phœnicum tendere ritu Cinyphii didicere Macæ. Squalentia barba ora uiris, umerosque tegunt uelamine capri sætigero; Panda manus est armata cateia. Uersicolor contra cætra et falcatus ab arte ensis Adyrmachidis ac læuo tegmina crure. Sed mensis asper populus uictuque maligno: nam calida tristes epulæ torrentur harena. Quin et Massyli fulgentia signa tulere, Hesperidum ueniens lucis domus ultima terræ. Præfuit intortos demissus uertice crinis Bocchus atrox, qui sacratas in litore siluas atque inter frondes reuirescere uiderat aurum. Vos quoque desertis in castra mapalibus itis, misceri gregibus Gætulia sueta ferarum indomitisque loqui et sedare leonibus iras. Nulla domus: plaustris habitant; Migrare per arua mos atque errantes circumuectare penates. Hinc mille alipedes turmæ (uelocior Euris et doctus uirgæ sonipes) in castra ruebant: ceu, pernix cum densa uagis latratibus implet uenator dumeta Lacon, aut exigit Vmber nare sagax e calle feras, perterrita late agmina præcipitant uolucres formidine cerui. Hos agit haud læto uultu nec fronte serena Asbytes nuper cæsæ germanus Acherras. Marmaridæ, medicum uulgus, strepuere cateruis, ad quorum cantus serpens oblita ueneni, ad quorum tactum mites jacuere cerastæ. Tum, chalybis pauper, Baniuræ cruda juuentus, contenti parca durasse hastilia flamma, miscebant auidi trucibus fera murmura linguis. Necnon Autololes, leuibus gens ignea plantis, cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis, tanta fuga est: certant pennæ, campumque uolatu cum rapuere, pedum frustra uestigia quæras. Spectati castris, quos suco nobilis arbor et dulci pascit lotos nimis hospita baca, quique atro rabidas efferuescente ueneno dipsadas immensis horrent Garamantes harenis. Fama docet, cæsæ rapuit cum Gorgonis ora Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem: inde Medusæis terram exundasse chelydris. Milibus his ductor spectatus Marte Choaspes, Neritia Meninge satus, cui tragula semper fulmineam armabat, celebratum missile, dextram. Huc coit æquoreus Nasamon, inuadere fluctu audax naufragia et prædas auellere ponto, huc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis, qua uirgo, ut fama est, bellatrix edita lympha inuento primam Libyen perfudit oliuo. Necnon totus adest Vesper populique reposti. Cantaber ante omnis, hiemisque æstusque famisque inuictus palmamque ex omni ferre labore. Mirus amor populo, cum pigra incanuit ætas, imbelles jam dudum annos præuertere saxo nec uitam sine Marte pati. Quippe omnis in armis lucis causa sita, et damnatum uiuere paci. Venit et Auroræ lacrimis perfusus, in orbem diuersum patrias fugit cum deuius oras, armiger Eoi non felix Memnonis Astyr. His paruus sonipes nec Marti natus, at idem aut inconcusso glomerat uestigia dorso, aut molli pacata celer rapit esseda collo. Cydnus agit, juga Pyrenes uenatibus acer metiri jaculoue extendere prœlia Mauro. Venere et Celtæ sociati nomen Hiberis. His pugna cecidisse decus, corpusque cremari tale nefas: cælo credunt superisque referri, impastus carpat si membra jacentia uultur. Fibrarum et pennæ diuinarumque sagacem flammarum misit diues Callæcia pubem, barbara nunc patriis ululantem carmina linguis, nunc pedis alterno percussa uerbere terra ad numerum resonas gaudentem plaudere cætras. Hæc requies ludusque uiris, ea sacra uoluptas. Cetera femineus peragit labor: addere sulco semina et impresso tellurem uertere aratro segne uiris. Quicquid duro sine Marte gerundum, Callaici conjunx obit inrequieta mariti. Hos Viriathus agit Lusitanumque remotis extractum lustris, primo Viriathus in æuo, nomen Romanis factum mox nobile damnis. Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra, aut Vasco insuetus galeæ ferre arma morati, non, quæ Dardanios post uidit, Ilerda, furores, nec qui Massageten monstrans feritate parentem cornipedis fusa satiaris, Concane, uena. Jamque Ebusus Phœnissa mouet, mouet Arbacus arma aclyde uel tenui pugnax instare ueruto, jam cui Tlepolemus sator et cui Lindus origo, funda bella ferens Baliaris et alite plumbo, et quos nunc Grauios uiolato nomine Graium Œneæ misere domus Ætolaque Tyde. Dat Carthago uiros, Teucro fundata uetusto, Phocaicæ dant Emporiæ, dat Tarraco pubem uitifera et Latio tantum cessura Lyæo. hos inter clara thoracis luce nitebat Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis atque altrix celsa mittebat Sætabis arce, Sætabis et telas Arabum spreuisse superba et Pelusiaco filum componere lino. Mandonius populis domitorque insignis equorum imperitat Cæso, et socio stant castra labore. At Vettonum alas Balarus probat æquore aperto, hic adeo, cum uer placidum flatusque tepescit, concubitus seruans tacitos grex perstat equarum et Venerem occultam genitali concipit aura. Sed non multa dies generi, properatque senectus, septimaque his stabulis longissima ducitur æstas. At non Sarmaticos attollens Vxama muros tam leuibus persultat equis: hinc uenit in arma haud æui fragilis sonipes crudoque uigore asper frena pati aut jussis parere magistris. Rhyndacus his ductor, telum sparus; Ore ferarum et rictu horrificant galeas. Uenatibus æuum transigitur, uel more patrum uis raptaque pascunt. Fulget præcipuis Parnasia Castulo signis et celebre Oceano atque alternis æstibus Hispal ac Nebrissa dei Nysæis conscia thyrsis, quam Satyri coluere leues redimitaque sacra nebride et arcano Mænas nocturna Lyæo. Arganthoniacos armat Carteia nepotes. Rex proauis fuit humani ditissimus æui, ter denos decies emensus belliger annos. Armat Tartessos stabulanti conscia Phœbo et Munda Emathios Italis paritura labores. Nec decus auriferæ cessauit Corduba terræ. Hos duxere uiros flauenti uertice Phorcys spiciferisque grauis bellator Arauricus oris, æquales æui, genuit quos ubere ripa Palladio Bætes umbratus cornua ramo. Talia Sidonius per campos agmina ductor puluere nigrantis raptat lustransque sub armis, qua uisu comprendere erat, fulgentia signa ibat ouans longaque umbram tellure trahebat. Non aliter, quotiens perlabitur æquora curru extremamque petit, Phœbea cubilia, Tethyn frenatis Neptunus equis, fluit omnis ab antris Nereidum chorus et sueto certamine nandi candida perspicuo conuertunt brachia ponto. At Pyrenæi frondosa cacumina montis turbata Poenus terrarum pace petebat. Pyrene celsa nimbosi uerticis arce diuisos Celtis late prospectat Hiberos atque æterna tenet magnis diuortia terris. Nomen Bebrycia duxere a uirgine colles, hospitis Alcidæ crimen, qui, sorte laborum Geryonæ peteret cum longa tricorporis arua, possessus Baccho sæua Bebrycis in aula lugendam formæ sine uirginitate reliquit Pyrenen, letique deus, si credere fas est, causa fuit leti miseræ deus. Edidit aluo namque ut serpentem patriasque exhorruit iras, confestim dulcis liquit turbata penates. Tum noctem Alcidæ solis plangebat in antris et promissa uiri siluis narrabat opacis, donec mærentem ingratos raptoris amores tendentemque manus atque hospitis arma uocantem diripuere feræ. Laceros Tirynthius artus, dum remeat uictor, lacrimis perfudit et amens palluit inuento dilectæ uirginis ore. At uoce Herculea percussa cacumina montis intremuere jugis: mæsto clamore ciebat Pyrenen, scopulique omnes ac lustra ferarum Pyrenen resonant. Tumulo tum membra reponit supremum inlacrimans, nec honos intercidit æuo, defletumque tenent montes per sæcula nomen. Jamque per et collis et densos abiete lucos Bebryciæ Poenus fines transcenderat aulæ. Inde ferox quæsitum armis per inhospita rura Volcarum populatur iter tumidique minaces accedit Rhodani festino milite ripas. Aggeribus caput Alpinis et rupe niuali proserit in Celtas ingentemque extrahit amnem spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos ac propere in pontem lato ruit incitus alueo. Auget opes stanti similis tacitoque liquore mixtus Arar, quem gurgitibus complexus anhelis cunctantem immergit pelago raptumque per arua ferre uetat patrium uicina ad litora nomen. Inuadunt alacres inimicum pontibus amnem: nunc celso capite et ceruicibus arma tuentur, nunc ualidis gurges certatim frangitur ulnis. Fluminea sonipes religatus ducitur alno, belua nec retinet tardante Libyssa timore. Nam trabibus uada et iniecta tellure repertum conexas operire trabes ac ducere in altum paulatim ripæ resolutis aggere uinclis. At gregis inlapsu fremebundo territus atras expauit moles Rhodanus stagnisque refusis torsit harenoso minitantia murmura fundo. Jamque Tricastinis incedit finibus agmen, jam facilis campos, jam rura Vocontia carpit. Turbidus hic truncis saxisque Druentia lætum ductoris uastauit iter. Namque Alpibus ortus auulsas ornos et adesi fragmina montis cum sonitu uoluens fertur latrantibus undis ac uada translato mutat fallacia cursu, non pediti fidus, patulis non puppibus æquus. Et tunc imbre recens fuso correpta sub armis corpora multa uirum spumanti uertice torquens immersit fundo laceris deformia membris. Sed jam præteritos ultra meminisse labores conspectæ propius dempsere pauentibus Alpes. Cuncta gelu canaque æternum grandine tecta æquæuam glaciem cohibent: riget ardua montis ætherii facies surgentique obuia Phœbo duratas nescit flammis mollire pruinas. Quantum Tartareus regni pallentis hiatus ad manis imos atque atræ stagna paludis a supera tellure patet, tam longa per auras erigitur tellus et cælum intercipit umbra. Nullum uer usquam nullique æstatis honores. Sola jugis habitat diris sedesque tuetur perpetuas deformis hiemps; Illa undique nubes huc atras agit et mixtos cum grandine nimbos. Jam cuncti flatus uentique furentia regna Alpina posuere domo. Caligat in altis obtutus saxis, abeuntque in nubila montes. Mixtus Athos Tauro Rhodopeque adjuncta Mimanti Ossaque cum Pelio cumque Hæmo cesserit Othrys. Primus inexpertas adiit Tirynthius arces. Scindentem nubes frangentemque ardua montis spectarunt superi longisque ab origine sæclis intemerata gradu magna ui saxa domantem. At miles dubio tardat uestigia gressu, impia ceu sacros in finis arma per orbem, Natura prohibente, ferant diuisque repugnent. Contra quæ ductor++non Alpibus ille nec ullo turbatus terrore loci, sed languida mæstis corda uirum fouet hortando reuocatque uigorem: 'Non pudet obsequio superum fessosque secundis, post belli decus atque acies, dare terga niuosis montibus et segnes summittere rupibus arma? Nunc, o nunc, socii, dominantis mœnia Romæ credite uos summumque Jovis conscendere culmen. Hic labor Ausoniam et dabit hic in uincula Thybrim.' Nec mora. Commotum promissis ditibus agmen erigit in collem et uestigia linquere nota Herculis edicit magni crudisque locorum ferre pedem ac proprio turmas euadere calle. Rumpit inaccessos aditus atque ardua primus exuperat summaque uocat de rupe cohortes. Tum, qua durati concreto frigore collis lubrica frustratur canenti semita cliuo, luctantem ferro glaciem cremat: haurit hiatu nix resoluta uiros altoque e culmine præceps umenti turmas operit delapsa ruina. Interdum aduerso glomeratas turbine Corus in media ora niues fuscis agit horridus alis, aut rursum immani stridens auulsa procella nudatis rapit arma uiris uoluensque per orbem contorto rotat in nubes sublimia flatu. Quoque magis subiere jugo atque euadere nisi erexere gradum, crescit labor. Ardua supra sese aperit fessis et nascitur altera moles, unde nec edomitos exudatosque labores respexisse libet: tanta formidine plana exterrent repetita oculis, atque una pruinæ canentis, quocumque datur permittere uisus, ingeritur facies. Medio sic nauita ponto, cum dulcis liquit terras et inania nullos inueniunt uentos securo carbasa malo, immensas prospectat aquas ac uicta profundis æquoribus fessus renouat sua lumina cælo. Jamque super clades atque importuna locorum inluuie rigidæque comæ squalore perenni horrida semiferi promunt e rupibus ora, atque effusa cauis exesi pumicis antris Alpina inuadit manus adsuetoque uigore per dumos notasque niues atque inuia pernix clausum montiuagis infestat cursibus hostem. Mutatur jam forma locis. Hic sanguine multo infectæ rubuere niues, hic nescia uinci paulatim glacies cedit tepefacta cruore, dumque premit sonipes duro uestigia cornu, ungula perfossis hæsit compressa pruinis. Nec pestis lapsus simplex: abscisa relincunt membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus. Bis senos soles, totidem per uulnera sæuas emensi noctes optato uertice sidunt castraque præruptis suspendunt ardua saxis. At Venus, ancipiti mentem labefacta timore, adfatur genitorem et rumpit mæsta querelas: 'Quis pœnæ modus aut pereundi terminus, oro, Æneadis erit, et quando terrasque fretumque emensis sedisse dabis? Cur pellere nostros a te concessa Poenus parat urbe nepotes? Alpibus imposuit Libyam finemque minatur imperio. Casus metuit jam Roma Sagunti. Quo Troiæ extremos cineres sacramque ruinam Assaracique larem et Vestæ secreta feramus? Da sedem, genitor, tutisque jacere. Parumne est exilia errantis totum quæsisse per orbem? Anne iterum capta repetentur Pergama Roma?' His Venus, et contra genitor sic deinde profatur: 'Pelle metus, neu te Tyriæ conamina gentis turbarint, Cytherea: tenet longumque tenebit Tarpeias arces sanguis tuus. Hac ego Martis mole uiros spectare paro atque expendere bello. Gens ferri patiens ac læta domare labores paulatim antiquo patrum desuescit honori, atque ille, haud umquam parcus pro laude cruoris et semper famæ sitiens, obscura sedendo tempora agit mutum uoluens inglorius æuum sanguine de nostro populus, blandoque ueneno desidiæ uirtus paulatim euicta senescit. Magnæ molis opus multoque labore parandum, tot populos inter soli sibi poscere regna. Jamque tibi ueniet tempus quo maxima rerum nobilior sit Roma malis. Hinc nomina nostro non indigna polo referet labor, hinc tibi Paulus, hinc Fabius gratusque mihi Marcellus opimis. Hi tantum parient Latio per uulnera regnum quod luxu et multum mutata mente nepotes non tamen euertisse queant. Jamque ipse creatus qui Poenum reuocet patriæ Latioque repulsum ante suæ muros Carthaginis exuat armis. Hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur æuo. Exin se Curibus uirtus cælestis ad astra efferet, et sacris augebit nomen Julis bellatrix gens bacifero nutrita Sabino. Hinc pater ignotam donabit uincere Thylen inque Caledonios primus trahet agmina lucos, compescet ripis Rhenum, reget impiger Afros palmiferamque senex bello domitabit Idymen. Nec Stygis ille lacus uiduataque lumine regna, sed superum sedem nostrosque tenebit honores. Tum juuenis magno præcellens robore mentis excipiet patriam molem celsusque feretur æquatum imperio tollens caput. Hic fera gentis bella Palæstinæ primo delebit in æuo. At tu transcendes, Germanice, facta tuorum, jam puer auricomo præformidate Batauo. Nec te terruerint Tarpei culminis ignes: sacrilegas inter flammas seruabere terris. Nam te longa manent nostri consortia mundi. Huic laxos arcus olim Gangetica pubes summittet, uacuasque ostendent Bactra pharetras. Hic et ab Arctoo currus aget axe per urbem, ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos. Idem indignantem tramittere Dardana signa Sarmaticis uictor compescet sedibus Histrum. Quin et Romuleos superabit uoce nepotes quis erit eloquio partum decus. Huic sua Musæ sacra ferent, meliorque lyra, cui substitit Hebrus et uenit Rhodope, Phœbo miranda loquetur. Ille etiam, qua prisca, uides, stat regia nobis, aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe et junget nostro templorum culmina cælo. Tunc, o nate deum diuosque dature, beatas imperio terras patrio rege. Tarda senectam hospitia excipient cæli, solioque Quirinus concedet, mediumque parens fraterque locabunt: siderei juxta radiabunt tempora nati.' Dum pandit seriem uenturi Juppiter æui, ductor Agenoreus tumulis delatus iniquis lapsantem dubio deuexa per inuia nisu firmabat gressum atque umentia saxa premebat. Non acies hostisue tenet, sed prona minaci prærupto turbant et cautibus obuia rupes. Stant clausi mærentque moras et dura uiarum. Nec refouere datur torpentia membra quiete: noctem operi jungunt et robora ferre coactis approperant umeris ac raptas collibus ornos. Jamque ubi nudarunt silua densissima montis, aggessere trabes, rapidisque accensus in orbem excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro dat gemitum putris resoluto pondere moles atque aperit fessis antiqui regna Latini. His tandem ignotas transgressus casibus Alpes Taurinis ductor statuit tentoria campis. Interea uoces Jovis atque oracula portans emensis aderat Garamantum lætus harenis Bostar et ut uiso stimulabat corda Tonante: 'Maxime Belide, patriis qui mœnibus arces seruitium dextra, Libycas penetrauimus aras. Nos tulit ad superos perfundens sidera Syrtis, nos pæne æquoribus tellus uiolentior hausit. Ad finem cæli medio tenduntur ab orbe squalentes campi. Tumulum Natura negauit immensis spatiis, nisi quem caua nubila torquens construxit turbo impacta glomeratus harena, uel si perfracto populatus carcere terras Africus et pontum spargens super æra Corus inuasere truces capientem prœlia campum inque uicem ingesto cumularunt puluere montis. Has obseruatis ualles enauimus astris. Namque dies confundit iter, peditemque profundo errantem campo et semper media arua uidentem Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis. Uerum ubi defessi lucos nemorosaque regna cornigeri Jovis et fulgentia templa subimus, exceptos hospes tectis inducit Arisbas. Stat fano uicina, nouum et memorabile, lympha, quæ nascente die, quæ deficiente tepescit quæque riget, medius cum sol accendit Olympum, atque eadem rursum nocturnis feruet in umbris. Tum loca plena deo, dites sine uomere glæbas ostentat senior lætaque ita mente profatur: "Has umbras nemorum et conexa cacumina cælo calcatosque Jovi lucos prece, Bostar, adora. Nam cui dona Jovis non diuulgata per orbem, in gremio Thebes geminas sedisse columbas? Quarum Chaonias pennis quæ contigit oras implet fatidico Dodonida murmure quercum. At quæ Carpathium super æquor uecta per auras in Libyen niueis tranauit concolor alis hanc sedem templo Cythereia condidit ales; Hic, ubi nunc aram lucosque uidetis opacos, ductore electo gregis, admirabile dictu, lanigeri capitis media inter cornua perstans, Marmaricis ales populis responsa canebat. Mox subitum nemus atque annoso robore lucus exiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus a prima uenere die: prisco inde pauore arbor numen habet coliturque tepentibus aris." Dumque ea miramur, subito stridore tremendum impulsæ patuere fores, majorque repente lux oculos ferit. Ante aras stat ueste sacerdos effulgens niuea, et populi concurrere certant. Inde ubi mandatas effudi pectore uoces, ecce intrat subitus uatem deus. Alta sonoro conlisis trabibus uoluuntur murmura luco, ac major nota jam uox prorumpit in auras: "Tenditis in Latium belloque agitare paratis Assaraci prolem, Libyes. Cœpta aspera cerno Gradiuumque trucem currus jam scandere et atram in latus Hesperium flammam expirare furentis cornipedes multoque fluentia sanguine lora. Tu, qui pugnarum euentus extremaque fati deposcis claroque ferox das uela labori, inuade Ætoli ductoris Iapyga campum. Sidonios augebis auos nullique relinques altius Ausoniæ penetrare in uiscera gentis, donec uicta tibi trepidabunt Dardana regna. Nec ponet pubes umquam Saturnia curam dum carpet superas in terris Hannibal auras." Talia portabat lætis oracula Bostar impleratque uiros pugnæ propioris amore.
Fama per Ausoniæ turbatas spargitur urbes nubiferos montes et saxa minantia cælo accepisse jugum, Poenosque per inuia uectos, æmulaque Herculei jactantem facta laboris descendisse ducem. Diros canit improba motus et gliscit gressu uolucrique citatior Euro terrificis quatit attonitas rumoribus arces. Adstruit auditis docilis per inania rerum pascere rumorem uulgi pauor: itur in acris bellorum raptim curas, subitusque per omnem Ausoniam Mauors strepit et ciet arma uirosque. Pila nouant, ac detersa rubigine sæuus induitur ferro splendor, niueumque repostæ instaurant galeæ coni decus; Hasta juuatur ammento, reuocantque noua fornace bipennis. Conseritur tegimen laterum impenetrabile, multas passurus dextras atque inrita uulnera, thorax. Pars arcu inuigilant, domitat pars uerbere anhelum cornipedem in gyros saxoque exasperat ensem. Nec uero muris, quibus est luctata uetustas, ferre morantur opem; Subuectant saxa cauasque retractant turris, edit quas longior ætas. Hinc tela accipiunt arces, ac robora portis et fidos certant obices accersere silua, circumdant fossas. Haud segnis cuncta magister præcipitat timor, ac uastis trepidatur in agris. Deseruere larem: portant ceruicibus ægras attoniti matres ducentisque ultima fila grandæuos rapuere senes, tum crine soluto ante agitur conjunx, dextra læuaque trahuntur parui non æquo comitantes ordine nati. Sic uulgus, traduntque metus, nec poscitur auctor. At patres, quamquam exterrent immania cœpta inque sinu bellum, atque Alpes et peruia saxa decepere, tamen crudam contra aspera mentem et magnos tollunt animos. Juuat ire periclis ad decus et dextra memorandum condere nomen quale dedit numquam rebus Fortuna secundis. Sed Libyæ ductor tuto fouet agmina uallo fessa gradum multoque gelu torpentia neruos, solandique genus, lætos ostentat ad urbem per campos superesse uiam, Romamque sub ictu. At non et rerum curas consultaque belli stare probat solusque nequit perferre quietem. Armiferæ quondam prisca inter tempora gentes Ausonium inuasere latus sedesque beatas et metui peperere manu. Mox impia bella Tarpeius pater et capti sensere Quirites. Hic dum sollicitat donis et inania corda ac fluxam morum gentem fouet armaque jungit, jam consul uolucri præuectus litora classe Scipio Phocaicis sese referebat ab oris, ingentisque duces, pelagi terræque laborem diuersum emensos, propiora pericula uallo jungebant, magnæque aderant primordia cladis. Namque ut, conlatis admoto consule castris, sustulerat Fortuna moras, signumque furoris accensæ uiso poscebant hoste cohortes: debellata procul, quæcumque uocantur Hiberis, ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor uoce sonat: non Pyrenen Rhodanumue ferocem jussa aspernatos, Rutulam fumasse Saguntum, raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum Amphitryoniadæ fuerit labor, isse sub armis Poenorum turmas, equitemque per ardua uectum insultasse jugo, et fremuisse hinnitibus Alpes. Contra pulchra suos uocat ad discrimina consul: 'Hostem, miles, habes fractum ambustumque niuosis cautibus atque ægre torpentia membra trahentem. En age, qui sacros montis rupesque profundas transiluit, discat quanto stet celsius arce Herculea uallum, et majus sit scandere collis an uestros rupisse globos. Det inania famæ, dum magna fuso pugna retroque ruenti, qua uentum est, obstent Alpes. Super ardua ductum huc egere dei, Latios ut sanguine finis imbueret, tellusque hostilis conderet ossa. Scire libet, noua nunc nobis atque altera bellum Carthago, anne eadem mittat, quæ mersa sub æquor Ægatis inter uasto jacet obruta ponto.' Hæc ait atque agmen Ticini flectit ad undas. Cæruleas Ticinus aquas et stagna uadoso perspicuus seruat turbari nescia fundo ac nitidum uiridi lente trahit amne liquorem. Uix credas labi: ripis tam mitis opacis argutos inter uolucrum certamine cantus somniferam ducit lucenti gurgite lympham. Jamque sub extremum noctis fugientibus umbris lux aderat, Somnusque suas confecerat horas. Explorare locos consul collisque propinqui ingenium, et campis quæ sit natura, parabat. Par studium Poeno similesque in pectore curæ. Ergo aderant rapidis equitum comitantibus alis. Verum ubi commoto docuerunt puluere nubes hostem ferre gradum, et propius propiusque sonoro quadrupedum cornu tellus gemit, ac simul acer uincentum lituos hinnitus sæuit equorum, 'Arma, uiri, rapite arma, uiri,' dux instat uterque. Ambobus uelox uirtus geminusque cupido laudis et ad pugnas Martemque insania concors. Haud mora. Jam tantum campi dirimebat ab ictu quantum impulsa ualet comprendere lancea nodo, cum subitum liquida non ullis nubibus æthra augurium mentes oculosque ad sidera uertit. Accipiter medio tendens a limite solis dilectas Veneri notasque ab honore Diones turbabat uiolentus aues atque unguibus idem, idem nunc rostro, duris nunc ictibus alæ, ter quinas dederat sæua inter uulnera leto. Nec finis satiesue, noui sed sanguinis ardor gliscere, et urgebat trepidam jam cæde priorum incertamque fugæ pluma labente columbam, donec Phœbeo ueniens Jovis ales ab ortu in tenuis tandem nubis dare terga cœgit. Tum uictrix lætos signa ad Romana uolatus conuertit, prolesque ducis qua parte decora Scipio quassabat puerilibus arma lacertis, clangorem bis terque dedit, rostroque coruscæ perstringens conum galeæ se reddidit astris. Exclamat Liger (huic superos sentire monentis ars fuit ac penna monstrare futura magistra): 'Poene, bis octonos Italis in finibus annos audaci similis uolucri sectabere pubem Ausoniam multamque feres cum sanguine prædam. Sed compesce minas: renuit tibi Daunia regna armiger ecce Jovis. Nosco te, summe deorum: adsis o firmesque tuæ, pater, alitis omen. Nam tibi seruantur, ni uano cassa uolatu mentitur superos præpes, postrema subactæ fata, puer, Libyæ et majus Carthagine nomen.' Contra læta Bogus Tyrio canit omina regi, et faustum accipitrem cæsasque in nube uolucres Æneadis cladem et Veneris portendere genti. Tum dictis comitem contorquet primus in hostis ceu suadente deo et fatorum conscius hastam. Illa uolans patuli longe per inania campi ictum perdiderat spatio, ni fusus habenas dum primæ decus adfectat decerpere pugnæ obuia quadrupedis præceps Catus ora tulisset. Sic elanguescens ac jam casura petitum inuenit uulnus cædemque accepit ab hoste cornus et oblatæ stetit inter tempora frontis. Incurrunt acies, magnoque fragore per æquor suspendunt cuncti frenis sublime reductos cornipedes ultroque ferunt. Erectus in auras it sonipes rapidaque uolans per aperta procella tenuia uix summo uestigia puluere signat. Boiorum ante alias Crixo duce mobilis ala arietat in primos obicitque immania membra. Ipse tumens ataui Brenni se stirpe ferebat Crixus et in titulos Capitolia capta trahebat, Tarpeioque jugo demens et uertice sacro pensantes aurum Celtas umbone gerebat. Colla uiri fuluo radiabant lactea torque, auro uirgatæ uestes, manicæque rigebant ex auro, et simili uibrabat crista metallo. Sternitur impulsu uasto perculsa Camertum prima phalanx, spissæque ruunt conferta per arma undæ Boiorum: sociata examina densent infandi Senones, conlisaque quadrupedantum pectoribus toto uoluuntur corpora campo. Arua natant, altusque uirum cruor, altus equorum lubrica belligeræ sorbet uestigia turmæ. Seminecum letum peragit grauis ungula pulsu et circumuolitans tætros e sanguine rores spargit humo miserisque suo lauit arma cruore. Spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori purpureo moriens uictricia sanguine tinguis. Nam tibi, dum stimulas cornu atque in prœlia mentes accendis renouasque uiros ad uulnera cantu, hæsit barbaricum sub anhelo gutture telum et clausit raucum letali uulnere murmur. At sonus extremo morientis fusus ab ore flexa pererrauit mutis jam cornua labris. Crixus Picentem Laurumque, nec eminus ambo, sed gladio Laurum++Picenti rasilis hasta ripis lecta Padi letum tulit. Auia namque dum petit ac læuo meditatur fallere gyro, hasta uiri femur et pariter per anhela uolantis ilia sedit equi et geminam dedit horrida mortem. Idem sanguinea Venuli ceruice reuellens sternit præcipitem tepido te, Farfare, telo et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino, egregium Ausoniæ decus ac memorabile nomen, si dent fata moras aut seruent fœdera Poeni, tum Remulum atque, olim celeberrima nomina bello, Tiburtis Magios Hispellatemque Metaurum et Clanium dubia meditantem cuspide uulnus. Nec locus est Tyriis belli pugnæue, sed omnem Celticus impleuit campum furor. Inrita nulli spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum. Hic inter trepidos immane Quirinius audens, cui fugere ignotum atque inuicta mente placebat rebus in aduersis exceptum pectore letum, cuspide flammat ecum ac dispergit gæsa lacerto, si reserare uiam atque ad regem rumpere ferro detur iter, certusque necis petit omnibus ausis, quod nequeat sentire, decus. Cadit inguine fosso Teutalus, et uasto quatitur sub pondere tellus. Occumbit Sarmens, flauam qui ponere uictor cæsariem crinemque tibi, Gradiue, uouebat auro certantem et rutilum sub uertice nodum. Sed Parcæ intonsa non exaudita uouentem ad manes traxere coma. Per candida membra it fumans cruor, et tellus perfusa rubescit. At non tardatus jaculo occurrente Ligaunus inruit aduersumque uiro rotat obuius ensem et ferit insurgens, umero qua brachia lenti adnectunt nerui, decisaque uulnere dextra laxatis paulum moribunda pependit habenis, dumque micans tremulo conatu lora retemptat, flectentem adsuetos imitatur nescia frenos. Demetit auersi Vosegus tum colla, jubaque suspensam portans galeam atque inclusa perempti ora uiri, patrio diuos clamore salutat. Dumque ea Gallorum populi dant funera campo, accitas propere castris in prœlia consul raptabat turmas primusque ruebat in hostem candenti sublimis equo. Trahit undique lectum diuitis Ausoniæ juuenem, Marsosque Coramque Laurentumque decus jaculatoremque Sabellum et Gradiuicolam celso de colle Tudertem indutosque simul gentilia lina Faliscos, quosque sub Herculeis taciturno flumine muris pomifera arua creant Anienicolæ Catilli, quosque in prægelidis duratos Hernica riuis mittebant saxa et nebulosi rura Casini. Ibant in Martem terræ dominantis alumni damnati superis nec jam reditura juuentus. Scipio qua medius pugnæ uorat agmina uertex infert cornipedem atque instinctus strage suorum inferias cæsis mactat Labarumque Padumque et Caunum et multo uix fusum uulnere Breucum Gorgoneoque Larum torquentem lumina uultu. Occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato; Nam dum frena ferox obiecto corpore prensat atque æquat celsus residentis consulis ora ipse pedes, frontem in mediam grauis incidit ensis, et diuisum umeris jacuit caput. At Batus, amens qui luctatur equo parmaque incursibus obstat, ictu quadrupedis fulua porrectus harena elisa incussis amisit calcibus ora. Perfurit Ausonius turbata per æquora ductor, ceu Geticus Boreas, totum cum sustulit imo Icarium fundo uictor mare: nauita uasto jactatur sparsus lacerata classe profundo, cunctaque canenti perfunditur æquore Cyclas. Crixus, ut in tenui spes exiguumque salutis, armat contemptu mentem necis. Horrida barba sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis albet, et adfuso squalent a puluere crines. Inuadit Tarium uicino consule pugnas miscentem sæuisque uirum circumtonat armis. Uoluitur ille solo; Nam pronum effundit in armos fata extrema ferens abies, rapiturque pauore tractus equi uinctis conexa ad cingula membris. Longa cruor sparso linquit uestigia campo, et tremulos cuspis ductus in puluere signat. Laudabat leti juuenem egregiosque parabat ulcisci consul manis, cum dira per auris uox uenit, et Crixum ferri clamoribus audit, haud notum uultu. Surgit uiolentior ira comminus atque oculos optato in corpore figit. Tum stimulans grato plausæ ceruicis honore cornipedem adloquitur: 'Vulgum Martemque minorem mox, Gargane: uocant superi ad majora. Uidesne, quantus eat Crixus? Jam nunc tibi præmia pono illum Sidonio fulgentem ardore tapeta, barbaricum decus, et fuluis donabere frenis.' Sic fatus, magno Crixum clamore ciebat in pugnam ac uacuo poscebat prœlia campo. Nec detractantem par ira accenderat hostem. Ut jussæ cessere retro spatiumque dederunt hinc atque hinc alæ et medio stetit æquore pugna, quantus Phlegræis Telluris alumnus in aruis mouit signa Mimas cælumque exterruit armis, tantus semifero Crixus sub pectore murmur torquet et horrisonis ululatibus erigit iras: 'Nemone incensæ captæque superfuit urbi, ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma, narraret, dextras? Disce en nunc' inquit et una contorquet nodis et obusto robore diram uel portas quassare trabem. Sonat illa tremendum, at nimio jactu seruasse improuida campi distantis spatium propiorem transuolat hostem. Cui consul: 'Ferre hæc umbris proauoque memento, quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique haud licitum sacri Capitolia cernere montis.' Tum nodo cursuque leui simul adiuuat hastam, dignum mole uiri nisus. Fugit illa per oras multiplicis lini subtextaque tegmina neruis atque altum tota metitur cuspide pectus. Procumbit lata porrectus in arua ruina, et percussa gemit tellus ingentibus armis. Haud aliter structo Tyrrhena ad litora saxo pugnatura fretis subter cæcisque procellis, pila immane sonans impingitur ardua ponto: immugit Nereus, diuisaque cærula pulsu inlisum accipiunt irata sub æquora montem. Ductore amisso pedibus se credere Celtæ: una spes anima tantusque pependerat ardor. Ac ueluti, summo uenator densa Picano cum lustra exagitat spissisque cubilibus atram immittit passim dumosa per inuia pestem, dum tacitas uires et flammam colligit ignis, nigranti piceus sensim caligine uertex uoluitur et pingui contorquet nubila fumo: mox subita in toto lucent incendia monte, fit sonitus, fugere feræ, fugere uolucres, atque ima longe trepidant in ualle juuencæ. At Mago, ut uertisse globos primumque laborem, qui solus genti est, cassum uidet, arma suorum ac patrium in pugnas equitem uocat. Undique nudi adsiliunt frenis infrenatique manipli. Nunc Itali in tergum uersis referuntur habenis, nunc rursus Tyrias retro pauor auehit alas, aut illi dextros lunatis flexibus orbes, aut illi læuos sinuant in cornua gyros. Texunt alterno glomerata uolumina cursu atque eadem refuga cedentes arte resoluunt. Hac pontum uice, ubi exercet discordia uentos, fert Boreas Eurusque refert molemque profundi nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant. Aduolat aurato præfulgens murice ductor Sidonius, circaque Metus Terrorque Furorque. Isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem extulit et magno percussit lumine campos, spes uirtusque cadunt, trepidaque a mente recedit uertere terga pudor, nec leti cura decori, sed fugere infixum est, terræque optantur hiatus. Sic, ubi Caucaseis tigris se protulit antris, linquuntur campi, et tutas petit omne latebras turbatum insano uultu pecus: illa pererrat desertas uictrix uallis, jamque ora reducto paulatim nudat rictu, ut præsentia mandens corpora, et immani stragem meditatur hiatu. Non illum Metabus, non illum celsior Vfens euasere tamen, quamuis hic alite planta, hic ope cornipedis totis ferretur habenis. Nam Metabum ad manis demisit cuspide fulgens fraxinus, Vfentem conlapsum poplite cæso ensis obit laudemque pedum cum sanguine ademit. Jamque dedit leto Sthenium Laurumque domoque Collinum gelida, uiridi quem Fucinus antro nutrierat dederatque lacum tramittere nando. Fit socius leti conjecta Massicus hasta, uitiferi sacro generatus uertice montis et Liris nutritus aquis, qui fronte quieta dissimulat cursum ac nullo mutabilis imbri perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas. Exoritur rabies cædum, ac uix tela furori sufficiunt. Teritur junctis umbonibus umbo, pesque pedem premit, et nutantes casside cristæ hostilem tremulo pulsant conamine frontem. Tergemini primam ante aciem fera prœlia fratres miscebant, quos Ledæo Sidonia Barce Xanthippo felix uteri inter bella crearat. Res Graiæ ductorque parens ac nobile Amyclæ nomen et iniectus Spartanis colla catenis Regulus inflabant ueteri præcordia fama. Marte probare genus factisque Lacona parentem ardebant gelidosque dehinc inuisere montis Taygeta et tandem bellis innare subactis Eurotan patrium ritusque uidere Lycurgi. Sed Spartam penetrare deus fratresque negarunt Ausonii, totidem numero, quos miserat altis Egeriæ genitos immitis Aricia lucis, ætatis mentisque pares; At non dabat ultra Clotho dura lacus aramque uidere Dianæ. Namque ut in aduersos impacti turbine pugnæ Eumachus et Critias et lætus nomine patris Xanthippus junxere gradus, (ceu bella leones inter se furibunda mouent et murmure anhelo squalentis campos ac longa mapalia complent: omnis in occultas rupis atque auia pernix Maurus saxa fugit, conjunxque Libyssa profuso uagitum cohibens suspendit ab ubere natos; Illi dira fremunt, perfractaque in ore cruento ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus) haud secus Egeriæ pubes, hinc Virbius acer, hinc Capys, adsiliunt paribusque Albanus in armis. Subsidens paulum perfossa proruit aluo Albanum Critias: ast illi cuncta repente implerunt clipeum miserando uiscera lapsu. Eumachus inde Capyn++sed tota mole tenebat ceu fixum membris tegimen; Tamen improbus ensis adnexam parmæ decidit uulnere læuam, inque suo pressa est non reddens tegmina nisu infelix manus atque hæsit labentibus armis. Ultima restabat fusis jam palma duobus Virbius. Huic trepidos simulanti ducere gressus Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta, et tandem æquatæ geminato funere pugnæ. Inde alterna uiris transegit pectora mucro, inque uicem erepta posuerunt prœlia uita. Felices leti, pietas quos addidit umbris! Optabunt similes uenientia sæcula fratres, æternumque decus memori celebrabitur æuo, si modo ferre diem serosque uidere nepotes carmina nostra ualent, nec famam inuidit Apollo. At consul toto palantis æquore turmas uoce tenet, dum uoce uiget: 'Quo signa refertis? Quis uos heu uobis pauor abstulit? Horrida primi si sors uisa loci pugnæque lacessere frontem, post me state uiri et pulsa formidine tantum aspicite! Has dextras capti genuere parentes quas fugitis. Quæ spes uictis? Alpesne petemus? Ipsam turrigero portantem uertice muros credite summissas Romam nunc tendere palmas. Natorum passim raptus cædemque parentum Vestalisque focos extingui sanguine cerno. Hoc arcete nefas!' Postquam inter talia crebro clamore obtusæ crassoque a puluere fauces, hinc læua frenos, hinc dextra corripit arma et latum obiectat pectus strictumque minatur nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem. Quas acies alto genitor dum spectat Olympo, consulis egregii mouere pericula mentem. Gradiuum uocat et patrio sic ore profatur: 'Magnanimi me, nate, uiri, ni bella capessis haud dubie extremus, terret labor: eripe pugnæ ardentem, oblitumque sui dulcedine cædum siste ducem Libyæ; Nam plus petit improbus uno consulis exitio tota quam strage cadentum. Præterea, cernis, teneræ qui prœlia dextræ jam credit puer atque annos transcendere factis molitur longumque putat pubescere bello, te duce primitias pugnæ, te magna magistro audeat et primum hoc uincat, seruasse parentem.' Hæc rerum sator. At Mauors in prœlia currus Odrysia tellure uocat. Tum fulminis atri spargentem flammas clipeum galeamque deorum haud ulli facilem multoque labore Cyclopum sudatum thoraca capit quassatque per auras Titanum bello satiatam sanguinis hastam atque implet curru campos. Exercitus una Irarum Eumenidesque simul letique cruenti innumeræ facies, frenisque operata regendis quadriiugos atro stimulat Bellona flagello. Fertur ab immenso tempestas horrida cælo nigrantisque globos et turbida nubila torquens inuoluit terras. Quatitur Saturnia sedes ingressu tremefacta dei, ripasque relinquit audito curru fontique relabitur amnis. Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes cinxerat et Tyrio regi noua dona parabat armorum spolium ac rorantia consulis ora. Stabat Fortunæ non cedere certus et acri mole retorquebat crudescens cædibus hastas, jamque suo, jamque hostili perfusa cruore membra madent, cecidere jubæ, gyroque per orbem artato Garamas jaculis propioribus instat et librat sæua conjectum cuspide ferrum. Hic puer ut patrio defixum corpore telum conspexit, maduere genæ, subitoque trementem corripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit. Bis conatus erat præcurrere fata parentis conuersa in semet dextra, bis transtulit iras in Poenos Mauors. Fertur per tela, per hostis intrepidus puer et Gradiuum passibus æquat. Continuo cessere globi, latusque repente apparet campo limes. Metit agmina tectus cælesti clipeo et sternit super arma jacentum corporaque auctorem teli multasque paternos ante oculos animas, optata piacula, mactat. Tunc rapta propere duris ex ossibus hasta innixum ceruice ferens umeroque parentem emicat. Attonitæ tanta ad spectacula turmæ tela tenent, ceditque loco Libys asper, et omnis late cedit Hiber, pietasque insignis et ætas belligeris fecit miranda silentia campis. Tum celso e curru Mauors 'Carthaginis arces excindes' inquit 'Tyriosque ad fœdera coges. Nulla tamen longo tanta exorietur in æuo lux tibi, care puer. Macte, o macte indole sacra, uera Jovis proles. Et adhuc majora supersunt, sed nequeunt meliora dari.' Tum nubila Mauors ætheraque emenso terras jam sole capessit, et fessas acies castris clausere tenebræ. Condebat noctem deuexo Cynthia curru fraternis adflata rotis, et ab æquore Eoo surgebant roseæ media inter cærula flammæ. At consul tristis campos Poenisque secundam planitiem metuens Trebiam collisque petebat. Jamque dies rapti cursu nauoque labore, et medio abruptus fluitabat in amne solutis pons uinclis, qui Dardanium trauexerat agmen, Eridani rapidas aderat cum Poenus ad undas. Dumque uada et mollis aditus per deuia flexo circuitu petit et stagni languentia quærit, interdum rapta uicinis saltibus alno flumineam texit, qua trauehat agmina, classem: ecce aderat Trebiæque simul uicina tenebat Trinacrio accitus per cærula longa Peloro, Gracchorum proles, consul. Gens inclita magno atque animosa uiro, multusque in imagine claris præfulgebat auus titulis bellique domique. Nec Poeni positis trans amnem in gramine castris deerant. Namque animos stimulabant prospera rerum increpitansque super ductor: 'Quis tertius urbi jam superest consul? Quænam altera restat in armis Sicania? En omnes Latiæ Daunique nepotum conuenere manus. Feriant nunc fœdera mecum ductores Italum ac leges et pacta reposcant. At tu, donata tela inter Martia luce, infelix animæ, sic, sic uiuasque tuoque des iterum hanc laudem nato; Nec fine sub æui oppetere in bello detur, cum fata uocabunt. Pugnantem cecidisse meum est.' Hæc personat ardens. Inde leui jaculo Massylumque impiger alis castra sub ipsa datis inritat et elicit hostem. Nec Latius uallo miles debere salutem fas putat aut clausas pulsari cuspide portas. Erumpunt, cunctisque prior uolat aggere aperto degener haud Gracchis consul. Quatit aura comantis cassidis Auruncæ cristas, umeroque refulget sanguinei patrium saguli decus. Agmina magno respectans clamore uocat, quaque obuia densos artat turba globos rumpens iter æquore fertur, ut torrens celsi præceps e uertice Pindi cum sonitu ruit in campos magnoque fragore auulsum montis uoluit latus: obuia passim armenta immanesque feræ siluæque trahuntur, spumea saxosis clamat conuallibus unda. Non, mihi Mæoniæ redeat si gloria linguæ centenasque pater det Phœbus fundere uoces, tot cædes proferre queam, quot dextera magni consulis aut contra Tyriæ furor edidit iræ. Murranum ductor Libyæ, ductorque Phalantum Ausonius, gnaros belli ueteresque laborum, alter in alterius fuderunt comminus ore. Monte procelloso Murranum miserat Anxur, Tritonis niueo te sacra, Phalante, profundo. Ut primum insigni fulsit uelamine consul, quamquam orbus partem uisus unoque Cupencus lumine sufficiens bellis citat improbus hastam et summæ figit tremebundam margine parmæ. Cui consul (namque ira coquit): 'Pone, improbe, quicquid restat in ore fero et truncata fronte relucet.' Sic ait intorquens derecto turbine robur et dirum tota tramittit cuspide lumen. Nec leuior dextra generatus Hamilcare sæuit. Huic cadit infelix niueis Varenus in armis, Meuanas Varenus, arat cui diuitis uber campi Fulginia et patulis Clitumnus in aruis candentis gelido perfundit flumine tauros. Sed tristes superi, atque ingrata maxima cura uictima Tarpeio frustra nutrita Tonanti. Instat Hiber leuis et leuior discurrere Maurus. Hinc pila, hinc Libycæ certant subtexere cornus densa nube polum, quantumque interiacet æqui ad ripas campi, tantum uibrantia condunt tela, nec artatis locus est in morte cadendi. Allius, Argyripa Daunique profectus ab aruis uenator, rudibus jaculis et Iapyge campum persultabat equo, mediosque inuectus in hostis, Apula non uana torquebat spicula dextra. Huic horret thorax Samnitis pellibus ursæ, et galea annosi uallatur dentibus apri. Uerum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret in nemore aut agitet Gargano terga ferarum, hinc Mago, hinc sæuus pariter uidere Maharbal, ut subigente fame diuersis rupibus ursi inuadunt trepidum gemina inter prœlia taurum, nec partem prædæ patitur furor, haud secus acer hinc atque hinc jaculo deuoluitur Allius acto: it stridens per utrumque latus Maurusia taxus. Obuia tum medio sonuerunt spicula corde, incertumque fuit, letum cui cederet hastæ. Et jam dispersis Romana per agmina signis palantis agit ad ripas, miserabile, Poenus impellens trepidos fluuioque immergere certat. Tum Trebia infausto noua prœlia gurgite fessis incohat ac precibus Junonis suscitat undas. Haurit subsidens fugientum corpora tellus infidaque soli frustrata uoragine sorbet. Nec niti lentoque datur conuellere limo mersa pedum penitus uestigia: labe tenaci hærent deuincti gressus, resolutaque ripa implicat aut cæca prosternit fraude paludis. Jamque alius super atque alius per lubrica surgens dum sibi quisque uiam per inextricabile litus præripit et putri luctatur cæspite, lapsi occumbunt seseque sua pressere ruina. Ille celer nandi iamiamque adprendere tuta dum parat et celso conisus corpore prensat gramina summa manu liquidisque emergit ab undis, contorta ripæ pendens adfigitur hasta. Hic hostem orbatus telo complectitur ulnis luctantemque uado permixta morte cœrcet. Mille simul leti facies. Ligus occidit aruis, sed proiecta uiri lymphis fluuialibus ora sanguineum hauserunt longis singultibus amnem. Enabat tandem medio uix gurgite pulcher Irpinus sociumque manus clamore uocabat, cum rapidis inlatus aquis et uulnere multo impulit asper equus fessumque sub æquora mersit. Accumulat clades subito conspecta per undas uis elephantorum turrito concita dorso. Namque uadis rapitur præceps, ceu proruta cautes auulsi montis, Trebiamque insueta timentem præ se pectore agit spumantique incubat alueo. Explorant aduersa uiros, perque aspera duro nititur ad laudem uirtus interrita cliuo. Namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem et famæ nudam impatiens 'Spectabimur,' inquit 'nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum. Experiar, sitne in terris, domitare quod ensis non queat Ausonius Tyrrhenaue permeet hasta.' Tum jacit adsurgens dextroque in lumine sistit spicula sæua feræ telumque in uulnere linquit. Stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum belua prosequitur laceramque cruore profuso attollit frontem ac lapso dat terga magistro. Tum uero inuadunt jaculis crebraque sagitta, ausi jam sperare necem, immensosque per armos et laterum extentus uenit atra cuspide uulnus. Stat multa in tergo et nigranti lancea dorso, ac siluam ingentem concusso corpore uibrat, donec consumptis longo certamine telis concidit et clausit magna uada pressa ruina. Ecce per aduersum, quamquam tardata morantur uulnere membra uirum, subit implacabilis amnem Scipio et innumeris infestat cædibus hostem. Corporibus clipeisque simul galeisque cadentum contegitur Trebia, et uix cernere linquitur undas. Mazæus jaculo, Gestar prosternitur ense, tum Pelopeus auis Cyrenes incola Thelgon. Huic torquet rapido correptum e gurgite pilum et quantum longo ferri tenuata rigore procedit cuspis per hiantia transigit ora. Pulsati ligno sonuere in uulnere dentes. Nec leto quæsita quies: turgentia membra Eridano Trebia, Eridanus dedit æquoris undis. Tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato. Quid domus Hesperidum aut luci juuere dearum, fuluos aurifera seruantes arbore ramos? Intumuit Trebia et stagnis se sustulit imis jamque ferox totum propellit gurgite fontem atque omnis torquet uires. Furit unda sonoris uerticibus, sequiturque nouus cum murmure torrens. Sensit et accensa ductor uiolentius ira 'Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, pœnas exsolues:' inquit 'lacerum per Gallica riuis dispergam rura atque amnis tibi nomina demam, quoque aperis te fonte, premam, nec tangere ripas inlabique Pado dabitur. Quænam ista repente Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?' Talia jactantem consurgens agger aquarum impulit atque umeros curuato gurgite pressit. Arduus aduersa mole incurrentibus undis stat ductor clipeoque ruentem sustulit amnem. Necnon a tergo fluctus stridente procella spumeus inrorat summas aspergine cristas. Ire uadis stabilemque uetat defigere gressum subducta tellure deus, percussaque longe raucum saxa sonant, undæque ad bella parentis excitæ pugnant, et ripas perdidit amnis. Tum madidos crinis et glauca fronde reuinctum attollit cum uoce caput: 'Pœnasne superbas insuper et nomen Trebiæ delere minaris, o regnis inimice meis? Quot corpora porto dextra fusa tua! Clipeis galeisque uirorum, quos mactas, artatus iter cursumque reliqui. Cæde, uides, stagna alta rubent retroque feruntur. Adde modum dextræ aut campis incumbe propinquis.' Hæc, Venere adjuncta, tumulo spectabat ab alto Mulciber obscuræ tectus caligine nubis, ingrauat ad cælum sublatis Scipio palmis: 'Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma, talin me leto tanta inter prœlia nuper seruastis? Fortine animam hanc excindere dextra indignum est uisum? Redde o me, nate, periclis, redde hosti! Liceat bellanti accersere mortem quam patriæ fratrique probem.' Tum percita dictis ingemuit Venus et rapidas derexit in amnem coniugis inuicti uires. Agit undique flammas dispersus ripis ignis multosque per annos nutritas fluuio populatur feruidus umbras. Uritur omne nemus, lucosque effusus in altos immissis crepitat uictor Vulcanus habenis. Jamque ambusta comas abies, jam pinus et alni, jam solo restans trunco dimisit in altum populus adsuetas ramis habitare uolucres. Flamma uorax imo penitus de gurgite tractos absorbet latices, sæuoque urgente uapore siccus inarescit ripis cruor. Horrida late scinditur in rimas et hiatu rupta dehiscit tellus, ac stagnis altæ sedere fauillæ. Miratur pater æternos cessare repente Eridanus cursus, Nympharumque intima mæstus impleuit chorus attonitis ululatibus antra. Ter caput ambustum conantem attollere jacta lampade Vulcanus mersit fumantibus undis, ter correpta dei crines nudauit harundo. Tum demum admissæ uoces et uota precantis, orantique datum ripas seruare prioris, ac tandem a Trebia reuocauit Scipio fessas munitum in collem Graccho comitante cohortes. At Poenus multo fluuium ueneratus honore gramineas undis statuit socialibus aras, nescius heu, quanto superi majora mouerent, et quos Ausoniæ luctus, Trasimenne, parares. Boiorum nuper populos turbauerat armis Flaminius, facilisque uiro tum gloria belli, corde leuem atque astus inopem contundere gentem. Sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno. Hunc læuis urbi genitum ad fatalia damna ominibus parat imperio Saturnia fesso ductorem dignumque uirum ueniente ruina. Inde ubi prima dies juris, clauumque regendæ inuasit patriæ, ac sub nutu castra fuere, ut pelagi rudis et pontum tractare per artem nescius, accepit miseræ si jura carinæ, uentorum tenet ipse uicem cunctisque procellis dat jactare ratem: fertur uaga gurgite puppis ipsius in scopulos dextra impellente magistri++ ergo agitur raptis præceps exercitus armis Lydorum in populos sedemque ab origine prisci sacratam Corythi junctosque a sanguine auorum Mæonios Italis permixta stirpe colonos. Nec regem Afrorum noscenda ad cœpta moratur laude super tanta monitor deus. Omnia somni condiderant ægrisque dabant obliuia curis, cum Juno in stagni numen conuersa propinqui et madidæ frontis crinis circumdata fronde populea stimulat subitis præcordia curis ac rumpit ducis haud spernenda uoce quietem: 'O felix famæ et Latio lacrimabile nomen Hannibal, Ausoniæ si te Fortuna creasset ad magnos uenture deos, cur fata tenemus? Pelle moras. Breuis est magni Fortuna fauoris. Quantum uouisti, cum Dardana bella parenti jurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum sanguinis, et patrias satiabis cædibus umbras. Nobis persolues meritos securus honores. Namque ego sum celsis quem cinctum montibus ambit Tmolo missa manus, stagnis Trasimennus opacis.' His agitur monitis et lætam numine pubem protinus ærii præceps rapit aggere montis. Horrebat glacie saxa inter lubrica summo piniferum cælo miscens caput Apenninus. Condiderat nix alta trabes, et uertice celso canus apex stricta surgebat ad astra pruina. Ire jubet. Prior extingui labique uidetur gloria, post Alpes si stetur montibus ullis. Scandunt prærupti nimbosa cacumina saxi. Nec superasse jugum finit mulcetue laborem: plana natant, putrique gelu liquentibus undis inuia limosa restagnant arua palude. Jamque ducis nudus tanta inter inhospita uertex sæuitia quatitur cæli, manante per ora perque genas oculo. Facilis spreuisse medentis optatum bene credit emi quocumque periclo bellandi tempus. Non frontis parcit honori, dum ne perdat iter, non cetera membra moratur in pretium belli dare, si uictoria poscat, satque putat lucis, Capitolia cernere uictor qua petat atque Italum feriat qua comminus hostem. Talia perpessi tandem inter sæua locorum optatos uenere lacus, ubi deinde per arma sumeret amissi numerosa piacula uisus. Ecce autem patres aderant Carthagine missi. Causa uiæ non parua uiris, nec læta ferebant. Mos fuit in populis, quos condidit aduena Dido, poscere cæde deos ueniam ac flagrantibus aris (infandum dictu) paruos imponere natos. Urna reducebat miserandos annua casus sacra Thoanteæ ritusque imitata Dianæ. Cui fato sortique deum de more petebat Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon. Sed propior metus armati ductoris ab ira et magna ante oculos stabat redeuntis imago. Asperat hæc, fœdata genas lacerataque crinis, atque urbem complet mæsti clamoris Imilce, Edonis ut Pangæa super trieteride mota it juga et inclusum suspirat pectore Bacchum. Ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres clamat: 'Io conjunx, quocumque in cardine mundi bella moues, huc signa refer. Uiolentior hic est, hic hostis propior. Tu nunc fortasse sub ipsis urbis Dardaniæ muris uibrantia tela excipis intrepidus clipeo sæuamque coruscans lampada Tarpeis infers incendia tectis. Interea tibi prima domus atque unica proles heu gremio in patriæ Stygias raptatur ad aras. I nunc, Ausonios ferro populare penates et uetitas molire uias. I, pacta resigna per cunctos jurata deos. Sic præmia reddit Carthago et talis jam nunc tibi soluit honores. Quæ porro hæc pietas delubra aspergere tabo? Heu primæ scelerum causæ mortalibus ægris, naturam nescire deum! Justa ite precari ture pio cædumque feros auertite ritus. Mite et cognatum est homini deus. Hactenus, oro, sit satis ante aras cæsos uidisse juuencos. Aut si uelle nefas superos fixumque sedetque, me, me, quæ genui, uestris absumite uotis. Cur spoliare juuat Libycas hac indole terras? An flendæ magis Ægates et mersa profundo Punica regna forent, olim si sorte cruenta esset tanta mei uirtus prærepta mariti?' Hæc dubios uario diuumque hominisque timore ad cauta inlexere patres, ipsique relictum abnueret sortem an superum pareret honori. Tum uero trepidare metu uix compos Imilce, magnanimi metuens immitia corda mariti. His auide auditis ductor sic deinde profatur: 'Quid tibi pro tanto non impar munere soluat Hannibal æquatus superis? Quæ præmia digna inueniam, Carthago parens? Noctemque diemque arma feram, templisque tuis hinc plurima faxo hostia ab Ausonio ueniat generosa Quirino. At puer armorum et belli seruabitur heres. Spes, o nate, meæ Tyriarumque unica rerum, Hesperia minitante, salus, terraque fretoque certare Æneadis dum stabit uita memento. Perge (patent Alpes) nostroque incumbe labori. Uos quoque, di patrii, quorum delubra piantur cædibus atque coli gaudent formidine matrum, huc lætos uultus totasque aduertite mentes. Namque paro sacra et majoris molior aras. Tu, Mago, aduersi conside in uertice montis, tu læuos propior collis accede, Choaspe, ad claustra et fauces ducat per opaca Sychæus. Ast ego te, Trasimenne, uago cum milite præceps lustrabo et superis quæram libamina belli. Namque haud parua deus promissis spondet apertis, quæ spectata, uiri, patriam referatis in urbem.'
