Ad Paulinum
Major pars mortalium, Pauline, de naturæ malignitate conqueritur, quod in exiguum ævi gignamur, quod hæc tam velociter, tam rapide dati nobis temporis spatia decurrant, adeo ut exceptis admodum paucis ceteros in ipso vitæ apparatu vita destituat. Nec huic publico, ut opinantur, malo turba tantum et imprudens volgus ingemuit; clarorum quoque virorum hic affectus querellas evocavit. Inde illa maximi medicorum exclamatio est: 'vitam brevem esse, longam artem ';
inde Aristotelis cum rerum natura exigentis minime conveniens sapienti viro lis: ' ætatis illam animalibus tantum indulsisse, ut quina aut dena sæcula educerent, homini in tam multa ac magna genito tanto citeriorem terminum stare.'
Non exiguum temporis habemus, sed multum perdimus. Satis longa vita et in maximarum rerum consummationem large data est, si tota bene collocaretur; sed ubi per luxum ac neglegentiam diffluit, ubi nulli bonæ rei impenditur, ultima demum necessitate cogente quam ire non intelleximus transisse sentimus.
Ita est: non accipimus brevem vitam, sed facimus, nec inopes ejus sed prodigi sumus. Sicut amplæ et regiæ opes, ubi ad malum dominum pervenerunt, momento dissipantur, at quamvis modicæ, si bono custodi traditæ sunt, usu crescunt» ita ætas nostra bene disponenti multum patet.
Quid de rerum natura querimur? Illa se benigne gessit; vita, si uti scias, longa est. At alium insatiabilis tenet avaritia, alium in supervacuis laboribus operosa sedulitas; alius vino madet, alius inertia torpet; alium defatigat ex alienis judiciis suspensa semper ambitio, alium mercandi præceps cupiditas circa omnis terras, omnia maria spe lucri ducit; quosdam torquet cupido militiæ numquam non aut alienis periculis intentos aut suis anxios; sunt quos ingratus superiorum cultus voluntaria servitute consumat;
multos aut affectatio alienæ fortunæ aut suæ querella detinuit; plerosque nihil certum sequentis vaga et inconstans et sibi displicens levitas per nova consilia jactavit; quibusdam nihil, quo cursum derigant, placet, sed marcentis oscitantisque fata deprendunt, adeo ut quod apud maximum poetarum more oraculi dictum est, verum esse non dubitem: " Exigua pars est vitæ, qua vivimus." Ceterum quidem omne spatium non vita sed tempus est.
Urgent et circumstant vitia undique nec resurgere aut in dispectum veri attollere oculos sinunt, sed immersos et in cupiditatem infixos premunt. Numquam illis recurrere ad se licet; si quando aliqua fortuito quies contigit, velut profundum mare, in quo post ventum quoque volutatio est, fluctuantur nec umquam illis a cupiditatibus suis otium stat.
De istis me putas dicere, quorum in confesso mala sunt? Aspice illos, ad quorum felicitatem concurritur; bonis suis offocantur. Quam multis divitiæ graves sunt! Quam multorum eloquentia et cotidiana ostentandi ingenii sollicitatio sanguinem educit! Quam multi continuis voluptatibus pallent! Quam multis nihil liberi relinquit circumfusus clientium populus! Omnis denique istos ab infimis usque ad summos pererra: hic advocat, hic adest, ille periclitatur, ille defendit, ille judicat, nemo se sibi vindicat, alius in alium consumitur. Interroga de istis, quorum nomina ediscuntur, his illos dinosci videbis notis: ille illius cultor est, hic illius; suus nemo est.
Deinde dementissima quorundam indignatio est: queruntur de superiorum fastidio, quod ipsis adire volentibus non vacaverint! Audet quisquam de alterius superbia queri, qui sibi ipse numquam vacat? Ille tamen te, quisquis es, insolenti quidem vultu sed aliquando respexit, ille aures suas ad tua verba demisit, ille te ad latus suum recepit; tu non inspicere te umquam, non audire dignatus es. Non est itaque, quod ista officia cuiquam imputes, quoniam quidem, cum illa faceres, non esse cum alio volebas, sed tecum esse non poteras.
