Ad Neronem Cæsarem
Scribere de clementia, Nero Cæsar, institui, ut quodam modo speculi vice fungerer et te tibi ostenderem perventurum ad voluptatem maximam omnium. Quamvis enim recte factorum verus fructus sit fecisse nec ullum virtutum pretium dignum illis extra ipsas sit, juvat inspicere et circumire bonam conscientiam, tum immittere oculos in hanc immensam multitudinem discordem, seditiosam, impotentem, in perniciem alienam suamque pariter exultaturam si hoc jugum fregerit, et ita loqui secum:
" Egone ex omnibus mortalibus placui electusque sum, qui in terris deorum vice fungerer? Ego vitæ necisque gentibus arbiter; qualem quisque sortem statumque habeat, in mea manu positum est; quid cuique mortalium fortuna datum velit, meo ore pronuntiat; ex nostro responso lætitiæ causas populi urbesque concipiunt; nulla pars usquam nisi volente propitioque me floret; hæc tot milia gladiorum, quæ pax mea comprimit, ad nutum meum stringentur; quas nationes funditus excidi, quas transportari, quibus libertatem dari, quibus eripi, quos reges mancipia fieri quorumque capiti regium circumdari decus oporteat, quæ ruant urbes, quæ oriantur, mea juris dictio est.
In hac tanta facultate rerum non ira me ad iniqua supplicia compulit, non juvenilis impetus, non temeritas hominum et contumacia, quæ sæpe tranquillissimis quoque pectoribus patientiam extersit, non ipsa ostentandæ per terrores potentiæ dira, sed frequens magnis imperiis gloria. Conditum, immo constratum apud me ferrum est, summa parsimonia etiam vilissimi sanguinis; nemo non, cui alia desunt, hominis nomine apud me gratiosus est.
Severitatem abditam, at clementiam in procinctu habeo; sic me custodio, tamquam legibus, quas ex situ ac tenebris in lucem evocavi, rationem redditurus sim. Alterius ætate prima motus sum, alterius ultima; alium dignitati donavi, alium humilitati; quotiens nullam inveneram misericordiæ causam, mihi peperci. Hodie dis inmortalibus, si a me rationem repetant, adnumerare genus humanum paratus sum."
Potes hoc, Cæsar, audacter prædicare omnia, quæ in fidem tutelamque tuam venerunt, tuta haberi, nihil per te neque vi neque clam adimi rei publicæ. Rarissimam laudem et nulli adhuc princip um concessam concupisti innocentiam. Non perdit operam nec bonitas ista tua singularis ingratos aut malignos æstimatores nancta est. Refertur tibi gratia; nemo unus homo uni homini tam carus umquam fuit, quam tu populo Romano, magnum longumque ejus bonum. Sed ingens tibi onus imposuisti; nemo jam divum Augustum nec Ti.
Cæsaris prima tempora loquitur nec, quod te imitari velit, exemplar extra te quærit; principatus tuus ad gustum exigitur. Difficile hoc fuisset, si non naturalis tibi ista bonitas esset, sed ad tempus sumpta. Nemo enim potest personam diu ferre, ficta cito in naturam suam recidunt; quibus veritas subest quæque, ut ita dicam, ex solido enascuntur, tempore ipso in majus meliusque procedunt.
Magnam adibat aleam populus Romanus, cum incertum esset, quo se ista tua nobilis indoles daret; jam vota publica in tuto sunt; nec enim periculum est, ne te subita tui capiat oblivio. Facit quidem avidos nimia felicitas, nec tam temperatæ cupiditates sunt umquam, ut in eo, quod contigit, desinant; gradus a magnis ad majora fit, et spes improbissimas complectuntur insperata adsecuti; omnibus tamen nunc civibus tuis et hæc confessio exprimitur esse felices et illa nihil jam his accedere bonis posse, nisi ut perpetua sint.
Multa illos cogunt ad hanc confessionem, qua nulla in homine tardior est: securitas alta, adfluens, jus supra omnem injuriam positum; obversatur oculis lætissima forma rei publicæ, cui ad summam libertatem nihil deest nisi pereundi licentia.
Præcipue tamen æqualis ad maximos imosque pervenit clementiæ tuæ admiratio; cetera enim bona pro portione fortunæ suæ quisque sentit aut expectat majora minoraque, ex clementia omnes idem sperant; nec est quisquam, cui tam valde innocentia sua placeat, ut non stare in conspectu clementiam paratam humanis erroribus gaudeat.
Esse autem aliquos scio, qui clementia pessimum quemque putent sustineri, quoniam nisi post crimen supervacua est et sola hæc virtus inter innocentes cessat. Sed primum omnium, sicut medicinæ apud ægros usus, etiam apud sanos honor est, ita clementiam, quamvis pœna digni invocent, etiam innocentes colunt. Deinde habet hæc in persona quoque innocentium locum, quia interim fortuna pro culpa est; nec innocentiæ tantum clementia succurrit, sed sæpe virtuti, quoniam quidem condicione temporum incidunt quædam, quæ possint laudata puniri. Adice, quod magna pars hominum est, quæ reverti ad innocentiam possit, si pœnæ remissio fuerit. Non tamen vulgo ignoscere decet;
nam ubi discrimen inter malos bonosque sublatum est, confusio sequitur et vitiorum eruptio; itaque adh ibenda moderatio est, quæ sanabilia ingenia distinguere a deploratis sciat. Nec promiscuam habere ac vulgarem clementiam oportet nec abscisam; nam tam omnibus ignoscere crudelitas quam nulli. Modum tenere debemus; sed quia difficile est temperamentum, quidquid æquo plus futurum est, in partem humaniorem præponderet.
Sed hæc suo melius loco dicentur. Nunc in tres partes omnem hanc materiam dividam. Prima erit manumissionis; secunda, quæ naturam clementiæ habitumque demonstret: nam cum sint vitia quædam virtutes imitantia, non possunt secerni, nisi signa, quibus dinoscantur, impresseris; tertio loco quæremus, quomodo ad hanc virtutem perducatur animus, quomodo confirmet eam et usu suam faciat.
Nullam ex omnibus virtutibus homini magis convenire, cum sit nulla humanior, constet necesse est non solum inter nos, qui hominem sociale animal communi bono genitum videri volumus, sed etiam inter illos, qui hominem voluptati donant, quorum omnia dicta factaque ad utilitates suas spectant; nam si quietem petit et otium, hanc virtutem naturæ suæ nanctus est, quæ pacem amat et manus retinet.
Nullum tamen clementia ex omnibus magis quam regem aut principem decet. Ita enim magnæ vires decori gloriæque sunt, si illis salutaris potentia est; nam pestifera vis est valere ad nocendum. Illius demum magnitudo stabilis fundataque est, quem omnes tam supra se esse quam pro se sciunt, cujus curam excubare pro salute singulorum atque universorum cottidie experiuntur, quo procedente non, tamquam malum aliquod aut noxium animal e cubili prosilierit, diffugiunt, sed tamquam ad clarum ac beneficum sidus certatim advolant. Obicere se pro illo mucronibus insidiantium paratissimi et substernere corpora sua, si per stragem illi humanam iter ad salutem struendum sit, somnum ejus nocturnis excubiis muniunt, latera obiecti circumfusique defendunt, incurrentibus periculis se opponunt.
Non est hic sine ratione populis urbibusque consensus sic protegendi amandique reges et se suaque jactandi, quocumque desideravit imperantis salus; nec hæc vilitas sui est aut dementia pro uno capite tot milia excipere ferrum ac multis mortibus unam animam redimere nonnumquam senis et invalidi.
