Ad Lucilium
Quæsisti a me, Lucili, quid ita, si providentia mundus regeretur, multa bonis viris mala acciderent. Hoc commodius in contextu operis redderetur, cum præesse universis providentiam probaremus et interesse nobis deum; sed quoniam a toto particulam revelli placet et unam contradictionem manente lite integra solvere, faciam rem non difficilem, causam deorum agam.
Supervacuum est in præsentia ostendere non sine aliquo custode tantum opus stare nec hunc siderum cœtum discursumque fortuiti impetus esse, et quæ casus incitat sæpe turbari et cito arietare, hanc inoffensarn velocitatem procedere æternæ legis imperio tantum rerum terra marique gestantem, tantum clarissimorum luminum et ex disposito relucentium; non esse materiæ errantis hunc ordinem nec quæ temere coierunt tanta arte pendere, ut terrarum gravissimum pondus sedeat immotum et circa se properantis cæli fugam spectet, ut infusa vallibus maria molliant terras nec ullum incrementum fluminum sentiant, ut ex minimis seminibus nascantur ingentia.
Ne illa quidem quæ videntur confusa et incerta, pluvias dico nubesque et elisorum fulminum jactus et incendia ruptis montium verticibus effusa, tremores labantis soli aliaque quæ tumultuosa pars rerum circa terras movet, sine ratione, quamvis subita sint, accidunt, sed suas et illa causas habent non minus quam quæ alienis locis conspecta miraculo sunt, ut in mediis fluctibus calentes aquæ et nova insularum in vasto exsilientium mari spatia.
Jam vero si quis observaverit nudari litora pelago in se recedente eademque intra exiguum tempus operiri, credet cæca quadam volutatione modo contrahi undas et introrsum agi, modo erumpere et magno cursu repetere sedem suam, cum interim illæ portionibus crescunt et ad horam ac diem subeunt ampliores minoresque, prout illas lunare sidus elicuit, ad cujus arbitrium oceanus exundat. Suo ista tempori reserventur, eo quidem magis quod tu non dubitas de providentia sed querens.
In gratiam te reducam cum diis adversus optimos optimis. Neque enim rerum natura patitur ut umquam bona bonis noceant; inter bonos viros ac deos amicitia est conciliante virtute. Amicitiam dico? Immo etiam necessitudo et similitudo, quoniam quidem bonus tempore tantum a deo differt, discipulus ejus æmulatorque et vera progenies, quam parens ille magnificus, virtutum non lenis exactor, sicut severi patres, durius educat.
Itaque cum videris bonos viros acceptosque diis laborare, sudare, per arduum escendere, malos autem lascivire et voluptatibus fluere, cogita filiorum nos modestia delectari, vernularum licentia, illos disciplina tristiori contineri, horum ali audaciam. Idem tibi de deo liqueat. Bonum virum in deliciis non habet, experitur, indurat, sibi illum parat.
" Quare multa bonis viris adversa eveniunt? " Nihil accidere bono viro mali potest; non miscentur contraria. Quemadmodum tot amnes, tantum superne deiectorum imbrium, tanta medicatorum vis fontium non mutant saporem maris, ne remittunt quidem, ita adversarum impetus rerum viri fortis non vertit anim um. Manet in statu et quicquid evenit in suum colorem trahit; est enim omnibus externis potentior.
Nec hoc dico: non sentit illa, sed vincit et alioqui quietus placidusque contra incurrentia attollitur. Omnia adversa exercitationes putat. Quis autem, vir modo et erectus ad honesta, non est laboris adpetens justi et ad officia eum periculo promptus? Cui non industrio otium pœna est?
Athletas videmus, quibus virium cura est, eum fortissimis quibusque confligere et exigere ab is per quos certamini præparantur, ut totis contra ipsos viribus utantur; cædi se vexarique patiuntur et si non inveniunt singulos pares, pluribus simul obiciuntur. Marcet sine adversario virtus;
tunc apparet quanta sit quantumque polleat, cum quid possit patientia ostendit. Scias licet idem viris bonis esse faciendum, ut dura ac difficilia non reformident nec de fato querantur, quicquid accidit boni consulant, in bonum vertant. Non quid sed quemadmodum feras interest.