Omnia licet, quæ umquam ingenia fulserunt, in hoc unum consentiant, numquam satis hanc humanarum mentium caliginem mirabuntur. Prædia sua occupari a nullo patiuntur et, si exigua contentio est de modo finium, ad lapides et arma discurrunt; in vitam suam incedere alios sinunt, immo vero ipsi etiam possessores ejus futuros inducunt. Nemo invenitur, qui pecuniam suam dividere velit; vitam unusquisque quam multis distribuit! Adstricti sunt in continendo patrimonio, simul ad jacturam temporis ventum est, profusissimi in eo, cujus unius honesta avaritia est. Libet itaque ex seniorum turba comprendere aliquem:
" Pervenisse te ad ultimum ætatis humanæ videmus, centesimus tibi vel supra premitur annus; agedum, ad computationem ætatem tuam revoca. Duc, quantum ex isto tempore creditor, quantum amica, quantum rex, quantum cliens abstuleris quantum lis uxoria, quantum servorum cœrcitio, quantum officiosa per urbem discursatio. Adice morbos, quos manu fecimus, adice et quod sine usu iacuit; videbis te pauciores annos habere quam numeras.
Repete memoria tecum, quando certus consilii fueris, quotus quisque dies ut destinaveras processerit, quando tibi usus tui fuerit, quando in statu suo vultus, quando animus intrepidus, quid tibi in tam longo ævo facti operis sit, quam multi vitam tuam diripuerint te non sentiente quid perderes, quantum vanus dolor, stulta lætitia, avida cupiditas, blanda conversatio abstulerit, quam exiguum tibi de tuo relictum sit; intelleges te immaturum mori." Quid ergo est in causa?
Tamquam semper victuri vivitis, numquam vobis fragilitas vestra succurrit, non observatis, quantum jam temporis transierit; velut ex pleno et abundanti perditis, eum interim fortasse ille ipse qui alicui vel homini vel rei donatur dies ultimus sit. Omnia tamquam mortales timetis, omnia tamquam immortales concupiscitis. Audies plerosque dicentes: " A quinquagesimo anno in otium secedam, sexagesimus me annus ab officiis dimittet." Et quem tandem longioris vitæ prædem accipis? Quis ista sicut disponis ire patietur? Non pudet te reliquias vitæ tibi reservare et id solum tempus bonæ menti destinare, quod in nullam rem conferri possit? Quam serum est tune vivere incipere, eum desinendum est! Quæ tam stulta mortalitatis oblivio in quinquagesimum et sexagesimum annum differre sana consilia et inde velle vitam inchoare, quo pauci perduxerunt!
Potentissimis et in altum sublatis hominibus excidere voces videbis, quibus otium optent, laudent, omnibus bonis suis præferant. Cupiunt interim ex illo fastigio suo, si tuto liceat, descendere; nam ut nihil extra lacessat aut quatiat, in se ipsa fortuna ruit.
Divus Augustus, cui dii plura quam ulli præstiterunt, non desit quietem sibi precari et vacationem a re publica petere; omnis ejus sermo ad hoc semper revolutus est, ut speraret otium. Hoc labores suos, etiam si falso, dulci tamen oblectabat solacio, aliquando se victurum sibi.
In quadam ad senatum missa epistula, cum requiem suam non vacuam fore dignitatis nec a priore gloria discrepantem pollicitus esset, hæc verba inveni: " Sed ista fieri speciosius quam promitti possunt. Me tamen cupido temporis optatissimi mihi provexit, ut quoniam rerum lætitia moratur adhuc, præciperem aliquid voluptatis ex verborum dulcedine."