Quemadmodum totum corpus animo deservit et, cum hoc tanto majus tantoque speciosius sit, ille in occulto maneat tenuis et in qua sede latitet incertus, tamen manus, pedes, oculi negotium illi gerunt, illum hæc cutis munit, illius jussu iacemus aut inquieti discurrimus, cum ille imperavit, sive avarus dominus est, mare lucri causa scrutamur, sive ambitiosus, jam dudum dextram flammis obiecimus aut voluntarii terram subsiluimus, sic hæc immensa multitudo unius animæ circumdata illius spiritu regitur, illius ratione flectitur pressura se ac fractura viribus suis, nisi consilio sustineretur.
Suam itaque incolumitatem amant, eum pro uno homine denas legiones in aciem deducunt, cum in primam frontem procurrunt et adversa vulneribus pectora ferunt, ne imperatoris sui signa vertantur. Ille est enim vinculum, per quod res publica cohæret, ille spiritus vitalis, quem hæc tot milia trahunt nihil ipsa per se futura nisi onus et præda, si mens illa imperii subtrahatur. Rege incolumi mens omnibus una; amisso rupere fidem.
Hic casus Romanæ pacis exitium erit, hic tanti fortunam populi in ruinas aget; tam diu ab isto periculo aberit hic populus, quam diu sciet ferre frenos, quos si quando abruperit vel aliquo casu discussos reponi sibi passus non erit, hæc unitas et hic maximi imperii contextus in partes multas dissiliet, idemque huic urbi finis dominandi erit, qui parendi fuerit.
Ideo principes regesque et quocumque alio nomine sunt tutores status publici non est mirum amari ultra privatas etiam necessitudines; nam si sanis hominibus publica privatis potiora sunt, sequitur, ut is quoque carior sit, in quem se res publica convertit. Olim enim ita se induit rei publicæ Cæsar, ut seduci alterum non posset sine utriusque pernicie; nam et illi viribus opus est et huic capite.
Longius videtur recessisse a proposito oratio mea, at mehercules rem ipsam premit. Nam si, quod adhuc colligit, tu animus rei publicæ tuæ es, illa corpus tuum, vides, ut puto, quam necessaria sit clementia; tibi enim parcis, cum videris alteri parcere. Parcendum itaque est etiam improbandis civibus non aliter quam membris languentibus, et, si quando misso sanguine opus est, sustinenda est manus, ne ultra, quam necesse sit, incidat.
Est ergo, ut dicebam, clementia omnibus quidem hominibus secundum naturam, maxime tamen decora imperatoribus, quanto plus habet apud illos, quod servet, quantoque in majore materia apparet. Quantulum enim nocet privata crudelitas! Principum sævitia bellum est.
Cum autem virtutibus inter se sit concordia nec ulla altera melior aut honestior sit, quædam tamen quibusdam personis aptior est. Decet magnanimitas quemlibet mortalem, etiam illum, infra quem nihil est; quid enim majus aut fortius quam malam fortunam retundere? Hæc tamen magnanimitas in bona fortuna laxiorem locum habet meliusque in tribunali quam in plano conspicitur.
Clementia, in quamcumque domum pervenerit, eam felicem tranquillamque præstabit, sed in regia, quo rarior, eo mirabilior. Quid enim est memorabilis quam eum, cujus iræ nihil obstat, cujus graviori sententiæ ipsi, qui pereunt, adsentiuntur, quem nemo interpellaturus est, immo, si vehementius excanduit, ne deprecaturus est quidem, ipsum sibi manum inicere et potestate sua in melius placidiusque uti hoc ipsum cogitantem: " Occidere contra legem nemo non potest, servare nemo præter me"?
Magnam fortunam magnus animus decet, qui, nisi se ad illam extulit et altior stetit, illam quoque infra ad terram deducit; magni autem animi proprium est placidum esse tranquillumque et injurias atque offensiones superne despicere. Muliebre est furere in ira, ferarum vero nec generosarum quidem præmordere et urguere proiectos. Elephanti leonesque transeunt, quæ impulerunt; ignobilis bestiæ pertinacia est.
Non decet regem sæva nec inexorabilis ira, non multum enim supra eum eminet, cui se irascendo exæquat; at si dat vitam, si dat dignitatem periclitantibus et meritis amittere, facit, quod nulli nisi rerum potenti licet; vita enim etiam superiori eripitur, numquam nisi inferiori datur.
Servare proprium est excellentis fortunæ, quæ numquam magis suspici debet, quam cum illi contigit idem posse quod dis, quorum beneficio in lucem edimur tam boni quam mali. Deorum itaque sibi animum adserens princeps alios ex civibus suis, quia utiles bonique sunt, libens videat, alios in numerum relinquat; quosdam esse gaudeat, quosdam patiatur.
Cogitato, in hac civitate, in qua turba per latissima itinera sine intermissione defluens eliditur, quotiens aliquid obstitit, quod cursum ejus velut torrentis rapidi moraretur, in qua tribus eodem tempore theatris caveæ postulantur, in qua consumitur, quidquid terris omnibus aratur, quanta solitudo ac vastitas futura sit, si nihil relinquitur, nisi quod judex severus absolvent.
Quotus quisque ex quæsitoribus est, qui non ex ipsa ea lege teneatur, qua quærit? quotus quisque accusator vacat culpa? Et nescio, an nemo ad dandam veniam difficilior sit, quam qui illam petere sæpius meruit.
Peccavimus omnes, alii gravia, alii leviora, alii ex destinata, alii forte impulsi aut aliena nequitia ablati; alii in bonis consiliis parum fortiter stetimus et innocentiam inviti ac retinentes perdidimus; nec deliquimus tantum, sed usque ad extremum ævi delinquemus.
Etiam si quis tam bene jam purgavit animum, ut nihil obturbare eum amplius possit ac fallere, ad innocentiam tamen peccando pervenit.
Quoniam deorum feci mentionem, optime hoc exemplum principi constituam, ad quod formetur, ut se talem esse civibus, quales sibi deos velit. Expedit ergo habere inexorabilia peccatis atque erroribus numina, expedit usque ad ultimam infesta perniciem? Et quis regum erit tutus, cujus non membra haruspices colligant?
Quod si di placabiles et æqui delicta potentium non statim fulminibus persequuntur, quanto æquius est hominem hominibus præpositum miti animo exercere imperium et cogitare, uter mundi status gratior oculis pulchriorque sit, sereno et puro die, an cum fragoribus crebris omnia quatiuntur et ignes hinc atque illinc micant! Atqui non alia facies est quieti moratique imperii quam sereni cæli et nitentis.
Crudele regnum turbidum tenebrisque obscurum est, inter trementes et ad repentinum sonitum expavescentes ne eo quidem, qui omnia perturbat, inconcusso. Facilius privatis ignoscitur pertinaciter se vindicantibus; possunt enim lædi, dolorque eorum ab injuria venit; timent præterea contemptum, et non rettulisse lædentibus gratiam infirmitas videtur, non clementia; at cui ultio in facili est, is omissa ea certam laudem mansuetudinis consequitur.
Humili loco positis exercere manum, litigare, in rixam procurrere ac morem iræ suæ gerere liberius est; leves inter paria ictus sunt; regi vociferatio quoque verborumque intemperantia non ex maiestate est.
Grave putas eripi loquendi arbitrium regibus, quod humillimi habent. " Ista," inquis, " servitus est, non imperium." Quid? tu non experiris istud nobis esse, tibi servitutem? Alia condicio est eorum, qui in turba, quam non excedunt, latent, quorum et virtutes, ut appareant, diu luctantur et vitia tenebras habent; vestra facta dictaque rumor excipit, et ideo nullis magis curandum est, qualem famam habeant, quam qui, qualemcumque meruerint, magnam habituri sunt.
Quam multa tibi non licent, quæ nobis beneficio tuo licent! Possum in qualibet parte urbis solus incedere sine timore, quamvis nullus sequatur comes, nullus sit domi, nullus ad latus gladius; tibi in tua pace armato vivendum est. Aberrare a fortuna tua non potes; obsidet te et, quocumque descendis, magno apparatu sequitur.