Ceperat Etruscos occulto milite colles Sidonius ductor perque alta silentia noctis siluarum anfractus cæcis insederat armis. At parte e læua restagnans gurgite uasto effigiem in pelagi lacus umectabat inertis et late multo fœdabat proxima limo. Quæ uada Faunigenæ regnata antiquitus Arno nunc uoluente die Trasimenni nomina seruant. Lydius huic genitor, Tmoli decus, æquore longo Mæoniam quondam in Latias aduexerat oras Tyrrhenus pubem dederatque uocabula terris. Isque insueta tubæ monstrauit murmura primus gentibus et bellis ignaua silentia rupit, nec modicus uoti natum ad majora fouebat. Uerum ardens puero castumque exuta pudorem (nam forma certare deis, Trasimenne, ualeres) litore correptum stagnis demisit Agylle, flore capi juuenem primæuo lubrica mentem nympha nec Idalia lenta incaluisse sagitta. Solatæ uiridi penitus fouere sub antro Naides amplexus undosaque regna trementem. Hinc dotale lacus nomen, lateque Hymenæo conscia lasciuo Trasimennus dicitur unda. Et jam curriculo nigram nox roscida metam stringebat, nec se thalamis Tithonia conjunx protulerat stabatque nitens in limine primo, cum minus abnuerit noctem desisse uiator quam cœpisse diem: consul carpebat iniquas, prægrediens signa ipsa, uias, omnisque ruebat mixtus eques nec discretis leuia arma maniplis insertique globo pedites, et inutile Marti lixarum uulgus præsago cuncta tumultu implere, et pugnam fugientum more petebant. Tum super ipse lacus densam caligine cæca exhalans nebulam late corruperat omnem prospectum miseris, atque atræ noctis amictu squalebat pressum picea inter nubila cælum. Nec Poenum liquere doli: sedet ense reposto abditus et nullis properantem occursibus arcet. Ire datur, longeque patet ceu pace quieta incustoditum, mox inremeabile, litus. Namque sub angustas artato limite fauces in fraudem ducebat iter, geminumque receptis exitium, hinc rupes, hinc undæ claustra premebant. At turma umbroso seruabat uertice montis hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu: haud secus ac uitreas sollers piscator ad undas, ore leuem patulo texens de uimine nassam, cautius interiora ligat mediamque per aluum sensim fastigans compressa cacumina nectit ac fraude artati remeare foraminis arcet introitu facilem quem traxit ab æquore piscem. Ocius interea propelli signa jubebat excussus consul fatorum turbine mentem, donec flammiferum tollentes æquore currum solis equi sparsere diem. Jamque orbe renato diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat caligo in terras nitido resoluta sereno. Tunc ales, priscum populis de more Latinis auspicium cum bella parant mentesque deorum explorant super euentu, ceu præscia luctus damnauit uesci planctuque alimenta refugit. Nec rauco taurus cessauit flebile ad aras immugire sono pressamque ad colla bipennem incerta ceruice ferens altaria liquit. Signa etiam effusa certant dum uellere mole, tæter humo lacera nitentum erupit in ora exultans cruor, et cædis documenta futuræ ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento. Ac super hæc diuum genitor terrasque fretumque concutiens tonitru Cyclopum rapta caminis fulmina Tyrrhenas Trasimenni torsit in undas, ictusque ætheria per stagna patentia flamma fumauit lacus atque arserunt fluctibus ignes. Heu uani monitus frustraque morantia Parcas prodigia! Heu fatis superi certare minores! Atque hic, egregius linguæ nomenque superbum, Coruinus, Phœbea sedet cui casside fulua ostentans ales proauitæ insignia pugnæ, plenus et ipse deum, et socium terrente pauore immiscet precibus monita atque his uocibus infit: 'Iliacas per te flammas Tarpeiaque saxa, per patrios, consul, muros suspensaque nostræ euentu pugnæ natorum pignora, cedas oramus superis tempusque ad prœlia dextrum opperiare. Dabunt idem camposque diemque pugnandi: tantum ne dedignare secundos expectare deos. Cum fulserit hora, cruentam quæ stragem Libyæ portet, tum signa sequentur nulla uulsa manu, uescique interritus ales gaudebit, nullosque uomet pia terra cruores. An te præstantem belli fugit, improba quantum hoc possit Fortuna loco? Sedet obuius hostis aduersa fronte, at circa nemorosa minantur insidias juga, nec læua stagnantibus undis effugium patet, et tenui stant tramite fauces. Si certare dolis et bellum ducere cordi est, interea rapidis aderit Seruilius armis, cui par imperium et uires legionibus æquæ. Bellandum est astu. Leuior laus in duce dextræ.' Talia Coruinus, primoresque addere passim orantum uerba, et diuisus quisque timoris nunc superos, ne Flaminio, nunc deinde precari Flaminium, ne cælicolis contendere perstet. Acrius hoc accensa ducis surrexerat ira, auditoque furens socias non defore uires 'Sicine nos' inquit 'Boiorum in bella ruentis spectastis, cum tanta lues uulgusque tremendum ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paueret? Quas ego tunc animas dextra, quæ corpora fudi, irata tellure sata et uix uulnere uitam reddentis uno! Jacuere ingentia membra per campos magnisque premunt nunc ossibus arua. Scilicet has sera ad laudes Seruilius arma adjungat, nisi diuiso uicisse triumpho ut nequeam et decoris contentus parte quiescam? Quippe monent superi. Similes ne fingite uobis, classica qui tremitis, diuos. Sat magnus in hostem augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum auspicium Latio quod in armis dextera præstat. An, Coruine, sedet, clausum se consul inerti ut teneat uallo, Poenus nunc occupet altos Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem, hinc Clusina petat, postremo ad mœnia Romæ inlæsus contendat iter? Deforme sub armis uana superstitio est: dea sola in pectore Virtus bellantum uiget. Umbrarum me noctibus atris agmina circumstant, Trebiæ qui gurgite quique Eridani uoluuntur aquis, inhumata juuentus.' Nec mora. Jam medio cœtu signisque sub ipsis postrema aptabat nulli exorabilis arma. Ære atque æquorei tergo flauente juuenci cassis erat munita uiro, cui uertice surgens triplex crista jubas effundit crine Suebo: Scylla super fracti contorquens pondera remi instabat sæuosque canum pandebat hiatus, nobile Gargeni spolium, quod rege superbus Boiorum cæso capiti inlacerabile uictor aptarat pugnasque decus portabat in omnis. Loricam induitur: tortos huic nexilis hamos ferro squama rudi permixtoque asperat auro. Tum clipeum capit, aspersum quem cædibus olim Celticus ornarat cruor, umentique sub antro ceu fetum lupa permulcens puerilia membra ingentem Assaraci cælo nutribat alumnum. Hinc ensem lateri dextræque accommodat hastam. Stat sonipes uexatque ferox umentia frena, Caucaseam instratus uirgato corpore tigrim. Inde exceptus equo, qua dant angusta uiarum, nunc hos, nunc illos adit atque hortatibus implet: 'Vestrum opus est uestrumque decus suffixa per urbem Poeni ferre ducis spectanda parentibus ora. Unum hoc pro cunctis sat erit caput. Aspera quisque hortamenta sibi referat: "Meus, heu! Meus atris Ticini frater ripis jacet," "At meus alta metitur stagna Eridani sine funere natus." Hæc sibi quisque; Sed, est uestrum cui nulla doloris priuati rabies, is uero ingentia sumat e medio, fodiant quæ magnas pectus in iras, perfractas Alpes passamque infanda Saguntum, quosque nefas uetiti transcendere nomen Hiberi, tangere jam Thybrim. Nam dum nos augur et extis quæsitæ fibræ uanusque moratur haruspex, solum jam superest Tarpeio imponere castra.' Turbidus hæc, uisoque artis in milibus atras bellatore jubas aptante 'Est, Orfite, munus, est' ait 'hoc certare tuum, quis opima uolenti dona Jovi portet feretro suspensa cruento. Nam cur hæc alia pariatur gloria dextra?' Hinc præuectus equo, postquam inter prœlia notam accepit uocem, 'Procul hinc te Martius,' inquit 'Murrane, ostendit clamor, uideoque furentem jam Tyria te cæde. Uenit laus quanta! Sed, oro, hæc angusta loci ferro patefacta relaxa.' Tum Soracte satum, præstantem corpore et armis, Æquanum noscens, patrio cui ritus in aruo, cum pius Arcitenens accensis gaudet aceruis, exta ter innocuos lætum portare per ignes, 'Sic in Apollinea semper uestigia pruna inuiolata teras uictorque uaporis ad aras dona serenato referas sollemnia Phœbo: concipe' ait 'dignum factis, Æquane, furorem uulneribusque tuis. Socio te cædis et iræ non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem Cinyphiæque globos dubitarim inrumpere turmæ.' Nec jam ultra monitus et uerba morantia Martem ferre ualet: longo Æneadis quod flebitur æuo increpuere simul feralia classica signum, ac tuba terrificis fregit stridoribus auras. Heu dolor, heu lacrimæ nec post tot sæcula seræ! Horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma exciret Tyrius. Latebrosis collibus Astur et Libys et torta Baliaris sæuus habena erumpunt multusque Maces Garamasque Nomasque, tum, quo non alius uenalem in prœlia dextram ocior attulerit conductaque bella probarit, Cantaber et galeæ contempto tegmine Vasco. Hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma simulque consona uox urget, signum clamore uicissim per collis Tyria circumfundente corona. Auertere dei uultus fatoque dederunt majori non sponte locum; Stupet ipse tyranni fortunam Libyci Mauors, disiectaque crinem inlacrimat Venus, et Delum peruectus Apollo tristem mærenti solatur pectine luctum. Sola Apennini residens in uertice diras expectat cædes immiti pectore Juno. Primæ Picentum, rupto ceu turbine fusa agmina et Hannibalem ruere ut uidere, cohortes inuadunt ultro et pœnas pro morte futura, turbato uictore, petunt accensa juuentus, et uelut erepto metuendi libera cælo manibus ipsa suis præsumpta piacula mittit. Funditur unanimo nisu et concordibus ausis pilorum in Poenos nimbus, fixosque repulsi summittunt clipeos curuato pondere teli. Acrius hoc rursum Libys (et præsentia sæui extimulat ducis) hortantes se quisque uicissim incumbunt pressoque impellunt pectore pectus. Ipsa, facem quatiens ac flauam sanguine multo sparsa comam, medias acies Bellona pererrat. Stridit Tartareæ nigro sub pectore diuæ letiferum murmur, feralique horrida cantu bucina lymphatas agit in certamina mentes. His iras aduersa fouent crudusque ruente fortuna stimulus spem proiecisse salutis: hos dexter deus et læto Victoria uultu adridens acuit, Martisque fauore fruuntur. Abreptus pulchro cædum Lateranus amore dum sequitur dextram, in medios penetrauerat hostis. Quem postquam florens æquali Lentulus æuo conspexit nimium pugnæ nimiumque cruoris infestas inter non æquo Marte cateruas fata inritantem, nisu se concitat acri immitemque Bagam, qui jam uicina ferebat uulnera pugnantis tergo, uelocior hasta occupat et socium duris se casibus addit. Tunc alacres arma adglomerant geminaque corusci fronte micant: paribus fulgent capita ardua cristis. Actus in aduersos casu (namque obuia ferre arma quis auderet, nisi quem deus ima colentum damnasset Stygiæ nocti?) Præfracta gerebat Syrticus excelso decurrens robora monte et quatiens acer nodosi pondera rami flagrabat geminæ nequiquam cædis amore: 'Non hic Ægates infidaque litora nautis, o juuenes, motumque nouis sine Marte procellis fortunam bello pelagus dabit. Æquoris olim uictores, media sit qualis, discite, terra bellator Libys, et meliori cedite regnis.' Ac simul infesto Lateranum pondere truncæ arboris urgebat jungens conuicia pugnæ. Lentulus huic frendens ira: 'Trasimennus in altos ascendet citius collis, quam sanguine roret iste pio ramus,' subsidensque ilia nisu conantis suspensa fodit. Tum feruidus atro pulmone exundat per hiantia uiscera sanguis. Nec minus accensis in mutua funera dextris parte alia campi sæuit furor. Altus Jertes obtruncat Nerium. Rullo ditissimus arui occumbis, generose Volunx, nec clausa repostis pondera thesauris patrio nec regia quondam præfulgens ebore et possessa mapalia soli profuerunt. Quid rapta juuant, quid gentibus auri numquam extincta sitis? Modo quem Fortuna fouendo congestis opibus donisque refersit opimis, nudum Tartarea portabit nauita cumba. Juxta bellator juuenilibus Appius ausis pandebat campum cæde atque, ubi plurima uirtus nullique aspirare uigor, decus inde petebat. Obuius huic Atlans, Atlans a litore Hibero, nequiquam extremæ longinquus cultor harenæ, impetit os hasta, leuiterque e corpore summo degustat cuspis generosum extrema cruorem. Intonuere minæ, uiolentaque lumina flammis exarsere nouis. Furit et diffulminat omnem obstantum turbam; At clausum sub casside uulnus Martia commendat mananti sanguine membra. Tum uero aspiceres pauitantem et condere semet nitentem sociis juuenem, ceu tigride cerua Hyrcana cum pressa tremit, uel territa pennas colligit accipitrem cernens in nube columba, aut dumis subit, albenti si sensit in æthra librantem nisus aquilam, lepus. Ora citato ense ferit, tum colla uiri dextramque micantem demetit ac mutat successu sæuior hostem. Stabat fulgentem portans in bella bipennem Cinyphius socerique miser Magonis inire optabat pugnam ante oculos spe laudis Isalcas, Sidonia tumidus sponsa uanoque superbus fœdere promissæ post Dardana prœlia tædæ. Huic immittit atrox uiolentas Appius iras conantique grauem fronti librare securim altior insurgens galeam super exigit ictum. At fragilis ualido conamine soluitur ensis ære in Cinyphio, nec dispar sortis Isalcas umbonem incerto detersit futtilis ictu. Tum quod humo haud umquam ualuisset uellere saxum, ni uires trux ira daret, contorquet anhelans Appius et lapsu resupino in terga cadentem mole premit scopuli perfractisque ossibus urget. Uidit conjuncto miscens certamina campo labentem socer, et lacrimæ sub casside fusæ cum gemitu, rapidusque ruit: data fœdera nuper accendunt animos expectatique nepotes. Jamque aderat clipeumque uiri atque immania membra lustrabat uisu, propiorque a fronte coruscæ lux galeæ sæuas paulum tardauerat iras. Haud secus, e specula præceps delatus opaca, subsidens campo summissos contrahit artus, cum uicina trucis conspexit cornua tauri, quamuis longa fames stimulet, leo: nunc ferus alta surgentis ceruice toros, nunc torua sub hirta lumina miratur fronte ac jam signa mouentem et sparsa pugnas meditantem spectat harena. Hic prior intorquens telum sic Appius infit: 'Si qua tibi pietas, ictum ne desere fœdus et generum comitare socer.' Per tegmina uelox tunc ærisque moras læuo stetit hasta lacerto. At contra non dicta Libys, sed feruidus hastam perlibrat, magni donum memorabile fratris, cæso quam uictor sub mœnibus ille Sagunti abstulerat Durio ac spectatæ nobile pugnæ germano dederat portare in prœlia pignus. Telum ingens perque arma uiri perque ora, doloris adiutum nisu, letalem pertulit ictum, exanguesque uiri conantis uellere ferrum in uulnus cecidere manus. Jacet æquore nomen clarum Mæonio atque Italæ pars magna ruinæ Appius. Intremuere lacus, corpusque refugit contractis Trasimennus aquis: telum ore cruento expirans premit atque admorsæ immurmurat hastæ. Nec fati melior Mamercus corpore toto exsoluit pœnas nulli non saucius hosti. Namque per aduersos, qua Lusitana ciebat pugnas dira manus, raptum cum sanguine cæsi signiferi magna uexillum mole ferebat et trepida infelix reuocabat signa suorum. Sed furiata cohors ausisque accensa superbis quodcumque ipsa manu gestabat missile, quicquid præbebat tellus sparsis uix peruia telis iniecit pariter, pluresque in corpore nullum inuenere locum perfossis ossibus hastæ. Aduolat interea fraterni uulneris ira turbatus Libyæ ductor, uisoque cruore, num lateri cuspis, num toto pondere telum sedisset, fratremque amens sociosque rogabat. Utque metum leti procul et leuiora pauore cognouit, proprio tectum gestamine præceps ex acie rapit et tutis a turbine pugnæ constituit castris. Medicas hinc ocius artes et senioris opem Synhali uocat. Unguere uulnus herbarum hic sucis ferrumque e corpore cantu exigere et somnum tacto misisse chelydro anteibat cunctos, nomenque erat inde per urbes perque Parætoniæ celebratum litora Syrtis. Ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon scire pater dederat Synhalo morsusque ferarum telorumque grauis ictus sedare medendo. Atque is deinde suo moriens cælestia dona monstrauit nato, natusque heredis honori tramisit patrias artis. Quem deinde secutus haud leuior fama Synhalus Garamantica sollers monstrata augebat studio multaque uetustum Hammonis comitem numerabat imagine patrem. Tum proauita ferens leni medicamina dextra ocius, intortos de more astrictus amictus, mulcebat lympha purgatum sanguine uulnus. At Mago, exuuias secum cæsique uolutans hostis mente necem, fraternas pectore curas pellebat dictis et casum laude leuabat: 'Parce metu, germane. Meis medicamina nulla aduersis majora feres: jacet Appius hasta ad manis pulsus nostra. Si uita relinquat, sat nobis actum est: sequar hostem lætus ad umbras.' Quæ dum turbatos auertunt æquore campi ductores ualloque tenent, ex agmine Poenum cedentem consul tumulo speculatus ab alto atque atram belli castris se condere nubem, turbidus extemplo trepidantis milite mæsto inuadit cuneos subitoque pauore relaxat jam rarescentis acies. Tum uoce feroci poscit ecum ac mediæ ruit in certamina uallis. Sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum inlidit terris molitus Juppiter altas fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia cælo, intremuere simul tellus et pontus et æther, ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo. Incidit attonitis inopino turbine Poenis haud secus improuisa lues, gelidusque sub ossa peruasit miseris conspecti consulis horror. It medius ferroque ruens densissima latum pandit iter. Clamor uario discrimine uocum fert belli rabiem ad superos et sidera pulsat, ceu pater Oceanus cum sæua Tethye Calpen Herculeam ferit atque exesa in uiscera montis contortum pelagus latrantibus ingerit undis: dant gemitum scopuli, fractasque in rupibus undas audit Tartessos latis distermina terris, audit non paruo diuisus gurgite Lixus. Ante omnis jaculo tacitas fallente per auras occumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam. Ille sibi longam Clotho turbamque nepotum crediderat uanis deceptus in alite signis. Sed non augurio Parcarum impellere metas concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis suspiciens oculis cælum superosque reposcit tempora promissæ media jam morte senectæ. Nec Bagaso exultare datum aut impune relictum consulis ante oculos uita spoliasse Libonem. Laurigeris decus illud auis nauaque juuenta florebat, sed Massylus succiderat ensis pubescente caput mala, properoque uirentis delerat leto bellator barbarus annos. Flaminium implorasse tamen jam morte suprema haud frustra fuit. Auulsa est nam protinus hosti ore simul ceruix: juuit punire feroci uictorem exemplo et monstratum reddere letum. Quis deus, o Musæ, paribus tot funera uerbis euoluat, tantisque umbris in carmine digna quis lamenta ferat? Certantis laude cadendi primæuos juuenes mortisque in limine cruda facta uirum et fixis rabiem sub pectore telis? Sternitur alternus uastis concursibus hostis, nec spoliare uacat prædæque aduertere mentem. Urget amor cædum, clausis dum detinet hostem fraternum castris uulnus, funditque ruitque nunc jaculis, nunc ense, modo inter milia consul bellantum conspectus equo, modo Marte feroci ante aquilas et signa pedes. Fluit impia riuis saguineis uallis, tumulique et concaua saxa armorum sonitus flatusque imitantur equorum. Miscebat campum, membrorum in prœlia portans celsius humano robur, uisaque pauentis mole gigantei uertebat corporis alas Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque ingens tollebant umeri caput, hirtaque toruæ frontis cæsaries et crinibus æmula barba umbrabat rictus; Squalore hinc hispida diro et uillosa feris horrebant pectora sætis. Aspirare uiro propioremque addere Martem haud ausum cuiquam. Laxo ceu belua campo incessebatur tutis ex agmine telis. Tandem uesanos palantum in terga ferenti cum fremitu uultus tacita per nubila penna intrauit toruum Gortynia lumen harundo auertitque uirum. Fugientis ad agmina consul intorquet tergo jaculum, quod tegmine nudas inrupit costas hirtoque a pectore primum mucronem ostendit. Rapidus conuellere temptat qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit, donec abundanter defuso sanguine late procubuit moriens et telum uulnere pressit. Spiritus exundans uicinum puluere moto perflauit campum et nubem dispersit in auras. Nec minor interea tumulis siluisque fremebat diuersis Mauors, uariaque per ardua pugna et saxa et dumi rorantes cæde nitebant. Exitium trepidis letique et stragis acerbæ causa Sychæus erat. Murranum ille eminus hasta perculerat, quo non alius, cum bella silerent, dulcius Œagrios pulsabat pectine neruos. Occubuit silua in magna patriosque sub ipso quæsiuit montis leto ac felicia Baccho Æquana et Zephyro Surrentum molle salubri. Addiderat misero comitem pugnæque ferocis gaudebat tristi uictor nouitate Sychæus. Palantis nam dum sequitur, peruaserat altam in siluam et priscæ reclinis ab ictibus ulmi terga tuebatur trunco frustraque relictos Tauranus comites suprema uoce ciebat. Transegit juuenem ac perfossis incita membris hæsit in opposito cuspis Sidonia ligno. Quid uobis, quænam ira deum, uel mente sinistra quæ sedit formido, uiri? Qui Marte relicto ramorum quæsistis opem. Non æquus in artis nimirum rebus suasor metus. Arguit asper exitus euentu praui consulta timoris. Annosa excelsos tendebat in æthera ramos æsculus, umbrosum magnas super ardua siluas nubibus insertans altis caput, instar (aperto si staret campo) nemoris, lateque tenebat frondosi nigra tellurem roboris umbra. Par juxta quercus longum molita per æuum uertice canenti proferre sub astra cacumen diffusas patulo laxabat stipite frondes umbrabatque coma summi fastigia montis. Huc Hennæa cohors, Triquetris quam miserat oris rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti dedecus et mentem nimio mutata pauore certatim sese tulit ascendensque uicissim pressit nutantis incerto pondere ramos. Mox alius super atque alius consistere tuto dum certant, pars excussi (nam fragmine putri ramorum et senio male fida fefellerat arbor), pars trepidi celso inter tela cacumine pendent. Turbatos una properans consumere peste corripit æratam jam dudum in bella bipennem, deposito clipeo mutatus tela, Sychæus. Incumbunt sociæ dextræ, magnoque fragore pulsa gemit crebris succumbens ictibus arbos. Fluctuat infelix concusso stipite turba, ceu, Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos, fronde super tremuli uix tota cacuminis hærens jactatur nido pariter nutante uolucris. Procubuit tandem multa deuicta securi suffugium infelix miseris et inhospita quercus elisitque uirum spatiosa membra ruina. Inde aliæ cladum facies. Contermina tædis conlucet rapidoque inuoluitur æsculus igni. Jamque inter frondes arenti robore gliscens uerticibus sæuis torquet Vulcanus anhelos cum feruore globos flammarum et culmina torret. Nec tela interea cessant. Semusta gementum atque amplexa cadunt ardentis corpora ramos. Hæc inter miseranda uirum certamina consul ecce aderat uoluens iram exitiumque Sychæo. at juuenis dubio tantæ discrimine pugnæ occupat euentum telo temptare priorem. Cui medio leuiter clipeo stetit æris in ora cuspis et oppositas uetita est tramittere crates. Sed non et consul misso concredere telo fortunam optatæ cædis parat, at latus ense haurit: nec crudæ tardarunt tegmina parmæ. Labitur infelix atque adpetit ore cruento tellurem expirans. Tum diffundente per artus frigore se Stygio manantem in uiscera mortem accipit et longo componit lumina somno. Atque ea dum uariis permixtus tristia Mauors casibus alternat, jam castris Mago relictis, jam Libyæ ductor properantia signa citato raptabant cursu et cessata reponere hauebant tempora cæde uirum ac multo pensare cruore. It globus intorquens nigranti turbine nubem pulueris, et surgit sublatis campus harenis, quaque ferens gressum flectit uestigia ductor, undanti circum tempestas acta procella uoluitur atque altos operit caligine montis. Occubuere femur Fontanus, Buta canorum transfixi guttur, pressoque e uulnere cuspis prospexit terga. Hunc tristes luxere Fregellæ multiplicem proauis, hunc mater Anagnia fleuit. Haud dispar fortuna tibi, Læuine, sed auso non eadem. Neque enim Tyrio concurrere regi temptas, sed lectus par ad certamen Ithemon Autololum moderator erat; Quem poplite cæso dum spoliat, grauis immiti cum turbine costas fraxinus inrupit, conlapsaque membra sub ictu hoste super fuso subita cecidere ruina. Nec Sidicina cohors defit. Viriasius armat mille uiros, nulli uictus uel ponere castra uel junxisse ratem duroque resoluere muros ariete et in turrim subitos immittere pontis. Quem postquam Libyæ ductor uirtute feroci exultare uidet (namque illi uulnere præceps terga dabat leuibus diffisus Arauricus armis), acrius hoc, pulchro Mauorte accensus in iram et dignum sese ratus in certamina sæuo comminus ire uiro, referenti e corpore telum aduolat et fodiens pectus: 'Laudande laborum, quisquis es, haud alia decuit te occumbere dextra. Ad manis leti perfer decus. Itala gentis ni tibi origo foret, uita donatus abires.' Hinc Fadum petit et ueterem bellare Labicum, cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar clarum spectato dederat certamine nomen. Immemor annorum seniumque oblitus in arma ille quidem cruda mente et uiridissimus iræ ibat, sed uani frigentem in Marte senectam prodebant ictus: stipula crepitabat inani ignis iners cassamque dabat sine robore flammam. Quem postquam accepit patrio monstrante superbum armigero Poenum ductor, 'Certamina primæ hic lue nunc' inquit 'pugnæ: te notus Hamilcar hac trahit ad manis dextra.' Tum librat ab aure intorquens jaculum et uersantem in uulnere sese transigit. Extracta fœdauit cuspide sanguis canitiem et longos finiuit morte labores. Nec minus Herminium primis obtruncat in armis, adsuetum, Trasimenne, tuos prædantibus hamis exhaurire lacus patriæque alimenta senectæ ducere suspenso per stagna jacentia lino. Interea exanimem mæsti super arma Sychæum portabant Poeni corpusque in castra ferebant. Quos ubi conspexit tristi clamore ruentis ductor, præsago percussus pectora luctu, 'Quinam' inquit 'dolor, o socii, quemue ira deorum eripuit nobis? Num te, dulcedine laudis flagrantem et nimio primi Mauortis amore atra, Sychæe, dies properato funere carpsit?' Utque dato gemitu lacrimæ adsensere ferentum et dictus pariter cædis mærentibus auctor, 'Cerno' ait 'aduerso pulchrum sub pectore uulnus cuspidis Iliacæ. Dignus Carthagine, dignus Hasdrubale ad manis ibis, nec te optima mater dissimilem lugebit auis, Stygiaue sub umbra degenerem cernens noster uitabit Hamilcar. At mihi Flaminius, tam mæsti causa doloris, morte sua minuat luctus. Hæc pompa sequetur exequias, seroque emptum uolet impia Roma non uiolasse mei corpus mucrone Sychæi.' Sic memorans torquet fumantem ex ore uaporem, iraque anhelatum proturbat pectore murmur, ut multo accensis feruore exuberat undis clausus ubi exusto liquor indignatur æno. Tum præceps ruit in medios solumque fatigat Flaminium incessens. Nec dicto segnius ille bella capessebat, propiorque insurgere Mauors cœperat, et campo junctus jam stabat uterque, cum subitus per saxa fragor, motique repente, horrendum, colles et summa cacumina totis intremuere jugis. Nutant in uertice siluæ pinifero fractæque ruunt super agmina rupes. Immugit penitus conuulsis ima cauernis dissiliens tellus nec paruos rumpit hiatus, atque umbras late Stygias immensa uorago faucibus ostendit patulis, manesque profundi antiquum expauere diem. Lacus ater in altos sublatus montis et sede excussus auita lauit Tyrrhenas ignota aspergine siluas. Jamque eadem populos magnorumque oppida regum tempestas et dira lues strauitque tulitque. Ac super hæc reflui pugnarunt montibus amnes, et retro fluctus torsit mare. Monte relicto Apenninicolæ fugere ad litora Fauni. Pugnabat tamen (heu belli uecordia!) Miles, jactatus titubante solo, tremebundaque tela, subducta tellure ruens, torquebat in hostem, donec pulsa uagos cursus ad litora uertit mentis inops stagnisque inlata est Daunia pubes. Quis consul terga increpitans (nam turbine motæ ablatus terræ inciderat): 'Quid deinde, quid, oro, restat, io, profugis? Uos en ad mœnia Romæ ducitis Hannibalem, uos in Tarpeia Tonantis tecta faces ferrumque datis. Sta, miles, et acris disce ex me pugnas, uel si pugnare negatum, disce mori. Dabit exemplum non uile futuris Flaminius. Ne terga Libys, ne Cantaber umquam consulis aspiciat. Solus, si tanta libido est uobis rabiesque fugæ, tela omnia solus pectore consumo et moriens fugiente per auras hac anima uestras reuocabo ad prœlia dextras.' Dumque ea commemorat densosque obit obuius hostis, aduolat ora ferus mentemque Ducarius. Acri nomen erat gentile uiro, fusisque cateruis Boiorum quondam patriis antiqua gerebat uulnera barbaricæ mentis, noscensque superbi uictoris uultus 'Tune' inquit 'maximus ille Boiorum terror? Libet hoc cognoscere telo, corporis an tanti manet de uulnere sanguis. Nec uos pæniteat, populares, fortibus umbris hoc mactare caput: nostros hic curribus egit insistens uictos alta ad Capitolia patres. Ultrix hora uocat.' Pariter tunc undique fusis obruitur telis, nimboque ruente per auras contectus nulli dextra jactare reliquit Flaminium cecidisse sua. Nec pugna perempto ulterior ductore fuit. Namque agmine denso primores juuenum, læua ob discrimina Martis infensi superis dextrisque et cernere Poenum uictorem plus morte rati, super ocius omnes membra ducis stratosque artus certamine magno telaque corporaque et non fausto Marte cruentas iniecere manus. Sic densi cædis aceruo ceu tumulo texere uirum. Tum, strage per undas per siluas sparsa perque altam sanguine uallem, in medias fratre inuectus comitante cateruas cæsorum juuenum Poenus 'Quæ uulnera cernis, quas mortes!' Inquit 'premit omnis dextera ferrum, armatusque jacet seruans certamina miles. Hos, en, hos obitus nostræ spectate cohortes! Fronte minæ durant, et stant in uultibus iræ. Et uereor, ne, quæ tanta creat indole tellus magnanimos fecunda uiros, huic fata dicarint imperium, atque ipsis deuincat cladibus orbem.' Sic fatus cessit nocti; Finemque dedere cædibus infusæ subducto sole tenebræ.