Non vides quanto aliter patres, aliter matres indulgeant? Illi excitari jubent liberos ad studia obeunda mature, feriatis quoque diebus non patiuntur esse otiosos et sudorem illis et interdum lacrimas excutiunt; at matres fovere in sinu, continere in umbra volunt, numquam contristari, numquam flere, numquam laborare.
Patrium deus habet adversus bonos viros animum et illos fortiter amat et " Operibus," inquit, " doloribus, damnis exagitentur, ut verum colligant robur." Languent per inertiam saginata nec labore tantum sed motu et ipso sui onere deficiunt. Non fert ullum ictum inlæsa felicitas; at cui assidua fuit cum incommodis suis rixa, callum per injurias duxit nec ulli malo cedit sed etiam si cecidit de genu pugnat.
Miraris tu, si deus ille bonorum amantissimus, qui illos quam optimos esse atque excellentissimos vult, fortunam illis cum qua exerceantur adsignat? Ego vero non miror, si aliquando impetum capiunt spectandi magnos viros conluctantis cum aliqua calamitate.
Nobis interdum voluptati est, si adulescens constantis animi irruentem feram venabulo excepit, si leonis incursum interritus pertulit, tantoque hoc spectaculum est gratius, quanto id honestior fecit. Non sunt ista, quæ possint deorum in se vultum convertere, puerilia et humanæ oblectamenta levitatis.
Ecce spectaculum dignum ad quod respiciat intentus operi suo deus, ecce par deo dignum, vir fortis cum fortuna mala compositus, utique si et provocavit. Non video, inquam, quid habeat in terris Juppiter pulchrius, si eo convertere animum velit, quam ut spectet Catonem jam partibus non semel fractis stantem nihilo minus inter ruinas publicas rectum.
" Licet," inquit, "omnia in unius dicionem concesserint, custodiantur legionibus terræ, classibus maria, Cæsarianus portas miles obsideat; Cato qua exeat habet; una manu latam libertati viam faciet. Ferrum istud, etiam civili bello purum et innoxium, bonas tandem ac nobiles edet operas: libertatem, quam patriæ non potuit, Catoni dabit. Aggredere, anime, diu meditatum opus, eripe te rebus humanis. Jam Petreius et Juba concucurrerunt iacentque alter alterius manu cæsi. Fortis et egregia fati conventio, sed quæ non deceat magnitudinem nostram; tam turpe est Catoni mortem ab ullo petere quam vitam."
Liquet mihi cum magno spectasse gaudio deos, dum ille vir, acerrimus sui vindex, alienæ saluti consulit et instruit discedendum fugam, dum studia etiam nocte ultima tractat, dum gladium sacro pectori infigit, dum viscera spargit et illam sanctissimam animam indignamque quæ ferro contaminaretur manu educit.
Inde crediderim fuisse parum certum et efficax vulnus; non fuit diis immortalibus satis spectare Catonem semel. Retenta ac revocata virtus est, ut in difficiliore parte se ostenderet; non enim tam magno animo mors initur quam repetitur. Quidni libenter spectarent alumnum suum tam claro ac memorabili exitu evadentem? Mors illos consecrat, quorum exitum et qui timent laudant.
Sed jam procedente oratione ostendam, quam non sint quæ videntur mala. Nunc illud dico, ista quæ tu vocas aspera, quæ adversa et abominanda, primum pro ipsis esse quibus accidunt, deinde pro universis, quorum major diis cura quam singulorum est, post hoc volentibus accidere ac dignos malo esse, si nolint. His adiciam fato ista sic et recte eadem lege bonis evenire qua sunt boni. Persuadebo deinde tibi, ne umquam boni viri miserearis; potest enim miser dici, non potest esse.
Difficillimum ex omnibus quæ proposui videtur quod primum dixi, pro ipsis esse quibus e veniunt ista quæ horremus ac tremimus. " Pro ipsis est," inquis, " in exilium proici, in egestatem deduci, liberos coniugem ecferre, ignominia affici, debilitari? " Si miraris hæc pro aliquo esse, miraberis quosdam ferro et igne curari nec minus fame ac siti. Sed si cogitaveris tecum remedii causa quibusdam et radi ossa et legi et extrahi venas et quædam amputari membra quæ sine totius pernicie corporis hærere non poterant, hoc quoque patieris probari tibi, quædam incommoda pro is esse quibus accidunt, tam me hercules quam quædam quæ laudantur atque appetuntur contra eos esse quos delectaverunt, simillima cruditatibus ebrietatibusque et ceteris quæ necant per voluptatem.