Est hæc summæ magnitudinis servitus non posse fieri minorem; sed cum dis tibi communis ipsa necessitas est. Nam illos quoque cælum alligatos tenet, nec magis illis descendere datum est quam tibi tutum; fastigio tuo adfixus es.
Nostros motus pauci sentiunt, prodire nobis ac recedere et mutare habitum sine sensu publico licet; tibi non magis quam soli latere contingit. Multa circa te lux est, omnium in istam conversi oculi sunt. Prodire te putas? Oriris.
Loqui non potes, nisi ut vocem tuam, quæ ubique sunt gentes, excipiant; irasci non potes, nisi ut omnia tremant, quia neminem adfligere, nisi ut, quidquid circa fuerit, quatiatur. Ut fulmina paucorum periculo cadunt, omnium metu, sic animadversiones magnarum potestatum terrent latius quam nocent, non sine causa; non enim, quantum fecerit, sed quantum facturus sit, cogitatur in eo, qui omnia potest.
Adice nunc, quod privatos homines ad accipiendas injurias opportuniores acceptarum patientia facit, regibus certior est ex mansuetudine securitas, quia frequens vindicta paucorum odium opprimit, omnium irritat.
Voluntas oportet ante sæviendi quam causa deficiat; alioqui, quemadmodum præcisæ arbores plurimis ramis repullulant et multa satorum genera, ut densiora surgant, reciduntur, ita regia crudelitas auget inimicorum numerum tollendo; parentes enim liberique eorum, qui interfecti sunt, et propinqui et amici in locum singulorum succedunt.
Hoc quam verum sit, admonere te exemplo domestico volo. Divus Augustus fuit mitis princeps, si quis illum a principatu suo æstimare incipiat; in communi quidem rei publicæ gladium movit. Cum hoc ætatis esset, quod tu nunc es, duodevicensimum egressus annum, jam pugiones in sinum amicorum absconderat, jam insidiis M. Antonii consulis latus petierat, jam fuerat collega proscriptionis.
Sed cum annum quadragensimum transisset et in Gallia moraretur, delatum est ad eum indicium L. Cinnam, stolidi ingenii virum, insidias ei struere; dictum est, et ubi et quando et quemadmodum adgredi vellet; unus ex consciis deferebat.
Constituit se ab eo vindicare et consilium amicorum advocari jussit. Nox illi inquieta erat, cum cogitaret adulescentem nobilem, hoc detracto integrum. Cn. Pompei nepotem, damnandum; jam unum hominem occidere non poterat, cui M. Antonius proscriptionis edictum inter cenam dictarat.
Gemens subinde voces varias emittebat et inter se contrarias: " Quid ergo? Ego percussorem meum securum ambulare patiar me sollicito? Ergo non dabit pœnas, qui tot civilibus bellis frustra petitum caput, tot navalibus, tot pedestribus prœliis incolume, postquam terra marique pax parata est, non occidere constituat, sed immolare? " (nam sacrificantem placuerat adoriri).
Rursus silentio interposito majore multo voce sibi quam Cinnæ irascebatur: " Quid vivis, si perire te tam multorum interest? Quis finis erit suppliciorum? Quis sanguinis? Ego sum nobilibus adulescentulis expositum caput, in quod mucrones acuant; non est tanti vita, si, ut ego non peream, tam multa perdenda sunt.
" Interpellavit tandem illum Livia uxor et: " Admittis," inquit, " muliebre consilium? Fac, quod medici solent, qui, ubi usitata remedia non procedunt, temptant contraria. Severitate nihil adhuc proiecisti; Salvidienum Lepidus secutus est. Lepidum Murena, Murenam Cæpio, Cæpionem Egnatius, ut alios taceam, quos tantum ausos pudet. Nunc tempta, quomodo tibi cedat clementia; ignosce L. Cinnæ. Deprensus est; jam nocere tibi non potest, prodesse famæ tuæ potest.
" Gavisus, sibi quod advocatum invenerat, uxori quidem gratias egit, renuntiari autem extemplo amicis, quos in consilium rogaverat, imperavit et Cinnam unum ad se accersit dimissisque omnibus e cubiculo, cum alteram Cinnæ poni cathedram jussisset: " Hoc," inquit, " primum a te peto, ne me loquentem interpelles, ne medio sermone meo proclames; dabitur tibi loquendi liberum tempus.
Ego te, Cinna, cum in hostium castris invenissem, non factum tantum mihi inimicum sed natum, servavi, patrimonium tibi omne concessi. Hodie tam felix et tam dives es, ut victo victores invideant. Sacerdotium tibi petenti præteritis compluribus, quorum parentes mecum militaverant, dedi; cum sic de te meruerim, occidere me constituisti.
" Cum ad hanc vocem exclamasset procul hanc ab se abesse dementiam: " Non præstas," inquit, " fidem, Cinna; convenerat, ne interloquereris. Occidere, inquam, me paras "; adjecit locum, socios, diem, ordinem insidiarum, cui commissum esset ferrum.
Et cum defixum videret nec ex conventione jam, sed ex conscientia tacentem: " Quo," inquit, " hoc animo facis? Ut ipse sis princeps? Male mehercules cum populo Romano agitur, si tibi ad imp erandum nihil præter me obstat. Domum tueri tuam non potes, nuper libertini hominis gratia in privato judicio superatus es; adeo nihil facilius potes quam contra Cæsarem advocare. Cedo, si spes tuas solus impedio, Paulusne te et Fabius Maximus et Cossi et Servilii ferent tantumque agmen nobilium non inania nomina præferentium, sed eorum, qui imaginibus suis decori sint? "
Ne totam ejus orationem repetendo magnam partem voluminis occupem (diutius enim quam duabus horis locutum esse constat, eum hanc pœnam, qua sola erat contentus futurus, extenderet): " Vitam," inquit, " tibi, Cinna, iterum do, prius hosti, nunc insidiatori ac parricidæ. Ex hodierno die inter nos amicitia incipiat; contendamus, utrum ego meliore fide tibi vitam dederim an tu debeas." Post hoc detulit ultro consulatum questus, quod non auderet petere. Amicissimum fidelissimumque habuit, heres solus illi fuit. Nullis amplius insidiis ab ullo petitus est.
Ignovit abavus tuus victis; nam si non ignovisset, quibus imperasset? Sallustium et Cocceios et Deillios et totam cohortem primæ admissionis ex adversariorum castris conscripsit; jam Domitios, Messalas, Asinios, Cicerones, quidquid floris erat in civitate, clementiæ suæ debebat. Ipsum Lepidum quam diu mori passus est! Per multos annos tulit ornamenta principis retinentem et pontificatum maximum non nisi mortuo illo transferri in se passus est; maluit enim illum honorem vocari quam spolium. Hæc eum clementia ad salutem securitatemque perduxit;
hæc gratum ac favorabilem reddidit, quamvis nondum subactis populi Romani cervicibus manum imposuisset; hæc hodieque præstat illi famam, quæ vix vivis principibus servit.
Deum esse non tamquam jussi credimus; bonum fuisse principem Augustum, bene illi parentis nomen convenisse fatemur ob nullam aliam causam, quam quod contumelias quoque suas, quæ acerbiores principibus solent esse quam injuriæ, nulla crudelitate exsequebatur, quod probrosis in se dictis adrisit, quod dare illum pœnas apparebat, cum exigeret, quod, quoscumque ob adulterium filiæ suæ damnaverat, adeo non occidit, ut dimissis quo tutiores essent, diplomata daret.
Hoc est ignoscere, eum scias multos futuros, qui pro te nascantur et tibi sanguine alieno gratificentur, non dare tantum salutem, sed præstare.