Tanta visa est res otium, ut illam, quia usu non poterat, cogitatione præsumeret. Qui omnia videbat ex se uno pendentia. qui hominibus gentibusque fortunam dabat, illum diem lætissimus cogitabat, quo magnitudinem suam exueret. Expertus erat, quantum illa bona per omnis terras fulgentia sudoris exprimerent, quantum occultarum sollicitudinum tegerent.
Cum civibus primum, deinde eum collegis, novissime eum adfinibus coactus armis decernere mari terraque sanguinem fudit. Per Macedoniam, Siciliam, Ægyptum, Syriam Asiamque et omnis prope oras bello circumactus Romana cæde lassos exercitus ad externa bella convertit. Dum Alpes pacat immixtosque mediæ paci et imperio hostes perdomat, dum vel ultra Rhenum et Euphraten et Danuvium terminos movet, in ipsa urbe Murenæ, Cæpionis, Lepidi, Egnati, aliorum in eum mucrones acuebantur. Nondum horum effugerat insidias: filia et tot nobiles juvenes adulterio velut sacramento adacti jam infractam ætatem territabant Paulusque et iterum timenda eum Antonio mulier. Hæc ulcera eum ipsis membris absciderat: alia subnascebantur; velut grave multo sanguine corpus parte semper aliqua rumpebatur. Itaque otium optabat, in hujus spe et cogitatione labores ejus residebant, hoc votum erat ejus, qui voti compotes facere poterat.
M. Cicero inter Catilinas, Clodios jactatus Pompeiosque et Crassos, partim manifestos inimicos, partim dubios amicos, dum fluctuatur cum re publica et illam pessum euntem tenet, novissime abductus, nec secundis rebus quietus nec adversarum patiens, quotiens illum ipsum consulatum suum non sine causa sed sine fine laudatum detestatur!
Quam flebiles voces exprimit in quadam ad Atticum epistula jam victo patre Pompeio, adhuc filio in Hispania fracta arma refovente! " Quid agam," inquit, " hic, quæris? Moror in Tusculano meo semiliber." Alia deinceps adicit, quibus et priorem ætatem complorat et de præsenti queritur et de futura desperat. Semiliberum se dixit Cicero.
At me hercules numquam sapiens in tam humile nomen procedet, numquam semiliber erit, integræ semper libertatis et solidæ, solutus et sui juris et altior ceteris. Quid enim supra eum potest esse, qui supra fortunam est?
Livius Drusus, vir acer et vehemens, eum leges novas et mala Gracchana movisset stipatus ingenti totius Italiæ cœtu, exitum rerum non pervidens, quas nec agere licebat nec jam liberum erat semel incohatas relinquere, execratus inquietam a primordia vitam dicitur dixisse uni sibi ne puero quidem umquam ferias contigisse. Ausus est enim et pupillus adhuc et prætextatus judicibus reos commendare et gratiam suam foro interponere tam efficaciter quidem, ut quædam judicia constet ab illo rapta.
Quo non erumperet tam immatura ambitio? Scires in malum ingens et privatum et publicum evasuram tam præcoquem audaciam. Sero itaque querebatur nullas sibi ferias contigisse a puero seditiosus et foro gravis. Disputatur, an ipse sibi manus attulerit; subito enim vulnere per inguen accepto conlapsus est, aliquo dubitante, an mors ejus voluntaria esset, nullo, an tempestiva.
Supervacuum est commemorare plures, qui eum aliis felicissimi viderentur, ipsi in se verum testimonium dixerunt perosi omnem actum annorum suorum; sed his querellis nec alios mutaverunt nec se ipsos. Nam eum verba eruperunt, adfectus ad consuetudinem relabuntur.
Vestra me hercules vita, licet supra mille annos exeat, in artissimum contrahetur; ista vitia nullum non sæculum devorabunt. Hoc vero spatium quod, quamvis natura currit, ratio dilatat, cito vos effugiat necesse est; non enim adprenditis nec retinetis nec velocissimæ omnium rei moram facitis, sed abire ut rem supervacuam ac reparabilem sinitis.