Inter multa magnifica Demetri nostri et hæc vox est, a qua recens sum; sonat adhuc et vibrat in auribus meis: " Nihil," inquit, " mihi videtur infelicius eo, cui nihil umquam evenit adversi." Non licuit enim illi se experiri. Ut ex voto illi fluxerint omnia, ut ante votum, male tamen de illo dii judicaverunt. Indignus visus est a quo vinceretur aliquando fortuna, quæ ignavissimum quemque refugit, quasi dicat: " Quid ego istum mihi adversarium adsumam? Statim arma submittet; non opus est in illum tota potentia mea, levi comminatione pelletur, non potest sustinere vultum meum. Alius circumspiciatur cum quo conferre possimus manum; pudet congredi cum homine vinci parato.
" Ignominiam judicat gladiator cum inferiore componi et scit eum sine gloria vinci, qui sine periculo vincitur. Idem facit fortuna: fortissimos sibi pares quærit, quosdam fastidio transit. Contumacissimum quemque et rectissimum aggreditur, adversus quem vim suam intendat: ignem experitur in Mucio, paupertatem in Fabricio, exilium in Rutilio, tormenta in Regulo, venenum in Socrate, mortem in Catone. Magnum exemplum nisi mala fortuna non invenit.
Infelix est Mucius, quod dextra ignes hostium premit et ipse a se exigit erroris sui pœnas? Quod regem, quem armata manu non potuit, exusta fugat? Quid ergo? Felicior esset, si in sinu amicæ foveret manum?
Infelix est Fabricius, quod rus suum, quantum a re publica vacavit, fodit? Quod bellum tam eum Pyrrho quam eum divitiis gerit? Quod ad focum cenat illas ipsas radices et herbas quas in repurgando agro triumphalis senex vulsit? Quid ergo? Felicior esset, si in ventrem suum longinqui litoris pisces et peregrina aucupia congereret, si conchylis superi atque inferi maris pigritiam stomachi nausiantis erigeret, si ingenti pomorum strue cingeret primæ formæ feras, captas multa cæde venantium?
Infelix est Rutilius, quod qui illum damnaverunt causam dicent omnibus sæculis? Quod æquiore animo passus est se patriæ eripi quam sibi exilium? Quod Sullæ dictatori solus aliquid negavit et revocatus tantum non retro cessit et longius fugit? " Viderint," inquit, " isti quos Romæ deprehendit felicitas tua. Videant largum in foro sanguinem et supra Servilianum lacum (id enim proscriptionis Sullanæ spoliarium est) senatorum capita et passim vagantis per urbem percussorum greges et multa milia civium Romanorum uno loco post fidem, immo per ipsam fidem trucidata; videant ista qui exulare non possunt." Quid ergo?
Felix est L. Sulla, quod illi descendenti ad forum gladio summovetur, quod capita sibi consularium virorum patitur ostendi et pretium cædis per quæstorem ac tabulas publicas numerat? Et hæc omnia facit ille, ille qui legem Corneliam tulit!
Veniamus ad Regulum: quid illi fortuna nocuit, quod illum documentum fidei, documentum patientiæ fecit? Figunt cutem clavi et quocumque fatigatum corpus reclinavit, vulneri incumbit, in perpetuam vigiliam suspensa sunt lumina. Quanto plus tormenti tanto plus erit gloriæ. Vis scire quam non pæniteat hoc pretio æstimasse virtutem? Refice illum et mitte in senatum; eandem sententiam dicet.
Feliciorem ergo tu Mæcenatem putas, cui amoribus anxio et morosæ uxoris cotidiana repudia deflenti somnus per symphoniarum cantum ex longinquo lene resonantium quæritur? Mero se licet sopiat et aquarum fragoribus avocet et mille voluptatibus mentem anxiam fallat, tam vigilabit in pluma quam ille in cruce; sed illi solacium est pro honesto dura tolerare et ad causam a patientia respicit, hunc voluptatibus marcidum et felicitate nimia laborantem magis his quæ patitur vexat causa patiendi.
Non usque eo in possessionem generis humani vitia venerunt, ut dubium sit an electione fati data plures nasci Reguli quam Mæcenates velint; aut si quis fuerit, qui audeat dicere Mæcenatem se quam Regulum nasci maluisse, idem iste, taceat licet, nasci se Terentiam maluit!