Hæc Augustus senex aut jam in senectutem annis vergentibus; in adulescentia caluit, arsit ira, multa fecit, ad quæ invitus oculos retorquebat. Comparare nemo mansuetudini tuæ audebit divum Augustum, etiam si in certamen juvenilium annorum deduxerit senectutem plus quam maturam; fuerit moderatus et clemens, nempe post mare Actiacum Romano cruore infectum, nempe post fractas in Sicilia classes et suas et alienas, nempe post Perusinas aras et proscriptiones.
Ego vero clementiam non voco lassam crudelitatem; hæc est. Cæsar, clementia vera, quam tu præstas, quæ non sævitiæ pænitentia cœpit, nullam habere maculam, numquam civilem sanguinem fudisse; hæc est in maxima potestate verissima animi temperantia et humani generis comprendens ut sui amor non cupiditate aliqua, non temeritate ingenii, non priorum principum exemplis corruptum, quantum sibi in cives suos liceat, experiendo temptare, sed hebetare aciem imperii sui.
Præstitisti, Cæsar, civitatem incruentam, et hoc, quod magno animo gloriatus es nullam te toto orbe stillam cruoris humani misisse, eo majus est mirabiliusque, quod nulli umquam citius gladius commissus est.
Clementia ergo non tantum honestiores sed tutiores præstat ornamentumque imperiorum est simul et certissima salus. Quid enim est, cur reges consenuerint liberisque ac nepotibus tradiderint regna, tyrannorum exsecrabilis ac brevis potestas sit? Quid interest inter tyrannum ac regem (species enim ipsa fortunæ ac licentia par est), nisi quod tyranni in voluptatem sæviunt, reges non nisi ex causa ac necessitate?
" Quid ergo? Non reges quoque occidere solent? " Sed quotiens id fieri publica utilitas persuadet; tyrannis sævitia cordi est. Tyrannus autem a rege factis distat, non nomine; nam et Dionysius major jure meritoque præferri multis regibus potest, et L. Sullam tyrannum appellari quid prohibet, cui occidendi finem fecit inopia hostium?
Descenderit licet e dictatura sua et se togæ reddiderit, quis tamen umquam tyrannus tam avide humanum sanguinem bibit quam ille, qui septem milia civium Romanorum contrucidari jussit et, cum in vicino ad ædem Bellonæ sedens exaudisset conclamationem tot milium sub gladio gementium, exterrito senatu: " Hoc agamus," inquit, " patres conscripti; seditiosi pauculi meo jussu occiduntur "?
Hoc non est mentitus; pauci Sullæ videbantur. Sed mox de Sulla, cum quæremus, quomodo hostibus irascendum sit, utique si in hostile nomen cives et ex eodem corpore abrupti transierint; interim, hoc quod dicebam, clementia efficit, ut magnum inter regem tyrannumque discrimen sit, uterque licet non minus armis valletur; sed alter arma habet, quibus in munimentum pacis utitur, alter, ut magno timore magna odia compescat, nec illas ipsas manus, quibus se commisit, securus adspicit.
Contrariis in contraria agitur; nam cum invisus sit, quia timetur, timeri vult, quia invisus est, et illo exsecrabili versu, qui multos præcipites dedit, utitur: Oderint, dum metuant, ignarus, quanta rabies oriatur, ubi supra modum odia creverunt. Temperatus enim timor cohibet animos, adsiduus vero et acer et extrema admovens in audaciam iacentes excitat et omnia experiri suadet.
Sic feras linea et pinnæ clusas contineant; easdem a tergo eques telis incessat, temptabunt fugam per ipsa, quæ fugerant, proculcabuntque formidinem. Acerrima virtus est, quam ultima necessitas extundit. Relinquat oportet securi aliquid metus multoque plus spei quam periculorum ostentet; alioqui, ubi quiescenti paria metuuntur, incurrere in pericula juvat et aliena anima abuti.
Placido tranquilloque regi fida sunt auxilia sua, ut quibus ad communem salutem utatur, gloriosusque miles (publicæ enim securitati se dare operam videt) omnem laborem libens patitur ut parentis custos; at illum acerbum et sanguinarium necesse est graventur stipatores sui.
Non potest habere quisquam bonæ ac fidæ voluntatis ministros, quibus in tormentis ut eculeo et ferramentis ad mortem paratis utitur, quibus non aliter quam bestiis homines obiectat, omnibus reis ærumnosior ac sollicitior, ut qui homines deosque testes facinorum ac vindices timeat, eo perductus, ut non liceat illi mutare mores. Hoc enim inter cetera vel pessimum habet crudelitas, perseverandum est nec ad meliora patet regressus; scelera enim sceleribus tuenda sunt. Quid autem eo infelicius, cui jam esse malo necesse est?
O miserabilem illum, sibi certe! Nam ceteris misereri ejus nefas sit, qui cædibus ac rapinis potentiam exercuit, qui suspecta sibi cuncta reddidit tam externa quam domestica, cum arma metuat, ad arma confugiens, non amicorum fidei credens, non pietati liberorum; qui, ubi circumspexit, quæque fecit quæque facturus est, et conscientiam suam plenam sceleribus ac tormentis adaperuit, sæpe mortem timet, sæpius optat, invisior sibi quam servientibus.
E contrario is, cui curæ sunt universa, qui alia magis, alia minus tuetur, nullam non rei publicæ partem tamquam sui nutrit, inclinatus ad mitiora, etiam si ex usu est animadvertere, ostendens quam invitus aspero remedio manus admoveat,
in cujus animo nihil hostile, nihil efferum est, qui potentiam suam placide ac salutariter exercet approbare imperia sua civibus cupiens, felix abunde sibi visus, si fortunam suam publicarit, sermone adfabilis, aditu accessuque facilis, vultu, qui maxime populos demeretur, amabilis, æquis desideriis propensus, etiam iniquis non acerbus, a tota civitate amatur, defenditur, colitur.
Eadem de illo homines secreto loquuntur quæ palam. Tollere filios cupiunt et publicis malis sterilitas indicta recluditur; bene se meriturum de liberis suis quisque non dubitat, quibus tale sæculum ostenderit. Hic princeps suo beneficio tutus nihil præsidiis eget, arma ornamenti causa habet.
Quod ergo officium ejus est? Quod bonorum parentium, qui obiurgare liberos non numquam blande, non numquam minaciter solent, aliquando admonere etiam verberibus. Numquid aliquis sanus filium a prima offensa exheredat? Nisi magnæ et multæ injuriæ patientiam evicerunt, nisi plus est, quod timet, quam quod damnat, non accedit ad decretorium stilum; multa ante temptat, quibus dubiam indolem et pejore jam loco positam revocet; simul deploratum est, ultima experitur. Nemo ad supplicia exigenda pervenit, nisi qui remedia consumpsit.
Hoc, quod parenti, etiam principi faciendum est, quem appellavimus Patrem Patriæ non adulatione vana adducti. Cetera enim cognomina honori data sunt; Magnos et Felices et Angustos diximus et ambitiosæ maiestati quidquid potuimus titulorum congessimus illis hoc tribuentes; Patrem quidem Patriæ appellavimus, ut sciret datam sibi potestatem patriam, quæ est temperantissima liberis consulens suaque post illos reponens.
Tarde sibi pater membra sua abscidat, etiam, cum abscid erit, repellere cupiat, et in abscidendo gemat cunctatus multum diuque; prope est enim, ut libenter damnet, qui cito; prope est, ut inique puniat, qui nimis.
Trichonem equitem Romanum memoria nostra, quia filium suum flagellis occiderat, populus graphiis in foro confodit; vix illum Augusti Cæsaris auctoritas infestis tam patrum quam filiorum manibus eripuit.