In primis autem et illos numero, qui nulli rei nisi vino ac libidini vacant; nulli enim turpius occupati sunt. Ceteri etiam si vana gloriæ imagine teneantur, speciose tamen errant; licet avaros mihi, licet iracundos enumeres vel odia exercentes iniusta vel bella, omnes isti viribus peccant; in ventrem æ libidinem proiectorum inhonesta labes est.
Omnia istorum tempora excute, aspice quam diu computent, quam diu insidientur, quam diu timeant, quam diu colant, quam diu colantur, quantum vadimonia sua atque aliena occupent, quantum convivia, quæ jam ipsa officia sunt: videbis, quemadmodum illos respirare non sinant vel mala sua vel bona.
Denique inter omnes convenit nullam rem bene exerceri posse ab homine occupato, non eloquentiam, non liberales disciplinas, quando districtus animus nihil altius recipit, sed omnia velut inculcata respuit. Nihil minus est hominis occupati quam vivere; nullius rei difficilior scientia est. Professores aliarum artium volgo multique sunt, quasdam vero ex his pueri admodum ita percepisse visi sunt, ut etiam præcipere possent. Vivere tota vita discendum est et, quod magis fortasse miraberis, tota vita discendum est mori.
Tot maximi viri relictis omnibus impedim entis, eum divitiis officiis voluptatibus renuntiassent, hoc unum in extremam usque ætatem egerunt, ut vivere scirent; plures tamen ex his nondum se scire confessi vita abierunt, nedum ut isti sciant.
Magni, milli crede, et supra humanos errores eminentis viri est nihil ex suo tempore delibari sinere, et ideo ejus vita longissima est, quia, quantumcumque patuit, totum ipsi vacavit. Nihil inde incultum otiosumque iacuit, nihil sub alio fuit, neque enim quicquam repperit dignum quod cum tempore suo permutaret custos ejus parcissimus. Itaque satis illi fuit; iis vero necesse est defuisse, ex quorum vita multum populus tulit.
Nec est quod putes non illos aliquando intellegere damnum suum. Plerosque certe audies ex iis, quos magna felicitas gravat, inter clientium greges aut causarum actiones aut ceteras honestas miserias exclamare interdum: " Vivere mihi non licet."
Quidni non liceat? Omnes illi, qui te sibi advocant, tibi abducunt. Ille reus quot dies abstulit? Quot ille candidatus? Quot illa anus efferendis heredibus lassa? Quot ille ad irritandam avaritiam captantium simulatus æger? Quot ille potentior amicus, qui vos non in amicitiam, sed in apparatu habet? Dispunge, inquam, et recense vitæ tuæ dies; videbis paucos admodum et reiculos apud te resedisse.
Adsecutus ille quos optaverat fasces cupit ponere et subinde dicit: " Quando hic annus præteribit? " Facit ille ludos, quorum sortem sibi optingere magno æstimavit: " Quando," inquit, " istos effugiam? " Diripitur ille toto foro patronus et magno concursu omnia ultra, quam audiri potest, complet: " Quando," inquit, " res proferentur? " Præcipitat quisque vitam suam et futuri desiderio laborat, præsentium tædio.
At ille qui nullum non tempus in usus suos confert, qui omnem diem tamquam ultimum ordinat, nec optat crastinum nec timet. Quid enim est, quod jam ulla hora novæ voluptatis possit adferre? Omnia nota, omnia ad satietatem percepta sunt. De cetero fors fortuna, ut volet, ordinet; vita jam in tuto est. Huic adici potest, detrahi nihil, et adici sic, quemadmodum saturo jam ac pleno aliquid cibi, quod nec desiderat et capit. Non est itaque quod quemquam propter canos aut rugas putes diu vixisse; non ille diu vixit, sed diu fuit. Quid enim si illum multum putes navigasse, quem sæva tempestas a portu exceptum huc et illuc tulit ac vicibus ventorum ex diverso furentium per eadem spatia in orbem egit? Non ille multum navigavit, sed multum jactatus est.