Male tractatum Socratem judicas, quod illam potionem publice mixtam non aliter quam medicamentum immortalitatis obduxit et de morte disputavit usque ad ipsam? Male cum illo actum est, quod gelatus est sanguis ac paulatim frigore inducto venarum vigor constitit?
Quanto magis huic invidendum est quam illis quibus gemma ministratur, quibus exoletus omnia pati doctus exsectæ virilitatis aut dubiæ suspensam auro nivem diluit! Hi quicquid biberunt vomitu remetientur tristes et bilem suam regustantes, at ille venenum lætus et libens hauriet.
Quod ad Catonem pertinet, satis dictum est summamque illi felicitatem contigisse consensus hominum fatebitur, quem sibi rerum natura delegit cum quo metuenda confideret. " Inimicitiæ potentium graves sunt; opponatur simul Pompeio, Cæsari, Crasso. Grave est a deterioribus honore anteiri; Vatinio postferatur. Grave est civilibus bellis interesse; toto terrarum orbe pro causa bona tam infeliciter quam pertinaciter militet. Grave est manus sibi afferre; faciat. Quid per hæc consequar? Ut omnes sciant non esse hæc mala quibus ego dignum Catonem putavi."
Prosperæ res et in plebem ac vilia ingenia deveniunt; at calamitates terroresque mortalium sub jugum mittere proprium magni viri est. Semper vero esse felicem et sine morsu animi transire vitam ignorare est rerum naturæ alteram partem.
Magnus vir es; sed unde scio, si tibi fortuna non dat facultatem exhibendæ virtutis? Descendisti ad Olympia, sed nemo præter te; coronam habes, victoriam non habes. Non gratulor tamquam viro forti, sed tanquam consulatum præturamve adepto; honore auctus es.
Item dicere et bono viro possum, si illi nullam occasionem difficilior casus dedit in qua una vim animi sui ostenderet: Miserum te judico, quod numquam fuisti miser. Transisti sine adversario vitam; nemo sciet quid potueris, ne tu quidem ipse. Opus est enim ad notitiam sui experimento; quid quisque posset nisi temptando non didicit. Itaque quidam ipsi ultro se cessantibus malis obtulerunt et virtuti ituræ in obscurum occasionem per quam enitesceret quæsierunt.
Gaudent, inquam, magni viri aliquando rebus adversis, non aliter quam fortes milites bello. Triumphum ego murmillonem sub Tib. Cæsare de raritate munerum audivi querentem: " Quam bella," inquit, " ætas perit! " Avida est periculi virtus et quo tendat, non quid passura sit cogitat, quoniam etiam quod passura est gloriæ pars est. Militares viri gloriantur vulneribus, læti fluentem meliori casu sanguinem ostentant; idem licet fecerint qui integri revertuntur ex acie, magis spectatur qui saucius redit.
Ipsis, inquam, deus consulit, quos esse quam honestissimos cupit, quotiens illis materiam præbet aliquid animose fortiterque faciendi, ad quam rem opus est aliqua rerum difficultate. Gubernatorem in tempestate, in acie militem intellegas. Unde possum scire quantum adversus paupertatem tibi animi sit, si divitiis diffluis? Unde possum scire quantum adversus ignominiam et infamiam odiumque populare constantiæ habeas, si inter plausus senescis, si te inexpugnabilis et inclinatione quadam mentium pronus favor sequitur? Unde scio quam æquo animo laturus sis orbitatem, si quoscumque sustulisti vides? Audivi te, cum alios consolareris: tunc conspexissem, si te ipse consolatus esses, si te ipse dolere vetuisses.
Nolite, obsecro vos, expavescere ista, quæ dii immortales velut stimulos admovent animis: calamitas virtutis occasio est. Illos merito quis dixerit miseros qui nimia felicitate torpescunt, quos velut in mari lento tranquillitas iners detinet; quicquid illis inciderit, novum veniet.
Magis urgent sæva inexpertos, grave est teneræ cervici jugum. Ad suspicionem vulneris tiro pallescit, audacter veteranus cruorem suum spectat, qui scit se sæpe vicisse post sanguinem. Hos itaque deus quos probat, quos amat, indurat, recognoscit, exercet; eos autem quibus indulgere videtur, quibus parcere, molles Venturis malis servat. Erratis enim, si quem judicatis exceptum. Veniet et ad illum diu felicem sua portio; quisquis videtur dimissus esse, dilatus est. Quare deus optimum quemque aut mala valetudine aut luctu aut aliis incommodis afficit?