Jam, Tartessiaco quos soluerat æquore Titan in noctem diffusus, equos jungebat Eois litoribus, primique nouo Phæthonte retecti Seres lanigeris repetebant uellera lucis, et fœda ante oculos strages, propiusque patebat insani Mauortis opus: simul arma uirique ac mixtus sonipes dextræque in uulnere cæsi hærentes hostis, passim clipeique jubæque atque artus trunci capitum fractusque jacebat ossibus in duris ensis. Nec cernere deerat frustra seminecum quærentia lumina cælum. Tum spumans sanie lacus et fluitantia summo æternum tumulis orbata cadauera ponto. Nec tamen aduersis ruerat tota Itala uirtus. Bruttius ingenti miserandæ cædis aceruo, non æquum ostentans confosso corpore Martem, extulerat uix triste caput truncosque trahebat per stragem neruis interlabentibus artus, tenuis opum, non patre nitens linguaue, sed asper ense, nec e Volsca quisquam uir gente redemit plus æui nece magnanima. Puer addere sese pubescente gena castris optarat et acri Flaminio spectatus erat, cum Celtica uictor obrueret bello diuis melioribus arma. Inde honor ac sacræ custodia Marte sub omni alitis: hinc causam nutriuit gloria leti. Namque necis certus, captæ prohibere nequiret cum Poenos aquilæ, postquam subsidere fata uiderat et magna pugnam inclinare ruina, occulere interdum et terræ mandare parabat. Sed subitis uictus telis labentia membra prostrauit super ac mentita morte tegebat. Uerum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore reddita, uicini de strage cadaueris hasta erigitur soloque uigens conamine late stagnantem cæde et facilem discedere terram ense fodit, clausamque aquilæ infelicis adorans effigiem, palmis languentibus æquat harenas. Supremus fessi tenuis tum cessit in auras halitus et magnam misit sub Tartara mentem. Juxta cernere erat meritæ sibi poscere carmen uirtutis sacram rabiem. Læuinus, ab alto Priuerno, uitis Latiæ præsignis honore, exanimum Nasamona Tyren super ipse jacebat exanimis: non hasta uiro, non ensis: in artis abstulerat Fors arma. Tamen certamine nudo inuenit Marti telum dolor. Ore cruento pugnatum, ferrique uicem dens præbuit iræ. Jam laceræ nares fœdataque lumina morsu, jam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus; Nec satias, donec mandentia linqueret ora spiritus et plenos rictus mors atra teneret. Talia dum præbet tristis miracula uirtus, diuerso interea fugientes saucia turba jactantur casu siluisque per auia cæcis ablati furtim multo cum uulnere solos per noctem metantur agros. Sonus omnis et aura exterrent pennaque leui commota uolucris. Non sopor aut menti requies. Agit asper acerba nunc Mago attonitos, nunc arduus Hannibal hasta. Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles, qui longum semper fama gliscente per æuum infidis seruasse fidem memorabere Poenis, flore nitens primo, patriis heu Punica bella auspiciis ingressus erat, miseramque parentem et dulcis tristi repetebat sorte penates saucius. Haud illi comitum super ullus, et atris uulneribus qui ferret opem: per deuia, fractæ innitens hastæ furtoque ereptus opacæ noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arua. Hic fessus parui, quæcumque ibi fata darentur, limina pulsabat tecti, cum membra cubili euoluens non tarda Marus (uetus ille parentis miles et haud surda tractarat prœlia fama) procedit renouata focis et paupere Vesta lumina prætendens. Utque ora agnouit et ægrum uulneribus diris ac, lamentabile uisu, lapsantis fultum truncata cuspide gressus, funesti rumore mali jam saucius aures: 'Quod scelus, o nimius uitæ nimiumque ferendis aduersis genitus, cerno? Te, maxime, uidi, ductorum, cum captiuo Carthaginis arcem terreres uultu, crimen culpamque Tonantis, occidere atque hausi, quem non Sidonia tecta expulerint euersa meo de corde, dolorem. Estis ubi en iterum, superi? Dat pectora ferro Regulus, ac stirpem tantæ periura recidit surgentem Carthago domus.' Inde ægra reponit membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe callebat bellis) nunc purgat uulnera lympha, nunc mulcet sucis. Ligat inde ac uellera molli circumdat tactu et torpentis mitigat artus. Exin cura seni tristem depellere fesso ore sitim et parca uires accersere mensa. Quæ postquam properata, sopor sua munera tandem applicat et mitem fundit per membra quietem. Necdum exorta dies, Marus instat uulneris æstus: expertis medicare modis gratumque teporem exutus senium trepida pietate ministrat. Hic juuenis mæstos tollens ad sidera uultus cum gemitu lacrimisque simul: 'Si culmina nondum Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini, extremas Italum res Ausoniamque ruentem aspice,' ait 'genitor, tandemque aduerte procellis æquos Iliacis oculos. Amisimus Alpes, nec deinde aduersis modus est: Ticinus et ater stragibus Eridanus, tuque insignite tropæis Sidoniis Trebia et tellus lacrimabilis Arni. Sed quid ego hæc? Grauior quanto uis ecce malorum! Uidi crescentis Trasimenni cædibus undas, prostrataque uirum mole inter tela cadentem uidi Flaminium. Testor, mea numina, manes dignam me pœnæ tum nobilitate paternæ strage hostis quæsisse necem, ni tristia letum, ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.' Cetera aceruantem questu lenire laborans effatur senior: 'Patrio, fortissime, ritu quicquid adest duri et rerum inclinata feramus. Talis lege deum cliuoso tramite uitæ per uarios præceps casus rota uoluitur æui. Sat tibi, sat magna et totum uulgata per orbem stant documenta domus: sacer ille et numine nullo inferior, tuus ille parens decora alta parauit restando aduersis nec uirtutem exuit ullam ante reluctantis liquit quam spiritus artus. Uix puerile mihi tempus confecerat ætas, cum primo malas signabat Regulus æuo. Accessi comes, atque omnis sociauimus annos, donec dis Italæ uisum est extinguere lumen gentis, in egregio cujus sibi pectore sedem ceperat alma Fides mentemque amplexa tenebat. Ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum uirtutisque ergo dedit et, sordentia fumo quæ cernis nunc, frena (sed est argenteus ollis fulgor). Nec cuiquam Marus est post talia dona non prælatus eques. Uerum superauit honores omnis hasta meos. Cui me libare Lyæi quod cernis latices, dignum cognoscere causam. Turbidus arentis lento pede sulcat harenas Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne uictus limosas extendere latius undas et stagnante uado patulos inuoluere campos. Hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus, per ripas læti sæuis consedimus aruis. Lucus iners juxta Stygium pallentibus umbris seruabat sine sole nemus, crassusque per auras halitus erumpens tætrum expirabat odorem. Intus dira domus curuoque immanis in antro sub terra specus et tristes sine luce tenebræ. Horror mente redit. Monstrum exitiabile et ira telluris genitum, cui par uix uiderit ætas ulla uirum, serpens centum porrectus in ulnas letalem ripam et lucos habitabat Auernos. Ingluuiem immensi uentris grauidamque uenenis aluum deprensi satiabant fonte leones aut acta ad fluuium torrenti lampade solis armenta et tractæ fœda grauitate per auras ac tabe adflatus uolucres. Semesa jacebant ossa solo informi dape quæ repletus et asper uastatis gregibus nigro ructarat in antro. Isque ubi feruenti concepta incendia pastu gurgite mulcebat rapido et spumantibus undis, nondum etiam toto demersus corpore in amnem jam caput aduersæ ponebat margine ripæ. Imprudens tantæ pestis gradiebar, Aquino Apenninicola atque Vmbro comitatus Auente: scire nemus faciemque loci explorare libebat. Jamque propinquantum tacitus penetrauit in artus horror et occulto riguerunt frigore membra. Intramus tamen et Nymphas numenque precamur gurgitis ignoti trepidosque et multa pauentis arcano gressus audemus credere luco. Ecce e uestibulo primisque e faucibus antri Tartareus turbo atque insano sæuior Euro spiritus erumpit, uastoque e gurgite fusa tempestas oritur, mixtam stridore procellam Cerbereo torquens. Pauefacti clade uicissim aspicimus. Resonare solum, tellusque moueri, atque antrum ruere, et uisi procedere manes. Quantis armati cælum petiere Gigantes anguibus, aut quantus Lernæ lassauit in undis Amphitryoniaden serpens, qualisque comantis auro seruauit ramos Junonius anguis: tantus disiecta tellure sub astra coruscum extulit adsurgens caput atque in nubila primam dispersit saniem et cælum fœdauit hiatu. Diffugimus tenuemque metu conamur anheli tollere clamorem frustra: nam sibila totum implebant nemus. At subita formidine cæcus et facti damnandus Auens (sed fata trahebant) antiquæ quercus ingenti robore sese occulit, infandum si posset fallere monstrum. Uix egomet credo: spiris cingentibus arte arboris abstraxit molem penitusque reuulsam euertit fundo et radicibus eruit imis. Tum trepidum ac socios extrema uoce cientem corripit atque haustu sorbens et faucibus atris (uidi respiciens) obscæna condidit aluo. Infelix fluuio sese et torrentibus undis crediderat celerique fuga jam nabat Aquinus. Hunc medio inuasit fluctu ripæque relatos (heu genus infandum leti!) Depascitur artus. Sic dirum nobis et lamentabile monstrum effugisse datur. Quantum mens ægra sinebat, adpropero gressum et ductori singula pando. Ingemuit casus juuenum miseratus acerbos. Utque erat in pugnas et Martem et prœlia et hostem igneus et magna audendi flagrabat amore, ocius arma rapi et spectatum Marte sub omni ire jubet campis equitem. Ruit ipse citatum quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim consequitur jusso manus et muralia portat ballistas tormenta grauis suetamque mouere excelsas turris immensæ cuspidis hastam. Jamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam cornea gramineum persultans ungula campum, percitus hinnitu serpens euoluitur antro et Stygios æstus fumanti exsibilat ore: terribilis gemino de lumine fulgurat ignis. At nemus arrectæ et procera cacumina saltus exuperant cristæ: trifido uibrata per auras lingua micat motu atque adsultans æthera lambit. Ut uero strepuere tubæ, conterritus alte immensum attollit corpus tergoque residens cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris. Dira dehinc in bella ruit rapideque resoluens contortos orbes derecto corpore totam extendit molem subitoque propincus in ora lato distantum spatio uenit. Omnis anhelat attonitus serpentis ecus frenoque teneri impatiens crebros expirat naribus ignes. Arduus ille super tumidis ceruicibus altum nutat utroque caput. Trepidos inde incitus ira nunc sublime rapit, nunc uasto pondere gaudet elisisse premens. Tunc fractis ossibus atram absorbet saniem et, tabo manante per ora, mutat hians hostem semesaque membra relinquit. Cedebant jam signa retro, uictorque cateruas longius auectas adflatus peste premebat, cum ductor, propere reuocatam in prœlia turmam uocibus impellens: "Serpentine Itala pubes terga damus Libycisque parem non esse fatemur anguibus Ausoniam? Si debellauit inertis halitus, ac uiso mens ægra effluxit hiatu, ibo alacer solusque manus componere monstro sufficiam." Clamans hæc atque interritus hastam fulmineo uolucrem torquet per inane lacerto. Uenit in aduersam non uano turbine frontem cuspis et haud paulum uires adiuta ruentis contra ardore feræ capiti tremebunda resedit. Clamor ad astra datur, uocesque repente profusæ ætherias adiere domos. Furit ilicet ira terrigena, impatiens dare terga nouusque dolori et chalybem longo tum primum passus in æuo. Nec frustra rapidi stimulante dolore fuisset impetus, ablato ni Regulus arte regendi instantem elusisset equo rursusque secutum cornipedis gyros flexi curuamine tergi detortis læua celer effugisset habenis. At non spectator Marus inter talia segni torpebat dextra. Mea tanto in corpore monstri hasta secunda fuit. Jam jamque extrema trisulca lambebat lingua fessi certamine terga quadrupedis: torsi telum atque urgentia uelox in memet sæui serpentis prœlia uerto. Hinc imitata cohors certatim spicula dextris congerit alternasque ferum diducit in iras, donec murali ballista cœrcuit ictu. Tum fractus demum uires; Nec jam amplius ægra consuetum ad nisus spina præstante rigorem et solitum in nubes tolli caput, acrius instant. Jamque aluo penitus demersa phalarica sedit et geminum uolucres lumen rapuere sagittæ. Jam patulis uasto sub uulnere faucibus ater tabificam expirat saniem specus. Ultima jamque ingestis cauda et jaculis et pondere conti hæret humi, lassoque tamen minitatur hiatu, donec tormentis stridens magnoque fragore discussit trabs acta caput, longoque resoluens aggere se ripæ tandem exhalauit in auras liuentem nebulam fugientis ab ore ueneni. Erupit tristi fluuio mugitus et imis murmura fusa uadis, subitoque et lucus et antrum et resonæ siluis ulularunt flebile ripæ. Heu quantis luimus mox tristia prœlia damnis, quantaque supplicia et qualis exhausimus iras! Nec tacuere pii uates famulumque sororum Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda, nos uiolasse manu seris monuere periclis. Hæc tunc hasta decus nobis pretiumque secundi uulneris a uestro, Serrane, tributa parente, princeps quæ sacro bibit e serpente cruorem.' Jamdudum uultus lacrimis atque ora rigabat Serranus medioque uiri sermone profatur: 'Huic si uita duci nostrum durasset in æuum, non Trebia infaustas superasset sanguine ripas, nec, Trasimenne, tuus premeret tot nomina gurges.' Tum senior 'Magnas' inquit 'de sanguine pœnas percepit Tyrio et præsumpta piacula mortis. Nam defecta uiris et opes attrita supinas Africa tendebat palmas, cum sidere diro misit Agenoreis ductorem animosa Therapne. Nulla uiro species decorisque et frontis egenum corpus; In exiguis uigor, admirabile, membris uiuidus et nisu magnos qui uinceret artus. Jam Martem regere atque astus adjungere ferro et duris facilem per inhospita ducere uitam haud isti, quem nunc penes est sollertia belli, cederet Hannibali. Uellem hunc, o tristia nobis Taygeta, hunc unum non durassetis opacis Eurotæ ripis. Uidissem mœnia flammis Phœnissæ ruere, aut certe non horrida fata fleuissem ducis et, nulla quos morte nec igni exutos seruans portabo in Tartara, luctus. Consertæ campis acies, multusque per arua feruebat Mauors, nec mens erat ulla sine ira. Hic inter medios memorandis Regulus ausis laxabat ferro campum inque pericla ruebat nec repetenda dabat letali uulnera dextra. Sic, ubi nigrantem torquens stridentibus Austris portat turbo globum piceaque e nube ruinam pendentem terris pariter pontoque minatur, omnis et agricola et nemoroso uertice pastor et pelago trepidat subductis nauita uelis. At fraudem nectens, socios ubi concaua saxa claudebant, uertit subito certamina Graius et dat terga celer ficta formidine ductor, haud secus ac stabulis procurans otia pastor in foueam parco tectam uelamine frondis ducit nocte lupos positæ balatibus agnæ. Abripuit traxitque uirum fax mentis honestæ gloria et incerti fallax fiducia Martis. Non socios comitumue manus, non arma sequentum respicere: insano pugnæ tendebat amore jam solus, nubes subito cum densa Laconum saxosis latebris intento ad prœlia circum funditur, et pone insurgit uis sæua uirorum. O diram Latio lucem, fastisque notandum dedecus o, Gradiue, tuum! Tibi dextera et urbi nata tuæ tristi damnatur sorte catenæ. Haud umquam absistam gemitu. Te, Regule, uidit Sidonius carcer, tuque huic sat magna triumpho uisa es, Carthago, superis. Quæ pœna sequetur digna satis tali pollutos Marte Laconas? At noua Elissæi jurato fœdera patres consultant mandare duci pacisque sequestrem mittere poscentis uinctam inter prœlia pubem captiuamque manum ductore rependere nostro. Nec mora, jam stabat primis in litoris undis nauali propulsa ratis, jam nautica pubes aut siluis stringunt remos, aut abiete secta transtra nouant. His intortos aptare rudentis, his studium erecto componere carbasa malo. Unca locant prora curuati pondera ferri. Ante omnis doctus pelagi rectorque carinæ puppim aptat clauumque Cothon. Micat æreus alta fulgor aqua trifidi splendentis in æquore rostri. Tela simul uariamque ferunt contra aspera ponti rerum ad tempus opem. Mediæ stat margine puppis qui uoce alternos nautarum temperet ictus et remis dictet sonitum pariterque relatis ad numerum plaudat resonantia cærula tonsis. Postquam confectum nautis opus horaque cursus atque armata ratis uentique dedere profundum, omnis turba ruit, matres puerique senesque. Per medios cœtus trahit atque inimica per ora spectandum Fortuna ducem. Fert lumina contra pacatus frontem, qualis cum litora primum attigit adpulsa rector Sidonia classe. Accessi comes, haud ipso renuente, ratique impositus mæstis socium me casibus addo. Inluuiem atque inopes mensas durumque cubile et certare malis urgentibus hoste putabat deuicto majus, nec tam fugisse cauendo aduersa egregium, quam perdomuisse ferendo. Spes tamen una mihi, quamquam bene cognita et olim atrox illa fides, urbem murosque domumque tangere si miseris licuisset, corda moueri posse uiri et uestro certe mitescere fletu. Claudebam sub corde metus lacrimasque putabam esse uiro et nostræ similem inter tristia mentem. Cum tandem patriæ Tiberino adlabimur amni, seruabam uultus ducis ac prodentia sensum lumina et obtutu perstabam intentus eodem. Si qua fides, unum, puer, inter mille labores, unum etiam in patria sæuaque in Agenoris urbe atque unum uidi pœnæ quoque tempore uultum. Obuia captiuo cunctis simul urbibus ibat Ausonia, et campum turba uincente propinqui implentur colles; Strepit altis Albula ripis. Ipsi Poenorum proceres immitia corda ad patrios certant cultus reuocare, togæque addebatur honos. Stetit, inlacrimante senatu et matrum turba juuenumque dolore profuso, inter tot gemitus immobilis. Aggere consul tendebat dextram et patria uestigia primus ponentem terra occursu celebrabat amico. Collegit gressum, monitusque recedere consul nec summum uiolare decus. Cingente superba Poenorum turba captiuoque agmine sæptus ibat et inuidiam cælo diuisque ferebat. Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus, infelix nimia magni uirtute mariti, squalentem crinem et tristis lacerabat amictus. Agnoscisne diem? An teneris non hæsit in annis? Atque ea, postquam habitu juxta et uelamine Poeno deformem aspexit, fusis ululatibus ægra labitur, et gelidos mortis color occupat artus. Si qua deis pietas, tales, Carthago, uidere dent tibi Sidonias matres. Me uoce quieta adfatus jubet et uestros et coniugis una arcere amplexus pater, impenetrabilis ille luctibus et numquam summissus colla dolori.' Hic alto juuenis gemitu lacrimisque coortis 'Magne parens,' inquit 'quo majus numine nobis Tarpeia nec in arce sedet, si jura querelis sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique solamen, uel cur decus hoc, o dure, negasti, tangere sacratos uultus atque oscula ab ore libauisse tuo? Dextram mihi prendere dextra non licitum? Leuiora forent hæc uulnera quantum, si ferre ad manis infixos mente daretur amplexus, uenerande, tuos. Sed uana recordor ni, Mare, (nam primo tunc hærebamus in æuo) humana major species erat. Horrida cano uertice descendens ingentia colla tegebat cæsaries, frontique coma squalente sedebat terribilis decor atque animi uenerabile pondus. Nil posthac oculis simile incidit.' Excipit inde jam Marus atque, inhibens conuellere uulnera questu, 'Quid, cum præteritis inuisa penatibus' inquit 'hospitia et sedes Poenorum intrauit acerbas? Adfixi clipei currusque et spicula nota ædibus in paruis, magni monumenta triumphi, pulsabant oculos, conjunxque in limine primo clamabat: "Quo fers gressus? Non Punicus hic est, Regule, quem fugias, carcer. Uestigia nostri casta tori domus et patrium sine crimine seruat inuiolata larem. Semel hic iterumque (quid, oro, pollutum est nobis?) Prolem, gratante senatu et patria, sum enixa tibi. Tua, respice, sedes hæc est, unde ingens umeris fulgentibus ostro uidisti Latios consul procedere fasces, unde ire in Martem, quo capta referre solebas et uictor mecum suspendere postibus arma. Non ego complexus et sanctæ fœdera tædæ coniugiumue peto: patrios damnare penatis absiste ac natis fas duc concedere noctem." Hos inter fletus junctus uestigia Poenis limine se clusit Tyrio questusque reliquit. Uixdum clara dies summa lustrabat in Œta Herculei monumenta rogi, cum consul adire accirique jubet Libyas. Tum limina templi uidimus intrantem. Quæ consultata senatus, quasue uiri uoces extremum curia mærens audierit, placido nobis ipse edidit ore. Intulit ut gressus, certatim uoce manuque ad solitam sedem et uestigia nota uocabant. Abnuit antiquumque loci aspernatus honorem. At circumfusi non setius undique dextram prensare ac, patriæ ductorem nomine tanto redderet, orabant: captiua posse redemptum pensari turba, ac Tyrias tum justius arces arsuras dextra, fuerit quæ uincta catenis. Tum palmas simul attollens ac lumina cælo "Justitiæ rectique dator, qui cuncta gubernas, nec leuior mihi diua Fides Sarranaque Juno, quos reditus testes jurata mente uocaui, sit mihi fas me digna loqui Latiosque tueri uoce focos: ibo ad Tyrios non segnior," inquit "stante fide reditus et saluo fœdere pœnæ. Sic nobis rerum exitio desistite honorem tendere. Tot bellis totque annis fregimus æuum. Nunc etiam uinclis et longo carcere torpent captiuo in senio uires. Fuit ille nec umquam, dum fuit, a duro cessauit munere Martis Regulus. Exangui spectatis corpore nomen. At non Carthago, fraudum domus, inscia quantum e nobis restet, juuenes parat, aspera ferro pectora, captiuos nostra pensare senecta. Ite dolos contra, gensque astu fallere læta discat, me capto quantum tibi, Roma, supersit. Nec uero placeat, nisi quæ de more parentum pax erit. Exposcunt Libyes nobisque dedere hæc referenda, pari libeat si pendere bellum fœdere et ex æquo geminas conscribere leges. Sed mihi sit Stygios ante intrauisse penatis, talia quam uideam ferientis pacta Latinos." Hæc fatus Tyriæ sese jam reddidit iræ, nec monitus spernente grauis fidosque senatu Poenorum dimissa cohors. Quæ mæsta repulsa ac minitans capto patrias properabat ad oras. Prosequitur uulgus, patres, ac planctibus ingens personat et luctu campus. Reuocare libebat interdum et justo raptum retinere dolore. At trepida et subito ceu stans in funere conjunx, ut uidit puppi properantem intrare, tremendum uociferans celerem gressum referebat ad undas: "Tollite me, Libyes, comitem pœnæque necisque. Hoc unum, conjunx, uteri per pignora nostri unum oro: liceat tecum quoscumque ferentem terrarum pelagique pati cælique labores. Non ego Amyclæum ductorem in prœlia misi, nec nostris tua sunt circumdata colla catenis. Cur usque ad Poenos miseram fugis? Accipe mecum hanc prolem. Forsan duras Carthaginis iras flectemus lacrimis, aut, si præcluserit aures urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit teque tuosque simul, uel, si stat rumpere uitam, in patria moriamur. Adest comes ultima fati." Has inter uoces uinclis resoluta moueri paulatim et ripa cœpit decedere puppis. Tum uero infelix, mentem furiata dolore, exclamat fessas tendens ad litora palmas: "En, qui se jactat Libyæ populisque nefandis atque hosti seruare fidem. Data fœdera nobis ac promissa fides thalamis ubi, perfide, nunc est?" Ultima uox duras hæc tunc penetrauit ad auris, cetera percussi uetuerunt noscere remi. Tum fluuio raptim ad pelagi deuoluimur oras ac legimus pontum pinuque immane cauata æquor et immensas curua trabe findimus undas. Ludibrium necis horrescens, uis aspera ponti obrueret scopulisque ratem furor improbus Euri frangeret, optabam: letum id commune fuisset. Sed nos ad pœnam moderato flamine lenes uexerunt Zephyri Tyrioque dedere furori. Infelix uidi patriamque remissus in urbem narrator pœnæ dura mercede reuerti. Nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum Pygmalioneam temptarem expromere gentem, si majus quicquam toto uidisset in orbe gens hominum, quam quod uestri ueneranda parentis edidit exemplum uirtus. Pudet addere questus suppliciis, quæ spectaui placido ore ferentem. Tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto fingere ne cessa atque orientis comprime fletus. Præfixo paribus ligno mucronibus omnes armantur laterum crates, densumque per artem texitur erecti stantisque ex ordine ferri infelix stimulus, somnisque hac fraude negatis quocumque inflexum producto tempore torpor inclinauit iners, fodiunt ad uiscera corpus. Absiste, o juuenis, lacrimis. Patientia cunctos hæc superat currus. Longo reuirescet in æuo gloria; Dum cæli sedem terrasque tenebit casta Fides, dum uirtutis uenerabile nomen, uiuet; Eritque dies, tua quo, dux inclite, fata audire horrebunt a te calcata minores.' Hæc Marus et mæsta refouebat uulnera cura. Interea, rapidas perfusa cruoribus alas, sicut sanguinea Trasimenni tinxerat unda, uera ac ficta simul spargebat Fama per Vrbem. Allia et infandi Senones captæque recursat attonitis arcis facies. Excussit habenas luctificus Pauor, et tempestas aucta timendo. Hic raptim ruit in muros: uox horrida fertur 'Hostis adest', jaciuntque sudes et inania tela. Ast aliæ laceris canentes crinibus alta uerrunt tecta deum et seris post fata suorum sollicitant precibus. Requiem tenebræque diesque amisere: jacent portis ululante dolore dispersum uulgus, remeantumque ordine longo seruat turba gradus. Pendent ex ore loquentum, nec lætis sat certa fides, iterumque morantur orando et, uultu interdum sine uoce precati, quod rogitant, audire pauent. Hinc fletus, ubi aures percussæ grauiore malo, metus inde, negatum si scire, et dubius responsi nuntius hæsit. Jamque ubi conspectu redeuntum uisa propinquo corpora, sollicite læti funduntur et ipsis oscula uulneribus figunt superosque fatigant. Hic inter trepidos, curæ uenerandus, agebat Serranum Marus, atque olim post fata mariti non egressa domum uitato Marcia cœtu et lucem causa natorum passa ruebat in luctum similem antiquo. Turbata repente agnoscensque Marum 'Fidei comes inclite magnæ, hunc certe mihi reddis.' Ait 'leue uulnus? An alte usque ad nostra ferus penetrauit uiscera mucro? Quicquid id est, dum non uinctum Carthago catenis abripiat pœnæque instauret monstra paternæ, gratum est, o superi. Quotiens heu, nate, petebam, ne patrias iras animosque in prœlia ferres neu te belligeri stimularet in arma parentis triste decus. Nimium uiuacis dura senectæ supplicia expendi. Quæso, jam parcite, si qua numina pugnastis nobis.' At cladis acerbæ discussa ceu nube, patres conquirere fessis jam rebus meditantur opem, atque ad munera belli certatur, pulsusque timor grauiore periclo. Maxima curarum rectorem ponere castris cui Latium et moles rerum quassata recumbat, spectante occasum patria. Jovis illa ruenti Ausoniæ atque Italis tempus protendere regnis cura fuit; Nam Tyrrhenos Poenumque secundis Albana surgens respexerat arce tumentem, qui ferre in muros uictricia signa parabat. Tum quassans caput 'Haud umquam tibi Juppiter,' inquit 'o juuenis, dederit portas transcendere Romæ atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere ualles cædibus, et ripas fluuiorum exire Latino sanguine fas fuerit: Tarpeium accedere collem murisque aspirare ueto.' Quater inde coruscum contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit Mæonidum tellus, atramque per æthera uoluens abrupto fregit cælo super agmina nubem. Nec Poenum auertisse satis: dat numine magno Æneadis mentem gremio deponere tuto Romuleam laudem Fabioque salutis habenas credere ductori. Cui postquam tradita belli jura uidet, 'Non hunc' inquit 'superauerit unquam inuidia aut blando popularis gloria fuco, non astus fallax, non præda aliusue cupido. Bellandi uetus ac laudum cladumque quieta mente capax. Par ingenium castrisque togæque.' Sic genitor diuum recipitque ad sidera gressum. Hic circumspectis nulli deprensus in armis laudatusque Jovi Fabius mirabile quantum gaudebat reducem patriæ adnumerare reuersus, duxerat egrediens quam secum in prœlia, pubem. Nec membris quisquam natoue pepercit amato acrius aut uidit socium per bella cruorem tristior. Atque idem, perfusus sanguine uictor hostili, plenis repetebat mœnia castris. Stirpe genus clarum cæloque adfinis origo. Nam remeans longis olim Tirynthius oris et triplicis monstri famam et spectacula captas mira boues hac, qua fulgent nunc mœnia Romæ, egit ouans. Tunc Arcadius, sic fama, locabat inter desertos fundata Palatia dumos paupere sub populo ductor, cum regia uirgo hospite uicta sacro Fabium de crimine læto procreat et magni commiscet seminis ortus Arcas in Herculeos mater uentura nepotes. Ter centum domus hæc Fabios armauit in hostem limine progressos uno; Pulcherrima quorum cunctando Fabius superauit facta ducemque Hannibalem æquando. Tantus tunc, Poene, fuisti. Dum se perculsi renouant in bella Latini, turbatus Jove et exuta spe mœnia Romæ pulsandi, collis Vmbros atque arua petebat Hannibal, excelso summi qua uertice montis deuexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis proiecta in campis nebulas exhalat inertis et sedet ingentem pascens Meuania taurum, dona Jovi. Tum Palladios se fundit in agros Picenum diues prædæ atque errantibus armis, quo spolia inuitant, transfert populantia signa, donec pestiferos mitis Campania cursus tardauit bellumque sinu indefensa recepit. Hic dum stagnosi spectat templumque domosque Literni ductor, uaria splendentia cernit pictura belli patribus monumenta prioris exhausti: nam porticibus signata manebant, quis inerat longus rerum et spectabilis ordo. Primus bella truci suadebat Regulus ore, bella neganda uiro, si noscere fata daretur. At princeps Poenis indicta more parentum Appius astabat pugna lauroque reuinctus justum Sarrana ducebat cæde triumphum. Æquoreum juxta decus et nauale tropæum, rostra gerens niuea surgebat mole columna. Exuuias Marti donumque Duilius, alto ante omnis mersa Poenorum classe, dicabat. Cui, nocturnus honos, funalia clara sacerque post epulas tibicen adest, castosque penatis insignis læti repetebat murmure cantus. Cernit et extremos defuncti ciuis honores: Scipio ductoris celebrabat funera Poeni, Sardoa uictor terra. Uidet inde ruentem litoribus Libycis dispersa per agmina pubem; Instabat crista fulgens et terga premebat Regulus: Autololes Nomadesque et Maurus et Hammon et Garamas positis dedebant oppida telis. Lentus harenoso spumabat Bagrada campo uiperea sanie, turmisque minantibus ultro pugnabat serpens et cum duce bella gerebat. Necnon proiectum puppi frustraque uocantem numina Amyclæum mergebat perfida ponto rectorem manus, et seras tibi, Regule, pœnas Xanthippus digni pendebat in æquore leti. Addiderant geminas medio consurgere fluctu Ægatis: laceræ circum fragmenta uideres classis et effusos fluitare in gurgite Poenos. Possessor pelagi pronaque Lutatius aura captiuas puppis ad litora uictor agebat. Hæc inter juncto religatus in ordine Hamilcar, ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum totius in sese uulgi conuerterat ora. Sed Pacis faciem et pollutas fœderis aras deceptumque Jovem ac dictantis jura Latinos cernere erat. Strictas trepida ceruice securis horrebat Libys, ac summissis ordine palmis orantes ueniam jurabant inrita pacta. Hæc Eryce e summo spectabat læta Dione. Quæ postquam infesto percensuit omnia uultu adridens Poenus, lenta proclamat ab ira: 'Non leuiora dabis nostris inscribere tectis acta meæ dextræ: captam, Carthago, Saguntum da spectare, simul flamma ferroque ruentem; Perfodiant patres natorum membra. Nec Alpes exiguus domitas capiet locus: ardua celsis persultet juga uictor equis Garamasque Nomasque. Addes Ticini spumantis sanguine ripas et nostrum Trebiam et Trasimenni litora Tusci clausa cadaueribus. Ruat ingens corpore et armis Flaminius, fugiat consul manante cruore Scipio et ad socios nati ceruice uehatur. Hæc mitte in populos, et adhuc majora dabuntur. Flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis Romam et deiectum Tarpeia rupe Tonantem. Interea uos, ut dignum est, ista (ocius ite) o juuenes, quorum dextris mihi tanta geruntur, in cineres monumenta date atque inuoluite flammis.'
Interea trepidis Fabius spes unica rebus. Ille quidem socios atque ægram uulnere præceps Ausoniam armabat uiridique ad dura laborum bellator senio jam castra mouebat in hostem, sed mens humana major non tela nec enses nec fortis spectabat equos. Tot milia contra Poenorum inuictumque ducem, tot in agmina solus ibat et in sese cuncta arma uirosque gerebat. Ac ni sacra seni uis impressumque fuisset sistere Fortunam cunctando aduersa fouentem, ultima Dardanii transisset nominis ætas. Ille modum superis in Punica castra fauoris addidit et Libyæ finem inter prospera bella uincendi statuit. Tumefactum cladibus ille Hesperiis lento Poenum moderamine lusit. Summe ducum, qui regna iterum labentia Troiæ et fluxas Latii res majorumque labores, qui Carmentis opes et regna Euandria seruas, surge, age et emerito sacrum caput insere cælo. At Libyæ ductor, postquam noua nomina lecto dictatore uigent, raptim mutata Latinis imperia haud frustra reputans, cognoscere hauebat, quæ fortuna uiro, quodnam decus, ultima fessis ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas Hannibali putet esse parem. Feruore carentes angebant anni fraudique inaperta senectus. Ocius accitum captiuo ex agmine poscit progeniem ritusque ducis dextræque labores. Cilnius, Arreti Tyrrhenis ortus in oris, clarum nomen erat. Sed læua adduxerat hora Ticini juuenem ripis, fususque ruentis uulnere equi Libycis præbebat colla catenis. Hic ardens exire malis et rumpere uitam, 'Non cum Flaminio tibi res, nec feruida Gracchi in manibus consulta:' inquit 'Tirynthia gens est; Quam si fata tuis genuissent, Hannibal, oris, terrarum imperium Carthaginis arce uideres. Non ego te longa serie per singula ducam. Hoc sat erit: nosces Fabios certamine ab uno. Veientum populi uiolata pace negabant acceptare jugum, ac uicino Marte furebat ad portas bellum, consulque ciebat ad arma. Dilectus uetiti, priuataque castra penates Herculei impleuere. Domo, mirabile, ab una patricius junctis exercitus ibat in armis. Ter centum exiluere duces. Quocumque liberet uno non pauidus rexisses bella magistro. Sed dirum egressis omen: Scelerata minaci stridentis sonitu tremuerunt limina portæ, maximaque Herculei mugiuit numinis ara. Inuasere hostem, numerarique aspera uirtus haud est passa uiros, et plures milite cædes. Sæpe globo densi, sæpe et per deuia passim dispersi subiere uices, meritique labore æquato, nulli quisquam uirtute secundus, ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos. Spes heu fallaces oblitaque corda, caducum mortali quodcumque datur! Grex ille uirorum, qui Fabia gente incolumi deforme putabat publica bella geri, pariter cecidere deorum inuidia, subitis circumuenientibus armis. Nec tamen occisos est cur lætere. Supersunt quot tibi sint Libyæque satis: certauerit unus ter centum dextris. Tam uiuida membra laborque prouidus et cauta sollertia tecta quiete. Nec uero, calidi, nunc tu, cui sanguinis ætas, foderis in pugna uelocius ilia planta bellatoris equi frenisque momorderis ora.' Quem cernens auidum leti post talia Poenus, 'Nequiquam nostras, demens,' ait 'elicis iras et captiua paras moriendo euadere uincla. Uiuendum est. Arta seruentur colla catena.' Hæc juuenis, diuisque tumens ausisque secundis. At patres Latiasque nurus raptabat ad aras cura deum. Mæsto suffusæ lumina uultu femineus matres graditur chorus: ordine longo Junoni pallam conceptaque uota dicabant: 'Huc ades, o regina deum, gens casta precamur et ferimus, digno quæcumque est nomine, turba Ausonidum pulchrumque et, acu et subtemine fuluo quod nostræ neuere manus, uenerabile donum. Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, diua, interea uelamen erit. Si pellere nostris Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro pressa tibi uaria fulgebit gemma corona.' Necnon et proprio uenerantur Pallada dono Phœbumque armigerumque deum primamque Dionen. Tanta adeo, cum res trepidæ, reuerentia diuum nascitur: at raræ fumant felicibus aræ. Dum Roma antiquos templis indicit honores, jam Fabius, tacito procedens agmine et arte bellandi lento similis, præcluserat omnis fortunæque hostique uias. Discedere signis haud licitum, summumque decus, quo tollis ad astra imperii, Romane, caput, parere docebat. Uerum ubi prima satis conspecta in montibus altis signa procul fulsitque nouis exercitus armis, arrectæ spes Sidonii, feruetque secundis fortunæ juuenis. Uincendi sola uidetur, quod nondum steterint acies, mora: 'Pergite,' clamat 'ite citi, ruite ad portas, propellite uallum pectoribus. Quantum campi distamus, ad umbras tantum hosti superest. Resides ad bella uocantur, quis pudeat certare, senes. Quodcumque uidetis, hoc reliquum est, primo damnatum ut inutile bello. En, ubi nunc Gracchi atque ubi nunc sunt fulmina gentis Scipiadæ? Pulsi Ausonia non ante pauentem dimisere fugam quam terror ad ultima mundi Oceanumque tulit. Profugus nunc errat uterque nomina nostra tremens et ripas seruat Hiberi. Est etiam, cur Flaminio mihi gloria cæso creuerit, et titulis libeat cur figere nostris crudum Marte uiri nomen. Quot demere noster huic annos Fabio gladius ualet! Et tamen audet. Audeat. Haud ultra faxo spectetur in armis.' Talia uociferans uolucri rapit agmina cursu ac præuectus equo nunc dextra prouocat hostem nunc uoce increpitat, missa nunc eminus hasta fertur ouans pugnæque agitat simulacra futuræ: ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis arma tulit, clipeo amplexus terramque polumque maternumque fretum totumque in imagine mundum. Cassarum sedet irarum spectator et alti celsus colle jugi domat exultantia corda infractasque minas dilato Marte fatigat sollers cunctandi Fabius, ceu nocte sub atra munitis pastor stabulis per ouilia clausum impauidus somni seruat pecus: effera sæuit atque impasta trucis ululatus turba luporum exercet morsuque quatit restantia claustra. Inritus incepti mouet inde atque Apula tardo arua Libys passu legit ac nunc ualle residit conditus occulta, si præcipitare sequentem atque inopinata detur circumdare fraude, nunc nocturna parat cæcæ celantibus umbris furta uiæ retroque abitum fictosque timores adsimulat, tum castra citus deserta relicta ostentat præda atque inuitat prodigus hostem: qualis Mæonia passim Mæandrus in ora, cum sibi gurgitibus flexis reuolutus oberrat. Nulla uacant incepta dolis: simul omnia uersat miscetque exacuens uaria ad conamina mentem, sicut aquæ splendor radiatus lampade solis dissultat per tecta uaga sub imagine uibrans luminis et tremula laquearia uerberat umbra. Jamque dolore furens ita secum immurmurat ira: 'Obuia si primus nobis hic tela tulisset, nullane nunc Trebiæ et Trasimenni nomina? Nulli lugerent Itali? Numquam Phæthontius amnis sanguinea pontum turbasset decolor unda? Inuentum, dum se cohibet terimurque sedendo, uincendi genus. En quotiens, uelut obuius iret, discinxit ratione dolos fraudesque resoluit.' Hæc secum, medio somni cum bucina noctem diuideret, jamque excubias sortitus iniquas tertius abrupta uigil iret ad arma quiete. Uertit iter Daunique retro tellure relicta Campanas remeat notus populator in oras. Hic uero, intrauit postquam uberis arua Falerni (diues ea et numquam tellus mentita colono), addunt frugiferis inimica incendia ramis. Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores, quamquam magna incepta uocent. Memorabere, sacri largitor laticis, grauidæ cui nectare uites nulli dant prelis nomen præferre Falernis. Massica sulcabat meliore Falernus in æuo ensibus ignotis senior juga. Pampinus umbras nondum uua uiridis nudo texebat in aruo, pocula nec norant sucis mulcere Lyæi, fonte sitim et pura soliti defendere lympha. Attulit hospitio pergentem ad litora Calpes extremumque diem pes dexter et hora Lyæum, nec pigitum paruosque lares humilisque subire limina cælicolam tecti. Cepere uolentem fumosi postes et ritu pauperis æui ante focos mensæ, lætus nec senserat hospes aduenisse deum. Sed enim de more parentum grato cursabat studio instabatque senectæ, donec, opes festas, puris nunc poma canistris composuit, nunc inriguis citus extulit hortis rorantis umore dapes, tum lacte fauisque distinxit dulcis epulas nulloque cruore polluta castus mensa Cerealia dona attulit ac primum Vestæ detersit honorem undique et in mediam iecit libamina flammam. Deesse tuos latices, hac sedulitate senili captus, Iacche, uetas. Subito, mirabile dictu, fagina pampineo spumarunt pocula suco, pauperis hospitii pretium, uilisque rubenti fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cauata dulcis odoratis umor sudauit ab uuis. 'En cape' Bacchus ait 'nondum tibi nota, sed olim uiticolæ nomen peruulgatura Falerni munera,' et haud ultra latuit deus. Inde nitentem lumine purpureo frontem cinxere corymbi, et fusæ per colla comæ, dextraque pependit cantharus, ac uitis thyrso delapsa uirenti festas Nysæo redimiuit palmite mensas. Nec facilis læto certasse, Falerne, sapori, postquam iterata tibi sunt pocula, jam pede risum, jam lingua titubante moues, patrioque Lyæo tempora quassatus, grates et præmia digna uix intellectis conaris reddere uerbis, donec composuit luctantia lumina Somnus, Somnus, Bacche, tibi comes additus. Hinc ubi primo ungula dispersit rores Phæthontia Phœbo, uuiferis late florebat Massicus aruis miratus nemora et lucentis sole racemos. It monti decus, atque ex illo tempore diues Tmolus et ambrosiis Ariusia pocula sucis ac Methymna ferox lacibus cessere Falernis. Hæc tum uasta dabat terrisque infestus agebat Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses, ludificante ducem Fabio. Jamque improba castris Ausoniis uota et pugnandi praua libido gliscebat: proni decurrere monte parabant. Da famæ, da, Musa, uirum, cui uincere bina concessum castra et geminos domitare furores. 'Feruida si nobis corda abruptumque putassent ingenium patres et si clamoribus' inquit 'turbari facilem mentem, non ultima rerum et deplorati mandassent Martis habenas. Stat pensata diu belli sententia: uincam seruare inuitos urgentisque ultima fata. Nulli per Fabium e uobis cecidisse licebit. Si lucis piget et supremis esse cupido est nominis Ausonii tædetque in tempore tali nullum clade noua claræque fragore ruinæ insignem fecisse locum, reuocandus ab atris Flaminius uobis est sedibus. Ille ruendi jam dudum properans signum auspiciumque dedisset. An nondum præceps uicinaque fata uidetis? Una, ut debellet, satis est uictoria Poeno. State, uiri, et sentite ducem. Cum optabile tempus deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta æquentur factis. Non est, mihi credite, non est arduus in pugnas ferri labor: una reclusis omnes jam portis in campum effuderit hora. Magnum illud solisque datum, quos mitis euntis Juppiter aspexit, magnum est ex hoste reuerti. Fortunæ Libys incumbit flatuque secundo fidit agens puppim. Dum desinat aura sinusque destituat tumidos subducto flamine uentus, in rem cunctari fuerit. Non ulla perenni amplexu Fortuna fouet. Jam copia quanto artior et nullo Tyriis certamine quantum detritum est famæ! Quin inter cetera nostra haud laude afuerit, modo qui++sed parcere dictis sit melius. Jam uos acies et prœlia et hostem poscitis? O maneat, superi, fiducia talis! Interea exclusa majoris sorte pericli me solum, quæso, toti me opponite bello.' His dictis fractus furor et rabida arma quierunt: ut, cum turbatis placidum caput extulit undis Neptunus totumque uidet totique uidetur regnator ponto, sæui fera murmura uenti dimittunt nullasque mouent in frontibus alas, tum sensim infusa tranquilla per æquora pace languentes tacito lucent in litore fluctus. Sensit cura sagax Poeni fraudisque ueneno adgreditur mentes. Pauca atque hæc ruris auiti jugera nec multis Fabius uertebat aratris: Massicus uuiferis addebat nomina glæbis. Hinc pestem placitum moliri et spargere causas in castra ambiguas. Ferro flammisque pepercit suspectamque loco pacem dedit arte maligna ceu clandestino traheretur fœdere bellum. Intellectus erat Fabio, Tyriosque uidebat dictator sæuire dolos. Sed non uacat ægre inuidiam gladios inter lituosque timere et dubia morsus famæ depellere pugna, donec reptantem et nequiquam sæpe trahendo huc illuc castra scrutantem prœlia Poenum, qua nemorosa juga et scopulosi uertice colles exurgunt, clausit sparsa ad diuortia turma. Hinc Læstrygoniæ saxoso monte premebant a tergo rupes, undosis squalida terris hinc Literna palus, nec ferri aut militis usum poscebat regio, sæptos sed fraude locorum arta fames pœnas miseræ exactura Sagunti urgebat, finisque aderat Carthaginis armis. Cuncta per et terras et lati stagna profundi condiderat somnus, positoque labore dierum pacem nocte datam mortalibus orbis agebat. At non Sidonium curis flagrantia corda ductorem uigilesque metus haurire sinebant dona soporiferæ noctis. Nam membra cubili erigit et fului circumdat pelle leonis, qua super instratos proiectus gramine campi presserat ante toros. Tunc ad tentoria fratris fert gressus uicina citos. Nec degener ille belligeri ritus taurino membra jacebat effultus tergo et mulcebat tristia somno. Haud procul hasta uiri terræ defixa propinquæ, et dira e summa pendebat cuspide cassis; At clipeus circa loricaque et ensis et arcus et telum Baliare simul tellure quiescunt. Juxta lecta manus, juuenes in Marte probati, et sonipes strato carpebat gramina dorso. Ut pepulere leuem intrantis uestigia somnum, 'Heus!' Inquit (pariterque manus ad tela ferebat) 'quæ te cura uigil fessum, germane, fatigat?' Ac jam constiterat sociosque in cæspite fusos incussa reuocat castrorum ad munera planta, cum Libyæ ductor: 'Fabius me noctibus ægris, in curas Fabius nos excitat, illa senectus heu fatis quæ sola meis currentibus obstat! Cernis ut armata circumfundare corona, et uallet clausos collectus miles in orbem. Uerum, age, nunc quando res artæ, percipe porro quæ meditata mihi. Latos correpta per agros armenta adsueto belli de more secuntur. Cornibus arentis edicam innectere ramos sarmentique leuis fronti religare maniplos, admotus cum feruorem disperserit ignis ut passim exultent stimulante dolore juuenci et uaga per collis ceruice incendia jactent. Tum terrore nouo trepidus laxabit iniquas custos excubias majoraque nocte timebit. Si cordi consulta (moras extrema recusant) accingamur' ait. Gemino tentoria gressu inde petunt. Ingens clipeo ceruice reposta inter equos interque uiros interque jacebat capta manu spolia et rorantia cæde Maraxes ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens clamorem tum forte dabat dextraque tremente arma toro et notum quærebat feruidus ensem. Huic Mago, inuersa quatiens ut dispulit hasta bellantem somnum, 'Tenebris, fortissime ductor, iras compesce atque in lucem prœlia differ. Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus nunc nocte utendum est. Arentis nectere frondes cornibus et latis accensa immittere siluis armenta, oppositi reserent quo claustra manipli, germanus parat atque obsessa euellere castra. Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus non certare dolis.' Nihil hinc cunctante, sed acris incepti læto juuene, ad tentoria Acherræ festinant, cui parca quies minimumque soporis, nec notum somno noctes æquare: feroci peruigil inseruibat equo fessumque leuabat tractando et frenis ora exagitata fouebat. At socii renouant tela arentemque cruorem ferro detergent et dant mucronibus iras. Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi quænam agitent, pandunt et cœptis ire ministrum haud segnem hortantur. Discurrit tessera castris, intentiquo docent, quæ sint properanda, monentque quisque suos: instat trepidis stimulatque ruentis nauus abire timor, dum cæca silentia dumque majores umbræ. Rapida jam subdita peste uirgulta atque altis surgunt e cornibus ignes. Hic uero ut, gliscente malo et quassantibus ægra armentis capita, adiutæ pinguescere flammæ cœpere et uincens fumos erumpere uertex, per collis dumosque (lues agit atra) per altos saxosi scopulos montis lymphata feruntur corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni luctantur frustra rabidi mugire juuenci. Per juga, per uallis errat Vulcania pestis nusquam stante malo, uicinaque litora fulgent: quam multa adfixus cælo sub nocte serena fluctibus e mediis sulcator nauita ponti astra uidet, quam multa uidet, feruoribus atris cum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus, uertice Gargani residens incendia pastor. At facie subita uolitantum montibus altis flammarum, quis tunc cecidit custodia sorti, horrere atque ipsos nullo spargente uagari credere et indomitos pasci sub collibus ignes. Cælone exciderint, et magna fulmina dextra torserit Omnipotens, an cæcis rupta cauernis fuderit egestas accenso sulphure flammas infelix tellus, media in formidine quærunt. Jamque abeunt, faucesque uiæ citus occupat armis Poenus et in patulos exultans emicat agros. Huc tamen usque uigil processerat arte regendi dictator Trebiam et Tusci post stagna profundi, esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela euasisse satis. Quin et uestigia pulsi et gressus premeret castris, ni sacra uocarent ad patrios ueneranda deos. Tum uersus ad urbem adloquitur juuenem, cui mos tramittere signa et belli summam primasque jubebat habenas, atque his præformat dictis fingitque monendo: 'Si factis nondum, Minuci, te cauta probare erudiit Fortuna meis, nec ducere uerba ad uerum decus ac prauis arcere ualebunt. Uidisti clausum Hannibalem. Nil miles et alæ juuere aut densis legio conferta maniplis. Testor te, solus clausi nec deinde morabor. Dis sine me libare dapem et sollemnia ferre: hunc iterum atque iterum uinctum uel montibus altis amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam. Interea (crede experto, non fallimus) ægris nil mouisse salus rebus. Sit gloria multis et placeat, quippe egregium, prosternere ferro hostem, sed Fabio sit uos seruasse triumphus. Plena tibi castra atque intactus uulnere miles creditur: hos nobis (erit hæc tibi gloria) redde. Jam cernes Libycum huic uallo adsultare leonem, jam prædas offerre tibi, jam uertere terga, respectantem adeo atque iras cum fraude coquentem. Claude, oro, castra et cunctas spes eripe pugnæ. Hæc monuisse satis. Sed si compescere corda non datur oranti, magno te jure pioque dictator capere arma ueto.' Sic castra relinquens uallarat monitis ac se referebat ad urbem. Ecce autem flatu classis Phœnissa secundo litora Caietæ Læstrygoniosque recessus sulcabat rostris portusque intrarat apertos ac totus multo spumabat remige pontus, cum trepidæ fremitu uitreis e sedibus antri æquoreæ pelago simul emersere sorores ac possessa uident infestis litora proris. Tum magno perculsa metu Nereia turba attonitæ propere refluunt ad limina nota, Teleboum medio surgunt qua regna profundo pumiceæque procul sedes. Immanis in antro conditur abrupto Proteus ac spumea late cautibus obiectis reiectat cærula uates. Is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque) per uarias lusit formas et terruit atri serpentis squamis horrendaque sibila torsit aut fremuit toruo mutatus membra leone, 'Dicite,' ait 'quæ causa uiæ? Quisue ora repente peruasit pallor? Cur scire futura libido?' Ad quæ Cymodoce, Nympharum maxima natu Italidum: 'Nosti nostros, præsage, timores. Quid Tyriæ classes ereptaque litora nobis portendunt? Num migrantur Rhœteia regna in Libyam superis? Aut hos Sarranus habebit nauita jam portus? Patria num sede fugatæ Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?' Tunc sic euoluens repetita exordia retro incipit ambiguus uates reseratque futura: 'Laomedonteus Phrygia cum sedit in Ida pastor et errantis dumosa per auia tauros arguta reuocans ad roscida pascua canna audiuit sacræ lentus certamina formæ, tum matris currus niueos agitabat olores tempora sollicitus litis seruasse Cupido. Paruulus ex umero corytos et aureus arcus fulgebat, nutuque uetans trepidare parentem monstrabat grauidam telis se ferre pharetram. Ast alius niuea comebat fronte capillos, purpureos alius uestis religabat amictus. Cum sic suspirans roseo Venus ore decoros adloquitur natos: "Testis certissima uestræ ecce dies pietatis adest. Quis credere saluis hoc ausit uobis? De forma atque ore (quid ultra jam superest rerum?) Certat Venus. Omnia paruis si mea tela dedi blando medicata ueneno, si uester, cælo ac terris qui fœdera sancit, stat supplex, cum uultis, auus: uictoria nostra Cypron Idymæas referat de Pallade palmas, de Junone Paphos centum mihi fumet in aris." Dumque hæc aligeris instat Cytherea, sonabat omne nemus gradiente dea. Jam bellica uirgo, ægide deposita et qua adsuetum casside crinem inuoluit, nec compta tamen pacemque serenis condiscens oculis, ibat lucoque ferebat prædicto sacræ uestigia concita plantæ. Parte alia intrabat jussis Saturnia siluis, judicium Phrygis et fastus pastoris et Iden post fratris latura toros. Postrema nitenti adfulsit uultu ridens Venus: omnia circa et nemora et penitus frondosis rupibus antra spirantem sacro traxerunt uertice odorem. Nec judex sedisse ualet, fessique nitoris luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse uideri. Sed uictæ fera bella deæ uexere per æquor, atque excisa suo pariter cum judice Troja. Tum pius Æneas terris jactatus et undis Dardanios Itala posuit tellure penatis. Dum cete ponto innabunt, dum sidera cælo lucebunt, dum sol Indo se litore tollet, hic regna et nullæ regnis per sæcula metæ. At uos, o natæ, currit dum immobile filum, Hadriaci fugite infaustas Sasonis harenas. Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis Aufidus et rubros impellet in æquora fluctus, damnatoque deum quondam per carmina campo Ætolæ rursus Teucris pugnabitis umbræ. Punica Romuleos quatient mox spicula muros, multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus. Hinc ille in furto genitus patruique piabit idem ultor patrisque necem; Tum litus Elissæ implebit flammis auelletque Itala Poenum uiscera torrentem et propriis superabit in oris. Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet, hic dabit ex sese qui tertia bella fatiget et cinerem Libyæ ferat in Capitolia uictor.' Quæ dum arcana deum uates euoluit in antro, jam monita et Fabium bellique equitumque magister exuerat mente ac præceps tendebat in hostem. Pascere nec Poenus prauum ac nutrire furorem deerat et, ut paruo majora ad prœlia damno eliceret, dabat interdum simulantia terga: non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi euocat e liquidis piscem penetralibus esca, cumque leuem summa uidit jam nare sub unda, ducit sinuato captiuum ad litora lino. Fama furit uersos hostis, Poenumque salutem inuenisse fuga: liceat si uincere, finem promitti cladum, sed enim dicione carere uirtutem, et pœnas uincentibus esse repostas. Clausurum jam castra ducem rursusque referri uaginæ jussurum enses, reddatur in armis ut ratio, et purget miles cur uicerit hostem. Hæc uulgus. Necnon patrum Saturnia mentes inuidiæ stimulo fodit et popularibus auris. Tunc indigna fide censent optandaque Poeno, quæ mox haud paruo luerent damnata periclo. Diuiditur miles, Fabioque equitumque magistro imperia æquantur penitus. Cernebat et expers irarum senior, magnas ne penderet alti erroris pœnas patria inconsulta, timebat. Ac tum, multa putans secum, ut remeauit ab urbe, partitus socias uires, uicina propinquis signa jugis locat et specula sublimis ab alta non Romana minus seruat quam Punica castra. Nec mora. Disiecto Minuci uecordia uallo perdendi simul et pereundi ardebat amore. Quem postquam rapidum uidit procedere castris hinc Libys, hinc Fabius, simul accendere sagacis in subitum curas: propere capere arma maniplis edicit uallique tenet munimine turmas Ausonius, torquet totas in prœlia uires Poenorum ductor propellitque agmina uoce: 'Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnæ. Non sperata diu plano certamina campo offert ecce deus. Quando data copia, longum detergete situm ferro multoque cruore exsatiate, uiri, plenos rubiginis enses.' Atque ea Cunctator pensabat ab aggere ualli perlustrans campos oculis, tantoque periclo discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat. Cui natus juncta arma ferens 'Dabit improbus,' inquit 'quas dignum est, pœnas, qui per suffragia cæca inuasit nostros hæc ad discrimina fasces. Insanæ spectate tribus. Pro lubrica rostra et uanis fora læta uiris! Nunc munera Martis æquent imperio et solem concedere nocti sciscant imbelles. Magna mercede piabunt erroris rabiem et nostrum uiolasse parentem.' Tum senior, quatiens hastam lacrimisque coortis. 'Sanguine Poenorum, juuenis, tam tristia dicta sunt abolenda tibi. Patiarne ante ora manusque ciuem deleri nostras, aut uincere Poenum, me spectante, sinam? Non æquauisse minorem soluetur culpa si sunt mihi talia corda? Jamque hoc, ne dubites, longæui, nate, parentis accipe et æterno fixum sub pectore serua: succensere nefas patriæ, nec fœdior ulla culpa sub extremas fertur mortalibus umbras. Sic docuere senes. Quantus qualisque fuisti, cum pulsus lare et extorris Capitolia curru intrares exul, tibi corpora cæsa, Camille, damnata quot sunt dextra! Pacata fuissent ni consulta uiro mensque impenetrabilis iræ, mutassentque solum sceptris Æneia regna nullaque nunc stares terrarum uertice, Roma. Pone iras, o nate, meas. Socia arma feramus et celeremus opem.' Jamque intermixta sonabant classica, procursusque uiros conliserat acer. Primus claustra manu portæ dictator et altos disiecit postis rupitque in prœlia cursum. Non grauiore mouent uenti certamina mole Odrysius Boreas et Syrtim tollere pollens Africus, obnixi cum bella furentia torquent: distraxere fretum ac diuersa ad litora uoluunt æquor quisque suum; Sequitur stridente procella nunc huc, nunc illuc, raptum mare et intonat undis. Haud prorsus daret ullus honos tellusque subacta Phœnicum et Carthago ruens, injuria quantum orta ex inuidia decoris tulit. Omnia namque dura simul deuicta uiro, metus, Hannibal, iræ, inuidia, atque una fama et fortuna subactæ. Poenus ab excelso rapidos decurrere uallo ut uidit, tremuere iræ, ceciditque repente cum gemitu spes haud dubiæ præsumpta ruinæ. Quippe aciem denso circumuallauerat orbe hausurus clausos conjectis undique telis. Atque hic Dardanius prauo certamine ductor jam Styga et æternas intrarat mente tenebras (nam Fabium auxiliumque uiri sperare pudebat), cum senior gemino complexus prœlia cornu ulteriore ligat Poenorum terga corona et modo claudentis aciem nunc, extima cingens, clausos ipse tenet. Majorem surgere in arma majoremque dedit cerni Tirynthius. Altæ scintillant cristæ et, mirum, uelocibus ingens per subitum membris uenit uigor: ingerit hastas auersumque premit telorum nubibus hostem: qualis post juuenem, nondum subeunte senecta, rector erat Pylius bellis ætate secunda. Inde ruens Thurin et Buten et Narin et Arsen dat leto fisumque manus conferre Mahalcen, cui decus insigne et quæsitum cuspide nomen. Tum Garadum largumque comæ prosternit Adherben et geminas acies superantem uertice Thulin, qui summas alto prensabat in aggere pinnas, eminus hos, gladio Sapharum gladioque Monæsum et Morinum pugnas æris stridore cientem, dexteriore gena cum sedit letifer ictus, perque tubam fixæ decurrens uulnere malæ extremo fluxit propulsus murmure sanguis. Proximus huic jaculo Nasamonius occidit Idmon. Namque super tepido lapsantem sanguine et ægra lubrica nitentem nequiquam euadere planta impacto prosternit equo trepideque leuantem membra adflicta solo pressa uiolentius hasta implicuit terræ telumque in cæde reliquit. Hæret humi cornus motu tremefacta jacentis et campo seruat mandatum adfixa cadauer. Necnon exemplo laudis furiata juuentus, Sullæque Crassique simul junctusque Metello Furnius ac melior dextræ Torquatus, inibant prœlia et unanimi uel morte emisse uolebant spectari Fabio. Miser hic uestigia retro dum rapit et molem subducto corpore uitat intorti Bibulus saxi atque in terga refertur, strage super lapsus socium, qua fibula morsus loricæ crebro laxata resoluerat ictu, accepit lateri penitusque in uiscera adegit extabat fixo quod forte cadauere ferrum. Heu sortem necis! Euasit Garamantica tela Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus occideret, telo non in sua uulnera misso. Uoluitur exanimis, turpatque decora juuenta ora nouus pallor. Membris dimissa solutis arma fluunt, erratque niger per lumina somnus. Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum excitus prece, et auxilio socia arma ferebat, Eoa tumidus pharetrati militis ala, gens Cadmi, Cleadas; Fulua cui plurima passim casside et aurato fulgebat gemma monili, qualis ubi Oceani renouatus Lucifer unda laudatur Veneri et certat majoribus astris. Ostro ipse ac sonipes ostro totumque per agmen purpura Agenoreis saturata micabat ænis. Hic auidum pugnæ et tam clarum excidere nomen Brutum exoptantem, uarie nunc læuus in orbem, nunc dexter leuibus flexo per deuia gyris ludificatus equo, uolucrem post terga sagittam fundit Achæmenio detractans prœlia ritu. Nec damnata manus, medio sed, flebile, mento armigeri Cascæ penetrabilis hæsit harundo oblicumque secans subrecta cuspide uulnus umenti ferrum admouit tepefacta palato. At Brutus diro casu turbatus amici ausum multa uirum et spargentem in uulnera sæuos fraude fugæ calamos, jam nullis cursibus instat prendere cornipedis, sed totam pectoris iram mandat atrox hastæ telumque uolatile nodo excutit et summum, qua laxa monilia crebro nudabant uersu, tramittit cuspide pectus. Labitur intento cornu transfossus, et una arcum læua cadens, dimisit dextra sagittam. At non tam tristi sortitus prœlia Marte Phœbei Soractis honor Carmelus agebat. Sanguine quippe suo jam Bagrada tinxerat ensem, dux rectorque Nubæ populi, jam fusus eidem Zeusis Amyclæi stirps impacata Phalanti, quem tulerat mater claro Phœnissa Laconi. Talia dum metuit, nec pugnæ fisus in hoste tam rapido nec deinde fugæ, suadente pauore, per dumos miser in uicina cacumina quercus repserat atque alta sese occultabat in umbra Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis. Hunc longa multa orantem Carmelus et altos mutantem saltu ramos transuerberat hasta, ut, qui uiscatos populatur harundine lucos, dum nemoris celsi procera cacumina sensim substructa certat tacitus contingere meta, sublimem calamo sequitur crescente uolucrem. Effudit uitam, atque alte manante cruore membra pependerunt curuato exanguia ramo. Jamque in palantis ac uersos terga feroces pugnabant Itali, subitus cum mole pauenda terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis. Nigra uiro membra, et furui juga celsa trahebant cornipedes, totusque nouæ formidinis arte concolor æquabat liuentia currus equorum terga: nec erectis similes imponere cristis cessarat pennas, aterque tegebat amictus: ceu quondam æternæ regnator noctis, ad imos cum fugeret thalamos Hennæa uirgine rapta, egit nigrantem Stygia caligine currum. At Cato, tum prima sparsus lanugine malas, quod peperere decus Circæo Tuscula dorso mœnia, Lærtæ quondam regnata nepoti, quamquam tardatos turbata fronte Latinos collegisse gradum uidet, imperterritus ipse ferrata calce atque effusa largus habena cunctantem impellebat equum. Negat obuius ire et trepidat cassa sonipes exterritus umbra. Tum celer in pugnam dorso delatus ab alto alipedem planta currum premit atque uolanti adsilit a tergo. Cecidere et lora repente et stimuli, ferrumque super ceruice tremiscens palluit infelix subducto sanguine Maurus. Ora rapit gladio præfixaque cuspide portat. At sæuo Mauorte ferox perrumpit anhelum dictator cum cæde globum. Miserabile uisu, uulneribus fessum ac multo labente cruore ductorem cernit suprema ac fœda precantem. Manauere genis lacrimæ, clipeoque pauentem protegit et natum stimulans 'Fortissime, labem hanc pellamus' ait 'Poenoque ob mitia facta, quod nullos nostris ignis disperserit aruis, dignum expendamus pretium.' Tunc arte paterna ac stimulis gaudens juuenis circumdata Poenum agmina deturbat gladio campumque relaxat, donec Sidonius decederet æquore ductor: ceu, stimulante fame, rapuit cum Martius agnum auerso pastore lupus fetumque trementem ore tenet presso, tum, si uestigia cursu auditis celeret balatibus obuia pastor, jam sibimet metuens, spirantem dentibus imis reiectat prædam et uacuo fugit æger hiatu. Tum demum, Tyriis quas circumfuderat atra tempestas, Stygiæ tandem fugere tenebræ. Torpebant dextræ, et sese meruisse negabant seruari, subitisque bonis mens ægra natabat: ut, qui conlapsa pressi jacuere ruina, eruta cum subito membra et nox atra recessit, coniuent solemque pauent agnoscere uisu. Quis actis senior numerato milite lætus collis et tuto repetebat in aggere castra. Ecce autem e media jam morte renata juuentus clamorem tollens ad sidera et ordine longo ibat ouans Fabiumque decus Fabiumque salutem certatim et magna memorabant uoce parentem. Tum qui partitis dissederat ante maniplis 'Sancte' ait 'o genitor, reuocato ad lucis honorem si fas uera queri, cur nobis castra uirosque diuidere est licitum? Patiens cur arma dedisti, quæ solus rexisse uales? Hoc munere lapsi æternas multo cum sanguine uidimus umbras. Ocius huc aquilas seruataque signa referte. Hic patria est, murique urbis stant pectore in uno. Tuque dolos, Poene, atque astus tandem exue notos: cum solo tibi jam Fabio sunt bella gerenda.' Hæc ubi dicta dedit, mille hinc, uenerabile uisu, cæspite de uiridi surgunt properantibus aræ. Nec prius aut epulas aut munera grata Lyæi fas cuiquam tetigisse fuit quam multa precatus in mensam Fabio sacrum libauit honorem.