Tarium, qui filium deprensum in parricidii consilio damnavit causa cognita, nemo non suspexit, quod contentus exilio et exilio delicato Massiliæ parricidam continuit et annua illi præstitit, quanta præstare integro solebat; hæc liberalitas effecit, ut, in qua civitate numquam deest patronus pejoribus, nemo dubitaret, quin reus merito damnatus esset, quem is pater damnare potuisset, qui odisse non poterat.
Hoc ipso exemplo dabo, quem compares bono patri, bonum principem. Cogniturus de filio Tarius advocavit in consilium Cæsarem Augustum; venit in privatos penates, adsedit, pars alieni consilii fuit, non dixit: " Immo in meam domum veniat "; quod si factum esset, Cæsaris futura erat cognitio, non patris.
Audita causa excussisque omnibus, et his, quæ adulescens pro se dixerat, et his, quibus argueb atur, petit, ut sententiam suam quisque scriberet, ne ea omnium fieret, quæ Cæsaris fuisset; deinde, priusquam aperirentur codicilli, iuravit se Tarii, hominis locupletis, hereditatem non aditurum.
Dicet aliquis: " Pusillo animo timuit, ne videretur locum spei suæ aperire velle filii damnatione." Ego contra sentio; quilibet nostrum debuisset adversus opiniones malignas satis fiduciæ habere in bona conscientia, principes multa debent etiam famæ dare. Iuravit se non aditurum hereditatem.
Tarius quidem eodem die et alterum heredem perdidit, sed Cæsar libertatem sententiæ suæ redemit; et postquam approbavit gratuitam esse severitatem suam, quod principi semper curandum est, dixit relegandum, quo patri videretur.
Non culleum, non serpentes, non carcerem decrevit memor, non de quo censeret, sed cui in consilio esset; mollissimo genere pœnæ contentum esse debere patrem dixit in filio adulescentulo impulse in id scelus, in quo se, quod proximum erat ab innocentia, timide gessisset; debere illum ab urbe et a parentis oculis submoveri.
O dignum, quem in consilium patres advocarent! O dignum, quem coheredem innocentibus liberis scriberent! Hæc clementia principem decet; quocumque venerit, mansuetiora omnia faciat. Nemo regi tam vilis sit, ut illum perire non sentiat, qualiscumque pars imperii est.
In magna imperia ex minoribus petamus exemplum. Non unum est imperandi genus; imperat princeps civibus suis, pater liberis, præceptor discentibus, tribunus vel centurio militibus.
Nonne pessimus pater videbitur, qui adsiduis plagis liberos etiam ex levissimis causis compescet? Uter autem præceptor liberalibus studiis dignior, qui excarnificabit discipulos, si memoria illis non constiterit aut si parum agilis in legendo oculus hæserit, an qui monitionibus et verecundia emendare ac docere malit? Tribunum centurionemque da sævum: desertores faciet, quibus tamen ignoscitur.
Numquidnam æquum est gravius homini et durius imperari, quam imperatur animalibus mutis? Atqui equum non crebris verberibus exterret domandi peritus magister; fiet enim formidolosus et contumax, nisi eum blandiente tactu permulseris.
Idem facit ille venator, quique instituit catulos vestigia sequi quique jam exercitatis utitur ad excitandas vel persequendas feras: nec crebro illis minatur (contundet enim animos et, quidquid est indolis, comminuetur trepidatione degeneri) nec licentiam vagandi errandique passim concedit. Adicias his licet tardiora agentes iumenta, quæ, cum ad contumeliam et miserias nata sint, nimia sævitia cogantur jugum detractare.
Nullum animal morosius est, nullum majore arte tractandum quam homo, nulli magis parcendum. Quid enim est stultius quam in iumentis quidem et canibus erubescere iras exercere, pessima autem condicione sub homine hominem esse? Morbis medemur nec irascimur; atqui et hic morbus est animi; mollem medicinam desiderat ipsumque medentem minime infestum ægro.
Mali medici est desperare, ne curet: idem in iis, quorum animus adfectus est, facere debebit is, cui tradita salus omnium est, non cito spem proicere nec mortifera signa pronuntiare; luctetur cum vitiis, resistat, aliis morbum suum exprobret, quosdam molli curatione decipiat citius meliusque sanaturus remediis fallentibus; agat princeps curam non tantum salutis, sed etiam honestæ cicatricis.
Nulla regi gloria est ex sæva animadversione (quis enim dubitat posse?), at contra maxima, si vim suam continet, si multos iræ alienæ eripuit, neminem suæ impendit.
Servis imperare moderate laus est. Et in mancipio cogitandum est, non quantum illud impune possit pati, sed quantum tibi permittat æqui bonique natura, quæ parcere etiam captivis et pretio paratis jubet. Quanto justius jubet hominibus liberis, ingenuis, honestis non ut mancipiis abuti sed ut his, quos gradu antecedas quorumque tibi non servitus tradita sit, sed tutela. Servis ad statuam licet confugere;
cum in servum omnia liceant, est aliquid, quod in hominem licere commune jus animantium vetet. Quis non Vedium Pollionem pejus oderat quam servi sui, quod murænas sanguine humano saginabat et eos, qui se aliquid offenderant, in vivarium, quid aliud quam serpentium, abici jubebat? O hominem mille mortibus dignum, sive devorandos servos obiciebat murænis, quas esurus erat, sive in hoc tantum illas alebat, ut sic aleret.
Quemadmodum domini crudeles tota civitate commonstrantur invisique et detestabiles sunt, ita regum et injuria latius patet et infamia atque odium sæculis traditur; quanto autem non nasci melius fuit, quam numerari inter publico malo natos!
Excogitare nemo quicquam poterit, quod magis decorum regenti sit quam clementia, quocumque modo is et quocumque jure præpositus ceteris erit. Eo scilicet formosius id esse magnificentiusque fatebimur, quo in majore præstabitur potestate, quam non oportet noxiam esse, si ad naturæ legem componitur.
Natura enim commenta est regem, quod et ex aliis animalibus licet cognoscere et ex apibus; quarum regi amplissimum cubile est medioque ac tutissimo loco; præterea opere vacat exactor alienorum operum, et amisso rege totum dilabitur, nec umquam plus unum patiuntur melioremque pugna quærunt; præterea insignis regi forma est dissimilisque ceteris cum magnitudine tum nitore. Hoc tamen maxime distinguitur:
iracundissimæ ac pro corporis captu pugnacissimæ sunt apes et aculeos in volnere relinquunt, rex ipse sine aculeo est; noluit illum natura nec sævum esse nec ultionem magno constaturam petere telumque detraxit et iram ejus inermem reliquit. Exemplar hoc magnis regibus ingens; est enim illi mos exercere se in parvis et ingentium rerum documenta minima largiri.
Pudeat ab exiguis animalibus non trahere mores, cum tanto hominum moderatior esse animus debeat, quanto vehementius nocet. Utinam quidem eadem homini lex esset et ira cum telo suo frangeretur nec sæpius liceret nocere quam semel nec alienis viribus exercere odia! Facile enim lassaretur furor, si per se sibi satis faceret et si mortis periculo vim suam effunderet.
Sed ne nunc quidem illi cursus tutus est; tantum enim necesse est timeat, quantum timeri voluit, et manus omnium observet et eo quoque tempore, quo non captatur, peti se judicet nullumque momentum immune a metu habeat. Hanc aliquis agere vitam sustinet, cum liceat innoxium aliis, ob hoc securum, salutare potentiæ jus lætis omnibus tractare? Errat enim, si quis existimat tutum esse ibi regem, ubi nihil a rege tutum est; securitas securitate mutua paciscenda est.
Non opus est instruere in altum editas arces nec in adscensum arduos colles emunire nec latera montium abscidere, multiplicibus se muris turribusque sæpire: salvum regem clementia in aperto præstabit. Unum est inexpugnabile munimentum amor civium.