Quia in castris quoque periculosa fortissimis imperantur; dux lectissimos mittit, qui nocturnis hostes aggrediantur insidiis aut explorent iter aut præsidium loco deiciant. Nemo eorum qui exeunt dicit: " Male de me imperator meruit," sed " bene judicavit." Item dicant quicumque jubentur pati timidis ignavisque flebilia: " Digni visi sumus deo in quibus experiretur quantum humana natura posset pati."
Fugite delicias, fugite enervantem felicitatem, qua animi permadescunt et nisi aliquid intervenit quod humanæ sortis admoneat, manent velut perpetua ebrietate sopiti. Quem specularia semper ab afflatu vindicaverunt, cujus pedes inter fomenta subinde mutata tepuerunt, cujus cenationes subditus et parietibus circumfusus calor temperavit, hunc levis aura non sine periculo stringet.
Cum omnia quæ excesserunt modum noceant, periculosissima felicitatis intemperantia est: movet cerebrum, in vanas mentes imagines evocat, multum inter falsum ac verum mediæ caliginis fundit. Quidni satius sit perpetuam infelicitatem advocata virtute sustinere quam infinitis atque immodicis bonis rumpi? Lenior jejunio mors est, cruditate dissiliunt.
Hanc itaque rationem dii sequuntur in bonis viris quam in discipulis suis præceptores, qui plus laboris ab is exigunt, in quibus certior spes est. Numquid tu invisos esse Lacedæmoniis liberos suos credis, quorum experiuntur indolem publice verberibus admotis? Ipsi illos patres adhortantur, ut ictus flagellorum fortiter perferant, et laceros ac semianimes rogant, perseverent vulnera præbere vulneribus.
Quid mirum, si dure generosos spiritus deus temptat? Numquam virtutis molle documentum est. Verberat nos et lacerat fortuna; patiamur! Non est sævitia, certamen est, quod quo sæpius adierimus, fortiores erimus. Solidissima corporis pars est quam frequens usus agitavit. Præbendi fortunæ sumus, ut contra illam ab ipsa duremur; paulatim nos sibi pares faciet, contemptum periculorum adsiduitas periclitandi dabit.
Sic sunt nauticis corpora ferendo mari dura, agricolis manus tritæ, ad excutienda tela militares lacerti valent, agilia Sunt membra cursoribus; id in quoque solidissimum est quod exercuit. Ad contemnendam patientiam malorum animus patientia pervenit; quæ quid in nobis efficere possit scies, si aspexeris quantum nationibus nudis et inopia fortioribus labor præstet.
Omnes considera gentes in quibus Romana pax desinit. Germanos dico et quicquid circa Histrum vagarum gentium occursat. Perpetua illos hiemps, triste cælum premit, maligne solum sterile sustentat; imbrem culmo aut fronde defendunt, super durata glacie stagna persultant, in alimentum feras captant.
Miseri tibi videntur? Nihil miserum est quod in naturam consuetudo perduxit; paulatim enim voluptati sunt quæ necessitate cœperunt. Nulla illis domicilia nullæque sedes sunt nisi quas lassitudo in diem posuit; vilis et hic quærendus manu victus, horrenda iniquitas cæli, intecta corpora; hoc quod tibi calamitas videtur tot gentium vita est! Quid miraris bonos viros, ut confirmentur, concuti?
Non est arbor solida nec fortis nisi in quam frequens ventus incursat; ipsa enim vexatione constringitur et radices certius figit; fragiles sunt quæ in aprica valle creverunt. Pro ipsis ergo bonis viris est, ut esse interriti possint, multum inter formidolosa versari et æquo animo ferre quæ non sunt mala nisi male sustinenti.
Adice nunc, quod pro omnibus est optimum quemque, ut ita dicam, militare et edere operas. Hoc est propositum deo quod sapienti viro, ostendere hæc quæ vulgus appetit, quæ reformidat, nec bona esse nec mala; apparebit autem bona esse, si illa non nisi bonis viris tribu erit, et mala esse, si tantum malis irrogaverit.