Primus Agenoridum cedentia terga uidere Æneadis dederat Fabius. Romana parentem solum castra uocant, solum uocat Hannibal hostem impatiensque moræ fremit: ut sit copia Martis, expectanda uiri fata optandumque sub armis Parcarum auxilium. Namque hac spirante senecta nequiquam sese Latium sperare cruorem. Jam uero concors miles signisque relatis indiuisus honos, iterumque et rursus eidem soli obluctandum Fabio majoribus ægrum angebant curis. Lentando feruida bella dictator cum multa adeo, tum miles egenus cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi egerat et, quamquam finis pugnaque manuque haud dum partus erat, jam bello uicerat hostem. Quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces, uaniloquum Celtæ genus ac mutabile mentis, respectare domos: mærebant cæde sine ulla (insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore inter tela siti Mauortis hebescere dextras. His super internæ labes et ciuica uulnus inuidia augebant. Læuus conatibus Hannon ductoris non ulla domo summittere patres auxilia aut ullis opibus juuisse sinebat. Quis lacerum curis et rerum extrema pauentem ad spes armorum et furialia uota reducit præscia Cannarum Juno atque elata futuris. Namque hac accitam stagnis Laurentibus Annam adfatur uoce et blandis hortatibus implet: 'Sanguine cognato juuenis tibi, diua, laborat Hannibal a uestro nomen memorabile Belo. Perge age, et insanos curarum comprime fluctus. Excute sollicito Fabium. Sola ille Latinos sub juga mittendi mora jam discingitur armis. Cum Varrone manus et cum Varrone serenda prœlia, nec desit fatis ad signa mouenda. Ipsa adero. Tendat jamdudum in Iapyga campum. Huc Trebiæ rursum et Trasimenni fata sequentur.' Tum diua Indigetis castis contermina lucis 'Haud' inquit 'tua jus nobis præcepta morari. Sit fas, sit tantum, quæso, retinere fauorem antiquæ patriæ mandataque magna sororis, quamquam inter Latios Annæ stet numen honores.' Multa retro rerum jacet atque ambagibus æui obtegitur densa caligine mersa uetustas, cur Sarrana dicent Œnotri numina templo, regnisque Æneadum germana colatur Elissæ. Sed pressis stringam reuocatam ab origine famam narrandi metis breuiterque antiqua reuoluam. Iliaco postquam deserta est hospite Dido et spes abruptæ, mediam in penetralibus atram festinat furibunda pyram. Tum corripit ensem certa necis, profugi donum exitiale mariti. Despectus tædæ regnis se imponit Iarbas, et tepido fugit Anna rogo. Quis rebus egenis ferret opem, Nomadum late terrente tyranno? Battus Cyrenen molli tum forte fouebat imperio, mitis Battus lacrimasque dedisse casibus humanis facilis. Qui supplice uisa intremuit regum euentus dextramque tetendit. Atque ea, dum flauas bis tondet messor aristas, seruata interea sedes: nec longius uti his opibus Battoque fuit. Nam ferre per æquor exitium miseræ jam Pygmaliona docebat. Ergo agitur pelago, diuis inimica sibique, quod se non dederit comitem in suprema sorori, donec jactatam laceris, miserabile, uelis fatalis turbo in Laurentis expulit oras. Non cæli, non illa soli, non gnara colentum Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra. Ecce autem Æneas sacro comitatus Julo, jam regni compos, noto sese ore ferebat. Qui terræ defixam oculos et multa timentem ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Juli attollit mitique manu intra limina ducit. Atque ubi jam casus aduersorumque pauorem hospitii leniuit honos, tum discere mæsta exposcit cura letum infelicis Elissæ. Cui sic uerba trahens largis cum fletibus Anna incipit et blandas addit pro tempore uoces: 'Nate dea, solus regni lucisque fuisti germanæ tu causa meæ: mors testis et ille (heu cur non idem mihi tum!) Rogus. Ora uidere postquam est ereptum miseræ tua, litore sedit interdum, stetit interdum, uentosque secuta infelix oculis magno clamore uocabat Ænean comitemque tuæ se imponere solam orabat paterere rati. Mox turbida anhelum rettulit in thalamos cursum subitoque tremore substitit et sacrum timuit tetigisse cubile. Inde amens nunc sideream fulgentis Juli effigiem fouet amplexu, nunc tota repente ad uultus conuersa tuos, ab imagine pendet conqueriturque tibi et sperat responsa remitti. Non umquam spem ponit amor: jam tecta domumque deserit et rursus portus furibunda reuisit, si qui te referant conuerso flamine uenti. Ad magicas etiam fallax atque improba gentis Massylæ leuitas descendere compulit artes. Heu sacri uatum errores! Dum numina noctis eliciunt spondentque nouis medicamina curis, quod uidi decepta nefas! Congessit in atram cuncta tui monumenta pyram et non prospera dona.' Tunc sic Æneas dulci repetitus amore: 'Tellurem hanc juro, uota inter nostra frequenter auditam uobis, juro caput, Anna, tibique germanæque tuæ dilectum mitis Juli, respiciens ægerque animi tum regna reliqui uestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus meque sua ratibus dextra imposuisset et alto egisset rapidis classem Cyllenius Euris. Sed cur (heu seri monitus!), cur tempore tali incustodito sæuire dedistis amori?' Contra sic infit uoluens uix murmur anhelum inter singultus labrisque trementibus Anna: 'Nigro forte Jovi, cui tertia regna laborant, atque atri sociæ thalami noua sacra parabam, quis ægram mentem et trepidantia corda leuaret infelix germana tori, furuasque trahebam ipsa manu properans ad uisa pianda bidentis; Namque asper somno dirus me impleuerat horror, terque suam Dido, ter cum clamore uocarat et læta exultans ostenderat ora Sychæus. Quæ dum abigo menti et sub lucem ut uisa secundent oro cælicolas ac uiuo purgor in amni, illa cito passu peruecta ad litora mutæ oscula, qua steteras, bis terque infixit harenæ: deinde amplexa sinu late uestigia fouit, ceu cinerem orbatæ pressant ad pectora matres. Tum rapido præceps cursu resolutaque crinem euasit propere in celsam, quam struxerat ante magna mole, pyram, cujus de sede dabatur cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem. Hic Phrygiam uestem et bacatum induta monile, postquam illum infelix hausit, quo munera primum sunt conspecta, diem et conuiuia mente reduxit festasque aduentu mensas teque ordine Troiæ narrantem longos se peruigilante labores, in portus amens rorantia lumina flexit: "Di longæ noctis, quorum jam numina nobis mors instans majora facit, precor," inquit "adeste et placidi uictos ardore admittite manis. Æneæ conjunx, Veneris nurus, ulta maritum, uidi constructas nostræ Carthaginis arces. Nunc ad uos magni descendet corporis umbra. Me quoque fors dulci quondam uir notus amore expectat, curas cupiens æquare priores." Hæc dicens ensem media in præcordia adegit, ensem Dardanii quæsitum in pignus amoris. Uiderunt comites tristique per atria planctu concurrunt: magnis resonant ululatibus ædes. Accepi infelix dirisque exterrita fatis, ora manu lacerans, lymphato regia cursu tecta peto celsosque gradus euadere nitor. Ter diro fueram conata incumbere ferro, ter cecidi exanimæ membris reuoluta sororis. Jamque ferebatur uicina per oppida rumor: arma parant Nomadum proceres et sæuus Iarbas. Tum Cyrenæam fatis agitantibus urbem deuenio. Hinc uestris pelagi uis adpulit oris.' Motus erat placidumque animum mentemque quietam Troius in miseram rector susceperat Annam. Jamque omnis luctus omnisque e pectore curas dispulerat, Phrygiis nec jam amplius aduena tectis illa uidebatur. Tacito nox atra sopore cuncta per et terras et lati stagna profundi condiderat, tristi cum Dido ægerrima uultu has uisa in somnis germanæ effundere uoces: 'His, soror, in tectis longæ indulgere quieti, heu nimium secura, potes, nec, quæ tibi fraudes tendantur, quæ circumstent discrimina, cernis? At nondum nostro infaustos generique soloque Laomedonteæ noscis telluris alumnos? Dum cælum rapida stellas uertigine uoluet, lunaque fraterno lustrabit lumine terras, pax nulla Æneadas inter Tyriosque manebit. Surge, age: jam tacitas suspecta Lauinia fraudes molitur dirumque nefas sub corde uolutat præterea, ne falsa putes hæc fingere somnum, haud procul hinc paruo descendens fonte Numicus labitur et leni per ualles uoluitur amne. Huc rapies, germana, uiam tutosque receptus. Te sacra excipient hilares in flumina Nymphæ, æternumque Italis numen celebrabere in oris.' Sic fata in tenuem Phœnissa euanuit auram. Anna nouis somno excutitur perterrita uisis, itque timor totos gelido sudore per artus. Tunc, ut erat tenui corpus uelamine tecta, prosiluit stratis humilique egressa fenestra per patulos currit plantis pernicibus agros, donec harenoso, sic fama, Numicius illam suscepit gremio uitreisque abscondidit antris. Orta dies totum radiis impleuerat orbem, cum nullam Æneadæ thalamis Sidonida nacti et Rutulum magno errantes clamore per agrum uicini ad ripas fluuii manifesta secuntur signa pedum, dumque inter se mirantur, ab alto amnis aquas cursumque rapit. Tum sedibus imis inter cæruleas uisa est residere sorores Sidonis et placido Teucros adfarier ore. Ex illo primis anni celebrata diebus per totam Ausoniam uenerando numine culta est. Hanc postquam in tristis Italum Saturnia pugnas hortata est, celeri superum petit æthera curru, optatum Latii tandem potura cruorem. Diua deæ parere parat magnumque Libyssæ ductorem gentis nulli conspecta petebat. Ille uirum cœtu tum forte remotus ab omni incertos rerum euentus bellique uolutans anxia ducebat uigili suspiria uoce. Cui dea sic dictis curas solatur amicis: 'Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis Sidoniæ, ducis cura ægrescente dolorem? Omnis jam placata tibi manet ira deorum, omnis Agenoridis rediit fauor. Eia, age, segnis rumpe moras, rape Marmaricas in prœlia uires. Mutati fasces. Jam bellum atque arma senatus ex inconsulto posuit Tirynthius heros, cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda. Me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis misit. Ego Œnotris æternum numen in oris concelebror uestri generata e sanguine Beli. Haud mora sit: rapido belli rape fulmina cursu. Celsus Iapygios ubi se Garganus in agros explicat (haud longe tellus), huc derige signa. Hæc, ut Roma cadat, sat erit uictoria Poenis.' Dixit et in nubes umentia sustulit ora. Cui dux, promissæ reuirescens pignore laudis, 'Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum numen' ait 'nobis, felix oblata secundes. Ast ego te compos pugnæ Carthaginis arce marmoreis sistam templis juxtaque dicabo æquatam gemino simulacri munere Dido.' Hæc fatus socios stimulat tumefactus ouantis: 'Pone grauis curas tormentaque lenta sedendi, fatalis Latio miles. Placauimus iras cælicolum, redeunt diui: finita maligno hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces nuntio. Nunc dextras mihi quisque atque illa referto quæ Marte exclusus promittere magna solebas. En, numen patrium spondet majora peractis. Uellantur signa, ac diua ducente petamus infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.' Dumque Arpos tendunt instincti pectora Poeni, subnixus rapto plebei muneris ostro sæuit jam rostris Varro ingentique ruinæ festinans aperire locum fata admouet urbi. Atque illi sine luce genus surdumque parentum nomen, et immodice uibrabat in ore canoro lingua procax. Hinc auctus opes largusque rapinæ, infima dum uulgi fouet oblatratque senatum, tantum in quassata bellis caput extulit urbe momentum ut rerum et fati foret arbiter unus, quo conseruari Latium uictore puderet. Hunc Fabios inter sacrataque nomina Marti Scipiadas interque Jovi spolia alta ferentem Marcellum fastis labem suffragia cæca addiderant, Cannasque malum exitiale fouebat ambitus et Graio funestior æquore Campus. Idem, ut turbarum sator atque accendere sollers inuidiam prauusque togæ, sic debilis arte belligera Martemque rudis uersare nec ullo spectatus ferro, lingua sperabat adire ad dextræ decus atque e rostris bella ciebat. Ergo alacer Fabiumque moræ increpitare professus ad uulgum in patres petulantia uerba ferebat: 'Vos, quorum imperium est, consul præcepta modumque bellandi posco. Sedeone aut montibus erro, dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus diuidit Italiam? An ferro, quo cingitis, utor? Exaudi, bone dictator, quid Martia plebes imperitet: pelli Libyas Romamque leuari hoste jubent. Num festinant, quos plurima passos tertius exurit lacrimosis casibus annus? Ite igitur, capite arma, uiri. Mora sola triumpho paruum iter est. Quæ prima dies ostenderit hostem, et patrum regna et Poenorum bella resoluet. Ite alacres: Latia deuinctum colla catena Hannibalem Fabio ducam spectante per urbem.' Hæc postquam increpuit, portis arma incitus effert impellitque moras: ueluti cum carcere rupto auriga indocilis totas effudit habenas et præceps trepida pendens in uerbera planta impar fertur equis: fumat male concitus axis, ac frena incerto fluitant discordia curru. Cernebat Paulus (namque huic communia Campus jura atque arma tulit) labi mergente sinistro consule res pessumque dari, sed mobilis ira est turbati uulgi, signataque mente cicatrix undantis ægro frenabat corde dolores. Nam cum perdomita est armis juuenilibus olim Illyris ora uiri, nigro adlatrauerat ore uictorem inuidia et uentis jactarat iniquis. Hinc inerat metus et duræ reuerentia plebis. Sed genus admotum superis summumque per altos attingebat auos cælum: numerare parentem Assaracum retro præstabat Amulius auctor Assaracusque Jovem, nec, qui spectasset in armis, abnueret genus. Huic Fabius jam castra petenti: 'Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella ductore (inuitus uocem hanc e pectore rumpam) frustraris, Paule. Ausonidum te prœlia dira teque hostis castris grauior manet, aut ego multo nequiquam didici casus prænoscere Marte. Spondentem audiui (piget heu tædetque senectæ, si quas prospicio restat passura ruinas!) Cum duce tam fausti Martis, qua uiderit hora, sumpturum pugnam. Quantum nunc, Paule, supremo absumus exitio, uocem hanc si consulis ardens audiuit Poenus! Jam latis obuia credo stat campis acies, expectaturque sub ictu alter Flaminius. Quantos, insane, ciebis Varro uiros! Tu (pro superi!) Tu protinus arma, tu campum? Noscas ante exploresque trahendo, quam ritus hostis! Tu non, quæ copia rerum, quæ natura locis, quod sit, rimabere sollers, armorum genus, et stantem super omnia tela fortunam aspicies? Fer, Paule, indeuia recti pectora. Cur, uni patriam si adfligere fas est, uni sit seruare nefas? Eget improbus arto jam uictu Libys, et belli feruore retuso laxa fides socium est. Non hic domus hospita tecto inuitat patrio, non fidæ mœnibus urbes excipiunt renouatque pari se pube juuentus. Tertia uix superest, crudo quæ uenit Hibero, turba uirum. Persta et cauti medicamina belli lentus ama. Si qua interea inuitauerit aura annueritque deus, uelox accede secundis.' Cui breuiter mæsto consul sic ore uicissim: 'Mecum erit hæc prorsus pietas, mentemque feremus in Poenos, inuicte, tuam. Nec me unica fallit cunctandi ratio, qua te grassante senescens Hannibal oppressum uidit considere bellum. Sed quænam ira deum? Consul datus alter, opinor, Ausoniæ est, alter Poenis. Trahit omnia secum et metuit demens alio ne consule Roma concidat. E Tyrio consortem accite senatu: non tam sæua uolet. Nullus qui portet in hostem sufficit insano sonipes. Incedere noctis, quæ tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus tantum non strictis mucronibus, ulla retardet ne pugnas mora, dum uagina ducitur ensis. Tarpeiæ rupes cognataque sanguine nobis tecta Jovis, quæque arce sua nunc stantia linquo, mœnia felicis patriæ, quocumque uocabit summa salus, testor, spreto discrimine iturum. Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti, haud ego uos ultra, nati, dulcemque morabor Assaraci de gente domum, similemue uidebit Varroni Paulum redeuntem saucia Roma.' Sic tum diuersa turbati mente petebant castra duces. At prædictis jam sederat aruis Ætolos Poenus seruans ad prœlia campos. Non alias majore uirum, majore sub armis agmine cornipedum concussa est Itala tellus. Quippe extrema simul gentique urbique timebant, nec spes certandi plus uno Marte dabatur. Faunigenæ socio bella inuasere Sicano sacra manus Rutuli, seruant qui Daunia regna Laurentique domo gaudent et fonte Numici, quos Castrum Phrygibusque grauis quondam Ardea misit, quos, celso deuexa jugo Junonia sedes, Lanuuium atque altrix casti Collatia Bruti, quique immite nemus Triuiæ, quique ostia Tusci amnis amant tepidoque fouent Almone Cybeben. Hinc Tibur, Catille, tuum sacrisque dicatum Fortunæ Præneste jugis Antemnaque, prisco Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici. Necnon sceptriferi qui potant Thybridis undam, quique Anienis habent ripas gelidoque rigantur Simbruuio rastrisque domant Æquicula rura. His Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in æuo, sed jam signa dabat nascens in sæcula uirtus. Non illis solitum crispare hastilia campo, nec mos pennigeris pharetram impleuisse sagittis: pila uolunt breuibusque habiles mucronibus enses; Ære caput tecti surgunt super agmina cristis. At, quos ipsius mensis seposta Lyæi Setia et incelebri miserunt ualle Velitræ, quos Cora, quos spumans immiti Signia musto, et quos pestifera Pomptini uligine campi, qua Saturæ nebulosa palus restagnat, et atro liuentis cæno per squalida turbidus arua cogit aquas Vfens atque inficit æquora limo, ducit auis pollens nec dextra indignus auorum Scæuola, cui diræ cælatur laudis honora effigie clipeus: flagrant altaribus ignes, Tyrrhenum ualli medio stat Mucius ira in semet uersa, sæuitque in imagine uirtus. Tunc icta species iniere ac bella magistro cernitur effugiens ardentem Porsena dextram. Quis Circæa juga et scopulosi uerticis Anxur Hernicaque impresso raduntur uomere saxa, quis putri pinguis sulcaris Anagnia gleba, Sulla Ferentinis Priuernatumque maniplis ducebat simul excitis, Soræque juuentus addita fulgebat telis. Hic Scaptia pubes, hic Fabrateriæ uulgus, nec monte niuoso descendens Atina aberat detritaque bellis Suessa atque a duro Frusino haud imbellis aratro. At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim sulphureum tacitisque uadis ad litora lapsum accolit, Arpinas, accita pube Venafro ac Larinatum dextris, socia hispidus arma commouet atque uiris ingens exhaurit Aquinum. Tullius æratas raptabat in agmina turmas, regia progenies et Tullo sanguis ab alto. Indole pro quanta juuenis quantumque daturus Ausoniæ populis uentura in sæcula ciuem! Ille, super Gangen, super exauditus et Indos, implebit terras uoce et furialia bella fulmine compescet linguæ nec deinde relinquet par decus eloquio cuiquam sperare nepotum. Ecce inter primos Therapnæo a sanguine Clausi exultat rapidis Nero non imitabilis ausis. Hunc Amiterna cohors et Bactris nomina ducens Casperia, hunc Foruli magnæque Reate dicatum Cælicolum Matri necnon habitata pruinis Nursia et a Tetrica comitantur rupe cohortes. Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem, conique implumes et læuo tegmina crure. Ibant et læti pars Sancum uoce canebant auctorem gentis, pars laudes ore ferebat, Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus dixisti populos magna dicione Sabinos. Quid, qui Picenæ stimulat telluris alumnos, horridus et squamis et equina Curio crista, pars belli quam magna uenit! Non æquore uerso tam creber fractis albescit fluctus in undis, nec cœtu leuiore, ubi mille per agmina uirgo lunatis acies imitatur Martia peltis, perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon. Hic et, quos pascunt scopulosæ rura Numanæ, et quis litoreæ fumant altaria Cupræ, quique Truentinas seruant cum flumine turris, cernere erat: clipeata procul sub sole corusco agmina sanguinea uibrant in nubila luce. Stat fucare colus nec Sidone uilior Ancon murice nec Libyco, statque umectata Vomano Hadria et inclemens hirsuti signifer Ascli. Hoc Picus quondam nomen memorabile ab alto Saturno statuit genitor, quem carmine Circe exutum formæ uolitare per æthera jussit et sparsit croceum plumis fugientis honorem. Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis, quis Æsis regnator erat fluuioque reliquit nomen et a sese populos tum dixit Asilos. Sed non ruricolæ firmarunt robore castra deteriore cauis uenientes montibus Vmbri. Hos Æsis Sapisque lauant rapidasque sonanti uertice contorquens undas per saxa Metaurus, et lauat ingentem perfundens flumine sacro Clitumnus taurum Narque albescentibus undis in Thybrim properans Tiniæque inglorius umor et Clanis et Rubico et Senonum de nomine Sena. Sed pater ingenti medios inlabitur amne Albula et admota perstringit mœnia ripa. His urbes Arna et lætis Meuania pratis, Hispellum et duro monti per saxa recumbens Narnia et infestum nebulis umentibus olim Iguuium patuloque jacens sine mœnibus aruo Fulginia, his populi fortes: Amerinus et armis uel rastris laudande Camers, his Sassina, diues lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes. Ductor Piso uiros spernaces mortis agebat, ora puer pulcherque habitum, sed corde sagaci æquabat senium atque astu superauerat annos. Is primam ante aciem pictis radiabat in armis, Arsacidum ut fuluo micat ignea gemma monili. Jamque per Etruscos legio completa maniplos rectorem magno spectabat nomine Galbam. Huic genus orditur Minos inclusaque tauro Pasiphæ, clarique dehinc stant ordine patres. Lectos Cære uiros, lectos Cortona, superbi Tarchonis domus, et ueteres misere Grauiscæ. Necnon Argolico dilectum litus Haleso Alsium et obsessæ campo squalente Fregenæ. Adfuit et sacris interpres fulminis alis Fæsula et antiquus Romanis mœnibus horror Clusinum uulgus, cum, Porsena magne, jubebas nequiquam pulsos Romæ imperitare Superbos. Tunc, quos a niueis exegit Luna metallis, insignis portu, quo non spatiosior alter innumeras cepisse rates et claudere pontum, Mæoniæque decus quondam Vetulonia gentis. Bissenos hæc prima dedit præcedere fasces et junxit totidem tacito terrore securis. Hæc altas eboris decorauit honore curulis et princeps Tyrio uestem prætexuit ostro. Hæc eadem pugnas accendere protulit ære. His mixti Nepesina cohors Æquique Falisci, quique tuos, Flauina, focos, Sabatia quique stagna tenent Ciminique lacum, qui Sutria tecta haud procul et sacrum Phœbo Soracte frequentant. Spicula bina gerunt: capiti cudone ferino sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus. Hæ bellare acies norant. At Marsica pubes et bellare manu et chelydris cantare soporem uipereumque herbis hebetare et carmine dentem. Æetæ prolem Angitiam mala gramina primam monstrauisse ferunt tactuque domare uenena et lunam excussisse polo, stridoribus amnes frenantem, ac siluis montes nudasse uocatis. Sed populis nomen posuit metuentior hospes, cum fugeret Phrygias trans æquora Marsya Crenas Mygdoniam Phœbi superatus pectine loton. Marruuium ueteris celebratum nomine Marri urbibus est illis caput, interiorque per udos Alba sedet campos pomisque rependit aristas. Cetera in obscuro famæ et sine nomine uulgi, sed numero castella ualent. Conjungitur acer Pælignus gelidoque rapit Sulmone cohortes. Haud illo leuior bellis Vestina juuentus agmina densauit uenatu dura ferarum: quæ, Fiscelle, tuas arces Pinnamque uirentem pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aueiæ. Marrucina simul, Frentanis æmula pubes, Corfini populos magnumque Teate trahebat. Omnibus in pugnam fertur sparus, omnibus alto adsuetæ uolucrem cælo demittere fundæ. Pectora pellis obit cæsi uenatibus ursi. Nec Sidicina cohors defit. Viriasius armat mille uiros, nulli uictus uel ponere castra uel junxisse ratem duroque resoluere muros ariete et in turrim subitos immittere pontis. Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles, quem genuere Cales. Non paruus conditor urbi, ut fama est, Calais, Boreæ quem rapta per auras Orithyia uago Geticis nutriuit in antris. Jam uero, quos diues opum, quos diues auorum e toto dabat ad bellum Campania tractu, ductorum aduentum uicinis sedibus Osci seruabant: Sinuessa tepens fluctuque sonorum Vulturnum, quasque euertere silentia Amyclæ Fundique et regnata Lamo Caieta domusque Antiphatæ, compressa freto, stagnisque palustre Liternum et quondam fatorum conscia Cyme. Illic Nuceria et Gaurus naualibus acta prole Dicarchea, multo cum milite Graia illic Parthenope ac Poeno non peruia Nola, Allifæ et Clanio contemptæ semper Acerræ. Sarrastis etiam populos totasque uideres Sarni mitis opes; Illic, quos sulphure pingues Phlegræi legere sinus, Misenus et ardens ore Giganteo sedes Ithacesia Bai. Non Prochyte, non ardentem sortita Typhœa Inarime, non antiqui saxosa Telonis insula, nec paruis aberat Calatia muris, Surrentum et pauper sulci Cerealis Abella, in primis Capua, heu rebus seruare serenis inconsulta modum et prauo peritura tumore! Lætos rectoris formabat Scipio bello. Ille uiris pila et ferro circumdare pectus addiderat. Leuiora domo de more parentum gestarant tela, ambustas sine cuspide cornos; Aclydis usus erat factæque ad rura bipennis. Ipse inter medios uenturæ ingentia laudis signa dabat: uibrare sudem, tramittere saltu muralis fossas, undosum frangere nando indutus thoraca uadum: spectacula tanta ante acies uirtutis erant. Sæpe alite planta ilia perfossum et campi per aperta uolantem ipse pedes præuertit ecum, sæpe arduus idem castrorum spatium et saxo tramisit et hasta. Martia frons facilesque comæ nec pone retroque cæsaries breuior. Flagrabant lumina miti aspectu, gratusque inerat uisentibus horror. Adfuit et Samnis, nondum uergente fauore ad Poenos, sed nec ueteri purgatus ab ira: qui Batulum Nucrasque metunt, Bouiania quique exagitant lustra aut Caudinis faucibus hærent, et quos aut Rufræ, quos aut Æsernia, quosue obscura incultis Herdonia misit ab agris. Bruttius, haud dispar animorum, unaque juuentus Lucanis excita jugis Hirpinaque pubes horrebat telis et tergo hirsuta ferarum. Hos uenatus alit: lustra incoluere sitimque auertunt fluuio, somnique labore parantur. Additur his Calaber Sallentinæque cohortes necnon Brundisium, quo desinit Itala tellus. Parebat legio audaci permissa Cethego, cui socias uires atque indiscreta maniplis arma recensebant: nunc sese ostendere miles Leucosiæ e scopulis, nunc, quem Picentia Pæsto misit et exhaustæ mox Poeno Marte Cerillæ, nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt duritiem lapidum mersis inolescere ramis. Ille et pugnacis laudauit tela Salerni falcatos ensis, et, quæ Buxentia pubes aptabat dextris, inrasæ robora clauæ. Ipse, umero exertus gentili more parentum, difficili gaudebat equo roburque juuentæ flexi cornipedis duro exercebat in ore. Vos etiam accisæ desolatæque uirorum, Eridani gentes, nullo attendente deorum uotis tunc uestris casura ruistis in arma. Certauit Mutinæ quassata Placentia bello, Mantua mittenda certauit pube Cremonæ, Mantua, Musarum domus atque ad sidera cantu euecta Aonio et Smyrnæis æmula plectris. Tum Verona Athesi circumflua et undique sollers arua coronantem nutrire Fauentia pinum, Vercellæ, fuscique ferax Pollentia uilli, et quondam Teucris comes in Laurentia bella Ocni prisca domus, paruique Bononia Rheni, quique graui remo limosis segniter undis lenta paludosæ proscindunt stagna Rauennæ. Tum Trojana manus, tellure antiquitus orti Euganea profugique sacris Antenoris oris. Necnon cum Venetis Aquileia superfluit armis. Tum pernix Ligus et sparsi per saxa Vagenni in decus Hannibalis duros misere nepotes. Maxima tot populis rector fiducia Brutus ibat et hortando notum accendebat in hostem. Læta uiro grauitas ac mentis amabile pondus et sine tristitia uirtus. Non ille rigoris ingratas laudes nec nubem frontis amabat nec famam læuo quærebat limite uitæ. Addiderat ter mille uiros, in Marte sagittæ expertos, fidus Sicula regnator ab Ætna. Non totidem Ilua uiros, sed lætos cingere ferrum armarat patrio, quo nutrit bella, metallo. Ignosset quamuis auido committere pugnam Varroni, quicumque simul tot tela uideret. Tantis agminibus Rhœteo litore quondam feruere, cum magnæ Trojam inuasere Mycenæ, mille rates uidit Leandrius Hellespontus. Vt uentum ad Cannas, urbis uestigia priscæ, defigunt diro signa infelicia uallo. Nec tanta miseris iamiam impendente ruina cessarunt superi uicinas prodere clades. Per sudum attonitis pila exarsere maniplis, et celsæ toto ceciderunt aggere pinnæ, nutantique ruens prostrauit uertice siluas Garganus, fundoque imo mugiuit anhelans Aufidus, et magno late distantia ponto terruerunt pauidos accensa Ceraunia nautas. Quæsiuit Calaber, subducta luce repente immensis tenebris, et terram et litora Sipus, obseditque frequens castrorum limina bubo. Nec densæ trepidis apium se inuoluere nubes cessarunt aquilis. Non unus crine corusco regnorum euersor rubuit letale cometes. Castra quoque et uallum rabidæ sub nocte silenti inrupere feræ raptique ante ora pauentum adjunctos uigilis sparserunt membra per agros. Ludificante etiam terroris imagine somnos Gallorum uisi bustis erumpere manes, terque quaterque solo penitus tremuere reuulsæ Tarpeiæ rupes, atque atro sanguine flumen manauit Jovis in templis, lacrimæque uetusta effigie patris large fluxere Quirini. Major et horrificis sese extulit Allia ripis. Non Alpes sedere loco, non nocte dieue ingentis inter stetit Apenninus hiatus. Axe super medio, Libyes a parte, coruscæ in Latium uenere faces, ruptusque fragore horrisono polus, et uultus patuere Tonantis. Ætnæos quoque contorquens e cautibus ignis Vesbius intonuit, scopulisque in nubila jactis Phlegræus tetigit trepidantia sidera uertex. Ecce inter medios belli præsagus, et ore attonito sensuque simul, clamoribus implet miles castra feris et anhelat clade futura: 'Parcite, crudeles superi. Jam stragis aceruis deficiunt campi. Uideo per densa uolantem agmina ductorem Libyæ currusque citatos arma uirum super atque artus et signa trahentem. Turbinibus furit insanis et prœlia uentus inque oculos inque ora rotat. Cadit immemor æui nequiquam, Trasimenne, tuis Seruilius oris subductus. Quo, Varro, fugis? Pro Juppiter! Ictu procumbit saxi fessis spes ultima Paulus. Cesserit huic Trebia exitio. Pons ecce cadentum corporibus struitur, reicitque cadauera fumans Aufidus, ac uictrix insultat belua campis. Gestat Agenoreus nostro de more secures consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces. In Libyam Ausonii portatur pompa triumphi. O dolor! Hoc etiam, superi, uidisse jubetis? Congesto, læuæ quodcumque auellitur, auro metitur Latias uictrix Carthago ruinas.'