Quid pulchrius est quam vivere optantibus cunctis et vota non sub custode nuncupantibus? si paulum valetudo titubavit, non spem hominum excitari, sed metum? nihil esse cuiquam tam pretiosum, quod non pro salute præsidis sui commutatum velit?
O ne ille, cui contingit, ut sibi quoque vivere debeat; in hoc adsiduis bonitatis argumentis probavit non rem publicam suam esse, sed se rei publicæ. Quis huic audeat struere aliquod periculum? Quis ab hoc non, si possit, fortunam quoque avertere velit, sub quo justitia, pax, pudicitia, securitas, dignitas florent, sub quo opulenta civitas copia bonorum omnium abundat? Nec alio animo rectorem suum intuetur, quam, si di immortales potestatem visendi sui faciant, intueamur venerantes colentesque. Quid autem?
Non proximum illis locum tenet is, qui se ex deorum natura gerit, beneficus ac largus et in melius potens? Hoc adfectare, hoc imitari decet, maximum ita haberi, ut optimus simul habeare.
A duabus causis punire princeps solet, si aut se vindicat aut alium. Prius de ea parte disseram, quæ ipsum contingit; difficilius est enim moderari, ubi dolori debetur ultio, quam ubi exemplo.
Supervacuum est hoc loco admonere, ne facile credat, ut verum excutiat, ut innocentiæ faveat et, ut appareat, non minorem agi rem periclitantis quam judicis sciat; hoc enim ad justitiam, non ad clementiam pertinet; nunc illum hortamur, ut manifeste læsus animum in potestate habeat et pœnam, si tuto poterit, donet, si minus, temperet longeque sit in suis quam in alienis injuriis exorabilior.
Nam quemadmodum non est magni animi, qui de alieno liberalis est, sed ille, qui, quod alteri donat, sibi detrahit, ita clementem vocabo non in aheno dolore facilem, sed eum, qui, cum suis stimulis exagitetur, non prosilit, qui intellegit magni animi esse injurias in summa potentia pati nec quicquam esse gloriosius principe impune læso.
Ultio duas præstare res solet: aut solacium adfert ei, qui accepit injuriam, aut in reliquum securitatem. Principis major est fortuna, quam ut solacio egeat, manifestiorque vis, quam ut alieno malo opinionem sibi virium quærat. Hoc dico, cum ab inferioribus petitus violatusque est; nam si, quos pares aliquando habuit, infra se videt, satis vindicatus est. Regem et servus occidit et serpens et sagitta; servavit quidem nemo nisi major eo, quem servabat.
Uti itaque animose debet tanto munere deorum dandi auferendique vitam potens. In iis præsertim, quos scit aliquando sibi par fastigium obtinuisse, hoc arbitrium adeptus ultionem implevit perfecitque, quantum veræ pœnæ satis erat; perdidit enim vitam, qui debet, et, quisquis ex alto ad inimici pedes abiectus alienam de capite regnoque sententiam expectavit, in servatoris sui gloriam vivit plusque ejus nomini confert incolumis, quam si ex oculis ablatus esset. Adsiduum enim spectaculum alienæ virtutis est; in triumpho cito transisset.
Si vero regnum quoque suum tuto relinqui apud eum potuit reponique eo, unde deciderat, ingenti incremento surgit laus ejus, qui contentus fuit ex rege victo nihil præter gloriam sumere. Hoc est etiam ex victoria sua triumphare testarique nihil se, quod dignum esset victore, apud victos invenisse.
Cum civibus et ignotis atque humilibus eo moderatius agendum est, quo minoris est adflixisse eos. Quibusdam libenter parcas, a quibusdam te vindicare fastidias et non aliter quam ab animalibus parvis sed obterentem inquinantibus reducenda manus est; at in iis, qui in ore civitatis servati punitique erunt, occasione notæ clementiæ utendum est.
Transeamus ad alienas injurias, in quibus vindicandis hæc tria lex secuta est, quæ princeps quoque sequi debet: aut ut eum, quem punit, emendet, aut ut pœna ejus ceteros meliores reddat, aut ut sublatis malis securiores ceteri vivant. Ipsos facilius emendabis minore pœna; diligentius enim vivit, cui aliquid integri superest. Nemo dignitati perditæ parcit; impunitatis genus est jam non habere pœnæ locum.
Civitatis autem mores magis corrigit parcitas animadversionum; facit enim consuetudinem peccandi multitudo peccantium, et minus gravis nota est, quam turba damnationum levat, et severitas, quod maximum remedium habet, adsiduitate amittit auctoritatem.
Constituit bonos mores civitati princeps et vitia eluit, si patiens eorum est, non tamquam probet, sed tamquam invitus et cum magno tormento ad castigandum veniat. Verecundiam peccandi facit ipsa clementia regentis; gravior multo pœna videtur, quæ a miti viro constituitur.
Præterea videbis ea sæpe committi, quæ sæpe vindicantur. Pater tuus plures intra quinquennium culleo insuit, quam omnibus sæculis insutos accepimus. Multo minus audebant liberi nefas ultimum admittere, quam diu sine lege crimen fuit. Summa enim prudentia altissimi viri et rerum naturæ peritissimi maluerunt velut incredibile scelus et ultra audaciam positum præterire quam, dum vindicant, ostendere posse fieri; itaque parricidæ cum lege cœperunt, et illis facinus pœna monstravit; pessimo vero loco pietas fuit, postquam sæpius culleos vidimus quam cruces.
In qua civitate raro homines puniuntur, in ea consensus fit innocentiæ et indulgetur velut publico bono. Putet se innocentem esse civitas, erit; magis irascetur a communi frugalitate desciscentibus, si paucos esse eos viderit. Periculosum est, mihi crede, ostendere civitati, quanto plures mali sint.
Dicta est aliquando a senatu sententia, ut servos a liberis cultus distingueret; deinde apparuit, quantum periculum immineret, si servi nostri numerare nos cœpissent. Idem scito metuendum esse, si nulli ignoscitur; cito apparebit, pars civitatis deterior quanto prægravem Non minus principi turpia sunt multa supplicia quam medico multa funera; remissius imperanti melius paretur.
Natura contumax est humanus animus et in contrarium atque arduum nitens sequiturque facilius quam ducitur; et ut generosi ac nobiles equi melius facili freno reguntur, ita clementiam voluntaria innocentia impetu suo sequitur, et dignam putat civitas, quam servet sibi. Plus itaque hac via proficitur.
Crudelitas minime humanum malum est indignumque tam miti animo; ferina ista rabies est sanguine gaudere ac vulneribus et abiecto homine in silvestre animal transire. Quid enim interest, oro te, Alexander, leoni Lysimachum obicias an ipse laceres dentibus tuis? Tuum illud os est, tua illa feritas. O quam cuperes tibi potius ungues esse, tibi rictum illum edendorum hominum capacem! Non exigimus a te, ut manus ista, exitium familiarium certissimum, ulli salutaris sit, ut iste animus ferox, insatiabile gentium malum, citra sanguinem cædemque satietur; clementia jam vocatur, ad occidendum amicum cum carnifex inter homines eligitur.
Hoc est, quare vel maxime abominanda sit sævitia, quod excedit fines primum solitos, deinde humanos, nova supplicia conquirit, ingenium advocat ut instrumenta excogitet per quæ varietur atque extendatur dolor, delectatur malis hominum; tunc illi dirus animi morbus ad insaniam pervenit ultimam, eum crudelitas versa est in voluptatem et jam occidere hominem juvat.
Matura talem virum a tergo sequitur aversio, odia, venena, gladii; tam multis periculis petitur, quam multorum ipse periculum est, privatisque non numquam consiliis, alias vero consternatione publica circumvenitur. Levis enim et privata pernicies non totas urbes movet; quod late furere cœpit et omnes appetit, undique configitur.