Detestabilis erit cæcitas, si nemo oculos perdiderit, nisi cui eruendi sunt: itaque careant luce Appius et Metellus. Non sunt divitiæ bonum; itaque habeat illas et Elius leno, ut homines pecuniam, cum in templis consecraverint, videant et in fornice. Nullo modo magis potest deus concupita traducere, quam si illa ad turpissimos defert, ab optimis abigit.
" At iniquum est virum bonum debilitari aut configi aut alligari, malos integris corporibus solutos ac delicatos incedere." Quid porro? Non est iniquum fortes viros arma sumere et in castris pernoctare et pro vallo obligatis stare vulneribus, interim in urbe securos esse percisos et professos impudicitiam? Quid porro? Non est iniquum nobilissimas virgines ad sacra facienda noctibus excitari, altissimo somno inquinatas frui?
Labor optimos citat. Senatus per totum diem sæpe consulitur, cum illo tempore vilissimus quisque aut in campo Otium suum Oblectet aut in popina lateat aut tempus in aliquo circulo terat. Idem in hac magna re publica fit; boni viri laborant, impendunt, impenduntur et volentes quidem; non trahuntur a fortuna, sequuntur illam et æquant gradus. Si scissent, antecessissent.
Hanc quoque animosam Demetri fortissimi viri vocem audisse me memini: " Hoc unum," inquit, " de vobis, di immortales, queri possum, quod non ante mihi notam voluntatem vestram fecistis; prior enim ad ista venissem, ad quæ nunc vocatus adsum. Vultis liberos sumere? vobis illos sustuli. Vultis aliquam partem corporis? sumite; non magnam rem promitto, cito totum relinquam. Vultis spiritum? quidni? nullam moram faciam, quo minus recipiatis quod dedistis. A volente feretis quicquid petieritis.
Quid ergo est? Maluissem offerre quam tradere. Quid opus fuit auferre? Accipere potuistis; sed ne nunc quidem auferetis, quia nihil eripitur nisi retinenti." Nihil cogor, nihil patior invitus nec servio deo sed assentior, eo quidem magis, quod scio omnia certa et in æternum dicta lege decurrere.
Fata nos ducunt et quantum cuique temporis restat prima nascentium hora disposuit. Causa pendet ex causa, privata ac publica longus ordo rerum trahit. Ideo fortiter Omne patiendum est, quia non, ut putamus, incidunt cuncta sed veniunt. Olim constitutum est quid gaudeas, quid fleas, et quamvis magna videatur varietate singulorum vita distingui, summa in unum venit; accipimus peritura perituri. Quid itaque indignamur?
Quid querimur? Ad hoc parti sumus. Utatur ut vult suis natura corporibus; nos læti ad omnia et fortes cogitemus nihil perire de nostro. Quid est boni viri? Præbere se fato. Grande solacium est cum universo rapi; quicquid est quod nos sic vivere, sic mori jussit, eadem necessitate et deos alligat. Irrevocabilis humana pariter ac divina cursus vehit. Ille ipse omnium conditor et rector scripsit quidem fata, sed sequitur; semper paret, semel jussit.
" Quare tamen deus tam iniquus in distributione fati fuit, ut bonis viris paupertatem et vulnera et acerba funera ascriberet? " Non potest artifex mutare materiam; hoc passa est. Quædam separari a quibusdam non possunt, cohærent, individua sunt. Languida ingenia et in somnum itura aut in vigiliam somno simillimam inertibus nectuntur elementis; ut efficiatur vir cum cura dicendus, fortiore fato opus est. Non erit illi planum iter; sursum oportet ac deorsum eat, fluctuetur ac navigium in turbido regat. Contra fortunam illi tenendus est cursus; multa accident dura, aspera, sed quæ molliat et complanet ipse.
Ignis aurum probat, miseria fortes viros. Vide quam alte escendere debeat virtus; scies illi non per secura vadendum: Ardua prima via est et quam vix mane recentes enituntur equi; medio est altissima cælo, unde mare et terras ipsi mihi sæpe videre sit timor et pavida trepidet formidine pectus, ultima prona via est et eget moderamine certo; tunc etiam quæ me subiectis excipit undis, ne ferar in præceps. Tethys solet ima vereri.
Hæc cum audisset ille generosus adulescens: " Placet," inquit, " via; escendo. Est tanti per ista ire casuro." Non desinit acrem animum metu territare: Utque viam teneas nulloque errore traharis, per tamen adversi gradieris cornua tauri Hæmoniosque arcus violentique ora leonis. Post hæc ait: " Iunge datos currus! His quibus deterreri me putas incitor. Libet illic stare ubi ipse Sol trepidat." Humilis et inertis est tuta sectari; per alta virtus it.