Turbato monstris Latio cladisque futuræ signa per Ausoniam prodentibus inrita diuis, haud secus ac si fausta forent et prospera pugnæ omina uenturæ, consul traducere noctem exsomnis telumque manu uibrare per umbras ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acris exercere tubas nocturnaque classica uelle. Nec minor in Poeno properi certaminis ardor. Erumpunt uallo fortuna urgente sinistra consertæque manus. Nam sparsi ad pabula campis uicinis raptanda Macæ fudere uolucrem telorum nubem. Ante omnis inuadere bella Mancinus gaudens hostilique unguere primus tela cruore cadit, cadit et numerosa juuentus. Nec pecudum fibras Varro et contraria Paulo auspicia incusante deum compesceret arma, ni sors alterni juris, quo castra reguntur, arbitrium pugnæ properanti in fata negasset. Quæ tamen haud ualuit perituris milibus una plus donasse die. Rediere in castra, gemente haud dubie Paulo, qui crastina jura uideret amenti cessura uiro, frustraque suorum seruatas a cæde animas. Nam turbidus ira infensusque moræ dilata ob prœlia ductor 'Sicine, sic' inquit 'grates pretiumque rependis, Paule, tui capitis? Meruerunt talia, qui te legibus atque urnæ dira eripuere minanti? Tradant immo hosti reuocatos ilicet enses, tradant arma jube, aut pugnantum deripe dextris. Sed uos, quorum oculos atque ora umentia uidi, uertere cum consul terga et remeare juberet, ne morem et pugnæ signum expectate petendæ. Dux sibi quisque uiam rapito, cum spargere primis incipiet radiis Gargana cacumina Phœbus. Pandam egomet propere portas. Ruite ocius atque hunc ereptum reuocata diem.' Sic turbidus ægra pestifero pugnæ castra incendebat amore. At Paulus, jam non idem nec mente nec ore, sed qualis stratis deleto milite campis post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro obuersante malo, ceu jam spe lucis adempta cum stupet exanimata parens natique tepentis nequiquam fouet extremis amplexibus artus, 'Per totiens' inquit 'concussæ mœnia Romæ, perque has, nox Stygia quas jam circumuolat umbra, insontis animas, cladi parce obuius ire. Dum transit diuum furor et consumitur ira Fortunæ, nouus Hannibalis, sat, nomina ferre si discit miles nec frigidus aspicit hostem. Nonne uides, cum uicinis auditur in aruis, quam subitus linquat pallentia corpora sanguis, quamque fluant arma ante tubas? Cunctator et æger, ut rere, in pugnas Fabius quotcumque sub illis culpatis duxit signis, nunc arma capessunt. At quos Flaminius++sed dira auertite diui. Sin nostris animus monitis precibusque repugnat, aures pande deo. Cecinit Cymæa per orbem hæc olim uates et te præsaga tuosque uulgauit terris proauorum ætate furores. Jamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram fata cano uates: sistis ni crastina signa, firmabis nostro Phœbeæ dicta Sibyllæ sanguine. Nec Graio posthac Diomede ferentur, sed te, si perstas, insignes consule campi.' Hæc Paulus, lacrimæque oculis ardentibus ortæ. Necnon et noctem sceleratus polluit error. Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris seruitium Satricus, mox inter præmia regi Autololum dono datus ob uirtutis honorem. Huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti matris in uberibus nati, Mancinus et una nomine Rhœteo Solimus. Nam Dardana origo et Phrygio genus a proauo, qui sceptra secutus Æneæ claram muris fundauerat urbem ex sese dictam Solimon. Celebrata colonis mox Italis paulatim attrito nomine Sulmo. At tum barbaricis Satricus cum rege cateruis aduectus, quo non spretum, si posceret usus, noscere Gætulis Latias interprete uoces, postquam posse datum Pæligna reuisere tecta et patrium sperare Larem, ad conamina noctem aduocat ac furtim castris euadit iniquis. Sed fuga nuda uiri. Sumpto nam prodere cœpta uitabat clipeo et dextra remeabat inermi. Exuuias igitur prostrataque corpora campo lustrat et exutis Mancini cingitur armis. Jamque metus leuior. Uerum, cui dempta ferebat exangui spolia et cujus nudauerat artus, natus erat, paulo ante Maca prostratus ab hoste. Ecce sub aduentum noctis primumque soporem alter natorum, Solimus, uestigia uallo Ausonio uigil extulerat, dum sorte uicissim alternat portæ excubias, fratrisque petebat Mancini stratum sparsa inter funera corpus, furtiua cupiens miserum componere terra. Nec longum celerarat iter, cum tendere in armis aggere Sidonio uenientem conspicit hostem, quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro Ætoli condit membra occultata Thoantis. Inde, ubi nulla sequi propius pone arma uirumque incomitata uidet uestigia ferre per umbras, prosiliens tumulo contorquet nuda parentis in terga haud frustra jaculum, Tyriamque sequentum Satricus esse manum et Sidonia uulnera credens, auctorem cæci trepidus circumspicit ictus. Verum ubi uictorem juuenili robore cursus attulit et notis fulsit lux tristis ab armis fraternusque procul luna prodente retexit ante oculos sese et radiauit comminus umbo, exclamat juuenis subita flammatus ab ira: 'Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles nec frater, Mancine, tuus fatearque nepotem Pergameo indignum Solimo, si euadere detur huic nostras impune manus. Tu nobile gestes germani spolium ante oculos referasque superba me spirante domus Pælignæ perfidus arma? Hæc tibi, cara parens Acca, ad solacia luctus dona feram, nati ut figas æterna sepulcro.' Talia uociferans stricto mucrone ruebat. Ast illi jam tela manu jamque arma fluebant audita patria natisque et coniuge et armis, ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror. Tum uox semanimi miseranda effunditur ore: 'Parce, precor, dextræ, non ut mihi uita supersit (quippe nefas hac uelle frui), sed sanguine nostro ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille captiuus, patrias nunc primum aduectus in oras, ille ego sum Satricus, Solimi genus. Haud tua, nate, fraus ulla est. Jaceres in me cum feruidus hastam, Poenus eram. Uerum castris elapsus acerbis ad uos et caræ properabam coniugis ora: hunc rapui exanimi clipeum. Sed jam unice nobis hæc fratris tumulis arma excusata reporta. Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre ductori monitus Paulo, producere bellum nitatur Poenoque neget certamina Martis. Augurio exultat diuum immensamque propinqua stragem acie sperat. Quæso, cohibete furentem Varronem: namque hunc fama est impellere signa. Sat magnum hoc miseræ fuerit mihi cardine uitæ solamen cauisse meis. Nunc ultima, nate, inuento simul atque amisso redde parenti oscula.' Sic fatus galeam exuit atque rigentis inuadit nati tremebundis colla lacertis: attonito mentis uerbis sanare pudorem uulneris impressi et telum excusare laborat: 'Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis? Non nox errorem nigranti condidit umbra? Cur trepidas? Da, nate, magis, da jungere pectus. Absoluo pater ipse manum, atque in fine laborum hac condas oculos dextra, precor.' At miser imo pectore suspirans juuenis non uerba uicesque adloquio uocemue refert, sed sanguinis atri sistere festinat cursum laceroque ligare ocius inlacrimans altum uelamine uulnus. Tandem inter gemitus miseræ erupere querelæ: 'Sicine te nobis, genitor, Fortuna reducit in patriam? Sic te nato natumque parenti impia restituit? Felix o terque quaterque frater, cui fatis genitorem agnoscere ademptum. Ast ego, Sidoniis imperditus, ecce, parentem uulnere cognosco. Saltem hoc, Fortuna, fuisset solamen culpæ, dubia ut mihi signa dedisses infausti generis. Uerum linquetur iniquis non ultra superis nostros scelerare labores.' Hæc dum amens queritur, jam deficiente cruore in uacuas senior uitam disperserat auras. Tum juuenis mæstum attollens ad sidera uultum 'Pollutæ dextræ et facti Titania testis infandi, quæ nocturno mea lumine tela derigis in patrium corpus, non amplius' inquit 'his oculis et damnato uiolabere uisu.' Hæc memorat, simul ense fodit præcordia et atrum sustentans uulnus mananti sanguine signat in clipeo mandata patris: fvge prœlia varro, ac summi tegimen suspendit cuspide teli defletumque super prosternit membra parentem. Talia uenturæ mittebant omina pugnæ Ausoniis superi, sensimque abeuntibus umbris conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo. Ductor in arma suos Libys et Romanus in arma excibant de more suos, Poenisque redibat qualis nulla dies omni surrexerit æuo. 'Non uerborum' inquit 'stimulantum' Poenus 'egetis, Herculeis iter a metis ad Iapygis agros uincendo emensi. Nusquam est animosa Saguntos, concessere Alpes, pater ipse superbus aquarum Ausonidum Eridanus captiuo defluit alueo. Strage uirum mersus Trebia est, atque ora sepulcro Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent ossibus ac nullo sulcantur uomere campi. Clarior his titulus plusque adlatura cruoris lux oritur. Mihi magna satis, sat uero superque bellandi merces sit gloria: cetera uobis uincantur. Quicquid diti deuexit Hibero, quicquid in Ætnæis jactauit Roma triumphis, quin etiam Libyco si quid de litore raptum condidit, in uestros ueniet sine sortibus enses. Ferte domos quod dextra dabit. Nil ductor honoris ex opibus posco. Raptor per sæcula longa Dardanus edomitum uobis spoliauerit orbem. Qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen, seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono, adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi rura magis centum Cereri fruticantia culmis, electos optare dabo inter præmia campos. Addam etiam, flaua Thybris quas inrigat unda, captiuis late gregibus depascere ripas. Qui uero externo socius mihi sanguine Byrsæ signa moues, dextram Ausonia si cæde cruentam attolles, hinc jam ciuis Carthaginis esto. Neu uos Garganus Daunique fefellerit ora, ad muros statis Romæ. Licet auia longe urbs agat et nostro procul a certamine distet, hic hodie ruet, atque ultra te ad prœlia miles nulla uoco: ex acie tende in Capitolia cursum.' Hæc memorat. Tum propulso munimine ualli fossarum rapuere moras, aciemque locorum consilio curuis accommodat ordine ripis. Barbaricus læuo stetit ad certamina cornu bellator Nasamon unaque immanior artus Marmarides, tum Maurus atrox Garamasque Macesque et Massylæ acies et ferro uiuere lætum uulgus Adyrmachidæ pariter, gens accola Nili, corpora ab immodico seruans nigrantia Phœbo. Quis positum agminibus caput imperiumque Nealces. At parte in dextra, sinuat qua flexibus undam Aufidus et curuo circum errat gurgite ripas, Mago regit. Subiere leues, quos horrida misit Pyrene, populi et uario cinxere tumultu flumineum latus: effulget cætrata juuentus, Cantaber ante alios nec tectus tempora Vasco ac torto miscens Baliaris prœlia plumbo Bætigenæque uiri. Celsus media ipse cœrcet agmina, quæ patrio firmauit milite quæque Celtarum Eridano perfusis sæpe cateruis. Sed qua se fluuius retro labentibus undis eripit et nullo cuneos munimine uallat, turritas moles ac propugnacula dorso belua nigranti gestans, ceu mobilis agger, nutat et erectos attollit ad æthera muros. Cetera jam Numidis circumuolitare uagosque ferre datur cursus et toto feruere campo. Dum Libys incenso dispensat milite uires hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget factis quemque suis et se cognoscere jactat qua dextra ueniant stridentis sibila teli, promittitque uiris nulli se defore testem, jam Varro exacta uallo legione mouebat cladum principia, ac pallenti lætus in unda laxabat sedem uenturis portitor umbris. Stant primi, quos sanguineæ pendente uetabant ire notæ clipeo, defixique omine torpent. Juxta terribilis facies: miseranda jacebant corpora in amplexu, natusque in pectore patris imposita uulnus dextra letale tegebat. Effusæ lacrimæ, Mancinique inde reuersus fraterna sub morte dolor, tum triste mouebat augurium et similes defuncto in corpore uultus. Ocius erroris culpam deflendaque facta ductori pandunt atque arma uetantia pugnam. Ille ardens animi 'Ferte hæc' ait 'omnia Paulo. Namque illum, cui femineo stant corde timores, mouerit ista manus, quæ cæde imbuta nefanda, cum Furiæ expeterent pœnas, fortasse paterno signauit moriens sceleratum sanguine carmen.' Tum minitans propere discribit munera pugnæ, quaque feras sæuus gentes aciemque Nealces temperat, hac sese Marso cum milite cumque Samnitum opponit signis et Iapyge alumno. At campi medio (namque hac in parte uidebat stare ducem Libyæ) Seruilius obuia adire arma et Picentis Vmbrosque inferre jubetur. Cetera Paulus habet dextro certamina cornu. His super insidias contra Nomadumque uolucrem Scipiadæ datur ire manum, quæque arte dolisque scindent se turmæ, prædicit spargere bellum. Jamque propinquabant acies, agilique uirorum discursu mixtoque simul calefacta per ora cornipedum hinnitu et multum strepitantibus armis errabat cæcum turbata per agmina murmur. Sic, ubi prima mouent pelago certamina uenti, inclusam rabiem ac sparsuras astra procellas parturit unda freti fundoque emota minacis expirat per saxa sonos atque acta cauernis torquet anhelantem spumanti uertice pontum. Nec uero fati tam sæuo in turbine solum terrarum fuit ille labor. Discordia demens intrauit cælo superosque ad bella cœgit. Hinc Mauors, hinc Gradiuum comitatus Apollo et domitor tumidi pugnat maris, hinc Venus amens, hinc Vesta et captæ stimulatus cæde Sagunti Amphitryoniades, pariter ueneranda Cybebe Indigetesque dei Faunusque satorque Quirinus alternusque animæ mutato Castore Pollux. Contra cincta latus ferro Saturnia Juno et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis, ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon, multaque præterea diuorum turba minorum. Quorum ubi mole simul uenientum et gressibus alma intremuit tellus, pars impleuere propinquos diuisi montes, pars sedem nube sub alta ceperunt: uacuo descensum ad prœlia cælo. Tollitur immensus deserta ad sidera clamor, Phlegræis quantas effudit ad æthera uoces terrigena in campis exercitus, aut sator æui quanta Cyclopas noua fulmina uoce poposcit Juppiter, extructis uidit cum montibus ire magnanimos raptum cælestia regna Gigantas. Nec uero prima in tantis concursibus hasta ulla fuit: stridens nimbus certante furore telorum simul effusus, cupidæque cruoris hinc atque hinc animæ gemina cecidere procella. Ac prius insanus dextra quam ducitur ensis bellantum pars magna jacet. Super ipsa suorum corpora consistunt auidi calcantque gementis. Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu auertiue potest pubes, aut ordine pelli fixa suo Sarrana manus, quam uellere sede si cœptet Calpen impacto gurgite pontus. Amisere ictus spatium, nec morte peracta artatis cecidisse licet. Galea horrida flictu aduersæ ardescit galeæ, clipeusque fatiscit impulsu clipei, atque ensis contunditur ense. Pes pede, uirque uiro teritur, tellusque uideri sanguine operta nequit, cælumque et sidera pendens abstulit ingestis nox densa sub æthere telis. Quis astare loco dederat Fortuna secundo, contorum longo et proceræ cuspidis ictu, ceu primas agitent acies, certamina miscent. At, quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo, missilibus certant pugnas æquare priorum. Ultra clamor agit bellum, milesque cupiti Martis inops sæuis impellit uocibus hostem. Non ullum defit teli genus. Hi sude pugnas, hi pinu flagrante cient, hi pondere pili, at saxis fundaque alius jaculoque uolucri. Interdum stridens per nubila fertur harundo, interdumque ipsis metuenda phalarica muris. Speramusne, deæ, quarum mihi sacra coluntur, mortali totum hunc aperire in sæcula uoce posse diem? Tantumne datis confidere linguæ, ut Cannas uno ore sonem? Si gloria uobis nostra placet neque uos magnis auertitis ausis, huc omnis cantus Phœbumque uocate parentem. Uerum utinam posthac animo, Romane, secunda, quanto nunc aduersa, feras, sintque hactenus, oro, nec libeat temptare deis an Troja proles par bellum tolerare queat. Tuque anxia fati pone, precor, lacrimas et adora uulnera laudes perpetuas paritura tibi. Nam tempore, Roma, nullo major eris. Mox sic labere secundis ut sola cladum tuearis nomina fama. Jamque inter uarias Fortuna utrimque uirorum alternata uices incerto eluserat iras euentu, mediaque diu pendente per ambas spe gentis, paribus Mauors flagrabat in armis: mitia ceu uiridis agitant cum flamina culmos, necdum maturas impellit uentus aristas, huc atque huc it summa seges nutansque uicissim alterno lente motu incuruata nitescit. Tandem barbaricis perfractam uiribus acri dissipat incurrens aciem clamore Nealces. Laxati cunei, perque interualla citatus inrupit trepidis hostis. Tum turbine nigro sanguinis exundat torrens, nullumque sub una cuspide procumbit corpus. Dum uulnera tergo bellator timet Ausonius, per pectora sæuas exceptat mortes et leto dedecus arcet. Stabat cum primis mediæ certamine pugnæ aspera semper amans et par cuicumque periclo Scæuola, nec tanta uitam jam strage uolebat, sed dignum proauo letum et sub nomine mortem. Is postquam frangi res atque augescere uidit exitium, 'Breuis hoc uitæ, quodcumque relictum, extendamus;' Ait 'nam uirtus futtile nomen, ni decori sat sint pariendo tempora leti.' Dixit et in medios, qua dextera concita Poeni limitem agit, uasto conixus turbine fertur. Hic exultantem Caralim atque erepta uolentem induere excelso cæsi gestamina trunco ense subit, capuloque tenus ferrum impulit ira. Uoluitur ille ruens atque arua hostilia morsu adpetit et mortis premit in tellure dolores. Nec Gabaris Sicchæque uirum tenuere furentes concordi uirtute manus; Sed perdidit acer, dum stat, decisam Gabar inter prœlia dextram; At Siccha auxilium, magno turbante dolore, dum temere accelerat, calcato improuidus ense succidit ac nudæ sero uestigia plantæ damnauit dextraque jacet morientis amici. Tandem conuertit fatalia tela Nealcæ fulminei gliscens juuenis furor. Exilit ardens nomine tam claro stimulante ad præmia cædis. Tum silicem scopulo auulsum, quem montibus altis detulerat torrens, raptum contorquet in ora turbidus. Incusso crepuerunt pondere malæ, ablatusque uiro uultus: concreta cruento per nares cerebro sanies fluit, atraque manant orbibus elisis et trunca lumina fronte. Sternitur unanimo Marius succurrere Capro conatus metuensque uiro superesse cadenti. Lucis idem auspicium ac patrium et commune duobus paupertas: sacro juuenes Præneste creati miscuerant studia et juncta tellure serebant. Uelle ac nolle ambobus idem sociataque toto mens æuo ac paruis diues concordia rebus. Occubuere simul, uotisque ex omnibus unum id Fortuna dedit, junctam inter prœlia mortem. Arma fuere decus uictori bina Symætho. Sed longum tanto lætari munere casus haud licitum Poenis. Aderat terrore minaci Scipio conuersæ miseratus terga cohortis et cuncti fons Varro mali flauusque comarum Curio et a primo descendens consule Brutus. Atque his fulta uiris acies repararet ademptum mole noua campum, subito ni turbine Poenus agmina frenasset jam procurrentia ductor. Isque ut Varronem procul inter prœlia uidit et juxta sagulo circumuolitare rubenti lictorem, 'Nosco pompam atque insignia nosco. Flaminius modo talis' ait. Tum feruidus acrem ingentis clipei tonitru prænuntiat iram. Heu miser! Æquari potuisti funere Paulo, si tibi non ira superum tunc esset ademptum Hannibalis cecidisse manu. Quam sæpe querere, Varro, deis, quod Sidonium defugeris ensem! Nam, rapido subitam portans in morte salutem procursu incepta in sese discrimina uertit Scipio. Nec Poenum, quamquam est ereptus opimæ cædis honor, mutasse piget majore sub hoste prœlia et erepti Ticina ad flumina patris exigere oblato tandem certamine pœnas. Stabant educti diuersis orbis in oris, quantos non alias uidit concurrere tellus, Marte uiri dextraque pares, sed cetera ductor anteibat Latius, melior pietate fideque. Desiluere caua turbati ad prœlia nube, Mauors Scipiadæ metuens, Tritonia Poeno, aduentuque deum intrepidis ductoribus ambæ contremuere acies. Ater, qua pectora flectit Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore sibilaque horrificis torquet serpentibus ægis. Fulgent sanguinei, geminum uibrare cometem ut credas, oculi, summaque in casside largus undantis uoluit flammas ad sidera uertex. At Mauors, moto proturbans æra telo et clipeo campum inuoluens, Ætnæa Cyclopum munere fundentem loricam incendia gestat ac pulsat fulua consurgens æthera crista. Ductores pugnæ intenti, quantumque uicissim auderent, propius mensi, tamen arma ferentis sensere aduenisse deos et lætus uterque spectari superis addebant mentibus iras. Jamque ictu ualido libratam a pectore Poeni Pallas in oblicum dextra detorserat hastam, et Gradiuus, opem diuæ portare ferocis exemplo doctus, porgebat protinus ensem Ætnæum in pugnas juueni ac majora jubebat. Tum Virgo ignescens penitus uiolenta repente suffudit flammis ora atque obliqua retorquens lumina turbato superauit Gorgona uultu. Erexere omnes immania membra chelydri ægide commota, primique furoris ad ictus rettulit ipse pedem sensim a certamine Mauors. Hic dea conuulsam rapido conamine partem uicini montis scopulisque horrentia saxa in Martem furibunda jacit, longeque relatos expauit sonitus tremefacto litore Sason. At non hæc superum fallebant prœlia regem. Demittit propere succinctam nubibus Irim quæ nimios frenet motus, ac talia fatur: 'I, dea, et Œnotris uelox adlabere terris germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras nec speret fixas Parcarum uertere leges. Dic etiam: "Ni desistis (nam uirus et æstus flammiferæ noui mentis) nec colligis iram, ægide præcellant quantum horrida fulmina nosces."' Quæ postquam accepit dubitans Tritonia uirgo nec sat certa diu, patriis an cederet armis, 'Absistemus' ait 'campo. Sed Pallade pulsa num fata auertet? Cæloque arcebit ab alto cernere Gargani feruentia cædibus arua?' Hæc effata caua Poenum in certamina nube sublatum diuersa tulit terrasque reliquit. At Gradiuus atrox remeantis in æthera diuæ abscessu reuocat mentes fusosque per æquor ipse manu magna nebulam circumdatus acri restituit pugnæ. Conuertunt signa nouamque instaurant Itali uersa formidine cædem. Cum uentis positus custos, cui flamina carcer imperio compressa tenet cælumque ruentes Eurique et Boreæ parent Corique Notique, Junonis precibus promissa haud parua ferentis regnantem Ætolis Vulturnum in prœlia campis effrenat. Placet hic iræ exitiabilis ultor. Qui, se postquam Ætnæ mersit candente barathro concepitque ignes et flammea protulit ora, euolat horrendo stridore ac Daunia regna perflat agens cæcam glomerato puluere nubem. Eripuere oculos auræ uocemque manusque. Uertice harenoso candentis, flebile dictu, torquet in ora globos Italum et bellare maniplis jussa lætatur rabie. Tum mole ruinæ sternuntur tellure et miles et arma tubæque, atque omnis retro flatu occursante refertur lancea et in tergum Rutulis cadit inritus ictus. Atque idem flatus Poenorum tela secundant, et uelut ammento contorta hastilia turbo adiuuat ac Tyrias impellit stridulus hastas. Tum denso fauces præclusus puluere miles ignauam mortem compresso mæret hiatu. Ipse caput flauum caligine conditus atra Vulturnus multaque comam perfusus harena nunc uersos agit a tergo stridentibus alis, nunc mediam in frontem ueniens clamante procella obuius arma quatit patuloque insibilat ore. Interdum intentos pugnæ et jam jamque ferentis hostili jugulo ferrum conamine et ictu auertit dextramque ipso de uulnere uellit. Nec satis Ausonias passim fœdare cohortes: in Martem uomit immixtas mugitibus auras bisque dei summas uibrauit turbine cristas. Quæ dum Romuleis exercet prœlia turmis Æolius furor et Martem succendit in iras, adfatur Virgo, socia Junone, parentem: 'Quantos Gradiuus fluctus in Punica castra, respice, agit quantisque furens se cædibus implet! Nunc, quæso, terris descendere non placet Irim? Quamquam ego non Teucros (nostro cum pignore regnet Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim) non Teucros delere aderam, sed lumen alumnæ Hannibalem Libyæ pelli florentibus annis uita atque extingui primordia tanta negabam.' Excipit hic Juno longique laboris ab ira 'Immo,' ait 'ut noscant gentes, immania quantum regna Jovis ualeant cunctisque potentia quantum antistet, conjunx, superis tua, disice telo flagranti (nil oramus) Carthaginis arces Sidoniamque aciem uasto telluris hiatu Tartareis immerge uadis aut obrue ponto.' Contra quæ miti respondet Juppiter ore: 'Certatis fatis et spes extenditis ægras. Ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas, contundet Tyrios juuenis ac nomina gentis induet et Libycam feret in Capitolia laurum. At, cui tu, conjunx, cui das animosque decusque, (fata cano) auertet populis Laurentibus arma. Nec longe cladis metæ. Uenit hora diesque, qua nullas umquam transisse optauerit Alpes.' Sic ait atque Irim propere demittit Olympo quæ reuocet Martem jubeatque abscedere pugna. Nec uetitis luctatus abit Gradiuus in altas cum fremitu nubes, quamquam lituique tubæque uulneraque et sanguis et clamor et arma juuarent. Vt patuit liber superum certamine tandem laxatusque deo campus, ruit æquore ab imo Poenus quo sensim cælestia fugerat arma, magna uoce trahens equitemque uirosque feræque turrigeræ molem tormentorumque labores. Atque ubi turbantem leuioris ense cateruas agnouit juuenem, scintillauitque cruentis ira genis, 'Quænam Furiæ quisue egit in hostem, en, Minuci, deus, ut rursus te credere nobis auderes?' Inquit 'genitor tibi natus ab armis ille meis ubi nunc Fabius? Semel, improbe, nostras sit satis euasisse manus.' Atque inde superbis hasta comes dictis murali turbine pectus transforat et uoces uenturas occupat ictu. Nec ferro sæuire sat est. Appellitur atra mole fera, et monstris componitur Itala pubes. Nam præuectus equo moderantem cuspide Lucas Maurum in bella boues stimulis majoribus ire ac raptare jubet Libycarum armenta ferarum. Immane stridens agitur crebroque coacta uulnere bellatrix properos fert belua gressus. Liuenti dorso turris flammaque uirisque et jaculis armata sedet. Procul aspera grando saxorum super arma ruit, passimque uolanti celsus telorum fundit Libys aggere nimbum. Stat niueis longum stipata per agmina uallum dentibus, atque ebori præfixa comminus hasta fulget ab incuruo derecta cacumine cuspis. Hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma exigit Vfentis sceleratum belua dentem clamantemque ferens calcata per agmina portat. Nec leuius Tadio letum: qua tegmine thorax multiplicis lini claudit latus, improba sensim corpore non læso penetrarunt spicula dentis et sublime uirum clipeo resonante tulerunt. Haud excussa noui uirtus terrore pericli: utitur ad laudem casu geminumque citato uicinus fronti lumen transuerberat ense. Extimulata graui sese fera tollit ad auras uulnere et erectis excussam cruribus alte pone jacit uoluens reflexo pondere turrim. Arma uirique simul spoliataque belua uisu sternuntur subita, miserandum, mixta ruina. Spargi flagrantis contra bellantia monstra Dardanius tædas ductor jubet et facis atræ, quos fera circumfert, compleri sulphure muros. Nec jusso mora. Collectis fumantia lucent terga elephantorum flammis, raptusque sonoro ignis edax uento per propugnacula fertur. Non aliter, Pindo Rhodopeue incendia pastor cum jacit, et siluis spatiatur feruida pestis, frondosi ignescunt scopuli, subitoque per alta conlucet juga dissultans Vulcanius ardor. It fera candenti torrente bitumine corpus amens et laxo diducit limite turmas. Nec cuiquam uirtus propiora capessere bella: longinquis audent jaculis et harundinis ictu. Uritur impatiens et magni corporis æstu huc atque huc jactas accendit belua flammas, donec uicini tandem se fluminis undis præcipitem dedit et tenui decepta liquore stagnantis per plana uadi tulit incita longis extantem ripis flammam. Tum denique sese gurgitis immersit molem capiente profundo. At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis igne calet, circumfusi Rhœteia pubes nunc jaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo eminus incessunt, ut qui castella per altos oppugnat munita locos atque adsidet arces. Ausus digna uiro, fortuna digna secunda, extulerat dextram atque aduersum comminus ensem Mincius infelix ausi, sed stridula anhelum feruorem effundens monstri manus abstulit acri implicitum nexu diroque ligamine torsit et superas alte miserum jaculata per auras telluri elisis adflixit, flebile, membris. Has inter clades uiso Varrone sub armis increpitans Paulus 'Quin imus comminus' inquit 'ductori Tyrio, quem uinctum colla catenis staturum ante tuos currus promisimus urbi? Heu patria, heu plebes scelerata et praua fauoris! Haud umquam expedies tam dura sorte malorum, quem tibi non nasci fuerit per uota petendum, Varronem Hannibalemne, magis.' Dum talia Paulus, urget præcipitis Libys atque in terga ruentum ante oculos cunctas ductoris concitat hastas. Pulsatur galea et quatiuntur consulis arma. Acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostis. Tum uero excussus mentem, in certamina Paulo auia diducto, conuertit Varro manuque cornipedem inflectens 'Das,' inquit 'patria, pœnas, quæ Fabio incolumi Varronem ad bella uocasti. Quænam autem mentis uel quæ discordia fati Parcarumque latens fraus est? Abrumpere cuncta jamdudum cum luce libet. Sed comprimit ensem nescio qui deus. At quæ me ad grauiora reseruat! Uiuamne? Et fractos sparsosque cruore meorum hos referam populo fasces atque ora per urbes iratas spectanda dabo et, quo sæuius ipse Hannibal haud poscat, fugiam et te, Roma, uidebo?' Plura indignantem telis propioribus hostes egere, et sonipes rapuit laxatus habenas.
Paulus, ut aduersam uidet increbrescere pugnam, ceu fera, quæ telis circumcingentibus ultro adsilit in ferrum et per uulnera colligit hostem, in medios fert arma globos seseque periclis ingerit atque omni letum molitur ab ense. Increpat horrendum: 'Perstate et fortiter, oro, pectoribus ferrum accipite ac sine uulnere terga ad manis deferte, uiri. Nisi gloria mortis, nil superest. Idem sedes adeuntibus imas hic uobis dux Paulus erit.' Uelocius inde Hæmonio Borea pennaque citatior ibat quæ redit in pugnas fugientis harundine Parthi, atque ubi certamen primi ciet immemor æui plenus Gradiuo mentem Cato, fertur in hostis ac juuenem, quem Vasco leuis, quem spicula densus Cantaber urgebat, letalibus eripit armis. Abscessere retro pauidique in terga relatos abduxere gradus: ut, lætus ualle remota cum capream uenator agit fessamque propinquo insequitur cursu et sperat jam tangere dextra, si ferus aduerso subitum se protulit antro et stetit ante oculos frendens leo: deserit una et color et sanguis et tela minora periclo, nec jam speratæ cura est in pectore prædæ. Nunc in restantis mucronem comminus urget, nunc trepidos ac terga mala formidine uersos adsequitur telis. Furere ac decorare labores et sæuire juuat. Cadit ingens nominis expers uni turba uiro, atque, alter si detur in armis Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannæ. Tandem inclinato cornu sine more ruebat prima acies, non parca fugæ. Labienus et Ocres sternuntur leto atque Opiter quos Setia colle uitifero, celsis Labienum Cingula saxa miserunt muris. Junxit fera tempora leti Sidonius non consimili discrimine miles: nam Labienus obit penetrante per ilia corno, fratres, hic umero, cecidere, hic poplite, cæsis. Oppetis et Tyrio super inguina fixe ueruto Mæcenas, cui Mæonia uenerabile terra et sceptris olim celebratum nomen Etruscis. Per medios agitur, proiecto lucis amore Hannibalem lustrans, Paulus. Sors una uidetur aspera, si occumbat ductore superstite Poeno. Quam metuens molem (neque enim certamine sumpto tempestas tanta et rabies impune fuisset) in faciem pauidi Juno conuersa Metelli 'Quid uanos,' inquit 'Latio spes unica consul, incassumque moues fato renuente furores? Si superest Paulus, restant Æneia regna; Sin secus, Ausoniam tecum trahis. Ire tumentem tu contra juuenem et caput hoc abscidere rebus turbatis, o Paule, paras? Nunc Hannibal ipsi (tam lætus bello est) ausit certare Tonanti. Et jam conuersis (uidi nam flectere) habenis euasit Varro ac sese ad meliora reseruat. Sit spatium fatis, et, dum datur, eripe leto hanc nostris majorem animam: mox bella capesses.' Ad quæ suspirans ductor: 'Mortemne sub armis cur poscam, causa ista parum est, quod talia nostræ pertulerunt aures suadentem monstra Metellum? I, demens, i, carpe fugam. Non hostica tela excipias tergo, superos precor. Integer, oro, intactusque abeas atque intres mœnia Romæ cum Varrone simul. Talin', pauidissime, dignum me uita pulchraque indignum morte putasti? Quippe sinit Poenus, qui nunc contraria bella ipsi ferre Jovi ualeat. Pro degener altæ uirtutis patrum! Quando certamen inire, cuiue uirum mallem memet componere, quam qui et uictus dabit et uictor per sæcula nomen?' Talibus increpitat mediosque aufertur in hostis ac retro cursum tendentem ad crebra suorum agmina et in densis furantem membra maniplis per conferta uirum et stipata umbonibus arma consequitur melior planta atque obtruncat Acherram, ut canis occultos agitat cum Belgicus apros erroresque feræ sollers per deuia mersa nare legit tacitoque premens uestigia rostro lustrat inaccessos uenantum indagine saltus nec sistit, nisi conceptum sectatus odorem deprendit spissis arcana cubilia dumis. At conjunx Jovis, ut Paulum depellere dictis nequiquam fuit et consul non desinit iræ, in faciem Mauri rursus mutata Gelestæ auocat ignarum sæuo a certamine Poenum: 'Huc tela, huc' inquit 'dextram implorantibus adfer, o decus æternum Carthaginis. Horrida juxta stagnantis consul molitur prœlia ripas, et laus haud alio major datur hoste perempto.' Hæc ait et juuenem diuersa ad prœlia raptat. Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem— Cristæ nomen erat. Bis terni juncta ferebant arma senem circa nati; Pauperque penatum (sed domus haud obscura Tuder, notusque per Vmbros bellator populos) factis et cæde docebat natorum armigeram pugnas tractare cohortem. Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro, postquam hominum satiata nece est, prostrauerat ictu innumero cum turre feram facibusque secutis ardentem monstri spectabat læta ruinam, cum subitus galeæ fulgor conoque coruscæ majore intremuere jubæ. Nec tarda senectus (agnouit nam luce uirum): rapit agmine natos sæua parens ultro in certamina et addere passim tela jubet nec manantis ex ore feroci aut quæ flagrarent galea exhorrescere flammas. Armiger haud aliter magni Jovis, anxia nido cum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus, obuersam spectans ora ad Phæthontia prolem, explorat dubios Phœbea lampade natos. Jamque suis daret ut pugnæ documenta uocantis et medias hasta uelox præteruolat auras. Hæsit multiplici non alte cuspis in auro ac senium inualido dependens prodidit ictu. Cui Poenus: 'Quinam ad cassos furor impulit ictus exanguem senio dextram? Uix prima momordit tegmina Callaici cornus tremebunda metalli. En, reddo tua tela tibi: memorabilis ista a nobis melius discet bellare juuentus.' Sic propria miseri transfigit pectora corno. At contra, horrendum, bis terna spicula dextra torta uolant, paribusque ruunt conatibus hastæ: haud secus ac Libyca fetam tellure leænam uenator premit obsesso cum Maurus in antro, inuadunt rabidi jam dudum et inania temptant nondum sat firmo catuli certamina dente. Consumit clipeo tela et collectus in arma sustinet urgentis crepitantibus ictibus hastas Sidonius ductor, nec jam per uulnera credit aut per tot cædes actum satis, iraque anhelat, ni leto det cuncta uirum jungatque parenti corpora et excidat miseros cum stirpe penatis. Tunc Abarim adfatur (namque una hic armiger ira flammabat Martem atque omnis comes ibat in actus): 'Suppedita mihi tela. Uadis liuentis Auerni demitti globus ille cupit, qui nostra lacessit tegmina: jam stultæ fructus pietatis habebit.' Hæc fatus jaculo Lucam, qui maximus æui, transadigit: pressa juuenis cum cuspide labens arma super fratrum resupino concidit ore. Mortiferum inde manu properantem uellere ferrum pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare. Tum Vesulum calido lapsantem in sanguine fratrum ense metit rapido plenamque (heu barbara uirtus!) Abscisi galeam capitis, ceu missile telum, conuersis in terga jacit. Telesinus, ad ossa inliso saxo, qua spina interstruit artus, occumbit, fratrisque uidet labentia membra Quercentis, quem funda procul per inane uoluta sopierat, dum supremam Telesinus in auras exhalat lucem et dubitantia lumina condit. At fessus mærore simul cursuque metuque et tamen haud iræ uacuus non certa per æquor interdum insistens Perusinus membra ferebat. Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis armiger obtulerat monstri, super inguina fixam, obtruncat quercuque premit uiolentus obusta. Temptarat precibus sæuum lenire furorem, sed Stygius primos impleuit feruor hiatus, et pulmone tenus demisit anhelitus ignem. Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Vmbro clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa æsculus aut proauis ab origine cognita quercus cum fumat percussa Jovi, sacrosque per æuum ætherio ramos populantur sulphure flammæ, donec uicta deo late procumbit et omnem conlabens operit spatioso stipite prolem. Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor molitur, Paulus, numerosa cæde futuram ultus jam mortem, ceu uictor bella gerebat. Inter mille uiros jacet ingens Phorcys ab antris Herculeæ Calpes, cælatus Gorgone parmam, unde genus tristique deæ manabat origo. Hunc obiectantem sese atque antiqua tumentem nomina saxificæ monstrosa e stirpe Medusæ, dum læuum petit incumbens uiolentius inguen, detrahit excelsi correptum uertice coni, adflictumque premens, tergo qua balteus imo sinuatur coxæque sedet munimen utrique, conjecto fodit ense super: uomit ille calentem sanguinis effundens per hiantia uiscera riuum et subit Ætolos Atlanticus accola campos. Has inter strages rapido terrore coorti inuadunt terga atque auerso turbine miscent bella inopina uiri, Tyrius quos fallere doctos hanc ipsam pugnæ rector formarat ad artem, succinctique dolis, fugerent ceu Punica castra, dediderant dextras. Tum totis mentibus actam in cædes aciem pone atque in terga ruentes præcipitant. Non hasta uiro, non deficit ensis: e strage est ferrum atque euulsa cadauere tela. Raptum Galba procul (neque enim uirtutis amorem aduersa exemisse ualent) ut uidit ab hoste auferri signum, conixus corpore toto uictorem adsequitur letalique occupat ictu. Ac dum comprensam cæso de corpore prædam auellit, tardeque manus moribunda remittit, transfixus gladio propere accurrentis Amorgi occidit, immoriens magnis non prosperus ausis. Hæc inter, ueluti nondum satiasset Enyo iras sæua truces, sublatum puluere campum Vulturnus rotat et candentis torquet harenas. Jamque reluctantis stridens immane procella per longum tulit ad campi suprema cauisque adflictos ripis tumidum demersit in amnem. Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus æui seruabat tacito, non felix Curio, leto. Namque, furens animi dum consternata moratur agmina et oppositu membrorum sistere certat, in præceps magna propulsus mole ruentum turbatis hauritur aquis fundoque uolutus Hadriaca jacuit sine nomine mortis harena. Ingens ferre mala et Fortunæ subdere colla nescius, aduersa fronte incurrebat in arma uincentum consul: pereundi Martius ardor atque animos jam sola dabat fiducia mortis, cum Viriathus agens telis, regnator Hiberæ magnanimus terræ, juxta atque ante ora furentis obtruncat Pauli fessum certaminis hostem. Heu dolor, heu lacrimæ! Seruilius, optima belli, post Paulum belli pars optima, corruit ictu barbarico magnamque cadens leto addidit uno inuidiam Cannis. Tristem non pertulit iram consul et, insani quamquam contraria uenti exarmat uis atque obtendit puluere lucem, squalentem rumpens ingestæ toruus harenæ ingreditur nimbum ac Viriathum moris Hiberi carmina pulsata fundentem barbara cætra inuadit læuæque fodit uitalia mammæ. Hic fuit extremus cædum labor. Addere bello haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est uti, Roma, tibi posthac ad prœlia Paulo. Saxum ingens, uasto libratum pondere, cæca uenit in ora manu et perfractæ cassidis æra ossibus infodiens compleuit sanguine uultus. Inde pedem referens, labentia membra propinquo imposuit scopulo atque, undanti uulnere anhelans, sedit terribilis clipeum super ore cruento: immanis ceu, depulsis leuioribus hastis, accepit leo cum tandem per pectora ferrum, stat teli patiens media tremebundus harena ac, manante jubis rictuque et naribus unda sanguinis, interdum languentia murmura torquens, effundit patulo spumantem ex ore cruorem. Tum uero incumbunt Libyes, super ipse citato ductor equo, qua flatus agit, qua peruius ensis, qua sonipes, qua belligero fera belua dente. Obrutus hic telis ferri per corpora Piso rectorem ut uidit Libyæ, conixus in hastam ilia cornipedis subrecta cuspide transit conlapsoque super nequiquam incumbere cœptat, cum Poenus, propere collecto corpore, quamquam cernuus inflexo sonipes effuderat armo: 'Vmbræne Ausoniæ rediuiua bella retractant post obitum dextra nec in ipsa morte quiescunt?' Sic ait atque ægrum cœptanti attollere corpus arduus insurgens totum permiscuit ensem. Ecce, Cydonea uiolatus harundine plantam, Lentulus effusis campum linquebat habenis, cum uidet in scopulo rorantem saxa cruore toruoque obtutu labentem in Tartara Paulum. Mens abiit, puduitque fugæ. Tum uisa cremari Roma uiro, tunc ad portas jam stare cruentus Hannibal; Ætoli tum primum ante ora fuere sorbentes Latium campi. 'Quid deinde relictum crastina cur Tyrios lux non deducat ad urbem, deseris in tantis puppim si, Paule, procellis? Testor cælicolas,' inquit 'ni damna gubernas crudelis belli uiuisque in turbine tanto inuitus, plus, Paule, (dolor uerba aspera dictat) plus Varrone noces. Cape, quæso, hunc, unica rerum fessarum spes, cornipedem. Languentia membra ipse leuabo umeris et dorso tuta locabo.' Hæc inter, lacero manantem ex ore cruorem ejectans, consul: 'Macte o uirtute paterna! Nec uero spes angustæ, cum talia restent pectora Romuleo regno. Calcaribus aufer, qua uulnus permittit, ecum atque hinc ocius urbis claudantur portæ (ruet hæc ad mœnia pestis) dic, oro: rerum Fabio tradantur habenæ. Nostris pugnauit monitis furor. Amplius acta quid superest uita, nisi cæcæ ostendere plebi Paulum scire mori? Feror an consumptus in urbem uulneribus? Quantine emptum uelit Hannibal, ut nos uertentis terga aspiciat? Nec talia Paulo pectora, nec manis tam parua intramus imago. Ille ego—sed uano quid enim te demoror æger, Lentule, conquestu? Perge atque hinc cuspide fessum erige quadrupedem propere.' Tum Lentulus urbem magna ferens mandata petit. Nec Paulus inultum quod superest de luce sinit: ceu uulnere tigris letifero cedens tandem proiectaque corpus luctatur morti et languentem pandit hiatum in uanos morsus, nec sufficientibus iræ ictibus extrema lambit uenabula lingua. Jamque coruscanti telum propiusque ferenti gressum exultantem et securo cædis Jertæ non expectatum surgens defixerat ensem Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa exoptans animam certantem ponere dextra. Sed uicere uirum cœuntibus undique telis et Nomas et Garamas et Celtæ et Maurus et Astur. Hic finis Paulo. Jacet altum pectus et ingens dextera, quem, soli si bella agitanda darentur, æquares forsan Fabio. Mors additur urbi pulchra decus misitque uiri inter sidera nomen. Postquam spes Italum mentesque in consule lapsæ, ceu truncus capitis, sæuis exercitus armis sternitur, et uictrix toto fremit Africa campo. Hic Picentum acies, hic Vmber Martius, illic Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma. Passim signa jacent, quæ Samnis belliger, et quæ Sarrastes populi Marsæque tulere cohortes. Transfixi clipei galeæque et inutile ferrum fractaque conflictu parmarum tegmina et ore cornipedum derepta fero spumantia frena. Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas ejectat redditque furens sua corpora ripis. Sic Lagea ratis, uasto uelut insula ponto conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus, naufragium spargens operit freta: jamque per undas et transtra et mali laceroque aplustria uelo ac miseri fluitant reuomentes æquora nautæ. At Poenus, per longa diem certamina sæuis cædibus emensus, postquam eripuere furori insignem tenebræ lucem, tum denique Martem dimisit tandemque suis in cæde pepercit. Sed mens inuigilat curis noctisque quietem ferre nequit. Stimulat dona inter tanta deorum optatas nondum portas intrasse Quirini. Proxima lux placet. Hinc strictos ferre ocius enses, dum feruet cruor et perfusæ cæde cohortes, destinat ac jam claustra manu, jam mœnia flamma occupat et jungit Tarpeia incendia Cannis. Quo turbata uiri conjunx Saturnia cœpto irarumque Jovis Latiique haud inscia fati, incautum ardorem atque auidas ad futtile uotum spes juuenis frenare parat. Ciet inde quietis regnantem tenebris Somnum, quo sæpe ministro edomita inuiti componit lumina fratris, atque huic adridens 'Non te majoribus' inquit 'ausis, diue, uoco nec posco ut mollibus alis des uictum mihi, Somne, Jovem. Non mille premendi sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos Inachiæ multa superandus nocte juuencæ. Ductori, precor, immittas noua somnia Poeno, ne Romam et uetitos cupiat nunc uisere muros, quos intrare dabit numquam regnator Olympi.' Imperium celer exequitur curuoque uolucris per tenebras portat medicata papauera cornu. Ast ubi per tacitum adlapsus tentoria prima Barcæi petiit juuenis, quatit inde soporas deuexo capiti pennas oculisque quietem inrorat, tangens Lethæa tempora uirga. Exercent rabidam truculenta insomnia mentem. Jamque uidebatur multo sibi milite Thybrim cingere et insultans astare ad mœnia Romæ. Ipse refulgebat Tarpeiæ culmine rupis elata torquens flagrantia fulmina dextra Juppiter, et lati fumabant sulphure campi, ac gelidis Anien trepidabat cærulus undis, et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum uibrabant ignes. Tunc uox effusa per auras: 'Sat magna, o juuenis, prensa est tibi gloria Cannis. Siste gradum: nec enim sacris inrumpere muris, Poene, magis dabitur, nostrum quam scindere cælum.' Attonitum uisis majoraque bella pauentem post confecta Sopor Junonia jussa relinquit, nec lux terribili purgauit imagine mentem. Quos inter motus somni uanosque tumultus dedita per noctem reliquo cum milite castra nuntiat et prædam pleno trahit agmine Mago. Huic ductor lætas Tarpeio uertice mensas spondenti, cum quinta diem nox orbe tulisset, celatis superum monitis clausoque pauore, uulnera et exhaustas sæuo certamine uires ac nimium lætis excusat fidere rebus. Tum spe deiectus juuenis, ceu uertere ab ipsis terga juberetur muris ac signa referre, 'Tanta mole' inquit 'non Roma, ut credidit ipsa, sed Varro est uictus. Quænam tam prospera Martis munera destituis fato patriamque moraris! Mecum exultet eques: juro hoc caput, accipe muros Iliacos portasque tibi sine Marte patentis.' Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri, jam Latius sese Canusina in mœnia miles colligere et profugos uicino cingere uallo cœperat. Heu rebus facies inhonora sinistris! Non aquilæ, non signa uiris, non consulis altum imperium, non subnixæ lictore secures. Trunca atque ægra metu, ceu magna elisa ruina, corpora debilibus nituntur sistere membris. Clamor sæpe repens et sæpe silentia fixis in tellurem oculis: nudæ plerisque sinistræ detrito clipeo, desunt pugnacibus enses, saucius omnis eques: galeis carpsere superbum cristarum decus et damnarunt Martis honores. At multa thorax perfossus cuspide, et hærens loricæ interdum Maurusia pendet harundo. Interdum mæsto socios clamore requirunt. Hic Galba, hic Piso et leto non dignus inerti Curio deflentur, grauis illic Scæuola bello. Hos passim, at Pauli pariter ceu dira parentis fata gemunt: ut uerba mali prænuntia numquam cessarit canere et Varronis sistere mentem, utque diem hunc totiens nequiquam auerterit urbi, atque idem quantus dextra. Sed cura futuri quos premit, aut fossas instant præducere muris aut portarum aditus, ut rerum est copia, firmant, quaque patet campus planis ingressibus hostis, ceruorum ambustis imitantur cornua ramis, et stilus occulitur, cæcum in uestigia telum. Ecce, super clades et non medicabile uulnus, reliquias belli atque imperdita corpora Poenis impia formido ac major jactabat Erinys. Trans æquor Tyrios enses atque arma parabant Punica et Hannibalem mutato euadere cælo. Dux erat exilio non lætus Marte Metellus, sed stirpe haud parui cognominis. Is mala bello pectora degeneremque manum ad deformia agebat consulta atque alio positas spectabat in orbe, quis sese occulerent, terras, quo nomina nulla Poenorum aut patriæ penetraret fama relictæ. Quæ postquam accepit flammata Scipio mente, quantus Sidonium contra fera prœlia miscens ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant cœpta uiri, ruptis foribus sese arduus infert. Tum quatiens strictum cum uoce ante ora pauentum mucronem: 'Tarpeia, pater, qui templa secundam incolis a cælo sedem, et Saturnia, nondum Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus ægide Gorgoneos uirgo succincta furores, Indigetesque dei, sponte en per numina uestra perque caput, nullo leuius mihi numine, patris magnanimi juro: numquam Lauinia regna linquam nec linqui patiar, dum uita manebit. Ocius en testare deos, si mœnia tædis flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle, ausurum in terras gressus. Ni talia sancis, quem tremis et cujus somnos formidine rumpis, Hannibal hic armatus adest. Moriere, nec ullo Poenorum melior parietur gloria cæso.' His excussa incepta minis. Jamque ordine jusso obstringunt animas patriæ dictataque jurant sacramenta deis et purgant pectora culpa. Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur, lustrabat campos et sæuæ tristia dextræ facta recensebat pertractans uulnera uisu Hannibal et magna circumstipante caterua dulcia præbebat trucibus spectacula Poenis. Quas strages inter, confossus pectora telis seminecem extremo uitam exhalabat in auras murmure deficiens jam Clœlius oraque nisu languida uix ægro et dubia ceruice leuabat. Agnouit sonipes, arrectisque auribus acrem hinnitum effundens sternit tellure Bagesum, quem tum captiuo portabat in agmina dorso. Hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui stante cruore soli et tumulata cadauera cæde euolat ac domini consistit ad ora jacentis. Inde inclinatus colla et submissus in armos de more inflexis præbebat scandere terga cruribus ac proprio quodam trepidabat amore. Milite non illo quisquam felicius acri insultarat equo, uel si resupina citato proiectus dorso ferretur membra, uel idem si nudo staret tergo, dum rapta uolucris transigeret cursu sonipes certamina campi. At Libys humanos æquantem pectore sensus haud parce miratus ecum, quinam ille sinistræ depugnet morti juuenis, nomenque decusque erogitat letique simul compendia donat. Hic Cinna (ad Tyrios namque is sua uerterat arma credulus aduersis, et tum comes ibat ouanti) 'Auribus huic,' inquit 'ductor fortissime, origo est non indigna tuis. Quondam sub regibus illa, quæ Libycos renuit frenos, sub regibus olim Roma fuit. Sed enim, solium indignata Superbi ut sceptra exegit, confestim ingentia bella Clusina uenere domo. Si Porsena fando auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra, ille ope Mæonia et populo succinctus Etrusco certabat pulsos per bella reponere reges. Multa adeo nequiquam ausi, pressitque tyrannus Janiculum incumbens urbi. Mox pace probata compressere odia, et positum cum fœdere bellum, obsidibusque obstricta fides. Mansuescere corda nescia, pro superi! Et nil non immite parata gens Italum pro laude pati: bis Clœlia senos nondum complerat primæui corporis annos, una puellarum Laurentum et pignora pacis inter uirgineas regi tramissa cateruas. Facta uirum sileo. Rege hæc et fœdere et annis et fluuio spretis mirantem interrita Thybrim tranauit, frangens undam puerilibus ulnis. Cui si mutasset sexum natura, reuerti forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras, Porsena. Sed juueni, ne sim tibi longior, hinc est et genus et clara memorandum uirgine nomen.' Talia dum pandit, uicinus parte sinistra per subitum erumpit clamor. Permixta ruina inter et arma uirum et lacerata cadauera Pauli eruerant corpus media de strage jacentum. Heu quis erat! Quam non similis modo Punica telis agmina turbanti, uel cum Taulantia regna uertit, et Illyrico sunt addita uincla tyranno! Puluere canities atro arentique cruore squalebat barba, et perfracti turbine dentes muralis saxi, tum toto corpore uulnus. Quæ postquam aspexit, geminatus gaudia ductor Sidonius 'Fuge, Varro,' inquit 'fuge, Varro, superstes, dum jaceat Paulus. Patribus Fabioque sedenti et populo consul totas edissere Cannas. Concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est, concedam tibi, Varro, fugam. At, cui fortia et hoste me digna haud paruo caluerunt corda uigore, funere supremo et tumuli decoretur honore. Quantus, Paule, jaces! Qui tot mihi milibus unus major lætitiæ causa es. Cum fata uocabunt, tale precor nobis salua Carthagine letum.' Hæc ait et socium mandari corpora terræ, postera cum thalamis Aurora rubebit apertis, imperat armorumque jubet consurgere aceruos, arsuros, Gradiue, tibi. Tum munera jussa, defessi quamquam, accelerant sparsoque propinquos agmine prosternunt lucos: sonat icta bipenni frondosis silua atra jugis. Hinc ornus et albæ populus alta comæ, ualidis accisa lacertis, scinditur, hinc ilex proauorum condita sæclo. Deuoluunt quercus et amantem litora pinum ac, ferale decus, mæstas ad busta cupressos. Funereas tum deinde pyras certamine texunt, officium infelix et munus inane peremptis, donec anhelantis stagna in Tartessia Phœbus mersit equos, fugiensque polo Titania cæcam orbita nigranti traxit caligine noctem. Post, ubi fulserunt primis Phæthontia frena ignibus atque sui terris rediere colores, supponunt flammam et manantia corpora tabo hostili tellure cremant. Subit horrida mentem formido incerti casus, tacitusque pererrat intima corda pauor, si fors ita Martis iniqui mox ferat, hac ipsis inimica sede jacendum. At tibi, Bellipotens, sacrum, constructus aceruo ingenti mons armorum surgebat ad astra. Ipse, manu celsam pinum flammaque comantem attollens, ductor Gradiuum in uota ciebat: 'Primitias pugnæ et læti libamina belli Hannibal Ausonio cremat hæc de nomine uictor, et tibi, Mars genitor, uotorum haud surde meorum, arma electa dicat spirantum turba uirorum.' Tum face conjecta populatur feruidus ignis flagrantem molem, et rupta caligine in auras actus apex claro perfundit lumine campos. Hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo ibat et hostilis leti jactabat honorem. Sublimem eduxere pyram mollisque uirenti stramine composuere toros. Superaddita dona, funereum decus: expertis inuisus et ensis et clipeus, terrorque modo atque insigne superbum tum laceri fasces, captæque in Marte secures. Non conjunx natiue aderant, non juncta propinquo sanguine turba uirum, aut celsis de more feretris præcedens prisca exequias decorabat imago omnibus exuuiis nudo, jamque Hannibal unus sat decoris laudator erat: fulgentia pingui murice suspirans inicit uelamina et auro intextam chlamydem ac supremo adfatur honore: 'I, decus Ausoniæ, quo fas est ire superbas uirtute et factis animas. Tibi gloria leto jam parta insigni. Nostros Fortuna labores uersat adhuc casusque jubet nescire futuros.' Hæc Libys, atque repens crepitantibus undique flammis ætherias anima exultans euasit in auras. Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat, jam maria ac terras, primamque intrauerat urbem. Diffidunt muris: solam pauitantibus arcem sperauisse sat est. Nec enim superesse juuentam, ac stare Ausoniæ uacuum sine corpore nomen, quodque adeo nondum portis inruperit hostis, contemptu cessare putant. Jam tecta cremari, ac delubra rapi cædesque ante ora nefandæ natorum septemque arces fumare uidentur. Lux una euersas bis centum in strage curulis, ac juuenum bis tricenis orbata gemebat milibus exhaustæ nutantia mœnia Romæ, atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi, nec socium numero pariter leuiore perempto. Sed uero sed enim reliqui pia turba senatus munera sortito inuadunt. Celer omnia lustrans clamitat attonitis Fabius: 'Non ulla relicta est, credite, cunctandi ratio. Adproperemus, ut hostis nequiquam armatos ausit succedere muros. Dura inter pauidos alitur fortuna sedendo, et gliscunt aduersa metu. Ite ocius, arma deripite, o pubes, templis. Uos atria raptim nudate et clipeos in bella refigite captos. Sat patriæ sumus, e numero si ad prœlia nostro nil minuit pauor. In patulis illa horrida campis sit metuenda lues, muros haud fregerit umquam exultare leuis nudato corpore Maurus.' Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes, Varronem aduentare uagus per mœnia rumor spargit et occulto perfundit pectora motu: haud secus ac, fractæ rector si forte carinæ litoribus solus uacuis ex æquore sospes adnatet, incerti trepidant, tendantne negentne jactato dextras, ipsamque odere salutem unius amissa superantis puppe magistri. Quam restare uiro labem, qui accedere portis audeat ac dirum ueniat pauitantibus omen! Hos mulcens questus Fabius deforme docebat cladibus irasci uulgumque arcebat ab ira. Aduersis etenim ferri non esse uirorum qui Martem inscribant genti, non posse dolores condere et ex pœna solacia poscere luctus. Si uero exprobrare sinant, sibi tristius illum inluxisse diem, quo castris uiderit ire Varronem, quam quo uideat remeare sine armis. His dictis sedere minæ, et conuersa repente pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Poeno consulibus reputant cæsis erepta duobus. Ergo omne effundit longo jam se agmine uulgus gratantum, magnaque actum se credere mente testantur, quod fisus auis sceptrisque superbis Laomedontiadum non desperauerit urbi. Nec minus infelix culpæ grandique pudore turbatus, consul titubantem ad mœnia gressum portabat lacrimans: deiectum attollere uultum ac patriam aspicere et luctus renouare pigebat. Quod uero reduci tum se populusque patresque offerrent, non gratari, sed poscere natos quisque suos fratresque simul miseræque parentes ire uidebantur laceranda ad consulis ora. Sic igitur muto lictore inuectus in urbem damnatum superis aspernabatur honorem. At patres Fabiusque, procul mærore remoto, præcipitant curas. Raptim delecta juuenta seruitia armantur, nec claudit castra saluti postpositus pudor. Infixum est Æneia regna Parcarum in leges quacumque reducere dextra proque arce et sceptris et libertatis honore uel famulas armare manus. Primæua suorum corpora prætexto spoliant uelamine et armis insolitis cingunt. Puerilis casside uultus clauditur atque hostis pubescere cæde jubetur. Idem obsecrantis, captiuum uulgus ut auro pensarent paruo (nec pauca fuere precantum milia), miranti durarunt prodere Poeno. Cuncta adeo scelera et noxam superauerat omnem armatum potuisse capi. Tunc terga dedisse damnatis Siculas longe meritare per oras impositum, donec Latio decederet hostis. Hæc tum Roma fuit: post te cui uertere mores si stabat fatis, potius, Carthago, maneres.