Serpentes parvulæ fallunt nec publice conquiruntur; ubi aliqua solitam mensuram transit et in monstrum excrevit, ubi fontes sputu inficit et, si adflavit, deurit obteritque, quacumque incessit, ballistis petitur. Possunt verba dare et evadere pusilla mala, ingentibus obviam itur.
Sic unus æger ne domum quidem perturbat; at ubi crebris mortibus pestilentiam esse apparuit, conclamatio civitatis ac fuga est, et dis ipsis manus intentantur. Sub uno aliquo tecto flamma apparuit: familia vicinique aquam ingerunt; at incendium vastum et multas jam domos depastum parte urbis obruitur.
Crudelitatem privatorum quoque serviles manus sub certo crucis periculo ultæ sunt; tyrannorum gentes populique et, quorum erat malum, et ei, quibus inminebat, exscindere adgressi sunt. Aliquando sua præsidia in ipsos consurrexerunt perfidiamque et impietatem et feritatem et, quidquid ab illis didicerant, in ipsos exercuerunt. Quid enim potest quisquam ab eo sperare, quem malum esse docuit? Non diu nequitia apparet nec, quantum jubetur, peccat.
Sed puta esse tutam crudelitatem, quale ejus regnum est? Non aliud quam captarum urbium forma et terribiles facies publici metus. Omnia mæsta, trepida, confusa; voluptates ipsæ timentur; non convivia securi ineunt, in quibus lingua sollicite etiam ebriis custodienda est, non spectacula, ex quibus materia criminis ac periculi quæritur. Apparentur licet magna impensa et regiis opibus et artificum exquisitis nominibus, quem tamen ludi in carcere juvent?
Quod istud, di boni, malum est occidere, sævire, delectari sono catenarum et civium capita decidere, quocumque ventum est, multum sanguinis fundere, aspectu suo terrere ac fugare? Quæ alia vita esset, si leones ursique regnarent, si serpentibus in nos ac noxiosissimo cuique animali daretur potestas?
Illa rationis expertia et a nobis immanitatis crimine damnata abstinent suis, et tuta est etiam inter feras similitudo; horum ne a necessariis quidem sibi rabies temperat, sed externa suaque in æquo habet, quo plus se exercitat, eo incitatior. A singulorum deinde cædibus in exitia gentium serpit, et inicere tectis ignem, aratrum vetustis urbibus inducere potentiam putat; et unum occidi jubere aut alterum parum imperatorium credit; nisi eodem tempore grex miserorum sub ictu stetit, crudelitatem suam in ordinem coactam putat.
Felicitas illa multis salutem dare et ad vitam ab ipsa morte revocare et mereri clementia civicam. Nullum ornamentum principis fastigio dignius pulchriusque est quam illa corona ob cives servatos, non hostilia arma detracta victis, non currus barbarorum sanguine cruenti, non parta bello spolia. Hæc divina potentia est gregatim ac publice servare; multos quidem occidere et indiscretos incendii ac ruinæ potentia est.
Ut de clementia scriberem. Nero Cæsar, una me vox tua maxime compulit, quam ego non sine admiratione et, cum diceretur, audisse memini et deinde aliis narrasse, vocem generosam, magni animi, magnæ lenitatis, quæ non composita nec alienis auribus data subito erupit et bonitatem tuam eum fortuna tua litigantem in medium adduxit.
Animadversurus in latrones duos Burrus præfectus tuus, vir egregius et tibi principi natus, exigebat a te, scriberes, in quos et ex qua causa animadverti velles; hoc sæpe dilatum ut aliquando fieret, instabat. Invitus invito cum chartam protulisset traderetque, exclamasti: " Vellem litteras nescirem!
" O dignam vocem, quam audirent omnes gentes, quæ Romanum imperium incolunt quæque juxta iacent dubiæ libertatis quæque se contra viribus aut animis attollunt! O vocem in cont ionem omnium mortalium mittendam, in cujus verba principes regesque iurarent! O vocem publica generis humani innocentia dignam, cui redderetur antiquum illud sæculum!
Nunc profecto consentire decebat ad æquum bonumque expulsa alieni cupidine, ex qua omne animi malum oritur, pietatem integritatemque cum fide ac modestia resurgere et vitia diuturno abusa regno dare tandem felici ac puro sæculo locum.
Futurum hoc. Cæsar, ex magna parte sperare et confidere libet. Tradetur ista animi tui mansuetudo diffundeturque paulatim per omne imperii corpus, et cuncta in similitudinem tuam formabuntur. A capite bona valetudo: inde omnia vegeta sunt atque erecta aut languore demissa, prout animus eorum vivit aut marcet. Erunt cives, erunt socii digni hac bonitate, et in totum orbem recti mores revertentur; parcetur ubique manibus tuis.
Diutius me morari hic patere, non ut blandum auribus tuis (nec enim hic mihi mos est; maluerim veris offendere quam placere adulando); quid ergo est? Præter id, quod bene factis dictisque tuis quam familiarissimum esse te cupio, ut, quod nunc natura et impetus est, fiat judicium, illud mecum considero multas voces magnas, sed detestabiles, in vitam humanam pervenisse celebresque vulgo ferri, ut illam: " Oderint, dum metuant," cui Græcus versus similis est, qui se mortuo terram misceri ignibus jubet, et alia hujus notæ.
Ac nescio quomodo ingenia in immani et invisa materia secundiore ore expresserunt sensus vehementes et concitatos; nullam adhuc vocem audii ex bono lenique animosam. Quid ergo est? Ut raro, invitus et cum magna cunctatione, ita aliquando scribas necesse est istud, quod tibi in odium litteras adduxit, sed, sicut facis, cum magna cunctatione, cum multis dilationibus.
Et ne forte decipiat nos speciosum clementiæ nomen aliquando et in contrarium abducat, videamus, quid sit clementia qualisque sit et quos fines habeat. Clementia est temperantia animi in potestate ulciscendi vel lenitas superioris adversus inferiorem in constituendis pœnis. Plura proponere tutius est, ne una finitio parum rem comprehendat et, ut ita dicam, formula excidat; itaque dici potest et inclinatio animi ad lenitatem in pœna exigenda.
Illa finitio contradictiones inveniet, quamvis maxime ad verum accedat, si dixerimus clementiam esse moderationem aliquid ex merita ac debita pœna remittentem: reclamabitur nullam virtutem cuiquam minus debito facere. Atqui hoc omnes intellegunt clementiam esse, quæ se flectit citra id, quod merito constitui posset.
Huic contrariam imperiti putant severitatem; sed nulla virtus virtuti contraria est. Quid ergo opponitur clementiæ? Crudelitas, quæ nihil aliud est quam atrocitas animi in exigendis pœnis. " Sed quidam non exigunt pœnas, crudeles tamen sunt, tamquam qui ignotos homines et obvios non in compendium, sed occidendi causa occidunt nec interficere contenti sæviunt, ut Busiris ille et Procrustes et piratæ, qui captos verberant et in ignem vivos imponunt." Hæc crudelitas quidem;
sed quia nec ultionem sequitur (non enim læsa est) nec peccato alicui irascitur (nullum enim antecessit crimen), extra finitionem nostram cadit; finitio enim continebat in pœnis exigendis intemperantiam animi. Possumus dicere non esse hanc crudelitatem, sed feritatem, cui voluptati sævitia est; possumus insaniam vocare: nam varia sunt genera ejus et nullum certius, quam quod in cædes hominum et lancinationes pervenit.
Illos ergo crudeles vocabo, qui puniendi causam habent, modum non habent, sicut in Phalari, quem aiunt non quidem in homines innocentes, sed super humanum ac probabilem modum sævisse. Possumus effugere cavillationem et ita finire, ut sit crudelitas inclinatio animi ad asperiora. Hanc clementia repellit longe jussam stare a se; cum severitate illi convenit.