" Quare tamen bonis viris patitur aliquid mali deus fieri? " Ille vero non patitur. Omnia mala ab illis removit, scelera et flagitia et cogitationes improbas et avida consilia et libidinem cæcam et alieno imminentem avaritiam; ipsos tuetur ac vindicat: numquid hoc quoque aliquis a deo exigit, ut bonorum virorum etiam sarcinas servet? Remittunt ipsi hanc deo curam: externa contemnunt.
Democritus divitias proiecit onus illas bonæ mentis existimans. Quid ergo miraris, si id deus bono viro accidere patitur quod vir bonus aliquando vult sibi accidere? Filios amittunt viri boni; quidni, cum aliquando et occidant? In exilium mittuntur; quidni, cum aliquando ipsi patriam non repetituri relinquant? Occiduntur; quidni, cum aliquando ipsi sibi manus afferant? Quare quædam dura patiuntur? Ut alios pati doceant;
nati sunt in exemplar. Puta itaque deum dicere: " Quid habetis quod de me queri possitis, vos, quibus recta placuerunt? Aliis bona falsa circumdedi et animos inanes velut longo fallacique somnio lusi. Auro illos et argento et ebore adornavi, intus boni nihil est.
Isti quos pro felicibus aspicis, si non qua occurrunt sed qua latent videris, miseri sunt, sordidi, turpes, ad similitudinem parietum suorum extrinsecus culti; non est ista solida et sincera felicitas; crusta est et quidem tenuis. Itaque dum illis licet stare et ad arbitrium suum ostendi, nitent et imponunt; cum aliquid incidit quod disturbet ac detegat, tunc apparet quantum altæ ac veræ fœditatis alienus splendor absconderit.
Vobis dedi bona certa, mansura, quanto magis versaverit aliquis et undique inspexerit, meliora majoraque: permisi vobis metuenda contemnere, cupiditates fastidire; non fulgetis extrinsecus, bona vestra introrsus obversa sunt. Sic mundus exteriora contempsit spectaculo sui lætus. Intus omne posui bonum; non egere felicitate felicitas vestra est.
' At multa incidunt tristia, horrenda, dura toleratu.' Quia non poteram vos istis subducere, animos vestros adversus omnia armavi; ferte fortiter. Hoc est quo deum antecedatis; ille extra patientiam malorum est, vos supra patientiam. Contemnite paupertatem; nemo tam pauper vivit quam natus est. Contemnite dolorem; aut solvetur aut solvet. Contemnite mortem; quæ vos aut finit aut transfert. Contemnite fortunam; nullum illi telum quo feriret animum dedi.
Ante omnia cavi, ne quid vos teneret invitos; patet exitus. Si pugnare non vultis, licet fugere. Ideo ex omnibus rebus quas esse vobis necessarias volui nihil feci facilius quam mori. Prono animam loco posui; trahitur, adtendite modo et videbitis quam brevis ad libertatem et quam expedita ducat via. Non tam longas in exitu vobis quam intrantibus moras posui; alioqui magnum in vos regnum fortuna tenuisset, si homo tam tarde moreretur quam nascitur.
Omne tempus, omnis vos locus doceat quam facile sit renuntiare naturæ et munus illi suum impingere; inter ipsa altaria et sollemnes sacrificantium ritus, dum optatur vita, mortem condiscite. Corpora opima taurorum exiguo concidunt vulnere et magnarum virium animalia humanæ manus ictus impellit; tenui ferro commissura cervicis abrumpitur, et cum articulus ille qui caput collumque committit incisus est, tanta illa moles corruit.
Non in alto latet spiritus nec utique ferro eruendus est; non sunt vulnere penitus impresso scrutanda præcordia: in proximo mors est. Non certum ad hos ictus destinavi locum; quacumque vis pervium est. Ipsum illud quod vocatur mori, quo anima discedit a corpore, brevius est quam ut sentiri tanta velocitas possit. Sive fauces nodus elisit, sive spiramentum aqua præclusit, sive in caput lapsos subiacentis soli duritia comminuit, sive haustus ignis cursum animæ remeantis interscidit; quicquid est, properat. Ecquid erubescitis? Quod tam cito fit, timetis diu! "