Nunc age, quos clades insignis Iapyge campo uerterit ad Libyam populos Sarranaque castra, expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam, Fortuna titubante, fides. Adjungere dextras certauere palam rumpenti fœdera Poeno (heu nimium faciles læsis diffidere rebus!) Sæuior ante alios iras seruasse repostas atque odium renouare ferox in tempore Samnis, mox leuis et sero pressurus facta pudore Bruttius, ambiguis fallax mox Apulus armis, tum gens Hirpini uana indocilisque quieti et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnis manarent populos fœdi contagia morbi. Jamque Atella suas jamque et Calatia adegit, fas superante metu, Poenorum in castra cohortes. Inde Phalanteo leuitas animosa Tarento Ausonium laxare jugum. Patefecit amicas alta Croton portas Afrisque ad barbara jussa Thespiadum docuit summittere colla nepotes. Idem etiam Locros habuit furor. Ora uadosi litoris, Argiuos Major qua Græcia muros seruat et Ionio luitur curuata profundo, lætas res Libyæ et fortunam in Marte secuta, jurauit pauitans Tyrio sua prœlia Marti. Jam uero, Eridani tumidissimus accola, Celtæ incubuere malis Italum ueteresque doloris tota se socios properarunt jungere mole. Sed fas id Celtis, fas impia bella referre Boiorum fuerit populis: Capuæne furorem, quem Senonum genti, placuisse, et Dardana ab ortu mœnia barbarico Nomadum sociata tyranno quisnam mutato tantum nunc tempore credat? Luxus et insanis nutrita ignauia lustris consumptusque pudor peccando unisque relictus diuitiis probrosus honor lacerabat hiantem desidia populum ac resolutam legibus urbem. Insuper exitio truculenta superbia agebat. Nec uitiis deerant uires. Non largior ulli Ausoniæ populo (sic tum Fortuna fouebat) aurique argentique modus; Madefacta ueneno Assyrio maribus uestis medioque dierum regales epulæ atque ortu conuiuia solis deprensa et nulla macula non inlita uita. Tum populo sæui patres, plebesque senatus inuidia læta, et conlidens dissona corda seditio. Sed enim interea temeraria pubis delicta augebat pollutior ipsa senectus. Nec, quos uile genus despectaque lucis origo fœdabat, sperare sibi et deposcere primi deerant imperia ac patriæ pereuntis habenas. Quin etiam exhilarare uiris conuiuia cæde mos olim et miscere epulis spectacula dira certantum ferro, sæpe et super ipsa cadentum pocula, respersis non parco sanguine mensis. Has astu adgressus quo uerteret acrius ægras ad Tyrios mentes, quæ nulla sorte daturam certus erat Romam (neque enim impetrata uolebat)— Pacuuio fuit haud obscurum crimine nomen— hortatur summi partem deposcere juris atque alternatos sociato consule fasces et, si partita renuant sedisse curuli æquatumque decus geminasque uidere secures, ultorem ante oculos atque ora astare repulsæ. Ergo electa manus gressu fert dicta citato. Antistat cunctis præcellens Virrius ore, sed genus obscurum nullique furore secundus. Qui postquam cœtu patrum ingentique senatu impia dementis uulgi ac uix tota profudit consulta et tumidis incendit uocibus aures, concordi fremitu renuentum effunditur asper toto e concilio clamor, tum quisque fatigat increpitans, uocumque tremit certamine templum. Hic Torquatus, auum fronte æquauisse seuera nobilis, 'Heu Capua portantes talia dicta Romuleis durastis' ait 'succedere muris, ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma post Cannas adferre suas? Numquamne per auris it uestras, in Tarpeia cum sede Latini orarent paria, haud uerbis, haud uoce, sed acri propulsum dextra, qui tum mandata superbo ore adportabat, tanto per limina templi turbine præcipitem reuoluti corporis actum, ut sæuo adflictus saxo spectante piaret tristia dicta Jove et lueret uerba impia leto? En ego progenies ejus, qui sede Tonantis expulit orantem et nuda Capitolia consul defendit dextra.' Rabidum hinc palmasque uirorum intentantem oculis proauitaque facta parantem ut uidit majore adeo crudescere motu, excipit his frendens Fabius: 'Pro cuncta pudendi! Sedes, ecce, uacat, belli uiduata procella: quem, quæso, e uobis huic imposuisse paratis inque locum Pauli quemnam datis? An tua, Virri, prima atque ante alios sors, concedente senatu, te citat ac nostris æquat jam purpura Brutis? I, demens, i, quo tendis; Tibi perfida fasces det Carthago suos.' Medio feruore loquentis impatiens ultra gemitu cohibere furorem fulminea toruum exclamat Marcellus ab ira: 'Quæ tandem et quam lenta tenet patientia mentem, o confuse nimis Gradiui turbine Varro, ut perferre queas furibunda insomnia consul? Nonne exturbatos jam dudum limine templi præcipites agis ad portas, et discere cogis semiuiros, quod sit nostro de more creati consulis imperium? Non umquam sobria pubes et peritura breui, moneo, ocius urbe facesse. Muros ante tuos, ut par est, debita ductor armatus responsa dabit.' Consurgere cuncti hinc pariter magnoque uiros clamore premebant. Necnon et foribus propere Campana juuentus extulit ipsa gradum, tantæque dolore repulsæ concitus Hannibalem uoluebat Virrius ore. Fuluius (huic nam spondebant præsagia mentis uenturum decus, et Capuæ pereuntis imago jam tum erat ante oculos) 'Non si Carthaginis' inquit 'ductorem uestris deuinctum colla catenis Romam uictor agis, posthac intrare Quirini sacratas dabitur sedes. Tende ocius, oro, quo mens ægra uocat.' Referunt hæc inde citati mixta minis et torua trucis responsa senatus. Tantane, omnipotens, caligine mersa latere fata placet? Ueniet quondam felicior ætas, cum pia Campano gaudebit consule Roma et per bella diu fasces perque arma negatos ultro ad magnanimos referet secura nepotes. Pœna superborum tamen hæc durabit auorum, quod non ante suos Capua ad suffragia mittet, quam Carthago suos. Postquam nunc dicta senatus, nunc facta exposuit, tum ueris falsa per artem Virrius admiscens cecinit fatale cruenti turbatis signum belli. Furiata juuentus arma, arma Hannibalemque uolunt. Ruit undique uulgus et Poenos in tecta uocant. Ingentia facta Sidonii juuenis celebrant: ut ruperit Alpes Herculei socius decoris diuisque propinquas transierit cursu rupes, ut cæde referta clauserit Eridani uictor uada, uictor ut idem Lydia Romano turbarit stagna cruore, ut Trebiæ ripas æterno nomine famæ tradiderit Paulumque idem inter prœlia et idem Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris. His super excisam primori Marte Saguntum et juga Pyrenes et Hiberum et sacra parentis juratumque uiro bellum puerilibus annis accumulant. Unum, ducibus tot cæde peremptis, tot fusis acie, stare inter prœlia nullis attactum telis. Superum cum munere detur huic sociare uiro dextras et fœdere jungi, fastus exanguis populi uanumque tumorem nimirum Capua et dominatum perferat urbis, ceu famulis fasces æquataque jura negantis? Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro. Talia jactantes jam lectam sorte parabant mittere quæ Tyrios adjungat fœdere pubem. Sed non inuictum ponebat pectore robur tum solum Decius Capuæ decus. Isque receptus in medios cœtus (neque enim differre dabatur) 'Itis,' ait 'ciues, uiolanda ad jura parentum damnatumque caput temerati fœderis aris jungitis hospitio? Quæ tanta obliuio recti? Magnum atque in magnis positum populisque uirisque haud uersam ostentare fidem! Nunc tempus inire prœlia pro Rutulis, nunc signa aciemque mouere, dum trepidæ res, et medicinam uulnera poscunt: is locus officio, cum cessant prospera, cumque dura ad opem Fortuna uocat. Nam læta fouere haud quaquam magni est animi decus. Huc, age, adeste. Noui dis animas similes et pectora magnis numquam angusta malis. Capiunt, mihi credite, Cannas et Trasimenna uada et Pauli memorabile letum. Hi sunt qui uestris infixum mœnibus hostem deiecere manu et Capuam eripuere superbis Samnitum jussis. Hi sunt qui jura dedere terrore expulso Sidicinaque bella remorunt. Quos fugitis socios? Quosue additis? Ille ego sanguis Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit ab Jove ducta Capys magno cognatus Julo, ille ego semihomines inter Nasamonas et inter sæuum atque æquantem ritus Garamanta ferarum Marmarico ponam tentoria mixtus alumno, ductoremque feram, cui nunc pro fœdere proque justitia est ensis solæque e sanguine laudes? Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque, hæc ut uelle queat. Nullo nos inuida tanto armauit Natura bono, quam janua mortis quod patet et uita non æqua exire potestas.' Hæc uana auersas Decius jactauit ad auris. Ast delecta manus jungebat fœdera Poeno. Jamque aderat præmissa duci turbante tumultu Autololes numerosa cohors. Ipse agmine magno festinata citus per campos signa mouebat. Et Decius: 'Nunc hora, uiri, nunc tempus. Adeste, dum Capua dignum, dum me duce dextera uindex molitur facinus: procumbat barbara pubes. Pro se quisque alacres rapite hoc decus. Hostis adire si parat, obstructas præbete cadauere portas et ferro purgate nefas. Hic denique solus eluerit sanguis maculatas crimine mentes.' Dumque ea nequiquam non ulli læta profatur, audita asperitate uiri cœptoque feroci, multa feta gerens ira præcordia, Poenus astabat muris propereque accersere lectos immitem castris Decium jubet. Horrida uirtus armatumque fide pectus rectique cupido et major Capua mens imperterrita mole inuicta stabat toruoque minacia uultu jussa ducis uerbisque etiam incessebat amaris. Quem Libyæ rector tot signa, tot arma ferentis spernentem increpitans magno clamore profatur: 'Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu, uecordi Decio, mecum certasse uolenti in decus et famam leti. Rapite (ite citati) signa, duces. Pateatne mihi Campana uetante urbs Decio, explorare libet, noua bella mouenti cui patuere Alpes, saxa impellentia cælum atque uni calcata deo.' Suffuderat ora sanguis et a toruo surgebant lumine flammæ. Tum rictus spumans et anhelis faucibus acta uersabant penitus dirum suspiria murmur. Sic urbem inuectus, toto comitante senatu et uulgo ad spectanda ducis simul ora ruente, effundit cunctam rabiem irarumque procellas. Necnon et Decio propiora pericula mentem flammarant, tempusque adeo cernebat adesse, quo laudes ducis inuicti superaret inermis. Non illum fuga, non clausi occuluere penates, sed liber, ueluti nullus penetrasset in urbem Hannibal, intrepido seruauerat otia uultu, cum juuenem sæuis, horrendum, concitus armis inuadit globus et pedibus sublime sedentis ductoris sistit. Tonat inde ferocibus alte incessens uictor dictis: 'Solusne ruentem fulcire ac reuocare paras a funere Romam, o demens? En, qui diuum mihi munera tanta eripiat. Decio prorsus seruabar inerti uincendus, Decio imbelli, cui femina nulla orta in Agenoreis nostræ Carthaginis oris cesserit. Huic agedum (nam cur indigna feramus magnanimi?), miles, meritas innecte catenas.' Dixerat hæc, necdum finem conuicia norant: inlatus uelut armentis super ardua colla cum sese imposuit uictorque immane sub ira infremuit leo et immersis grauis unguibus hæsit, mandit anhelantem pendens ceruice juuencum. At Decius, dum uincla ligant, 'Necte ocius' inquit '(nam sic Hannibalem decet intrauisse) catenas, fœderis infausti pretium. Sic uictima prorsus digna cadit Decius. Nec enim te sanguine lætum humano sit fas cæsis placasse juuencis. En dextra! En fœdus! Nondum tibi curia necdum templorum intrati postes: jam panditur acri imperio carcer. Perge ac primordia tanta accumula paribus factis. Mihi fama sub umbras te feret oppressum Capuæ cecidisse ruinis.' Nec plura effari concessum. Obnubitur atra ueste caput, trahiturque ferox ante ora suorum. Exin uictor ouans sedato pectore tandem spectandis urbis tectis templisque serenos lætus circumfert oculos et singula discit: quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis, quot bello pateant argenti ærisque talenta, nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris copia quanta uiris. Monstrant Capitolia celsa Stellatisque docent campos Cereremque benignam. Jamque diem ad metas defessis Phœbus Olympo impellebat equis, fuscabat et Hesperos umbra paulatim infusa properantem ad litora currum: instituunt de more epulas festamque per urbem regifice extructis celebrant conuiuia mensis. Ipse, deum cultu et sacro dignatus honore, præcipuis multoque procul splendentibus ostro accipitur sublime toris. Non una ministri turba gregis: posuisse dapes his addita cura, his adolere focos, his ordine pocula ferre; Necnon et certis struitur penus. Aspera mensa pondera cælati fulgent antiquitus auri. Eripiunt flammæ noctem, strepituque mouentum murmurat alta domus. Stupet inconsuetus opimæ Sidonius mensæ miles faciemque superbi ignotam luxus oculis mirantibus haurit. Uescitur ipse silens et tantos damnat honores esse epulis facilesque coli tanto agmine mensas, donec pulsa fames et Bacchi munera duram laxarunt mentem. Tum frontis reddita demum lætitia, et positæ grauiores pectore curæ. Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes incola, et obtusas immiti murmure sæuæ inter bella tubæ permulcet cantibus auris. Namque chaos, cæcam quondam sine sidere molem non surgente die, ac mundum sine luce canebat. Tum deus ut liquidi disclusset stagna profundi tellurisque globum media compage locasset; Ut celsum superis habitare dedisset Olympum, castaque Saturni monstrabat sæcula patris. Jamque Jovem et lætos per furta canebat amores Electræque toros Atlantidos, unde creatus proles digna deum tum Dardanus, isque Tonanti ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem; Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo Assaracus, nulloque minor famaue manuue tum Capys ut primis dederit sua nomina muris. Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes Campanæque manus. Ante omnis ductor honori nominis augusto libat carchesia ritu; Cetera quem sequitur Bacchique e more liquorem inrorat mensis turba ardescitque Lyæo. Interea, Tyrio resoluta in gaudia cœtu conuerso (neque enim, juuenis non digne sileri, tramittam tua cœpta libens famamque negabo quamquam imperfectis, magnæ tamen indolis, ausis), mens una, inuiolata mero nullisque uenenis potandi exarmata decus, pugnæque necisque Sidoniæ tacito uoluebat pectore molem. Quoque esset miranda magis tam sacra libido, Pacuuio genitus patrias damnauerat artis. Is uariis oneratum epulis atque atria tardo linquentem gressu comitatus pone parentem, postquam posse datum meditata aperire nouosque pandere conatus, et liber parte relicta tectorum a tergo patuit locus, 'Accipe digna et Capua et nobis' inquit 'consulta:' (togaque armatum amota nudat latus) 'hoc ego bellum conficere ense paro atque auulsum ferre Tonanti rectoris Libyci uictor caput. Hic erit ille, qui polluta dolis jam fœdera sanciet, ensis. Si perferre nequit spectacula tanta senectus et tremit inceptis lasso majoribus æuo, at tu securis concede penatibus et me linque meæ menti. Summum quod credis et æquas Hannibalem superis, o quantum nomine major jam Poeno tibi natus erit!' Uibrabat ab ore ignis atrox, animusque uiri jam bella gerebat, cum senior, tanti pondus conaminis ægra jam dudum uix aure ferens, tremebundus ibidem sternitur et pedibus crebro pauida oscula figens: 'Per si quid superest uitæ, per jura parentis perque tuam nostra potiorem, nate, salutem, absiste inceptis, oro, ne sanguine cernam polluta hospitia ac tabo repleta cruento pocula et euersas pugnæ certamine mensas. Tune illum, quem non acies, non mœnia et urbes ferre ualent, cum frons propior lumenque corusco igne micat, tune illa uiri quæ uertice fundit fulmina pertuleris, si uiso intorserit ense diram, qua uertit per campos agmina, uocem? Fallit te, mensas inter quod credis inermem. Tot bellis quæsita uiro, tot cædibus armat maiestas æterna ducem. Si admoueris ora, Cannas et Trebiam ante oculos Trasimennaque busta et Pauli stare ingentem miraberis umbram. Quid? Tanto in casu comitum juxtaque jacentum torpebunt dextræ? Parce, oro, et desine uelle, cui nequeas uictor superesse. An tristia uincla et Decius non erudiunt componere mentem?' Talia commemorans, famæ majoris amore flagrantem ut uidit juuenem surdumque timori, 'Nil ultra posco, refer in conuiuia gressum; Approperemus:' ait 'non jam tibi pectora pubis Sidoniæ fodienda manu tutantia regem: hoc jugulo dextram explora. Namque hæc tibi ferrum, si Poenum inuasisse paras, per uiscera ferrum nostra est ducendum. Tardam ne sperne senectam. Opponam membra atque ensem extorquere negatum morte mea eripiam.' Lacrimæ tunc ore profusæ, et magna superum cura seruatus in arma Scipiadæ Poenus, nec tantum fata dederunt externa peragi dextra. Pulcherrimus iræ et dignus fieri compos memorabilis ausi, amisit quantam posito conamine laudem, cui tantum est uoluisse decus. Tum reddere sese festinant epulis et tristia fronte serenant, donec læta uirum soluit conuiuia somnus. Postera lux Phæthontis equos proferre parabat, jam rapido summis curru splendente sub undis, et juuenis magno generatus Hamilcare duras jam dudum exercet curas. Carthaginis arces ire ferox Mago et patribus portare jubetur nuntius acta ducis. Præda et captiua leguntur corpora dereptæque uiris sub Marte cruento exuuiæ, fausti superis libamina belli. Altera curarum Libycis dimittitur oris heu Decius, reduci lentas seruatus ad iras, ni pœnæ juuenem indignæ miseratus ab alto Juppiter antiquam Batti uertisset ad urbem. Hic Pellæa uirum Ptolomæi sceptra uehentum eripuere minis, resolutaque uincula collo. Atque eadem uitæ custos mox deinde quieto accepit tellus ossa inuiolata sepulchro. Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus Poenorum mentes cæco per læta premendi exitio et luxu corda importuna domandi. Spargere tela manu passim fallentia natis imperat et tacitas in pectora mittere flammas. Tum pueris dulce adridens: 'Eat improba Juno et nos (nec mirum, quid enim sumus?) Acta secundis despiciat. Ualet illa manu, ualet illa lacertis: paruula nos arcu puerili spicula sensim fundimus, et nullus nostro de uulnere sanguis. Uerum, agite, o mea turba, precor (nunc tempus), adeste et Tyriam pubem tacitis exurite telis. Amplexu multoque mero somnoque uirorum profliganda acies, quam non perfregerit ensis, non ignes, non immissis Gradiuus habenis. Combibat inlapsos ductor per uiscera luxus, nec pudeat picto fultum jacuisse cubili, nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo. Ille sub hiberno somnos educere cælo jactator tectis malit consumere noctes, ac ponat ritus uescendi sæpe citato dum residet sub casside equo, discatque Lyæo imbellem donare diem. Tum deinde madenti post epulas sit grata chelys, segnisque soporas aut nostro uigiles ducat sub numine noctes.' Hæc postquam Venus, adplaudit lasciuus et alto mittit se cælo niueis exercitus alis. Sentit flammiferas pubes Maurusia pennas, et pariter fusis tepuerunt pectora telis. Bacchi dona uolunt epulasque et carmina rursus Pieria liquefacta lyra. Non acer aperto desudat campo sonipes, non ulla per auras lancea nudatos exercet torta lacertos. Mollitæ flammis lymphæ languentia somno membra fouent, miserisque bonis perit horrida uirtus. Ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor instaurat mensas dapibus repetitque uolentum hospitia et patrias paulatim decolor artis exuit, occulta mentem uitiante sagitta. Altera jam patria atque æquo sub honore uocatur altera Carthago Capua, intactumque secundæ fortunæ ingenium uitia adlectantia quassant. Nec luxus ullus mersæque libidine uitæ Campanis modus: accumulant uariasque per artis scænarum certant epulas distinguere ludo, ut strepit assidue Phrygiam ad Nilotica loton Memphis Amyclæo passim lasciua Canopo. Inprimis dulcem, Poeno lætante, per auris nunc uoce infundit Teuthras, nunc pectine cantum. Isque ubi mirantem resonantia pollice fila ductorem uidit Libyæ, canere inde superbas Aoniæ laudes sensim testudinis orsus, concordem citharæ mouit per carmina linguam uincere linquentis uitam quæ possit olores, atque hæc e multis carpsit mollissima mensæ: 'Argolicis quondam populis, mirabile dictu, exaudita chelys lapidem testudine felix ducere et in muris posuisse uolentia saxa. Hæc Amphionio uallauit pectine Thebas ac silice aggeribus per se scandente uocatis jussit in immensum cantatas surgere turris. Altera turbatum plectro moderata profundum et tenuit phocas et in omni Protea forma traxit et æquoreo portauit Ariona dorso. Jam quæ Peliaca formabat rupe canendo heroum mentes et magni pectora Achillis, Centauro dilecta chelys, compesceret iras percussa fide uel pelagi uel tristis Auerni. Namque chaos, cæcam quondam sine sidere molem non surgente die, ac mundum sine luce canebat. Tum deus ut liquidi discisset stagna profundi tellurisque globum media compage locasset; Ut celsum superis habitare dedisset Olympum, castaque Saturni monstrabat sæcula patris. Sed quos pulsabat Riphæum ad Strymona, nerui, auditus superis, auditus manibus Orpheus, emerito fulgent clara inter sidera cælo. Hunc etiam mater, tota comitante sororum Aonidum turba, mater mirata canentem. Non illo Pangæa juga aut Mauortius Hæmus, non illo modulante sonos stetit ultima Thrace: cum siluis uenere feræ, cum montibus amnes, immemor et dulcis nidi positoque uolatu non mota uolucris captiua pependit in æthra. Quin etiam, Pagasæa ratis, cum cærula nondum cognita terrerent pontoque intrare negarent, ad puppim sacræ, cithara eliciente, carinæ adductum cantu uenit mare. Pallida regna Bistonius uates flammisque Acheronta sonantem placauit plectro et fixit reuolubile saxum. O diræ Ciconum matres Geticique furores et damnata deis Rhodope! Tulit ora reuulsa in pontum, ripis utraque sequentibus, Hebrus. Tum quoque, cum rapidi caput a ceruice recisum portarent fluctus, subito emicuere per undas ad murmur cete toto exultantia ponto.' Sic tunc Pierius bellis durata uirorum pectora Castalio frangebat carmine Teuthras. Interea placida attulerant jam flamina terris Magonem Libycis. Lauro redimita subibat optatos puppis portus, pelagoque micabant captiua arma procul celsa fulgentia prora. At patulo surgens jam dudum ex æquore late nauticus implebat resonantia litora clamor, et simul adductis percussa ad pectora tonsis centeno fractus spumabat uerbere pontus. Nec lentum in medios rapienda ad gaudia uulgus procurrit fluctus, elataque turba fauore certatim ingenti celebrat noua gaudia plausu. Æquatur rector diuis: illum undique matres, illum turba minor moniti gaudere nepotes, et senior manus et juxta populusque patresque mactatis superum dignantur honore juuencis. Sic patriam Mago et portas ingressus ouantis fraternæ laudis fama. Ruit inde senatus, et multo patrum stipatur curia cœtu. Tum diuos ueneratus auum de more uetusto 'Martem' ait 'egregium et fractas, quis Itala tellus nitebatur, opes, pars ipse haud parua laborum, nuntio. Pugnatum superis in uota secundis. Est locus, Ætoli signat quem gloria regis, possessus quondam prisca inter sæcula Dauno. Umentis rapido circumdat gurgite campos Aufidus et stagnis intercipit arua refusis, mox fluctus ferit Hadriacos magnoque fragore cedentem impellit retrorsus in æquora pontum. Hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus nomen, quis rerum ducibus permissa potestas, uixdum depulsa nigræ caligine noctis inuadunt campum et late fulgentibus armis accendunt ultro lucem surgentis Eoi. Nos contra (nam germanum furor acer agebat optatæ pugnæ) castris cita signa mouemus. Intremit et tellus et pulsus mugit Olympus. Hic fluuium et campos abscondit cæde uirorum ductor, quo numquam majorem ad bella tulerunt rectorem terræ. Uidi cum turbine sæuo Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros uni terga daret. Uidi cum Varro citato auferretur equo, proiectis degener armis. Quin et magnanimum perfosso corpore telis strage super socium uidi te, Paule, cadentem. Ægatis ille et seruilia fœdera larga ultus cæde dies: non plus optasse liberet quam tum concessit dexter deus. Altera jam lux si talis redeat, populis sis omnibus una tum, Carthago, caput terrasque colare per omnis. Testes hi stragis, quos signum inlustre superbis mos læua gestare uiris.' Tum funditur ante ora admirantum præfulgens anulus auro datque fidem uerbis haud paruo insignis aceruo. Hinc iterum repetens, 'Restat nunc sedibus imis uertenda atque æquanda solo jam subruta Roma. Adnitamur:' ait 'uires refouete tot haustas casibus, et pateant non parca æraria dextris quas emimus bello. Defit jam belua, tristis Ausoniis terror, necnon alimenta fatigant.' Atque ea dum memorat, toruo conuersus in ora Hannonis uultu, quem gliscens gloria prauum ductoris studio jam dudum agitabat acerbo: 'Iamne tibi dextras inceptaque nostra probamus? Jam fas Dardanio me non seruire colono? Anne iterum Hannibalem dedi placet? Atra ueneno inuidiæ nigroque undantia pectora felle, tandem tot titulis totque exorata tropæis, infelix muta. Dextra en, en dextera, quam tu Æneadis lacerare dabas, et litora et amnes et stagna et latos impleuit sanguine campos.' Hæc Mago, atque animos fauor haud obscurus alebat. Cui, simul inuidia atque ira stimulantibus, Hannon: 'Talia uesani juuenis conuicia miror haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda non tarde agnoscas et uirus futtile linguæ. Qui ne mutatum uanis absistere credat, nunc pacem orandum, nunc improba fœdere rupto arma reponendum et bellum exitiale cauendum auctor ego. Atque adeo uosmet perpendite, quæso, quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est. Tela, uiros, aurum, classis, alimenta precatur belligeramque feram. Uictus non plura dedissem. Sanguine Dardanio Rutulos saturauimus agros, et jacet in campis Latium. Deponere curas tandem ergo, bone, da uictor, liceatque sedere in patria, liceat non exhaurire rapacis impensis belli uacuatos sæpe penates. Nunc en, nunc, inquam (falsa ut præsagia nostra sint, oro, mensque augurio ludatur inani), haud procul est funesta dies. Atrocia noui corda ac prospicio natas e cladibus iras. Uos ego, uos metuo, Cannæ. Summittite signa atque adeo temptate, agedum, ac deposcite pacem: non dabitur. Parat ille dolor, mihi credite, majus exitium accepto, citiusque hæc fœdera uictor quam uictus dabit. Atque adeo, qui tanta superbo facta sonas ore et spumanti turbine perflas ignorantum aures, dic, en, germanus in armis ille tuus par Gradiuo, per sæcula tellus cui similem numquam ductorem in bella creauit, mœnia Romuleæ cur nondum uiderit urbis? Scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem nondum portandis habiles grauioribus armis, æratas jussi texamus mille carinas, atque omnis Libyæ quæratur belua terris, ut longa imperia atque armatos proroget annos Hannibal et regnum trahat usque in tempora fati? Uos uero (neque enim occulto circumdamur astu) ne dulcis spoliate domos, castrisque potentum atque opibus sancite modum. Pax optima rerum quas homini nouisse datum est, pax una triumphis innumeris potior, pax custodire salutem et ciuis æquare potens reuocetur in arcis tandem Sidonias, et fama fugetur ab urbe perfidiæ, Phœnissa, tua. Si tanta libido armorum tenet atque enses non reddere perstat poscenti patriæ, nil suppeditare furori hortor et hæc fratri Magonem dicta referre.' Plura adnectentem (neque enim satiauerat iras dicendo) clamor turbat diuersa uolentum: 'Si Libyæ decus, haud ulli superabilis armis, Hannibal est iræ tibi, destituemus ad ipsas uictorem metas nec opum adiumenta feremus, inuidia unius sceptra ut jam parta retardet?' Inde alacres tribuunt quæ belli posceret usus absentique suum jactant sub teste fauorem. Mox eadem terris placitum traducere Hiberis, dum malus obtrectat facta immortalia liuor nec sinit adiutas ductoris crescere laudes.