Ad rem pertinet quærere hoc loco, quid sit misericordia; plerique enim ut virtutem eam laudant et bonum hominem vocant misericordem. Et hæc vitium animi est. Utraque circa severitatem circaque clementiam posita sunt, quæ vitare debemus; per speciem enim severitatis in crudelitatem incidimus, per speciem clementiæ in misericordiam. In hoc leviore periculo erratur, sed par error est a vero recedendum.
Ergo quemadmodum religio deos colit, superstitio violat, ita clementiam mansuetudinemque omnes boni viri præstabunt, misericordiam autem vitabunt; est enim vitium pusilli animi ad speciem alienorum malorum succidentis. Itaque pessimo cuique familiarissima est; anus et mulierculæ sunt, quæ lacrimis nocentissimorum moventur, quæ, si liceret, carcerem effringerent. Misericordia non causam, sed fortunam spectat; clementia rationi accedit.
Scio male audire apud imperitos sectam Stoicorum tamquam duram nimis et minime principibus regibusque bonum daturam consilium; obicitur illi, quod sapientem negat misereri, negat ignoscere. Hæc, si per se ponantur, invisa sunt; videntur enim nullam relinquere spem humanis erroribus, sed omnia delicta ad pœnam deducere.
Quod si est, quidnam hæc scientia, quæ dediscere humanitatem jubet portumque adversus fortunam certissimum mutuo auxilio cludit? Sed nulla secta benignior leniorque est, nulla amantior hominum et communis boni attentior, ut propositum sit usui esse et auxilio nec sibi tantum, sed universis singulisque consulere.
Misericordia est ægritudo animi ob alienarum miseriarum speciem aut tristitia ex alienis malis contracta, quæ accidere immerentibus credit; ægritudo autem in sapientem virum non cadit; serena ejus mens est, nec quicquam incidere potest, quod illam obducat. Nihilque æque hominem quam magnus animus decet; non potest autem magnus esse idem ac mæstus. Mæror contundit mentes, abicit, contrahit;
hoc sapienti ne in suis quidem accidet calamitatibus, sed omnem fortunæ iram reverberabit et ante se franget; eandem semper faciem servabit, placidam, inconcussam, quod facere non posset, si tristitiam reciperet.
Adice, quod sapiens et providet et in expedito consilium habet; numquam autem liquidum socerumque ex turbido venit. Tristitia inhabilis est ad dispiciendas res, utilia excogitanda, periculosa vitanda, æqua æstimanda; ergo non miseretur, quia id sine miseria animi non fit.
Cetera omnia, quæ, qui miserentur, volo facere, libens et altus animo faciet; succurret alienis lacrimis, non accedet; dabit manum naufrago, exuli hospitium, egenti stipem, non hanc contumeliosam, quam pars major horum, qui misericordes videri volunt, abicit et fastidit, quos adiuvat, contingique ab iis timet, sed ut homo homini ex communi dabit; donabit lacrimis maternis filium et catenas solvi jubebit et ludo eximet et cadaver etiam noxium sepeliet, sed faciet ista tranquilla mente, vultu suo.
Ergo non miserebitur sapiens, sed succurret, sed proderit, in commune auxilium natus ac bonum publicum, ex quo dabit cuique partem. Etiam ad calamitosos pro portione improbandosque et emendandos bonitatem suam permittet; adflictis vero et forte laborantibus multo libentius subveniet. Quotiens poterit, fortunæ intercedet; ubi enim opibus potius utetur aut viribus, quam ad restituenda, quæ casus impulit? Vultum quidem non deiciet nec animum ob erus alicujus aridum aut pannosam maciem et innixam baculo senectutem; ceterum omnibus dignis proderit et deorum more calamitosos propitius respiciet.
Misericordia vicina est miseriæ; habet enim aliquid trahitque ex ea. Imbecillos oculos esse scias, qui ad alienam lippitudinem et ipsi subfunduntur, tam mehercules quam morbum esse, non hilaritatem, semper adridere ridentibus et ad omnium oscitationem ipsum quoque os diducere; misericordia vitium est animorum nimis miseria paventium, quam si quis a sapiente exigit, prope est, ut lamentationem exigat et in alienis funeribus gemitus.
" At quare non ignoscet? " Agedum constituamus nunc quoque, quid sit venia, et sciemus dari illam a sapiente non debere. Venia est pœnæ meritæ remissio. Hanc sapiens quare non debeat dare, reddunt rationem diutius, quibus hoc propositum est; ego ut breviter tamquam in alieno judicio dicam: "Ei ignoscitur, qui puniri debuit; sapiens autem nihil facit, quod non debet, nihil prætermittit, quod debet; itaque pœnam, quam exigere debet, non donat.
Sed illud, quod ex venia consequi vis, honestiore tibi via tribuet; parcet enim sapiens, consulet et corriget; idem faciet, quod, si ignosceret, nec ignoscet, quoniam, qui ignoscit, fatetur aliquid se, quod fieri debuit, omisisse. Aliquem verbis tantum admonebit, pœna non adficiet ætatem ejus emendabilem intuens; aliquem invidia criminis manifeste laborantem jubebit incolumem esse, quia deceptus est, quia per vinum lapsus; hostes dimittet salvos, aliquando etiam laudatos, si honestis causis pro fide, pro fœdere, pro libertate in bellum acciti sunt.
Hæc omnia non veniæ, sed clementiæ opera sunt. Clementia liberum arbitrium habet; non sub formula, sed ex æquo et bono judicat; et absolvere illi licet et, quanti vult, taxare litem. Nihil ex his facit, tamquam justo minus fecerit, sed tamquam id, quod constituit, justissimum sit. Ignoscere autem est, quem judices puniendum, non punire; venia debitæ pœnæ remissio est. Clementia hoc primum præstat, ut, quos dimittit, nihil aliud illos pati debuisse pronuntiet; plenior est quam venia, honestior est.
De verbo, ut mea fert opinio, controversia est, de re quidem convenit. Sapiens multa remittet, multos parum sani, sed sanabilis ingenii servabit. Agricolas bonos mutabitur, qui non tantum rectas procerasque arbores colunt; illis quoque, quas aliqua depravavit causa, adminicula, quibus derigantur, applicant; alias circumcidunt, ne proceritatem rami premant, quasdam infirmas vitio loci nutriunt, quibusdam aliena umbra laborantibus cælum aperiunt.
Videbit, quod ingenium qua ratione tractandum sit, quo modo in rectum prava Sectantur."... Hildebertus Cenomanensis ep. 1.3 (CLXXI. 145 Mign.) De clementia quoque compendiosa principibus capitula Seneca evigilavit, in quibus ideo brevitatem dilexit non obscuram, ut magnis occupatos legere non tæderet. Ea igitur pro te et ad te suscepta suscipe atque recordare, quæ dudum didiceris ex te et per te. Pauca ea sunt: Clementiæ est aliquid ultrici detrahere sententiæ. Quisquis nihil reatus impunitum relinquit, delinquit. Culpa est totam persequi culpam. Immisericordem profitetur, cui quicquid licet, libet. … Gloriosa virtus est in principe citra punire quam liceat. Virtus est ad vindictam necessitate trahi, non voluntate venire. Magnum quid et divinum sapit offensus clemens. … Item: Bonus princeps neminem sine pœna punit, neminem sine dolore proscribit. Bonus princeps ita crimen insequitur, ut quem punit, hominem reminiscatur. … Item: Bonus princeps sibi dominatur, populo servit, nullius sanguinem contemnit: inimici est, sed ejus, qui amicus fieri potest; nocentis est, sed hominis. Cujuscumque sit, quia non potuit dare, crimen putat auferre. Ideo quotiens funditur, confunditur.