Jam terra glaciale caput fecundaque nimbis tempora et austrifero nebulosam uertice frontem immitis condebat Hiems, blandisque salubre uer Zephyris tepido mulcebat rura sereno. Prorumpit Capua Poenus uicinaque late præmisso terrore quatit, ceu condita bruma, dum Riphæa rigent Aquilonis flamina, tandem euoluit serpens arcano membra cubili et spondente die nouus emicat atque coruscum fert caput et saniem sublatis faucibus efflat. At Libyci ducis ut fulserunt signa per agros, desolata metu cuncta, et suadente pauore uallo se clausere simul trepidique salutis expectant ipsis metuentes mœnibus hostem. Sed non ille uigor qui ruptis Alpibus arma intulerat dederatque uias Trebiaque potitus Mæonios Italo scelerauit sanguine fluctus tunc inerat. Molli luxu madefacta meroque inlecebris somni torpentia membra fluebant. Quis gelidas suetum noctes thorace grauatis sub Jove non æquo trahere et tentoria sæpe spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi, ac ne nocte quidem clipeiue ensesue reposti, non pharetræ aut jacula, et pro membris arma fuere, tum graue cassis onus majoraque pondera uisa parmarum ac nullis fusæ stridoribus hastæ. Prima instaurantem sensit certamina mitis Parthenope, non diues opum, non spreta uigoris, sed portus traxere ducem secura uolentem æquora, quæ peteret ueniens Carthagine puppis. Sirenum dedit una suum (memorabile) nomen Parthenope muris Acheloias, æquore cujus regnauere diu cantus, cum dulce per undas exitium miseris caneret non prospera nautis. Nunc molles urbi ritus atque hospita Musis otia et exemptum curis grauioribus æuum. Hæc pone adgressus (nam frontem clauserat æquor) mœnia non ullas ualuit perfringere Poenus tota mole uias frustraque inglorius ausi pulsauit quatiens obstructas ariete portas. Stabat Cannarum Graia ad munimina uictor nequiquam et cautæ mentis consulta probabat euentu, qui post Dauni stagnantia regna sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces. 'En, qui nos segnes et nescire addere cursum factis jactastis, quod uobis scandere nuper non acie ex ipsa concessum mœnia Romæ, intrate atque epulas promissas sede Tonantis his, quæ Graia manus defendit, reddite tectis.' Talia jactabat famæque pudore futuræ, inritus incepti prima si absisteret urbe, audebat cuncta atque acuebat fraudibus enses. Sed subitæ muris flammæ totoque fluebant aggeris anfractu tela improuisa per auras. Haud secus, occuluit saxi quo uertice fetus ales fulua Jovis, tacito si ad culmina nisu euasit serpens terretque propincus hiatu, illa hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre unguibus incessens nidi circumuolat orbem. Tandem ad uicinos Cumarum uertere portus defessus subiit uarioque lacessere motu fortunam et famæ turbando obstare sinistræ. Sed custos urbi Gracchus tutela uel ipsis certior arcebat muris iterumque sedere portis atque aditus iterum sperare uetabat. Lustrat inops animi rimaturque omnia circum alite uectus equo rursusque hortatibus infit laudum agitare suos: 'Pro di, quis terminus' inquit 'ante urbes standi Graias, oblite tuorum factorum miles? Quis erit modus? Alpibus astat nimirum major moles, et scandere cælum pulsantis jubeo scopulos. Quamquam altera detur si similis tellus, aliæque repente sub astra exsurgant rupes, non ibis et arduus arma me ducente feres? Tene heu Cumanus hiantem agger adhuc murusque tenet Gracchusue, moueri non ausus portis? Paruo in discrimine cerno an uobis gentes quæcumque labore parastis casu gesta putent? Per uos Tyrrhena fauentum stagna deum, per ego et Trebiam cineresque Sagunti obtestor, dignos jam uosmet reddite uestra quam trahitis fama et reuocate in pectora Cannas.' Sic ductor fessas luxu attritasque secundis erigere et uerbis temptabat sistere mentes. Atque hic perlustrans aditus fulgentia cernit arcis templa jugo, quorum tum Virrius, altæ immitis ductor Capuæ, primordia pandit. 'Non est hoc' inquit 'nostri, quod suspicis, æui: majores fecere manus. Cum regna timeret Dictæi regis (sic fama est) linquere terras Dædalus inuenit nec toto signa sequenti orbe dare, ætherias aliena tollere in auras ausus se penna atque homini monstrare uolatus. Suspensum hic librans media inter nubila corpus enauit superosque nouus conterruit ales. Natum etiam docuit falsæ sub imagine plumæ attemptare uias uolucrum, lapsumque solutis pennarum remis et non felicibus alis turbida plaudentem uidit freta. Dumque dolori indulget subito motis ad pectora palmis, nescius heu planctu duxit moderante uolatus. Hic pro nubiuago gratus pia templa meatu instituit Phœbi atque audacis exuit alas.' Virrius hæc: sed enim ductor numerabat inertis atque actos sine Marte dies ac stare pudebat. Ingemit aduersis respectansque inrita tecta urbe Dicarchea parat exsatiare dolorem. Hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles officit audenti defensantumque labores. Dumque tenet socios dura atque obsæpta uiarum rumpere nitentis lentus labor, ipse propinqua stagnorum terræque simul miracula lustrat. Primores adsunt Capuæ: docet ille, tepentes unde ferant nomen Baiæ, comitemque dedisse Dulichiæ puppis stagno sua nomina monstrat. Ast hic Lucrino mansisse uocabula quondam Cocyti memorat medioque in gurgite ponti Herculeum commendat iter, qua discidit æquor Amphitryoniades armenti uictor Hiberi. Ille, olim populis dictum Styga, nomine uerso stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Auernum: tum tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens et formidatus uolucri letale uomebat suffuso uirus cælo Stygiaque per urbes religione sacer sæuum retinebat honorem. Huic uicina palus (fama est Acherontis ad undas pandere iter) cæcas stagnante uoragine fauces laxat et horrendos aperit telluris hiatus interdumque nouo perturbat lumine manis. At juxta caligantis longumque per æuum infernis pressas nebulis pallente sub umbra Cimmerias jacuisse domos noctemque profundam Tartareæ narrant urbis. Tum sulphure et igni semper anhelantis coctoque bitumine campos ostentant. Tellus, atro exundante uapore suspirans ustisque diu calefacta medullis, æstuat et Stygios exhalat in æra flatus; Parturit et tremulis metuendum exsibilat antris, interdumque, cauas luctatus rumpere sedis aut exire fretis, sonitu lugubre minaci Mulciber immugit lacerataque uiscera terræ mandit et exesos labefactat murmure montis. Tradunt Herculea prostratos mole Gigantas tellurem iniectam quatere, et spiramine anhelo torreri late campos, quotiensque minantur rumpere compagem impositam, expallescere cælum. Apparet Prochyte sæuum sortita Mimanta, apparet procul Inarime, quæ turbine nigro fumantem premit Iapetum flammasque rebelli ore ejectantem et, si quando euadere detur, bella Jovi rursus superisque iterare uolentem. Monstrantur Vesuuina juga atque in uertice summo depasti flammis scopuli stratusque ruina mons circum atque Ætnæ fatis certantia saxa. Necnon Misenum seruantem Idæa sepulcro nomina et Herculeos uidet ipso in litore Baulos: miratur pelagique minas terræque labores. Quæ postquam perspecta uiro, regressus ad altos inde Pheretiadum muros, frondentia læto palmite deuastat Nysæa cacumina Gauri. Hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam. Campo Nola sedet crebris circumdata in orbem turribus et celso facilem tutatur adiri planitiem uallo, sed, qui non turribus arma defendenda daret, uerum ultro mœnia dextra protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat. Isque ubi Agenoream procul aduentare per æquor et ferri ad muros nubem uidet, 'Arma, cruentus hostis adest, capite arma, uiri' clamatque capitque. Circumstant rapidi juuenes aptantque frementi sanguineas de more jubas. Sonat inde, citato agmina disponens passu: 'Tu limina dextræ seruabis portæ, Nero; Tu conuerte cohortes ad læuam patrias et Larinatia signa, clarum Volscorum, Tulli, decus. Ast ubi jusso, per tacitum ruptis subita ui fundite portis telorum in campos nimbum. Ferar ipse reuulsa in medios equitumque traham certamina porta.' Dumque ea Marcellus, jam claustra reuellere Poeni et scalis spretis temptabant rumpere muros. Insonuere tubæ passim clamorque uirorum hinnitusque, simul litui raucoque tumultu cornua et in membris concussa furentibus arma. Fertur acerba lues disiectis incita portis effusæque ruunt inopino flumine turmæ, improbus ut fractis exundat molibus amnis, propulsum ut Borea scopulis impingitur æquor, ut rupto terras inuadunt carcere uenti. Nec torrente Libys uiso armorumque uirumque deiectus spe stare ualet. Dux Dardanus instat attonito, prægressus equo, tergisque ruentum incumbens hasta socios nunc uoce fatigat: 'Perge, age, fer gressus. Dexter deus, horaque nostra est. Hac iter ad muros Capuæ,' nunc rursus in hostem conuersus: 'Sta. Quo raperis? Non terga tuorum, te, ductor Libyæ, increpito: sta. Campus et arma et Mars in manibus. Dimitto e cæde cohortes: spectemur soli. Marcellus prœlia posco.' Sic rector Latius, juuenique inuadere pugnam Barcæo suadebat honor pretiumque pericli. Sed non hæc placido cernebat pectore Juno cœptoque auertit suprema in fata ruentem. Sistere perculsos ille et reuocare laborat: 'Talesne e gremio Capuæ tectisque sinistris egredimur? State, o miseri, quis gloria summa dedecori est. Nil uos hodie, mihi credite, terga uertentis fidum expectat. Meruistis ut omnis ingruat Ausonia, et sæuo Mauorte parastis ne qua spes fusos pacis uitæque maneret.' Uincebat clamore tubas uocisque uigore quamuis obstructas sæuus penetrabat in auris. Polydamanteis juuenis Pedianus in armis bella agitabat atrox Trojanaque semina et ortus atque Antenorea sese de stirpe ferebat, haud leuior generis fama sacroque Timauo gloria et Euganeis dilectum nomen in oris. Huic pater Eridanus Venetæque ex ordine gentes atque Apono gaudens populus, seu bella cieret seu Musas placidus doctæque silentia uitæ mallet et Aonio plectro mulcere labores, non ullum dixere parem, nec notior alter Gradiuo juuenis nec Phœbo notior alter. Qui postquam, effusis urgens uestigia frenis Poenorum, juxta galeam atque insigne perempti agnouit spolium Pauli (puer illa gerebat non paruo lætus ductoris munere Cinyps, dilectus Poeno Cinyps, quo gratior ora non fuit ac nulla nituit plus fronte decoris: quale micat semperque nouum est quod Tiburis aura pascit ebur, uel qui miro candoris honore lucet in aure lapis rubris aduectus ab undis.)— Quem postquam egregium cristis et casside nota fulgentem extremo Pedianus in agmine uidit, ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago sedibus infernis amissaque posceret arma, inuadit frendens: 'Tune, ignauissime, sacri portabis capitis, quæ non sine crimine uester inuidiaque deum gestaret tegmina ductor? En Paulus.' Uocat inde uiri ad spectacula manis et fugientis agit costis penetrabile telum. Tum delapsus equo galeam atque insignia magni consulis abrumpit dextra spoliatque nitentem. Soluitur omne decus leto, niueosque per artus it Stygius color et formæ populatur honores. Ambrosiæ cecidere comæ, uiolataque ceruix marmoreum in jugulum collo labente recumbit. Haud secus Oceano rediens Cythereius ignis, cum sese Veneri jactat splendore refecto, si subita inuadat nubes, hebetatur et atris decrescens tenebris languentia lumina condit. Ipse etiam rapta Pedianus casside nudos attonitus stupet ad uultus irasque cœrcet. Tum galeam magno socium clamore reportans immitem quatiebat ecum, spumantia sæuo frena cruentantem morsu. Cui turbidus armis obuia Marcellus rapido tulit ora tumultu adgnoscensque decus 'Macte o uirtutis auitæ, macte Antenoride! Nunc' inquit 'rapta petamus, quod superest, Libyci ductoris tegmina,' et ardens terrificis sæuam fundit stridoribus hastam. Nec forsan uoti uanus foret, obuia ni uis Gestaris opposito tenuisset corpore telum. Qui dum uicinis ductorem protegit armis, transabiit non hunc sitiens grauis hasta cruorem ingentisque minas mutata morte peregit. Auehitur raptim ductor discrimine leti turbatus cursumque furens ad castra capessit. Jamque fugæ immodicus tendit certamine gressum præcipitem uersis Poenorum exercitus armis. Adsequitur telis hostis, longasque uiritim exsatiant iras cladum cæloque cruentos certatim ostentant et dis ultoribus enses. Ille dies primus docuit, quod credere nemo auderet superis, Martis certamine sisti posse ducem Libyæ. Raptant currusque uirosque Massylamque feram, et uiuis auulsa reportant tegmina bellantum atque abeunt, sub cuspide terga contenti uidisse ducis. Tum Martis adæquant Marcellum decori: graditur comitante triumpho major quam ferret cum uictor opima Tonanti. Inde furens, postquam uallo uix depulit hostem, ductor Agenoreus 'Quando hanc quantoque cruore hostili labem eluerim? Mea terga uidere contigit Ausoniæ? Mene,' inquit 'summe deorum, post Trebiam statuis tam turpi funere dignum? Uosque, inuicta diu, nunc heu sine Marte juuentus, debellata bonis Capuæ, non degener ipse gestorum Ausoniis uerti uictricia signa: uobis terga dedi. Uidi, cum ad bella uocarem, non secus atque Italo fugere a ductore pauentis. Quid relicum prisci Martis tibi, qui dare terga me reuocante potes?' Fundebat talia Poenus. At Latiæ sese Nolana ad mœnia turmæ portantes spolia insigni clamore ferebant. At consueta grauis per longum audire suorum euentus Roma et numquam recreata secundis, adlato tandem faustæ certamine pugnæ erigitur primoque deum se munere tollit. Ante omnis pigra in Martem fugiensque laborum, dum bellum tonat, et sese furata juuentus dat pœnas latebræ. Tum, qui dulcedine uitæ inuenere dolos jurataque fœdera Poeno corrupere, notant et purgant crimine gentem. Punitur patriam meditati linquere terram consilium infelix scelerataque culpa Metelli. Talia corda uirum. Sed enim nec femina cessat mente æquare uiros et laudis poscere partem. Omnis, præ sese portans capitisque manusque antiquum decus ac derepta monilia collo, certatim matrona ruit belloque ministrant. Haud tanta cessisse uiros in tempore tali laudis sorte piget, factoque in sæcula ituro lætantur tribuisse locum. Tum celsa senatus subsequitur turba. In medium certamine magno priuatæ cumulantur opes. Nudare penatis ac nihil arcanos uitæ melioris ad usus seposuisse juuat. Coit et sine nomine uulgus. Corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa, exanguis rursus tollebat ad æthera uultus. Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha portantes responsa uiri. Nam læta ferebant exaudisse adytis, sacra cum uoce tonaret antrum et mugiret Phœbo jam intrata sacerdos: 'Soluite, gens Veneris, grauioris corde timores: aduersa et quicquid duri sub Marte manebat exhaustum est uobis. Restant leuiora laborum et sine pernicie terror. Dis uota precesque ferte modo et tepidos aris libate cruores, neu date terga malis. Aderit Gradiuus, et ipse Delius auertet propiora pericula uates Trojanos notus semper minuisse labores. Sed uero, sed enim ante omnis altaria fument centum festa Jovi: centum cadat hostia cultris. Ille trucem belli nubem sæuasque procellas in Libyam uiolentus aget: spectabitis ipsi ægida turbato quatientem in prœlia mundo.' Atque ea Parnasi postquam clamata sub antris adlatum, uulgique deus peruenit ad auris, in Capitolinas certatim scanditur arces, sternunturque Jovi et delubrum sanguine honorant; Tum pæana canunt responsaque fida precantur. Interea adsuetis senior Torquatus in armis Sardoas patrio quatiebat milite terras. Namque ortum Iliaca jactans ab origine nomen in bella Hampsagoras Tyrios renouata uocarat. Proles pulchra uiro nec tali digna parente Hostus erat, cujus fretus fulgente juuenta ipse asper paci crudos sine uiribus annos barbarici studio ritus refouebat in armis. Isque ubi Torquatum raptim properata ferentem signa uidet pugnæque auidas accedere dextras, fraude loci nota latebrosa per auia saltus euolat et prouisa fugæ compendia captans uirgulta tegitur ualle ac frondentibus umbris. Insula fluctisono circumuallata profundo fastigatur aquis compressaque gurgite terras enormis cohibet nudæ sub imagine plantæ: inde Ichnusa prius Grais memorata colonis. Mox Libyci Sardus generoso sanguine fidens Herculis ex sese mutauit nomina terræ. Adfluxere etiam et sedes posuere coactas dispersi pelago post eruta Pergama Teucri. Nec paruum decus, aduecto cum classe paterna agmine Thespiadum, terris, Iolæ, dedisti. Fama est, cum laceris Actæon flebile membris supplicium lueret spectatæ in fonte Dianæ, attonitum nouitate mali fugisse parentem per freta Aristæum et Sardoos isse recessus. Cyrenen monstrasse ferunt noua litora matrem. Serpentum tellus pura ac uiduata uenenis, sed tristis cælo et multa uitiata palude. Qua uidet Italiam, saxoso torrida dorso exercet scopulis late freta pallidaque intus arua coquit nimium, Cancro fumantibus Austris. Cetera propensæ Cereris nutrita fauore. Hoc habitu terræ nemorosa per inuia crebro Torquatum eludens Hostus Sidonia pugnæ tela expectabat sociosque laboris Hiberos. Qui postquam appulsis animos auxere carinis, haud mora: prorumpit latebris, aduersaque late agmina inhorrescunt, longumque coire uidetur et conferre gradum. Media interualla patentis corripiunt campi properatis eminus hastis, donec ad expertos enses, fidissima tela, peruentum. Dira inde lues: cæduntque caduntque alternique animas sæuo in mucrone relincunt. Non equidem innumeras cædes totque horrida facta sperarim tanto digne pro nomine rerum pandere nec dictis bellantum æquare calorem. Sed uos, Calliope, nostro donate labori nota parum magni longo tradantur ut æuo facta uiri, et meritum uati sacremus honorem. Ennius, antiqua Messapi ab origine regis, miscebat primas acies, Latiæque superbum uitis adornabat dextram decus. Hispida tellus miserunt Calabri: Rudiæ genuere uetustæ, nunc Rudiæ solo memorabile nomen alumno. Is prima in pugna (uates ut Thracius olim, infestam bello quateret cum Cyzicus Argo, spicula deposito Rhodopeia pectine torsit) spectandum sese non parua strage uirorum fecerat, et dextræ gliscebat cædibus ardor. Aduolat æternum sperans fore pelleret Hostus si tantam labem, ac perlibrat uiribus hastam. Risit nube sedens uani conamina cœpti et telum procul in uentos dimisit Apollo, ac super his: 'Nimium juuenis nimiumque superbi sperata hausisti. Sacer hic ac magna sororum Aonidum cura est et dignus Apolline uates. Hic canet inlustri primus bella Itala uersu attolletque duces cælo, resonare docebit hic Latiis Helicona modis nec cedet honore Ascræo famaue seni.' Sic Phœbus, et Hosto ultrix per geminum transcurrit tempus harundo. Uertuntur juuenis casu perculsa per agros agmina, et effusæ pariter dant terga cateruæ. Tum pater audita nati nece turbidus iræ barbaricum atque immane gemens transfigit anhelum pectus et ad manis urget uestigia nati. At Libyæ ductor, Marcello fractus et acri contusus pugna, campos damnarat et arma: uerterat ad miseras non æqui Martis Acerras. Inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem, Nuceriæ nihilo leuior nec parcior ira incussit sese atque æquauit mœnia terræ. Post Casilina sibi multum obluctatus iniquis defendentum armis ægre reserauerat astu limina et obsessis uitam pensauerat auro. Jamque in Dauniacos transfundens agmina campos flectebat rabiem quo præda uel ira uocasset. Fumabat uersis incensa Petilia tectis, infelix fidei miseræque secunda Sagunto, at quondam Herculeam seruare superba pharetram. Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus, portisque intrarant Poeni. Sed enim arce corusca, fisa loco, manus Ausoniæ stipata sedebat. Hic, miranda mouens, classem quæ condita portu astabat (namque angustis e faucibus æquor erumpit scopulos inter patuloque recessu infundit campis secretum gurgite pontum)— inclusas igitur, quibus haud enare dabatur arce superposita, claustris maris extulit astu perque auersa tulit portatas arua carinas. Lubrica roboreis aderant substramina plaustris, atque recens cæsi tergo prolapsa juuenci æquoream rota ducebat per gramina puppim. Et jam per collis dumosque ad litus adacta innabat pelago ueniens sine remige classis. Nuntius interea uectis non more carinis terrentem freta curarum feruoribus implet, dum procul Œbalios amet expugnare nepotes et primus rostris sulcet naualibus arua, adsessos Capuæ muros: claustra ipsa reuelli portarum, ac totum miseris incurrere bellum. Linquit cœpta ferox, pennasque addente pudore atque ira simul immani per proxima motu euolat et minitans auida ad certamina fertur. Haud secus, amisso tigris si concita fetu emicet, attonitæ paucis lustratur in horis Caucasus et saltu tramittitur alite Ganges, donec fulmineo partus uestigia cursu colligat et rabiem prenso consumat in hoste. Obuius huic sparso Centenius agmine raptim funditur audendi prauus facilisque periclis, sed paruum decus Hannibali. Nam uitis honore perfunctus Latiæ subito stimularat agrestis semermemque manum sternendam obiecerat hosti. Bis septem demissa neci (nec substitit agmen) milia, bis septem, quæ non sollertior ense, sed genus insignis, justis ducebat in armis Fuluius: ast æque per corpora fusa jacentum raptum iter est, uictorque moram non passus eundi. Exequiæ tantum famam nomenque uolentem mitificæ mentis tenuerunt funere læto. Namque per insidias, infandum, et ab hospite cæsus, conloquium et promissa petit dum perfida gentis Lucanæ, Gracchus cæco circumdatus astu occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi. Sed nunc, ut scitum celerare ad mœnia Poenum, haud stabat res ulla loco: jam consul uterque præcipites aderant, Nola uis omnis, et Arpis æui floridior Fabius rapida arma ferebat. Hinc Nero et hinc uolucris Silanus nocte dieque impellebat agens properata ad bella cohortis. Undique conueniunt, pariterque opponere cunctos uni ductores juueni placet. Arduus ipse Tifata insidit, propior qua mœnibus instat collis, et e tumulis subiectam despicit urbem. Uerum ubi tot sese circumfundentibus armis uallatas socium portas unaque negari intrauisse sibi Capuæque erumpere cernit, anxius euentus, nunc ferro frangere cœtum obstantum meditatur, init nunc auia cœpto consilia atque astu quærit tot milia portis abstrahere artatis cinctosque resoluere muros. Sic igitur secum curasque ita corde fatigat: 'Quo, mens ægra, uocas? Rursusne pericula sumam non æcus regione loci, Capuaque uidente terga dabo? An residens uicini uertice montis excindi ante oculos patiar socialia tecta? Non ita me experti Fabius Fabiique magister turbatum, Hesperio cum clausos milite collis euasi uictor sparsosque per arua juuencos jactare accensis stimulaui cornibus ignes. Haud dum omnes abiere doli. Defendere nobis si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.' Hæc postquam placita, et tenuit sententia mentem, non expectato, Titan dum gurgite lucem spirantis proferret equos, impellit in agmen uoce manuque uiros et cœpta immania pandit: 'Perge, age, uince omnem, miles, uirtute laborem et quantum humani possunt se tendere passus, arduus accelera. Romam petis. Hoc iter Alpes, hoc Cannæ strauere tibi. Eia, incute muris umbonem Iliacis Capuæque repende ruinas: quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.' Instincti glomerant gressus. Roma auribus hæret, Roma oculis, creduntque ducis sollertibus actis aptius id cœptum, quam si duxisset ab ipso fatali Æneadis campo. Vulturna citata tramittunt alno uada postremique relincunt tardandis Italis corruptas igne carinas. Tum Sidicina legunt pernicibus arua maniplis Threiciamque Calen, uestras a nomine nati, Orithyia, domos. Hinc Allifanus Iaccho haud inamatus ager nymphisque habitata Casinis rura euastantur. Mox et uicinus Aquinas et quæ fumantem texere Giganta Fregellæ agmine carpuntur uolucri. Fert concitus inde per juga celsa gradum, duris qua rupibus hæret bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti dorso frugiferis Cerealis Anagnia glæbis. Jamque adeo est campos ingressus et arua Labici, linquens Telegoni pulsatos ariete muros, haud dignam inter tanta moram. Nec amœna retentant Algida nec juxta Junonis tecta Gabinæ. Præceps ad ripas immani turbine fertur, sulphureis gelidus qua serpit leniter undis ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim. Hic ut signa ferox dimensaque castra locauit et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis Ilia prima uadis sacro se coniugis antro condidit, et cunctæ fugerunt gurgite nymphæ. At matres Latiæ, ceu mœnia nulla supersint, attonitæ passim furibundis gressibus errant. Ante oculos astant laceræ trepidantibus umbræ, quæque grauem ad Trebiam quæque ad Ticina fluenta oppetiere necem: Paulus Gracchusque cruenti Flaminiusque simul, miseris ante ora uagantur. Clausit turba uias. Stat celsus et asper ab ira ingentemque metum toruo domat ore senatus. Interdum tamen erumpunt sub casside fusæ per tacitum lacrimæ: quidnam Fortuna minetur, quidue parent superi? Pubes dispersa per altas stat turris atque huc uentum sub corde uolutat ut jam Roma satis credat defendere muros. Poenus ut ad somnos uix totam cursibus actæ indulsit pubi noctem, uigil ipse nec ullam ad requiem facilis credensque abscedere uitæ quod sopor eripiat tempus, radiantibus armis induitur Nomadumque jubet prorumpere turmas. Inde leuis frenis circum pauitantia fertur quadrupedante sono perculsæ mœnia Romæ. Nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat infesta portas fruiturque timore pauentum. Nunc lentus celsis astans in collibus intrat urbem oculis discitque locos causasque locorum. Ac legeret uisu cuncta et penetraret in omnis spectando partis, ni magno turbine adesset Fuluius haud tota Capuæ obsidione relicta. Tum demum castris turmas inflexit ouantis spectata ductor satiatus pectora Roma. Atque ubi nox depulsa polo primaque rubescit lampade Neptunus reuocatque Aurora labores, effundit rupto persultans agmina uallo et, quantum clamare ualet: 'Per plurima uestra, o socii, decora et sacras in sanguine dextras, uobis ite pares et tantum audete sub armis quantum Roma timet. Reliquam hanc excindite molem: nil quod uincatis toto restabit in orbe. Neu populi uos Martigenæ tardarit origo: intratam Senonum capietis milibus urbem adsuetamque capi. Fortasse curulibus altis jam uos exemplo proauorum ad nobile letum expectant de more senes mortique parantur.' Talibus hic Poenus, sed contra Œnotria pubes non ullas uoces ducis aut præcepta requirit. Sat matres stimulant natique et cara supinas tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum. Ostentant paruos uagituque incita pulsant corda uirum, armatis infigunt oscula dextris. Ire uolunt et pro muris opponere densi pectora respectantque suos fletumque resorbent. Ut uero impulso patefactæ cardine portæ et simul erupit motis exercitus armis, funditur immixtus gemitu precibusque per altos ad cælum muros clangor, sparsæque solutis crinibus exululant matres atque ubera nudant. Fuluius anteuolans agmen 'Quis nesciat' inquit 'non sponte ad nostros Poenum uenisse penatis? A portis fugit Capuæ.' Subnectere plura conantem tristis cæli cum murmure uasto turbauit fragor et subita de nube procellæ. Juppiter Æthiopum remeans tellure minantem Romuleo Poenum ut uidit succedere uallo, cælicolis raptim excitis defendere tecta Dardana et in septem discurrere jusserat arces. Ipse e Tarpeio sublimis uertice cuncta, et uentos simul et nubes et grandinis iras fulminaque et tonitrus et nimbos conciet atros. Concussi tremuere poli, cælumque tenebris clauditur, et terras cæco nox condit amictu. Instat tempestas oculis, hostique propinquo Roma latet. Jactæ in turmas per nubila flammæ stridorem seruant, membrisque insibilat ignis. Hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis bella mouent, quantis animos et pectora possint irati satiare Jovis. Fluit agmen aquarum turbine confusum piceo et nigrante procella atque omnis circa campos spumantibus undis inuoluit. Celsus summo de culmine montis regnator superum sublata fulmina dextra librauit clipeoque ducis non cedere certi incussit. Summa liquefacta est cuspis in hasta, et fluxit ceu correptus fornacibus ensis. Ambustis sed enim ductor Sidonius armis sistebat socios et cæcum e nubibus ignem murmuraque a uentis misceri uana docebat. Tandem, post clades socium cælique ruinam, non hoste in nimbis uiso, non ense, referri signa jubet castris mæstasque resuscitat iras: 'Ventis debebis nimirum hiemisque procellis unum, Roma, diem. Sed non te crastina nobis lux umquam eripiet, descendat Juppiter ipse in terras licet.' Infrendens dum talia fatur, ecce serenato clarum jubar emicat axe, purgatusque nitet discussis nubibus æther. Æneadæ sensere deum telisque repostis summissas tendunt alta ad Capitolia dextras et festa cingunt montis penetralia lauro. Tum uultus, modo non paruo sudore madentis, nunc lætos Jovis aspectant: 'Da, summe deorum, da, pater, ut sacro Libys inter prœlia telo concidat. Haud alia potis est occumbere dextra.' Sic adeo orantes pressere silentia, postquam abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris. Quem simul attollens rutilantem lampada Titan obruit et uitæ rediit mortalibus usus, Poenus adest, nec se castris Œnotria pubes continet. Haud dum enses stricti, mediumque jacebat tantum ad bella loci, quantum tramittere jactæ sufficerent hastæ, cum fulgor hebescere cæli per subitum cœpit, densæque subire tenebræ, atque dies fugere, atque armari ad prœlia rursus Juppiter. Incumbunt uenti, crassusque rotante Austro nimborum feruet globus. Intonat ipse, quod tremat et Rhodope Taurusque et Pindus et Atlas. Audiuere lacus Erebi, mersusque profundis agnouit tenebris cælestia bella Typhœus. Inuadit Notus ac, piceam cum grandine multa intorquens nubem, cunctantem et uana minantem circumagit castrisque ducem succedere cogit. Verum ubi depositis sæpsit sese aggere telis, læta serenati facies aperitur Olympi, nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem fulmina, nec placido commota tonitrua cælo. Durat et adfirmans non ultra spondet in ipsos uenturam crebra diem, modo patria uirtus in dextras redeat, nec Romam excindere Poeni credant esse nefas. Ubi nam tunc fulmina tandem inuiti latuisse Jovis, cum sterneret ensis Ætolos campos? Ubi, cum Tyrrhena natarent stagna cruore uirum? 'Pugnat pro mœnibus' inquit 'si rector superum tot jactis fulmine telis, inter tot motus cur me contra arma ferentem adflixisse piget? Uentis hiemique fugaces terga damus. Remeet, quæso, mens illa uigorque, qua uobis, cum pacta patrum, cum fœdera adessent, integrare acies placitum.' Sic pectora flammat, donec ecum Titan spumantia frena resoluat. Nec nox composuit curas, somnusue frementem ausus adire uirum, et redeunt cum luce furores. Rursus in arma uocat trepidos clipeoque tremendum increpat atque armis imitatur murmura cæli. Vt uero accepit tantum confidere diuis Ausonios patres, summissaque Bætis ad oras auxilia, et noctu progressum mœnibus agmen, sic agitare fremens obsessos otia, jamque securam Hannibalis Romam, uiolentior instat. Jamque propinquabat muro, cum Juppiter ægram Junonem adloquitur curis mulcetque monendo: 'Nullane Sidonio juueni, conjunxque sororque cara mihi, non ulla umquam sine fine feroci addes frena uiro? Fuerit delere Saguntum, exæquare Alpes, imponere uincula sacro Eridano, fœdare lacus: etiamne parabit nostras ille domos, nostras perrumpere in arces? Siste uirum. Namque, ut cernis, jam flagitat ignes et parat accensis imitari fulmina flammis.' His dictis grates agit ac turbata per auras deuolat et prensa juuenis Saturnia dextra 'Quo ruis, o uecors, majoraque bella capessis mortali quam ferre datum?' Juno inquit (et atram dimouit nubem ueroque apparuit ore) 'non tibi cum Phrygio res Laurentiue colono: en, age (namque, oculis amota nube parumper, cernere cuncta dabo), surgit qua celsus ad auras, aspice, montis apex, uocitata Palatia regi Parrhasio plena tenet et resonante pharetra intenditque arcum et pugnas meditatur Apollo. At, qua uicinis tollit se collibus altæ molis Auentinus, uiden', ut Latonia uirgo accensas quatiat Phlegethontis gurgite tædas exertos auide pugnæ nudata lacertos? Parte alia, cerne, ut sæuis Gradiuus in armis implerit dictum proprio de nomine campum. Hinc Janus mouet arma manu, mouet inde Quirinus, quisque suo de colle deus. Sed enim aspice, quantus ægida commoueat nimbos flammasque uomentem Juppiter et quantis pascat ferus ignibus iras. Huc uultus flecte atque aude spectare Tonantem: quas hiemes, quantos concusso uertice cernis sub nutu tonitrus! Oculis qui fulgurat ignis! Cede deis tandem et Titania desine bella.' Sic adfata uirum indocilem pacisque modique, mirantem superum uultus et flammea membra abstrahit ac pacem terris cæloque reponit. Respectans abit et castris auulsa moueri signa jubet ductor remeaturumque minatur. Redditur extemplo flagrantior æthere lampas, et tremula infuso resplendent cærula Phœbo. At procul e muris uidere ut signa reuelli Æneadæ uersumque ducem, tacita ora uicissim ostentant nutuque docent quod credere magno non audent hærente metu, nec abire uolentis sed fraudem insidiasque putant et Punica corda, ac tacitæ natis infigunt oscula matres: donec procedens oculis sese abstulit agmen suspectosque dolos dempto terrore resoluit. Tum uero passim sacra in Capitolia pergunt inque uicem amplexi permixta uoce triumphum Tarpeii clamant Jovis ac delubra coronant. Jamque omnis pandunt portas: ruit undique lætum non sperata petens dudum sibi gaudia uulgus. Hi spectant, quo fixa loco tentoria regis astiterint, hi, qua celsus de sede uocatas adfatus fuerit turmas, ubi belliger Astur atque ubi atrox Garamas sæuusque tetenderit Hammon. Corpora nunc uiua sparguntur gurgitis unda, nunc Anienicolis statuunt altaria nymphis. Tum festam repetunt lustratis mœnibus urbem.
Segne iter emenso uix dum Tarpeia uideri culmina desierant, toruos cum uersus ad urbem ductor Agenoreus uultus remeare parabat. Castra locat, nulla lædens ubi gramina ripa Tutia deducit tenuem sine nomine riuum et tacite Tuscis inglorius adfluit undis. Hic modo primores socium, modo jussa deorum, nunc sese increpitat: 'Dic o, cui Lydia cæde creuerunt stagna et concussa est Daunia tellus armorum tonitru, quas exanimatus in oras signa refers? Qui mucro tuum, quæ lancea tandem intrauit pectus? Si nunc existeret alma Carthago ante oculos turrita celsa figura, quas abitus, miles, causas, inlæse, dedisses? "Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos et tonitrus fugio." Procul hanc expellite genti femineam Tyriæ labem, nisi luce serena nescire ac liquida Mauortem agitare sub æthra.' Terror adhuc inerat superum ac redolentia in armis fulmina et ante oculos irati pugna Tonantis. Parendi tamen et cuicumque incumbere jusso durabat uigor, ac sensim diffusus ad oras signa reportandi crescebat in agmine feruor. Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam, exiguos format per prima uolumina gyros, mox tremulum uibrans motu gliscente liquorem multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes, donec postremo laxatis circulus oris contingat geminas patulo curuamine ripas. At contra Argyripæ prauum decus (inclita namque semina ab Œnea ductoris stirpe trahebat Ætoli--Dasio fuit haud ignobile nomen: lætus opum, sed clauda fides, seseque calenti addiderat Poeno Latiæ diffisus habenæ)-- is uoluens ueterum memorata antiqua parentum 'Longo miles' ait 'quateret cum Teucria bello Pergama et ad muros staret sine sanguine Mauors, sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros poscenti socero sæpe inter pocula Dauno narrabat memori Diomedes condita mente)-- sed Calchas Danais, nisi clausum ex sedibus arcis armisonæ curent simulacrum auellere diuæ, non umquam adfirmat Therapnæis Ilion armis cessurum aut Ledæ rediturum nomen Amyclas. Quippe deis uisum, ne cui perrumpere detur effigies ea quas umquam possederit urbes. Tum meus adjuncto monstratam euadit in arcem Tydides Ithaco et dextra amolitus in ipso custodes aditu templi cæleste reportat Palladium ac nostris aperit mala Pergama fatis. Nam postquam Œnotris fundauit finibus urbem, æger delicti Phrygium placare colendo numen et Iliacos parat exorare Penatis. Ingens jam templum celsa surgebat in arce, Laomedonteæ sedes ingrata Mineruæ, cum medios inter somnos altamque quietem nec celata deam et minitans Tritonia uirgo: "Non hæc, Tydide, tantæ pro laudis honore digna paras: non Garganus nec Daunia tellus debentur nobis. Quære in Laurentibus aruis qui nunc prima locant melioris mœnia Troiæ. Huc uittas castumque refer penetrale parentum." Quis trepidus monitis Saturnia regna capessit. Jam Phryx condebat Lauinia Pergama uictor armaque Laurenti figebat Troja luco. Uerum ubi Tyrrheni peruentum ad fluminis undas castraque Tydides posuit fulgentia ripa, Priamidæ intremuere metu. Tum pignora pacis prætendens dextra ramum canentis oliuæ sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum: "Pone, Anchisiade, memores irasque metusque. Quicquid ad Idæos Xanthum Simœntaque nobis sanguine sudatum Scææque ad limina portæ, haud nostrum est: egere dei duræque sorores. Nunc age, quod superest cur non melioribus æui ducimus auspiciis? Dextras jungamus inermis: fœderis en hæc testis erit." Ueniamque precatus Trojanam ostentat trepidis de puppe Mineruam. Hæc ausos Celtas inrumpere mœnia Romæ corripuit leto neque tot de milibus unum ingentis populi patrias dimisit ad aras.' His fractus ductor conuelli signa maniplis optato lætis abitu jubet. Itur in agros diues ubi ante omnis colitur Feronia luco et sacer umectat Flauinia rura Capenas. Fama est intactas longæui ab origine fani creuisse, in medium congestis undique donis, immensum per tempus opes, lustrisque relictum innumeris aurum solo seruante pauore. Hac auidas mentes ac barbara corda rapina polluit atque armat contemptu pectora diuum. Auia tunc longinqua placent, quæ sulcat aratro ad freta porrectis Trinacria Bruttius aruis. Dum Libys haud lætus Regina ad litora tendit, uictor summoto patriis a finibus hoste Fuluius infaustam Campana ad mœnia clausis portabat famam miserisque extrema mouebat. Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis: 'Dedecus hoc defende manu: cur perfida et urbi altera Carthago nostræ post fœdera rupta et missum ad portas Poenum, post jura petita consulis alterni stat adhuc et turribus altis Hannibalem ac Libycas expectat lenta cohortis?' Miscebat dictis facta et nunc robore celsas educi turris, quis uinceret ardua muri, cogebat, nunc conjunctas astringere nodis instabat ferroque trabes, quo frangeret altos portarum postes quateretque morantia claustra. Hic latera intextus stellatis axibus agger, hic grauida armato surgebat uinea dorso. At postquam properata satis quæ commonet usus, dat signum atque alacer scalis transcendere muros imperat ac sæuis urbem terroribus implet. Tum subito dextrum offulsit conatibus omen. Cerua fuit, raro terris spectata colore, quæ candore niuem, candore anteiret olores. Hanc agreste Capys donum, cum mœnia sulco signaret, grato paruæ mollitus amore nutrierat sensusque hominis donarat alendo. Inde exuta feram docilisque accedere mensis atque ultro blanda attactu gaudebat erili. Aurato matres adsuetæ pectine mitem comere et umenti fluuio reuocare colorem. Numen erat jam cerua loci, famulamque Dianæ credebant, ac tura deum de more dabantur. Hæc æui uitæque tenax felixque senectam mille indefessos uiridem duxisse per annos sæclorum numero Trojanis condita tecta æquabat. Sed jam longo nox uenerat æuo. Nam, subito incursu sæuorum agitata luporum qui noctis tenebris urbem (miserabile bello prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus extulerat sese portis pauidaque petebat consternata fuga positos ad mœnia campos. Exceptam læto juuenum certamine ductor mactat, diua, tibi (tibi enim hæc gratissima sacra) Fuluius atque 'Adsis,' orat 'Latonia, cœptis.' Inde alacer fidensque dea circumdata clausis arma mouet, quaque obliquo curuantur in orbem mœnia flexa sinu, spissa uallata corona alligat et telis in morem indaginis ambit. Dum pauitant, spumantis equi fera corda fatigans euehitur porta sublimis Taurea cristis bellator, cui Sidonius superare lacerto ductor et Autololas dabat et Maurusia tela. Is trepido ac lituum tinnitu stare neganti imperitans uiolenter equo, postquam auribus hostis uicinum sese uidet et clamare propincum, 'Claudius huic' inquit (præstabat Claudius arte bellandi et merita mille inter prœlia fama) 'huic' inquit 'solum, si qua est fiducia dextræ, det sese campo atque ineat certamina mecum.' Vna mora Æneadæ, postquam uox attigit auris, dum daret auspicium jusque in certamina ductor: præuetitum namque et capital committere Martem sponte uiris. Erumpit ouans, ut Fuluius arma imperio soluit, patulumque inuectus in æquor erigit undantem glomerato puluere nubem. Indignatus opem ammenti socioque juuare expulsum nodo jaculum atque accersere uires Taurea uibrabat nudis conatibus hastam: inde ruens ira telum contorquet in auras. At non idem animus Rutulo: speculatur et omni corpore perlustrat qua sit certissima ferro in uulnus uia, nunc uibrat, nunc comprimit hastam mentiturque minas. Mediam tunc transiit ictu parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis. Tum strictum propere uagina detegit ensem. Et jam ferrata rapiebat calce uolantem Taurea cornipedem fugiens minitantia fata. Nec Rutulus leuior cedentis perdere terga: nam profugo rapidus fusis instabat habenis, utque metus uictum, sic ira et gloria portis uictorem immisit meritique cupido cruoris. Ac dum uix oculis, uix credunt mentibus hostem confisum nullo comitante inrumpere tectis, per mediam propere trepidantum interritus urbem egit ecum auersaque euasit ad agmina porta. Hinc ardore pari nisuque incurrere muris ignescunt animi penetrataque tecta subire. Tela simul flammæque micant. Tunc saxeus imber ingruit, et summis ascendunt turribus hastæ. Nec pronum audendi uirtute excellere cuiquam: æquarunt iræ dextras. Dictæa per auras tranat et in medium perlabitur urbis harundo. Lætatur non hortandi, non plura monendi Fuluius esse locum. Rapiunt sibi quisque laborem. Quos ubi tam erectos animi uidet, et super esse factorum sibi quemque ducem, ruit impete uasto ad portam magnæque optat discrimina famæ. Tres claustra æquæuo seruabant corpore fratres, quis delecta manus centeni cuique ferebant excubias unaque locum statione tenebant. Forma ex his Numitor, cursu plantaque uolucri præstabat Laurens, membrorum mole Taburnus. Sed non una uiris tela: hic mirabilis arcu, ille hastam quatere ac medicatæ cuspidis ictu prœlia moliri et nudo non credere ferro, tertius aptabat flammis ac sulphure tædas: qualis Atlantiaco memoratur litore quondam monstrum Geryones immane tricorporis iræ, cui tres in pugna dextræ uaria arma gerebant: una ignes sæuos, ast altera pone sagittas fundebat, ualidam torquebat tertia cornum, atque uno diuersa dabat tria uulnera nisu. Hos ubi non æquis uariantes prœlia consul conspexit telis et portæ limina circum stragem ac perfusos subeuntum sanguine postis, concitat intortam furiatis uiribus hastam. Letum triste ferens auras secat Itala taxus et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto, arcum protendens Numitor latus, ilia transit. At non obsæpto contentus limine Martem exercere, leuis bello, sed turbidus ausi, Virrius incauto feruore eruperat amens reclusa in campum porta miseramque furori uincentum obtulerat pubem. Ruit obuia in arma Scipio et oblatum metit insatiabilis agmen. Tifata umbrifero generatum monte Calenum nutrierant audere trucem, nec corpore magno mens erat inferior. Subsidere sæpe leonem, nudus inire caput pugnas, certare juuenco atque obliqua trucis deducere cornua tauri adsuerat crudoque aliqua se attollere facto. Is, dum præcipites expellit Virrius urbe, seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in æquor thorace exierat leuiorque premebat anhelos pondere loricæ et palantis uictor agebat. Jamque Veliternum media transegerat aluo, jam solitum æquali ludo committere equestris Scipiadæ pugnas Marium tellure reuulso perculerat saxo. Miser implorabat amicum cum gemitu expirans, scopulusque premebat hiantem. Sed ualidas sæuo uires duplicante dolore effudit lacrimas pariter cornumque sonantem Scipio, solamen properans optabile in armis hostem prostrato morientem ostendere amico. Tranauit, uolucris liquidas ceu scinderet auras, hasta uiri pectus rupitque immania membra: quanta est uis agili per cærula summa Liburnæ, quæ, pariter quotiens reuocatæ ad pectora tonsæ percussere fretum, uentis fugit ocior et se, quam longa est, uno remorum præterit ictu. Ascanium Volesus, proiectis ocius armis quo leuior peteret muros, per aperta uolantem adsequitur planta. Deiectum protinus ense ante pedes domini jacuit caput, ipse secutus corruit ulterior procursus impete truncus. Nec spes obsessis ultra reserata tueri mœnia: conuertunt gressus recipique precantis (infandum) excludunt socios dum cardine uerso obnixi torquent obices, munimina sera. Acrius hoc instant Itali clausosque fatigant. Et, ni cæca sinu terras nox conderet atro, perfractæ rapido patuissent milite portæ. Sed non in requiem pariter cessere tenebræ: hinc sopor impauidus, qualem uictoria mouit; At Capua aut mæstis ululantum flebile matrum questibus aut gemitu trepidantum exterrita patrum tormentis finem metamque laboribus orat. Mussat perfidiæ ductor cœtuque senatus Virrius a Poeno nullam docet esse salutem, uociferans pulsis uiuendi e pectore curis: 'Speraui sceptra Ausoniæ pepigique, sub armis si dexter Poenis deus et Fortuna fuisset, ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini. Qui quaterent muros Tarpeiaque mœnia, misi; Nec mihi poscendi uigor afuit, alter ut æquos portaret fasces nostro de nomine consul. Hactenus est uixisse satis. Dum copia noctis, cui cordi comes æterna est Acherontis ad undam libertas, petat ille meas mensasque dapesque et uictus mentem fuso per membra Lyæo sopitoque necis morsu medicamina cladis hauriat ac placidis exarmet fata uenenis.' Hæc ait et turba repetit comitante penatis. Ædibus in mediis consurgens ilice multa extruitur rogus, hospitium commune peremptis. Nec uulgum cessat furiare dolorque pauorque. Nunc menti Decius seræ redit et bona uirtus exilio punita truci. Despectat ab alto sacra Fides agitatque uirum fallacia corda. Uox occulta subit passim diffusa per auras: 'Fœdera, mortales, ne sæuo rumpite ferro, sed castam seruate Fidem. Fulgentibus ostro hæc potior regnis. Dubio qui frangere rerum gaudebit pacta ac tenuis spes linquet amici, non illi domus, aut conjunx, aut uita manebit umquam expers luctus lacrimæque. Aget æquore semper ac tellure premens, aget ægrum nocte dieque despecta ac uiolata Fides.' Adit omnia jamque concilia ac mensas contingit et abdita nube accumbitque toris epulaturque improba Erinys. Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo porrigit et large pœnas letumque ministrat. Virrius interea, dum dat penetrare medullas exitio, ascenditque pyram atque amplexibus hæret jungentum fata et subici jubet ocius ignis. Stringebant tenebræ metas, uictorque ruebat. Jamque superstantem muro sociosque Milonem uoce attollentem pubes Campana uidebat. Pandunt attoniti portas trepidoque capessunt castra inimica gradu, quis leto auertere pœnas defuerant animi. Patet urbs confessa furorem et reserat Tyrio maculatas hospite sedes. Matronæ puerique ruunt mæstumque senatus concilium nullique hominum lacrimabile uulgus. Stabant innixi pilis exercitus omnis spectabantque uiros et læta et tristia ferre indocilis nunc propexis in pectora barbis uerrere humum, nunc fœdantis in puluere crinem canentem et turpi lacrima precibusque pudendis femineum tenues ululatum fundere in auras. Atque ea dum miles miratur inertia facta expectatque ferox sternendi mœnia signum, ecce repens tacito percurrit pectora sensu religio et sæuas componit numine mentis, ne flammam tædasque uelint, ne templa sub uno in cinerem traxisse rogo. Subit intima corda perlabens sensim mitis deus. Ille superbæ fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi non cuiquam uisus passim monet, ille refusis in spatium immensum campis habitanda relinqui utile tecta docet. Paulatim atrocibus iræ languescunt animis, et uis mollita senescit. Pan Jove missus erat seruari tecta uolente Troja, pendenti similis Pan semper et imo uix ulla inscribens terræ uestigia cornu. Dextera lasciuit cæsa Tegeatide capra uerbera læta mouens festa per compita cauda. Cingit acuta comas et opacat tempora pinus, ac parua erumpunt rubicunda cornua fronte. Stant aures, imoque cadit barba hispida mento. Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum uelat grata latus teneræ de corpore dammæ. Nulla in præruptum tam prona et inhospita cautes, in qua non librans corpus similisque uolanti cornipedem tulerit præcisa per auia plantam. Interdum inflexus medio nascentia tergo respicit adridens hirtæ ludibria caudæ, obtendensque manum solem inferuescere fronti arcet et umbrato perlustrat pascua uisu. Hic, postquam mandata dei perfecta malamque sedauit rabiem et permulsit corda furentum, Arcadiæ uolucris saltus et amata reuisit Mænala, ubi argutis longe de uertice sacro dulce sonans calamis ducit stabula omnia cantu. At legio Ausonidum, flammas ductore jubente arceri portis stantisque relinquere muros (mite decus mentis), condunt ensesque facesque. Multa deum templis domibusque nitentibus auro egeritur præda et uictus alimenta superbi, quisque bonis periere, uirum de corpore uestes femineæ mensæque alia tellure petitæ poculaque Eoa luxum inritantia gemma. Nec modus argento, cælataque pondera facti tantum epulis auri, tum passim corpora longo ordine captiua, et domibus deprompta talenta, pascere longincum non deficientia bellum, immensique greges famulæ ad conuiuia turbæ. Fuluius, ut finem spoliandis ædibus ære belligero reuocante dedit, sublimis ab alto suggestu, magnis fautor non futtilis ausis, 'Lanuuio generate,' inquit 'quem Sospita Juno dat nobis, Milo, Gradiui cape uictor honorem, tempora murali cinctus turrita corona.' Tum sontes procerum meritosque piacula prima acciet et justa punit commissa securi. Hic atrox uirtus (nec enim occuluisse probarim spectatum uel in hoste decus) clamore feroci Taurea 'Tune' inquit 'ferro spoliabis inultus te majorem anima, et jusso lictore recisa ignauos cadet ante pedes fortissima ceruix? Haud umquam hoc uobis dederit deus.' Inde minaci obtutu toruum contra et furiale renidens bellatorem alacer per pectora transigit ensem. Cui ductor: 'Patriam moriens comitare cadentem. Qui nobis animus, quæ dextera cuique uiritim, decernet Mauors. Tibi, si rebare pudendum jussa pati, licuit pugnanti occumbere letum.' Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam, interea geminos terra crudelis Hibera Fortuna abstulerat permiscens tristia lætis Scipiadas, magnumque decus magnumque dolorem. Forte Dicarchea juuenis dum sedit in urbe Scipio post belli repetens extrema penatis, huc tristis lacrimas et funera acerba suorum fama tulit. Duris quamquam non cedere suetus pulsato lacerat uiolenter pectore amictus. Non comites tenuisse ualent, non ullus honorum militiæue pudor. Pietas irata sinistris cælicolis furit atque odit solacia luctus. Jamque dies iterumque dies absumpta querelis: uersatur species ante ora oculosque parentum. Ergo excire parat manis animasque suorum adloquioque uirum tantos mulcere dolores. Hortatur uicina palus, ubi signat Auerni squalentem introitum stagnans Acherusius umor. Noscere uenturos agitat mens protinus annos. Sic ad Cymæam, quæ tum sub nomine Phœbi Autonœ tripodas sacros antrumque tenebat, fert gressus juuenis consultaque pectoris ægri pandit et aspectus orat contingere patrum. Nec cunctata diu uates 'Mactare repostis mos umbris' inquit 'consueta piacula nigras sub lucem pecudes reclusæque abdere terræ manantem jugulis spirantum cæde cruorem. Tunc populos tibi regna suos pallentia mittent. Cetera quæ poscis majori uate canentur. Namque tibi Elysio repetita oracula campo eliciam ueterisque dabo inter sacra Sibyllæ cernere fatidicam Phœbei pectoris umbram. Uade, age et, a medio cum se nox umida cursu flexerit, ad fauces uicini castus Auerni duc prædicta sacris duro placamina Diti: mella simul tecum et puri fer dona Lyæi.' Hoc alacer monitu et promissæ nomine uatis, adparat occulto monstrata piacula cœpto. Inde ubi nox jussam procedens contigit horam, et spatia æquarunt tenebras transacta futuras, consurgit stratis pergitque ad turbida portæ ostia Tartareæ, penitus quis abdita uates promissa implerat Stygioque sedebat in antro. Tum, qua se primum rupta tellure recludit inuisus cælo specus atque eructat acerbam Cocyti laxo suspirans ore paludem, inducit juuenem ferroque cauare refossam ocius urget humum atque arcanum murmur anhelans ordine mactari pecudes jubet. Ater operto ante omnis taurus regi, tum proxima diuæ cæditur Hennææ casta ceruice juuenca. Inde tibi, Alecto, tibi, numquam læta Megæra, corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum. Fundunt mella super Bacchique et lactis honorem. 'Sta, juuenis, faciemque, Erebo quæ surgit ab omni,' exclamat uates 'patere. Accedentia cerno Tartara et ante oculos adsistere tertia regna. Ecce ruunt uariæ species et quicquid ab imo natum hominum extinctumque chao est' (jam cuncta uidebat, Cyclopas Scyllamque et pastos membra uirorum Odrysiæ telluris equos): 'contende tueri eductumque tene uagina interritus ensem. Quæcumque ante animæ tendent potare cruorem dissice, dum castæ procedat imago Sibyllæ. Interea cerne, ut gressus inhumata citatos fert umbra et properat tecum conjungere dicta, cui datur ante atros absumpti corporis ignes sanguine non tacto solitas effundere uoces.' Aspicit et subito turbatus Scipio uisu 'Quinam te, qui casus,' ait 'dux maxime, fessæ eripuit patriæ, cum talis horrida poscant bella uiros? Nec enim dextra concesserit ulli Appius aut astu. Decimum lux rettulit ortum, ut te, cum Capua remearem, uulnera uidi mulcentem, hoc uno mæstum, quod adire nequires saucius ad muros et Martis honore careres.' Contra quæ ductor: 'Fesso mihi proxima tandem lux gratos Phæthontis equos auertit et atris æternum demisit aquis. Sed lenta meorum dum uanos ritus cura et sollemnia uulgi exequitur, cessat flammis imponere corpus, ut portet tumulis per longum membra paternis. Quod te per nostri Martis precor æmula facta, arce quæ putris artus medicamina seruant daque uago portas quamprimum Acherontis adire.' Tunc juuenis: 'Gens o ueteris pulcherrima Clausi, haud ulla ante tuam, quamquam non parua fatigent, curarum prior extiterit. Namque ista per omnis discrimen seruat populos uariatque jacentum exequias tumuli et cinerum sententia discors. Tellure, ut perhibent, (is mos anticus) Hibera exanima obscenus consumit corpora uultur. Regia cum lucem posuerunt membra, probatum est Hyrcanis adhibere canes. Ægyptia tellus claudit odorato post funus stantia saxo corpora et a mensis exanguem haud separat umbram. Exhausto instituit Pontus uacuare cerebro ora uirum et longum medicata reponit in æuum. Quid qui reclusa nudos Garamantes harena infodiunt? Quid qui sæuo sepelire profundo exanimos mandant Libycis Nasamones in oris? At Celtæ uacui capitis circumdare gaudent ossa, nefas, auro ac mensis ea pocula seruant. Cecropidæ ob patriam Mauortis sorte peremptos decreuere simul communibus urere flammis. At gente in Scythica suffixa cadauera truncis lenta dies sepelit putri liquentia tabo.' Talia dum memorant, umbra ueniente Sibyllæ Autonœ 'Finem hic' inquit 'sermonibus adde alternis. Hæc, hæc ueri fecunda sacerdos, cui tantum patuit rerum, quanto ipse negarit plus nouisse deus. Me jam comitante tuorum tempus abire globo et pecudes imponere flammis.' At grauida arcanis Cymes anus attigit ore postquam sacrificum delibauitque cruorem, in decus egregiæ uultus intenta juuentæ 'Ætherea fruerer cum luce, haud segniter' inquit 'Cymæo populis uox nostra sonabat in antro. Tum te permixtum sæclis rebusque futuris Æneadum cecini. Sed non sat digna mearum cura tuis uocum. Nec enim conquirere dicta aut seruare fuit proauis sollertia uestris. Uerum age, disce, puer, quando cognoscere cordi est, jam tua deque tuis pendentia Dardana fatis. Namque tibi cerno properatum oracula uitæ hinc petere et patrios uisu contingere manis. Armifero uictor patrem ulcisceris Hibero creditus ante annos Martem, ferroque resolues gaudia Poenorum et missum lætabere bello omen, Hiberiacis uicta Carthagine terris. Majus ad imperium posthac capiere, nec ante Juppiter absistet cura, quam cuncta fugarit in Libyam bella et uincendum duxerit ipse Sidonium tibi rectorem. Pudet urbis iniquæ quod post hæc decus hoc patriaque domoque carebit.' Sic uates gressumque lacus uertebat ad atros. Tum juuenis 'Quæcumque datur sors durior æui, obnitemur,' ait 'culpa modo pectora cessent. Sed, te oro, quando uitæ tibi causa labores humanos juuisse fuit, siste, inclita uirgo, paulisper gressum et nobis manisque silentum enumera Stygiæque aperi formidinis aulam.' Adnuit illa quidem, sed 'Non optanda recludis regna:' ait 'hic tenebras habitant uolitantque per umbras innumeri quondam populi. Domus omnibus una. In medio uastum late se tendit inane: huc, quicquid terræ, quicquid freta et igneus ær nutriuit primo mundi genitalis ab æuo Mors communis agit: descendunt cuncta, capitque campus iners quantum interiit restatque futurum. Cingunt regna decem portæ: quarum una receptat belligeros dura Gradiui sorte creatos; Altera, qui legis posuere atque inclita jura gentibus et primas fundarunt mœnibus urbes; Tertia ruricolas, Cereris justissima turba quæ uenit ad manis et fraudum inlæsa ueneno. Exin, qui lætas artis uitæque colendæ inuenere uiam nec dedignanda parenti carmina fuderunt Phœbo, sua limina seruant. Proxima, quos uenti sæuæque hausere procellæ, naufraga porta rapit: sic illam nomine dicunt. Finitima huic noxa grauido et peccasse fatenti uasta patet populo: pœnas Rhadamanthus in ipso expetit introitu mortumque exercet inanem. Septima femineis reseratur porta cateruis, umentis ubi casta fouet Proserpina lucos. Infantum hinc gregibus uersasque ad funera tædas passis uirginibus turbæque in limine lucis est iter extinctæ et uagitu janua nota. Tum seducta loco et laxata lucida nocte claustra nitent, quæ secreti per limitis umbram Elysios ducunt campos: hic turba piorum, nec Stygio in regno, cæli nec posta sub axe, uerum ultra Oceanum sacro contermina fonti Lethæos potat latices, obliuia mentis. Extrema hinc auro fulgens jam lucis honorem sentit et admoto splendet ceu sidere lunæ. Hac animæ cælum repetunt ac mille peractis oblitæ Ditem redeunt in corpora lustris. Has passim nigrum pandens Mors lurida rictum itque reditque uias et portis omnibus errat. Tum jacet in spatium sine corpore pigra uorago limosique lacus: large exundantibus urit ripas sæuus aquis Phlegethon et turbine anhelo flammarum resonans saxosa incendia torquet. Parte alia torrens Cocytos sanguinis atri uerticibus furit et spumanti gurgite fertur. At, magnis semper diuis regique deorum jurari dignata palus, picis horrida riuo, fumiferum uoluit Styx inter sulphura limum. Tristior his Acheron sanie crassoque ueneno æstuat et gelidam eructans cum murmure harenam descendit nigra lentus per stagna palude. Hanc potat saniem non uno Cerberus ore, hæc et Tisiphones sunt pocula, et atra Megæra hanc sitit ac nullo rabies restinguitur haustu. Ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis ante aulam atque aditus et inexorabile limen. Quanta cohors omni stabulante per atria monstro excubat et manis permixto murmure terret! Luctus edax Maciesque, malis comes addita morbis, et Mæror pastus fletu et sine sanguine Pallor Curæque Insidiæque atque hinc queribunda Senectus, hinc angens utraque manu sua guttura Liuor et, deforme malum ac sceleri procliuis, Egestas Errorque infido gressu et Discordia gaudens permiscere fretum cælo. Sedet ostia Ditis centenis suetus Briareus recludere palmis et Sphinx uirgineos rictus infecta cruore Scyllaque Centaurique truces umbræque Gigantum. Cerberus hic ruptis peragrat cum Tartara uinclis, non ipsa Alecto, non feta furore Megæra audet adire ferum, dum fractis mille catenis uiperea latrans circumligat ilia cauda. Dextra uasta comas nemorosaque brachia fundit taxus Cocyti rigua frondosior unda. Hic diræ uolucres pastusque cadauere uultur et multus bubo ac sparsis strix sanguine pennis Harpyiæque fouent nidos atque omnibus hærent condensæ foliis: sæuit stridoribus arbor. Has inter formas conjunx Junonis Auernæ suggestu residens cognoscit crimina regum. Stant uincti, seroque piget sub judice culpæ: circum errant Furiæ Pœnarumque omnis imago. Quam uellent numquam sceptris fulsisse superbis! Insultant duro imperio non digna nec æqua ad superos passi manes, quæque ante profari non licitum uiuis, tandem permissa queruntur. Tunc alius sæuis religatur rupe catenis, ast alius subigit saxum contra ardua montis, uipereo domat hunc æterna Megæra flagello. Talia letiferis restant patienda tyrannis. Sed te maternos tempus cognoscere uultus, cujus prima uenit non tardis passibus umbra.' Astabat fecunda Jovis Pomponia furto. Namque ubi cognouit Latio surgentia bella Poenorum Venus, insidias anteire laborans Junonis fusa sensim per pectora patrem implicuit flamma. Quæ ni prouisa fuissent, Sidonia Iliacas nunc uirgo accenderet aras. Ergo ubi gustatus cruor admonuitque Sibylla et dedit alternos ambobus noscere uultus, sic juuenis prior: 'O magni mihi numinis instar, cara parens, quam, te ut nobis uidisse liceret, optassem Stygias uel leto intrare tenebras! Quæ sors nostra fuit, cui te, cum prima subiret, eripuit sine honore dies et funere carpsit?' Excipit his mater: 'Nullos, o nate, labores mors habuit nostra: ætherio dum pondere partum exsoluor, miti dextra Cyllenia proles imperio Jovis Elysias deduxit in oras attribuitque paris sedes, ubi magna moratur Alcidæ genetrix, ubi sacro munere Leda. Uerum age, nate, tuos ortus, ne bella pauescas ulla nec in cælum dubites te attollere factis, quando aperire datur nobis, nunc denique disce. Sola die caperem medio cum forte petitos ad requiem somnos, subitus mihi membra ligauit amplexus, non ille meo ueniente marito adsuetus facilisque mihi. Tum luce corusca, implebat quamquam languentia lumina somnus, uidi, crede, Jovem. Nec me mutata fefellit forma dei, quod squalentem conuersus in anguem ingenti traxit curuata uolumina gyro. Sed mihi post partum non ultra ducere uitam concessum. Heu, quantum gemui, quod spiritus ante hæc tibi quam noscenda darem discessit in auras!' His alacer colla amplexu materna petebat, umbraque ter frustra per inane petita fefellit. Succedunt simulacra uirum concordia, patris unanimique simul patrui. Ruit ipse per umbram oscula uana petens juuenis fumoque uolucri et nebulis similes animas adprendere certat. 'Quis te, care pater, quo stabant Itala regna exosus Latium deus abstulit? Hei mihi! Nam cur ulla fuere adeo quibus a te sæuus abessem momenta? Opposito mutassem pectore mortem. Quantos funeribus uestris gens Itala passim dat gemitus! Tumulus uobis censente senatu Mauortis geminus surgit per gramina campo.' Nec passi plura, in medio sermone loquentis sic adeo incipiunt. Prior hæc genitoris imago: 'Ipsa quidem uirtus sibimet pulcherrima merces; Dulce tamen uenit ad manis, cum gratia uitæ durat apud superos nec edunt obliuia laudem. Uerum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget militia. Heu, quotiens intrat mea pectora terror, cum repeto, quam sæuus eas, ubi magna pericla contingunt tibi. Per nostri, fortissime, leti obtestor causas, Martis moderare furori. Sat tibi sint documenta domus. Octaua terebat arentem culmis messem crepitantibus æstas, ex quo cuncta mihi calcata meoque subibat germano deuicta jugum Tartessia tellus. Nos miseræ muros et tecta renata Sagunto, nos dedimus Bætem nullo potare sub hoste, nobis indomitus conuertit terque quaterque germanus terga Hannibalis. Pro barbara numquam impolluta fides! Peterem cum uictor adesum cladibus Hasdrubalem, subito uenale, cohortes Hispanæ, uulgus, Libyci quas fecerat auri Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa. Tunc hostis socio desertos milite multum ditior ipse uiris spisso circumdedit orbe. Non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est illa suprema dies, et laude inclusimus æuum.' Excipit inde suos frater conjungere casus: 'Excelsæ turris post ultima rebus in artis subsidium optaram supremaque bella ciebam. Fumantis tædas ac lata incendia passim et mille iniecere faces. Nil nomine leti de superis queror: haud paruo data membra sepulcro nostra cremauerunt in morte hærentibus armis. Sed me luctus habet, geminæ ne clade ruinæ cesserit adfusis oppressa Hispania Poenis.' Contra quæ juuenis turbato fletibus ore: 'Di, quæso, ut merita est, dignas pro talibus ausis Carthago expendat pœnas. Sed continet acris Pyrenes populos qui uestro Marte probatus excepit fessos et notis Marcius armis successit bello. Fusos quoque fama ferebat uictores acie atque exacta piacula cædis.' His læti rediere duces loca amœna piorum, prosequiturque oculis puer adueneratus euntis. Jamque aderat multa uix adgnoscendus in umbra Paulus et epoto fundebat sanguine uerba: 'Lux Italum, cujus spectaui Martia facta multum uno majora uiro, descendere nocti atque habitanda semel subigit quis uisere regna?' Cui contra talis effundit Scipio uoces: 'Armipotens ductor, quam sunt tua fata per urbem lamentata diu! Quam pæne ruentia tecum traxisti ad Stygias Œnotria tecta tenebras. Tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis constituit laudemque tuo quæsiuit honore.' Dumque audit lacrimans hostilia funera Paulus, ante oculos jam Flaminius, jam Gracchus et ægro absumptus Cannis stabat Seruilius ore. Appellare uiros erat ardor et addere uerba, sed raptabat amor priscos cognoscere manis. Nunc meritum sæua Brutum immortale securi nomen, nunc superos æquantem laude Camillum, nunc auro Curium non umquam cernit amicum. Ora Sibylla docet uenientum et nomina pandit. Hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portæ reiecit uisus orbus, tulit ille ruentem Thybridis in ripas regem solusque reuulso pone ferox ponte exclusit redeuntia regna. 'Si tibi dulce uirum, primo qui fœdera bello Phœnicum pepigit, uidisse: hic inclitus ille æquoreis uictor cum classe Lutatius armis. Si studium et sæuam cognoscere Hamilcaris umbram, ille est (cerne procul) cui frons nec morte remissa irarum seruat rabiem. Si jungere cordi est conloquium, sine gustato det sanguine uocem.' Atque ubi permissum et sitiens se impleuit imago, sic prior increpitat non mitis Scipio uultu: 'Taliane, o fraudum genitor, sunt fœdera uobis, aut hæc Sicania pepigisti captus in ora? Bella tuus toto natus contra omnia pacta exercet Latio et perruptis molibus Alpis eluctatus adest: feruet gens Itala Marte barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.' Post quæ Poenus ait: 'Decimum modo cœperat annum excessisse puer, nostro cum bella Latinis concepit jussu, licitum nec fallere diuos juratos patri. Quod si Laurentia uastat nunc igni regna et Phrygias res uertere temptat, o pietas, o sancta fides, o uera propago! Atque utinam amissum reparet decus!' Inde citato celsus abit gressu, majorque recessit imago. Exin designat uates, qui jura sub armis poscenti dederint populo primique petitas miscuerint Italis Piræo litore leges. Lætatur spectatque uirum insatiabilis ora Scipio et appellet cunctos, ni magna sacerdos admoneat turbæ innumeræ: 'Quot milia toto credis in orbe, puer, lustras dum singula uisu, descendisse Erebo? Nullo non tempore abundans umbrarum huc agitur torrens, uectatque capaci agmina mole Charon, et sufficit improba puppis.' Post hæc ostendens juuenem sic uirgo profatur: 'Hic ille est, tellure uagus qui uictor in omni cursu signa tulit, cui peruia Bactra Dahæque, qui Gangen bibit et Pellæo ponte Niphaten astrinxit, cui stant sacro sua mœnia Nilo.' Incipit Æneades: 'Libyci certissima proles Hammonis, quando exuperat tua gloria cunctos indubitata duces similique cupidine rerum pectora nostra calent, quæ te uia, fare, superbum ad decus et summas laudum perduxerit arces.' Ille sub hæc: 'Turpis lenti sollertia Martis. Audendo bella expedias. Pigra extulit artis haud umquam sese uirtus. Tu magna gerendi præcipita tempus: mors atra impendet agenti.' Hæc effatus abit. Crœsi mox aduolat umbra, diues apud superos, sed mors æquarat egenis. Atque hic Elysio tendentem limite cernens effigiem juuenis, caste cui uitta ligabat purpurea effusos per colla nitentia crines, 'Dic,' ait 'hic quinam, uirgo? Nam luce refulget præcipua frons sacra uiro, multæque secuntur mirantes animæ et læto clamore frequentant. Qui uultus! Quam, si Stygia non esset in umbra, dixissem facile esse deum!' 'Non falleris:' inquit docta comes Triuiæ 'meruit deus esse uideri, et fuit in tanto non paruum pectore numen. Carmine complexus terram, mare, sidera, manis et cantu Musas et Phœbum æquauit honore. Atque hæc cuncta prius quam cerneret ordine terris prodidit ac uestram tulit usque ad sidera Trojam.' Scipio perlustrans oculis lætantibus umbram, 'Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem hic caneret uates, quanto majora futuros facta eadem intrarent hoc' inquit 'teste nepotes! Felix Æacide, cui tali contigit ore gentibus ostendi, creuit tua carmine uirtus.' Sed, quæ tanta adeo grassantum turba, requirens, heroum effigies majorisque accipit umbras. Inuicto stupet Æacide, stupet Hectore magno Aiacisque gradum uenerandaque Nestoris ora miratur, geminos aspectat lætus Atridas jamque Ithacum corde æquantem Peleia facta. Uicturam hinc cernit Ledæi Castoris umbram: alternam lucem peragebat in æthere Pollux. Sed subito uultus monstrata Lauinia traxit. Nam uirgo admonuit tempus cognoscere manis femineos, ne cunctantem lux alma uocaret. 'Felix hæc' inquit 'Veneris nurus ordine longo Troiugenas junxit sociata prole Latinis. Uis et Martigenæ thalamos spectare Quirini? Hersiliam cerne: hirsutos cum sperneret olim gens uicina procos, pastori rapta marito intrauitque casæ culmique e stramine fultum pressit læta torum et soceros reuocauit ab armis. Aspice Carmentis gressus. Euandria mater hæc fuit et uestros tetigit præsaga labores. Uis et, quos Tanaquil uultus gerat? Hæc quoque castæ augurio ualuit mentis uenturaque dixit regna uiro et dextros agnouit in alite diuos. Ecce pudicitiæ Latium decus, inclita leti fert frontem atque oculos terræ Lucretia fixos. Non datur, heu tibi, Roma (nec est, quod malle deceret), hanc laudem retinere diu. Verginia juxta, cerne, cruentato uulnus sub pectore seruat, tristia defensi ferro monumenta pudoris, et patriam laudat miserando in uulnere dextram. Illa est, quæ Thybrim, quæ fregit Lydia bella, nondum passa marem, qualis optabit habere quondam Roma uiros, contemptrix Clœlia sexus.' Cum subito aspectu turbatus Scipio poscit, quæ pœnæ causa, et qui sint in crimine manes, tum uirgo: 'Patrios fregit quæ curribus artus et stetit adductis super ora trementia frenis, Tullia non ullos satis exhaustura labores ardenti Phlegethonte natat. Fornacibus atris fons rapidus furit atque ustas sub gurgite cautes egerit et scopulis pulsat flagrantibus ora. Illa autem, quæ tondetur præcordia rostro alitis (en quantum resonat plangentibus alis armiger ad pastus rediens Jovis!), hostibus arcem uirgo, immane nefas, adamato prodidit auro Tarpeia et pactis reserauit claustra Sabinis. Juxta (nonne uides? Neque enim leuiora domantur delicta) inlatrat jejunis faucibus Orthrus, armenti quondam custos immanis Hiberi, et morsu petit et polluto euiscerat ungue. Nec par pœna tamen sceleri: sacraria Vestæ polluit exuta sibi uirginitate sacerdos. Sed satis hæc uidisse, satis.' Mox deinde: 'Videnti nunc animas tibi, quæ potant obliuia, paucas in fine enumerasse paro et remeare tenebris. Hic Marius: nec multa dies jam restat ituro ætheriam in lucem. Ueniet tibi origine parua in longum imperium consul. Nec Sulla morari jussa potest aut amne diu potare soporo: lux uocat et nulli diuum mutabile fatum. Imperium hic primus rapiet, sed gloria culpæ, quod reddet solus, nec tanto in nomine quisquam existet, Sullæ qui se uelit esse secundum. Ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum et gratum terris Magnus caput: ille deum gens, stelligerum attollens apicem, Trojanus Julo Cæsar auo. Quantas moles, cum sede reclusa hinc tandem erumpent, terraque marique mouebunt! Heu miseri, quotiens toto pugnabitis orbe, nec leuiora lues quam uictus crimina, uictor.' Tum juuenis lacrimans: 'Restare hæc ordine duro lamentor rebus Latiis. Sed luce remota si nulla est uenia et merito mors ipsa laborat, perfidiæ Poenus quibus aut Phlegethontis in undis exuret ductor scelus, aut quæ digna renatos ales in æternum laniabit morsibus artus?' 'Ne metue:' exclamat uates 'non uita sequetur inuiolata uirum: patria non ossa quiescent. Namque ubi fractus opum magnæ certamine pugnæ pertulerit uinci turpemque orare salutem, rursus bella uolet Macetum instaurare sub armis. Damnatusque doli desertis coniuge fida et dulci nato linquet Carthaginis arces atque una profugus lustrabit cærula puppe. Hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina uiset. Pro! Quanto leuius mortalibus ægra subire seruitia atque hiemes æstusque fugamque fretumque atque famem, quam posse mori! Post Itala bella Assyrio famulus regi falsusque cupiti Ausoniæ motus dubio petet æquora uelo, donec Prusiacas delatus segniter oras altera seruitia imbelli patietur in æuo et latebram munus regni. Perstantibus inde Æneadis reddique sibi poscentibus hostem, pocula furtiuo rapiet properata ueneno ac tandem terras longa formidine soluet.' Hæc uates, Erebique cauis se reddidit umbris. Tum lætus socios juuenis portumque reuisit.
Flectite nunc uestros, Heliconis numina, cantus Ortygiæ pelagus Siculique ad litoris urbes. Muneris hic uestri labor est, modo Daunia regna Æneadum, modo Sicanios accedere portus, aut Macetum lustrare domos et Achaica rura aut uaga Sardoo uestigia tinguere fluctu uel Tyriæ quondam regnata mapalia genti extremumue diem et terrarum inuisere metas. Sic poscit sparsis Mauors agitatus in oris. Ergo age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur. Ausoniæ pars magna jacet Trinacria tellus, ut semel expugnante Noto et uastantibus undis accepit freta cæruleo propulsa tridente. Namque per occultum cæca ui turbinis olim impactum pelagus laceratæ uiscera terræ discidit et medio perrumpens arua profundo cum populis pariter conuulsis transtulit urbes. Ex illo seruans rapidus diuortia Nereus sæuo diuiduos conjungi pernegat æstu. Sed spatium, quod dissociat consortia terræ, latratus fama est (sic arta interuenit unda) et matutinos uolucrum tramittere cantus. Multa solo uirtus: jam reddere fænus aratris, jam montis umbrare olea, dare nomina Baccho cornipedemque citum lituis generasse ferendis, nectare Cecropias Hyblæo accedere ceras. Hic et Pæonios arcano sulphure fontis, hic Phœbo digna et Musis uenerabere uatum ora excellentum, sacras qui carmine siluas quique Syracosia resonant Helicona camena. Promptæ gens linguæ, ast eadem, cum bella cieret, portus æquoreis sueta insignire tropæis. Post dirum Antiphatæ sceptrum et Cyclopia regna uomere uerterunt primum noua rura Sicano-- Pyrene misit populos, qui nomen ab amne ascitum patrio terræ imposuere uacanti. Mox Ligurum pubes Siculo ductore nouauit possessis bello mutata uocabula regnis. Nec Cres dedecori fuit accola: duxerat actos mœnibus e centum non fausta ad prœlia Minos, Dædaleam repetens pœnam. Qui fraude nefanda postquam perpetuas judex concessit ad umbras Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba bellandi studio Siculis subsedit in oris. Miscuerunt Phrygiam prolem Trojanus Acestes Trojanusque Helymus, structis qui pube secuta in longum ex sese donarunt nomina muris. Nec Zanclæa gerunt obscuram mœnia famam, dextera quam tribuit posito Saturnia telo. Sed decus Hennæis haud ullum pulchrius oris, quam quæ Sisyphio fundauit nomen ab Isthmo et multum ante alias Ephyræis fulget alumnis. Hic Arethusa suum piscoso fonte receptat Alpheon sacræ portantem signa coronæ. At non æcus amat Trinacria Mulciber antra. Nam Lipare uastis subter depasta caminis sulphureum uomit exeso de uertice fumum. Ast Ætna eructat tremefactis cautibus ignis inclusi gemitus, pelagique imitata furorem murmure per cæcos tonat inrequieta fragoris nocte dieque simul. Fonte e Phlegethontis ut atro flammarum exundat torrens piceaque procella semiambusta rotat liquefactis saxa cauernis. Sed quamquam largo flammarum exæstuet intus turbine et adsidue subnascens profluat ignis, summo cana jugo cohibet, mirabile dictu, uicinam flammis glaciem, æternoque rigore ardentes horrent scopuli: stat uertice celsi collis hiemps calidaque niuem tegit atra fauilla. Quid referam Æolio regnatas nomine terras uentorumque domos atque addita claustra procellis? Hic uersi penitus Pelopea ad regna Pachyni pulsata Ionio respondent saxa profundo. Hic contra Libyamque situm Caurosque furentis cernit deuexas Lilybæon nobile chelas. At, qua diuersi lateris frons tertia terræ uergit in Italiam prolato ad litora dorso, celsus harenosa tollit se mole Pelorus. His longo mitis placide dominator in æuo præfuerat terris Hieron, tractare sereno imperio uulgum pollens et pectora nullo parentum exagitare metu, pactamque per aras haud facilis temerare fidem socialia jura Ausoniis multos seruarat casta per annos. Uerum, ubi fata uirum fragili soluere senecta, primæuo cessit sceptrum exitiale nepoti, et placida indomitos accepit regia mores. Namque bis octonis nondum rex præditus annis caligare alto in solio nec pondera regni posse pati et nimium fluxis confidere rebus. Jamque breui nullum, delicta tuentibus armis, fas notum ignotumque nefas. Uilissima regi cura pudor. Tam præcipiti materna furori Pyrrhus origo dabat stimulos proauique superbum Æacidæ genus atque æternus carmine Achilles. Ergo ardor subitus Poenorum incepta fouendi, nec sceleri mora: jam jungit noua fœdera, pacto cederet ut Siculis uictor Sidonius oris. Sed stabant Pœnæ, tumulumque negabat Erinys, qua modo pactus erat socium non cernere, terra. Sæuos namque pati fastus juuenemque cruento flagrantem luxu et miscentem turpia diris haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat, jurati obtruncant. Nec jam modus ensibus: addunt femineam cædem atque insontum rapta sororum corpora prosternunt ferro. Noua sæuit in armis libertas jactatque jugum: pars Punica castra, pars Italos et nota uolunt, nec turba furentum defit quæ neutro sociari fœdere malit. Tali Trinacriæ motu rebusque Sicanis exitio regis trepidis, sublimis honore (tertia nam Latios renouarat purpura fasces) Marcellus classem Zanclæis appulit oris. Atque ubi cuncta uiro cædesque exposta tyranni ambiguæque hominum mentes, Carthaginis arma quos teneant et quanta locos, quod uulgus amicum duret Troiugenis, quantos Arethusa tumores concipiat perstetque suas non pandere portas, incumbit bello ac totam per proxima raptim armorum effundit flammato pectore pestem. Non aliter Boreas, Rhodopes a uertice præceps cum sese immisit decimoque uolumine pontum expulit in terras, sequitur cum murmure molem ejecti maris et stridentibus adfremit alis. Prima Leontinos uastarunt prœlia campos, regnatam diro quondam Læstrygone terram. Instabat ductor, cui tarde uincere Graias par erat ac uinci turmas. Ruit æquore toto (femineum credas maribus concurrere uulgum) et Cereri placitos fecundat sanguine campos. Sternuntur passim, pedibusque euadere letum eripuit rapidus Mauors. Nam ut cuique salutem promisit fuga, præueniens dux occupat ense. 'Ite, gregem metite imbellem ac succidite ferro:' clamat cunctantis urgens umbone cateruas 'pigro luctandi studio certamen in umbra molle pati docta et gaudens splendescere oliuo stat, mediocre decus uincentum, ignaua juuentus. Hæc laus sola datur, si uiso uincitis hoste.' Ingruit audito ductore exercitus omnis, solaque, quod superest, secum certamina norunt, quis dextra antistet spoliisque excellat opimis. Euboici non per scopulos inlisa Caphereo Euripi magis unda furit, pontumue sonantem eicit angusto uiolentius ore Propontis, nec feruet majore fretum rapiturque tumultu quod ferit Herculeas extremo sole columnas. Mite tamen dextræ decus inter prœlia tanta enituit fama. Miles Tyrrhenus (Asilo nomen erat) captus quondam ad Trasimenna fluenta, seruitium facile et dominantis mollia jussa expertus Beryæ, patrias remearat ad oras sponte fauentis eri, repetitisque impiger armis tum ueteres Siculo casus Mauorte piabat. Atque is, dum medios inter fera prœlia miscet, inlatus Beryæ, cui, pacta ad regia misso Poenorum a populis sociataque bella gerenti, ærato cassis munimine clauserat ora, inuadit ferro juuenem trepideque ferentem instabilis retro gressus prosternit harena. At miser audita uictoris uoce trementem cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens, cassidis a mento male fidæ uincula rumpit jungebatque preces atque addere uerba parabat. Sed subito aspectu et noto conterritus ore Tyrrhenus ferrumque manu reuocauit et ultro talia cum gemitu lacrimis effudit obortis: 'Ne, quæso, supplex lucem dubiusque precare: fas hostem seruare mihi. Multo optimus ille militiæ, cui postremum est primumque, tueri inter bella fidem: tu letum euadere nobis das prior et seruas nondum seruatus ab hoste. Haud equidem dignum memet, quæ tristia uidi, abnuerim dignumque iterum in pejora reuolui, si tibi per medios ignis mediosque per ensis non dederit mea dextra uiam.' Sic fatur et ultro attollit uitaque exæquat munera uitæ. At, compos Sicula primum certaminis ora cœpti, Marcellus uictricia signa quieto agmine progrediens Ephyræa ad mœnia uertit. Inde Syracosias castris circumdedit arces. Sed ferri languebat amor. Sedare monendo pectora cæca uirum atque iras euellere hauebat. Nec (renuant si forte sibi et si mitia malle credant esse metum) laxis seruatur omissa obsidio claustris: quin contra intentior ipse inuigilat cautis, fronte imperterritus, armis et struit arcana necopina pericula cura. Haud secus Eridani stagnis ripaue Caystri innatat albus olor pronoque immobile corpus dat fluuio et pedibus tacitas eremigat undas. Interea, dum incerta labat sententia clausis, exciti populi atque urbes socia arma ferebant: incumbens Messena freto minimumque reuulsa discreta Italia atque Osco memorabilis ortu: tum Catane, nimium ardenti uicina Typhœo et generasse pios quondam celeberrima fratres, et cui non licitum fatis, Camarina, moueri: tum, quæ nectareis uocat ad certamen Hymetton, audax Hybla, fauis, palmaque arbusta Selinus et, justi quondam portus, nunc litore solo subsidium infidum fugientibus æquora, Mylæ: necnon altus Eryx, necnon e uertice celso Centuripæ largoque uirens Entella Lyæo, Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestæ. Non Thapsos, non e tumulis glacialibus Acræ defuerunt. Agyrina manus geminoque Lacone Tyndaris attollens sese adfluit. Altus equorum mille rapit turmam atque hinnitibus æra flammat pulueream uoluens Acragas ad inania nubem. Ductor Grosphus erat, cujus cælata gerebat taurum parma trucem, pœnæ monimenta uetustæ. Ille, ubi torreret subiectis corpora flammis, mutabat gemitus mugitibus, actaque ueras credere erat stabulis armenta effundere uoces, haud impune quidem: nam diræ conditor artis ipse suo moriens immugit flebile tauro. Uenit ab amne trahens nomen Gela, uenit Halæsa et qui præsenti domitant periura Palici pectora supplicio, Trojanaque uenit Acesta, quique per Ætnæos Acis petit æquora fines et dulci gratam Nereida perluit unda. Æmulus ille tuo quondam, Polypheme, calori, dum fugit agrestem uiolenti pectoris iram, in tenuis liquefactus aquas euasit et hostem et tibi uictricem, Galatea, immiscuit undam. Necnon qui potant Hypsamque Alabimque sonoros et perlucentem splendenti gurgite Achaten, qui fontis, uage Chrysa, tuos et pauperis aluei Hipparin ac facilem superari gurgite parco Pantagian rapidique colunt uada flaua Symæthi. Litora Thermarum, prisca dotata camena, armauere suos, qua mergitur Himera ponto Æolio. Nam diuiduas se scindit in oras nec minus occasus petit incita quam petit ortus. Nebrodes gemini nutrit diuortia fontis, quo mons Sicania non surgit ditior umbræ. Henna deum lucis sacras dedit ardua dextras. Hic specus ingentem laxans telluris hiatum cæcum iter ad manis tenebroso limite pandit, qua nouus ignotas Hymenæus uenit in oras, hac Stygius quondam stimulante cupidine rector ausus adire diem, mæstoque Acheronte relicto egit in inlicitas currum per inania terras. Tum rapta præceps Hennæa uirgine flexit attonitos cæli uisus lucemque pauentis in Styga rursus equos et prædam condidit umbris. Romanos Petræa duces, Romana petiuit fœdera Callipolis lapidosique Engyon arui, Hadranum Ergetiumque simul telaque superba lanigera Melite et litus piscosa Calacte, quæque procelloso Cephalœdias ora profundo cæruleis horret campis pascentia cete, et qui correptas sorbentem uerticis haustu atque iterum e fundo jaculantem ad sidera puppis Tauromenitana cernunt de sede Charybdim. Hæc Latium manus et Laurentia signa fouebat. Cetera Elissæis aderat gens Sicana uotis. Mille Agathyrna dedit perflataque Trogilos Austris, mille Thoanteæ sedes Phacelina Dianæ. Tergemino uenit numero fecunda Panhormos, seu siluis sectere feras seu retibus æquor uerrere seu cælo libeat traxisse uolucrem. Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli sederunt, non frondosis Morgentia campis abstinuit Marte infido. Comitata Menæis uenit Amastra uiris et paruo nomine Tisse et Netum et Mutyce pubesque liquentis Achæti. Sidonios Drepane atque undæ clamosus Helorus et mox seruili uastata Triocala bello, Sidonios Arbela ferox et celsus Ietas et bellare Tabas docilis Cossyraque parua nec major Megara junctæ concordibus ausis juuere et strato Gaulum spectabile ponto, cum sonat alcyones cantu nidosque natantis immota gestat sopitis fluctibus unda. Ipsa Syracusæ patulos urbs inclita muros milite collecto uariisque impleuerat armis. Ductores facilem impelli lætamque tumultus uaniloquo plebem furiabant insuper ore: numquam hoste intratos muros et quattuor arces, et Salaminiacis quantam Eoisque tropæis ingenio portus urbs inuia fecerit umbram, spectatum proauis: ter centum ante ora triremes unum naufragium, mersasque impune profundo clade pharetrigeri subnixas regis Athenas. Flammabant uulgum geniti Carthagine fratres, Poeni matre genus, sed quos, sub crimine pulsus urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum astus miscebant Tyrios leuitate Sicana. Quæ cernens ductor, postquam immedicabile uisum seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste, testatus diuos Siculorum amnesque lacusque et fontis, Arethusa, tuos, ad bella uocari inuitum (quæ sponte diu non sumpserit, hostem induere arma sibi), telorum turbine uasto adgreditur muros atque armis intonat urbi. Par omnis simul ira rapit, certantque ruuntque. Turris multiplici surgens ad sidera tecto exibat, tabulata decem cui crescere Graius fecerat et multas nemorum consumpserat umbras. Armatam hinc igni pinum et deuoluere saxa certabant calidæque picis diffundere pestem. Huic procul ardentem jaculatus lampada Cimber conicit et lateri telum exitiabile figit. Pascitur adiutus Vulcanus turbine uenti, gliscentemque trahens turris per uiscera labem perque altam molem et totiens nascentia tecta scandit ouans rapidusque uorat crepitantia flammis robora et, ingenti simul exundante uapore ad cælum, uictor nutantia culmina lambit. Implentur fumo et nebula caliginis atræ, nec cuiquam euasisse datur, ceu fulminis ictu correptæ rapido in cineres abiere ruinæ. Par contra pelago miseris fortuna carinis. Namque ubi se propius tectis urbique tulere, qua portus muris pacatas adplicat undas, improuisa nouo pestis conterruit astu. Trabs fabre teres atque erasis undique nodis nauali similis malo præfixa gerebat uncæ tela manus: ea celso ex aggere muri bellantis curui rapiebat in æra ferri unguibus et mediam reuocata ferebat in urbem. Nec solos uis illa uiros, quin sæpe triremem belligeræ rapuere trabes, cum desuper actum incuterent puppi chalybem morsusque tenacis. Qui, simul adfixo uicina in robora ferro sustulerant sublime ratem, miserabile uisu, per subitum rursus laxatis arte catenis tanta præcipitem reddebant mole profundo ut totam haurirent undæ cum milite puppem. His super insidiis angusta foramina murus arte cauata dabat, per quæ clam fundere tela tutum erat, opposito mittentibus aggere ualli. Nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem spicula ab hoste uia uicibus contorta redirent. Calliditas Graia atque astus pollentior armis Marcellum tantasque minas terraque marique arcebat, stabatque ingens ad mœnia bellum. Vir fuit Isthmiacis decus immortale colonis, ingenio facile ante alios telluris alumnos, nudus opum, sed cui cælum terræque paterent. Ille, nouus pluuias Titan ut proderet ortu fuscatis tristis radiis, ille, hæreat anne pendeat instabilis tellus, cur fœdere certo hunc adfusa globum Tethys circumliget undis nouerat atque una pelagi lunæque labores, et pater Oceanus qua lege effunderet æstus. Non illum mundi numerasse capacis harenas uana fides. Puppis etiam constructaque saxa feminea traxisse ferunt contra ardua dextra. Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat, adnabat centum late Sidonia uelis classis subsidio et scindebat cærula rostris. Erigitur subitas in spes Arethusia proles adjungitque suas portu progressa carinas. Nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos addubitat mersisque celer fodit æquora remis. Uerberibus torsere fretum: salis icta frequenti albescit pulsu facies, perque æquora late spumat canenti sulcatus gurgite limes. Insultant pariter pelago, ac Neptunia regna tempestate noua trepidant. Tum uocibus æquor personat, et clamat scopulis clamoris imago. Ac jam diffusus uacua bellator in unda cornibus ambierat patulos ad prœlia fluctus, nauali claudens umentem indagine campum: ac simili curuata sinu diuersa ruebat classis et artabat lunato cærula gyro. Nec mora: terrificis sæuæ stridoribus æris, per uacuum late cantu resonante profundum, increpuere tubæ, quis excitus æquore Triton expauit tortæ certantia murmura conchæ. Uix meminere maris: tam uasto ad prœlia nisu incumbunt proni positisque in margine puppis extremæ plantis nutantes spicula torquent. Sternitur effusis pelagi media area telis, celsaque anhelatis exurgens ictibus alnus cærula nigranti findit spumantia sulco. Ast aliæ latere atque incussi roboris ictu detergent remos, aliæ per uiscera pinus tramissis ipso retinentur uulnere rostris quo retinent. Medias inter sublimior ibat terribilis uisu puppis, qua nulla per omne egressa est Libycis major naualibus æuum. Sed quater hæc centum numeroso remige pontum pulsabat tonsis, ueloque superba capaci cum rapidum hauriret Borean et cornibus omnis colligeret flatus, lento se robore agebat, intraret fluctus solis ceu pulsa lacertis: procurrunt leuitate agili docilesque regentis audiuisse manum Latio cum milite puppes. Has ut per læuum uenientis æquor Himilco in latus obliquas jussamque incurrere proram conspexit, propere diuis in uota uocatis æquoris, intento uolucrem de more sagittam adsignat neruo, utque oculis librauit in hostem et calamo monstrauit iter, diuersa relaxans brachia deduxit uultu comitante per auras in uulnus telum ac residentis puppe magistri adfixit plectro dextram. Nec deinde regenda puppe manus ualuit flectenti immortua clauo. Dumque ad opem accurrit ceu capta nauita puppe, ecce iterum fatoque pari neruoque sagitta in medium perlapsa globum transuerberat ictu orba gubernacli subeuntem munera Taurum. Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor lectaque complebat Stabiarum litore pubes. Numen erat celsæ puppis uicina Dione. Sed superingestis propior quia subdita telis bella capessebat, media subsedit in unda diuisitque fretum. Clamantum spumeus ora Nereus implet aquis, palmæque, trahente profundo, luctantum frustra summis in fluctibus extant. Hic audax ira magno per cærula saltu Corbulo transgressus (nam textam robore turrim appulerant nexæ ferri compage triremes) euadit tabulata super flammaque comantem multifida pinum celso de culmine quassat. Inde atros alacer pastosque bitumine torquet, ammentante Noto, Poenorum aplustribus ignes. Intrat diffusos pestis Vulcania passim atque implet dispersa foros: trepidatur omisso summis remigio, sed enim tam rebus in artis fama mali nondum tanti penetrarat ad imos. At rapidus feruor, per pinguis unguine tædas inlapsus, flammis uictricibus insonat alueo. Qua nondum tamen intulerat uim Dardana lampas parcebatque uapor, saxorum grandine dirus arcebat fatumque ratis retinebat Himilco. Hic miser, igniferam dum uentilat ære pinum, murali saxo per lubrica sanguine transtra uoluitur in fluctus Lycchæi uulnere Cydnus. Fax nidore graui fœdauit comminus auras ambusto instridens pelago. Ferus inde citatum missile adorata contorquet Sabratha puppe (Hammon numen erat Libycæ gentile carinæ cornigeraque sedens spectabat cærula fronte): 'Fer, pater, adflictis, fer,' ait 'Garamantice uates, rebus opem inque Italos da certa effundere tela.' Has inter uoces tremulo uenit agmine cornus et Neptunicolæ transuerberat ora Telonis. Vrgebant nihilo leuius jam in limine mortis, quos fuga præcipitis partem glomerarat in unam puppis, adhuc uacuam tædæ. Sed, proxima cursu fulmineo populatus, ineuitabilis ardor correptam flammis inuoluit ouantibus alnum. Primus, ope æquorei funis delapsus in undas, qua nondum Stygios glomerabat Mulciber æstus, ambustus socium remis aufertur Himilco. Proxima nudarunt miserandi fata Batonis desertam ductore ratem. Bonus ille per artem crudo luctari pelago atque exire procellas. Idem, quid Boreas, quid uellet crastinus Auster, anteibat, nec peruigilem tu fallere uultum obscuro quamuis cursu, Cynosura, ualeres. Is, postquam aduersis nullus modus, 'Accipe nostrum, Hammon, sanguinem,' ait 'spectator cladis iniquæ.' Atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem excipit et large sacra inter cornua fundit. Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus et mutare casas infido marmore uisum. At princeps generis quanto majora parauit intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt Sicelides Musæ, dexter donauit auena Phœbus Castalia et jussit, proiectus in herba si quando caneret, lætos per prata, per arua ad Daphnin properare greges riuosque silere. Ille ubi septena modulatus harundine carmen mulcebat siluas, non umquam tempore eodem Siren adsuetos effudit in æquore cantus, Scyllæi tacuere canes, stetit atra Charybdis, et lætus scopulis audiuit jubila Cyclops. Progeniem hauserunt et nomen amabile flammæ. Innatat ecce super transtris fumantibus asper Ornytos ac longam sibimet facit æquore mortem, qualis Oiliades, fulmen jaculante Minerua, surgentis domuit fluctus ardentibus ulnis. Transigitur ualida medius, dum se adleuat, alni cuspide Marmarides Sciron. Pars subnatat unda membrorum, pars extat aquis totumque per æquor portatur, rigido, miserandum, immortua rostro. Accelerant puppes utrimque atque ora ruentum sanguinei feriunt remorum aspergine rores. Ipse adeo senis ductor Rhœteius ibat pulsibus et ualido superabat remige uentos. Quam rapidis puppem manibus frenare Lilæus dum temptat, sæua truncatur membra bipenni, ac fert hærentis trabibus ratis incita palmas. Sicania Æoliden portabant transtra Podætum. Hic, æuo quamquam nondum excessisset ephebos, nec sat maturus laudum, seu feruida corda seu læui traxere dei, bellique cupido, arma puer niueis aptarat picta lacertis et freta gaudebat celsa turbare Chimæra. Jamque super Rutula, super et Garamantide pinu ibat ouans, melior remo meliorque sagitta, et jam turrigerum demerserat æquore Nessum. Heu puero malesuada rudi noua gloria pugnæ! Dum cristam galeæ trucis exuuiasque precatur de duce Marcello superos temerarius, hasta excepit raptim uulnus letale remissa, pro qualis! Seu splendentem sub sidera nisu exigeret discum, jaculo seu nubila supra surgeret, aligeras ferret seu puluere plantas uix tacto, uel dimensi spatia improba campi transiret uelox saltu, decuere labores. Sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto, sat laudis. Cur facta, puer, majora petebas? Illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas, ossa Syracosio fraudatum naufraga busto, fleuerunt freta, fleuerunt Cyclopia saxa et Cyane et Anapus et Ortygie Arethusa. Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat) quaque uehebatur Crantor Sidonius Io concurrunt. Iniecta ligant hinc uincula ferri atque illinc, steteruntque rates ad prœlia nexæ. Nec jaculo aut longe certatur harundine fusa: comminus et gladio terrestria prœlia miscent. Perrumpunt Itali, qua cædes prima reclusit monstrauitque uiam; Uasta sed mole catenas hortatur socios et uincla abrumpere ferri ac parat hostili resoluta puppe receptos auehere et paribus pelago diducere ab armis-- Ætnæo Polyphemus erat nutritus in antro atque inde antiquæ nomen feritatis amabat. Ubera præbuerat paruo lupa, corporis alti terribilis moles, mens aspera, uultus in ira semper et ad cædes Cyclopia corde libido. Isque relaxatis membrorum pondere uinclis impulerat puppim et mergebat gurgite tonsas duxissetque ratem, pressa Laronius hasta ni propere duro nitentem exurgere uelox adfixet transtro. Uix morte incepta remittit: namque manus seruat dum suetos languida ductus, ignauum summo traxit super æquore remum. Perculsi cuneo Poeni densentur in unum, quod caret hoste, latus, subito cum pondere uictus, insiliente mari, summergitur alueus undis. Scuta uirum cristæque et inerti spicula ferro tutelæque deum fluitant. Hic robore fracto pugnat inops chalybis seseque in prœlia rursus armat naufragio, remis male feruidus ille festinat spoliare ratem, discrimine nullo nautarum interdum conuulsa sedilia torquens. Non plectro ratis aut frangendæ in uulnera proræ parcitur, et pelago repetuntur nantia tela. Uulneribus patulis intrat mare. Mox sua ponto singultante anima propulsa refunditur unda. Nec desunt, qui correptos complexibus artis immergant pelago et, jaculis cessantibus, hostem morte sua perimant. Remeantum gurgite mentes crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti. Haurit sanguineus contorta cadauera uertex. Hinc clamor, gemitus illinc mortesque fugæque remorumque fragor flictuque sonantia rostra. Perfusum bello feruet mare. Fessus acerbis terga fuga celeri Libyæ conuertit ad oras exigua sese furatus Himilco carina. Concessere mari tandem Graiusque Libysque, et jam captiuæ uinclis ad litora longo ordine ducuntur puppes. Flagrantibus alto stant aliæ tædis. Splendet lucente profundo Mulciber, et tremula uibratur imagine pontus. Ardet nota fretis Cyane pennataque Siren, ardet et Europe, niuei sub imagine tauri uecta Jove ac prenso tramittens æquora cornu, et quæ fusa comas curuum per cærula piscem Nereis umenti moderatur roscida freno. Uritur undiuagus Python et corniger Hammon et, quæ Sidonios uultus portabat Elissæ, bis ternis ratis ordinibus grassata per undas. At uinclis trahitur cognata in litora Anapus Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas. Ducitur et Libyæ puppis signata figuram et Triton captiuus et ardua rupibus Ætne, spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon. Nec mora tum trepidos hac clade inrumpere muros signaque ferre deum templis jam jamque fuisset, ni subito importuna lues inimicaque pestis, inuidia diuum pelagique labore parata, polluto miseris rapuisset gaudia cælo. Criniger æstiferis Titan feruoribus auras et patulam Cyanen lateque palustribus undis stagnantem Stygio Cocyti oppleuit odore temporaque autumni lætis florentia donis fœdauit rapidoque accendit fulminis igni. Fumabat crassus nebulis caliginis ær, squalebat tellus uitiato feruida dorso nec uictum dabat aut ullas languentibus umbras, atque ater picea uapor expirabat in æthra. Uim primi sensere canes. Mox nubibus atris fluxit deficiens penna labente uolucris. Inde feræ siluis sterni. Tum serpere labes Tartarea atque haustis populari castra maniplis. Arebat lingua, et gelidus per uiscera sudor corpore manabat tremulo. Descendere fauces abnuerant siccæ jussorum alimenta ciborum. Aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela igneus efflatur sitientum spiritus ora. Lumina ferre grauem uix sufficientia lucem unca nare jacent, saniesque immixta cruore expuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis. Heu dolor! Insignis notis bellator in armis ignauo rapitur leto. Jactantur in ignem dona superba uirum, multo Mauorte parata. Succubuit medicina malis. Cumulantur aceruo labentum et magno cineres sese aggere tollunt. Passim etiam deserta jacent inhumataque late corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus. Serpit pascendo crescens Acherusia pestis nec leuiore quatit Trinacria mœnia luctu Poenorumque parem castris fert atra laborem. Æquato par exitio et communis ubique ira deum atque eadem leti uersatur imago. Nulla tamen Latios fregit uis dura malorum, incolumi ductore, uiros, clademque rependit unum inter strages tutum caput. Ut grauis ergo primum letiferos repressit Sirius æstus, et minuere auidæ mortis contagia pestes, ceu, sidente Noto cum se maria alta reponunt, propulsa inuadit piscator cærula cumba, sic tandem ereptam morbis grassantibus armat Marcellus pubem, lustratis rite maniplis. Circumstant alacres signa auditisque tubarum respirant læti clangoribus. Itur in hostem, et, si fata ferant, juuat inter prœlia ferro posse mori. Socium miseret, qui sorte pudenda in morem pecudum effudere cubilibus atris inlaudatam animam. Tumulos inhonoraque busta respiciunt, et uel nullo jacuisse sepulcro quam debellari morbis placet. Ardua primus ad muros dux signa rapit. Tenuata jacendo et macie in galeis abscondunt ora, malusque, ne sit spes hosti, uelatur casside pallor. Infundunt rapidum conuulsis mœnibus agmen condensique ruunt: tot bellis inuia tecta totque uno introitu capiuntur militis arces. Totum, qua uehitur Titan, non ulla per orbem tum sese Isthmiacis æquassent oppida tectis. Tot delubra deum totque intra mœnia portus, adde fora et celsis suggesta theatra columnis certantisque mari moles, adde ordine longo innumeras spatioque domos æquare superbas rura. Quid, inclusos porrecto limite longis porticibus sacros juuenum certamine lucos? Quid tot captiuis fulgentia culmina rostris armaque fixa deis, aut quæ Marathonius hostis perdidit aut Libya quæ sunt aduecta subacta? Hic Agathocleis sedes ornata tropæis, hic mites Hieronis opes; Hic sancta uetustas artificum manibus. Non usquam clarior illo gloria picturæ sæclo; Non æra juuabat quem scire Ephyren; Fuluo certauerit auro uestis spirantis referens subtemine uultus-- quæ radio cælat Babylon uel murice picto læta Tyros, quæque Attalicis uariata per artem aulæis scribuntur acu aut Memphitide tela. Jam simul argento fulgentia pocula, mixta quis gemma quæsitus honos, simulacra deorum numen ab arte datum seruantia; Munera Rubri præterea ponti depexaque uellera ramis, femineus pudor. His tectis opibusque potitus Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto aggere despexit trepidam clangoribus urbem, inque suo positum nutu, stent mœnia regum an nullos oriens uideat lux crastina muros, ingemuit nimio juris tantumque licere horruit et propere reuocata militis ira jussit stare domos, indulgens templa uetustis incolere atque habitare deis. Sic parcere uictis pro præda fuit, et sese contenta nec ullo sanguine pollutis plausit Victoria pennis. Tu quoque ductoris lacrimas, memorande, tulisti, defensor patriæ, meditantem in puluere formas nec turbatum animi tanta feriente ruina. Ast relicum uulgus resoluta in gaudia mente certarunt uicti uictoribus. Æmulus ipse ingenii superum seruando condidit urbem. Ergo extat sæclis stabitque insigne tropæum et dabit antiquos ductorum noscere mores. Felices populi, si, quondam ut bella solebant, nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes! At, ni cura uiri qui nunc dedit otia mundo effrenum arceret populandi cuncta furorem, nudassent auidæ terrasque fretumque rapinæ.