Mirari soleo, eum video aliquos tempus petentes et eos, qui rogantur, facillimos. Illud uterque spectat, propter quod tempus petitum est, ipsum quidem neuter; quasi nihil petitur, quasi nihil datur. Re omnium pretiosissima luditur; fallit autem illos, quia res incorporalis est, quia sub oculos non venit, ideoque vilissima æstimatur, immo pæne nullum ejus pretium est.
Annua, congiaria homines carissime accipiunt et illis aut laborem aut operam aut diligentiam suam locant. Nemo æstimat tempus; utuntur illo laxius quasi gratuito. At eosdem ægros vide, si mortis periculum propius admotum est, medicorum genua tangentes, si metuunt capitale supplicium, omnia sua, ut vivant, paratos impendere!
Tanta in illis discordia adfectuum est. Quodsi posset quemadmodum præteritorum annorum cujusque numerus proponi, sic futurorum, quomodo illi, qui paucos viderent superesse, trepidarent, quomodo illis parcerent! Atqui facile est quamvis exiguum dispensare, quod certum est; id debet servari diligentius, quod nescias quando deficiat.
Nec est tamen, quod putes illos ignorare, quam cara res sit; dicere solent eis, quos valdissime diligunt, paratos se partem annorum suorum dare. Dant nec intellegunt; dant autem ita, ut sine illorum incremento sibi detrahant. Sed hoc ipsum, an det rahant, nesciunt; ideo tolerabilis est illis jactura detrimenti latentis.
Nemo restituet annos, nemo iterum te tibi reddet. Ibit, qua cœpit ætas, nec cursum suum aut revocabit aut supprimet; nihil tumultuabitur, nihil admonebit velocitatis suæ. Tacita labetur; non illa se regis imperio, non favore populi longius proferet. Sicut missa est a primo die, curret; nusquam devertetur, nusquam remorabitur. Quid fiet? Tu occupatus es, vita festinat; mors interim aderit, cui, velis nolis, vacandum est.
Potestne quicquam stultius esse quam quorundam sensus, hominum eorum dico qui prudentiam jactant? Operosius occupati sunt, ut melius possint vivere; impendio vitæ vitam instruunt! Cogitationes suas in longum ordinant; maxima porro vitæ jactura dilatio est; illa primum quemque extrahit diem, illa eripit præsentia, dum ulteriora promittit. Maximum vivendi impedimentum est expectatio, quæ pendet ex crastino, perdit hodiernum. Quod in manu fortunæ positum est, disponis, quod in tua, dimittis. Quo spectas? Quo te extendis? Omnia quæ ventura sunt in incerto iacent; protinus vive!
Clamat ecce maximus vates et velut divino ore instinctus salutare carmen canit: Optima quæque dies miseris mortalibus ævi prima fugit. " Quid cunctaris? " inquit, " Quid cessas? Nisi occupas, fugit." Et eum occupaveris, tamen fugiet; itaque cum celeritate temporis utendi velocitate certandum est et velut ex torrenti rapido nec semper ituro cito hauriendum.
Hoc quoque pulcherrime ad exprobrandam infinitam cunctationem, quod non optimam quamque ætatem sed diem dicit. Quid securus et in tanta temporum fuga lentus menses tibi et annos in longam seriem, utcumque aviditati tuæ visum est, exporrigis? De die tecum loquitur et de hoc ipso fugiente.
Num dubium est ergo, quin optima quæque prima dies fugiat mortalibus miseris, id est occupatis? Quorum puerilis adhuc animos senectus opprimit, ad quam imparati inermesque perveniunt, nihil enim provisum est; subito in illam necopinantes inciderunt, accedere eam cotidie non sentiebant.
Quemadmodum aut sermo aut lectio aut aliqua intentior cogitatio iter facientis decipit et pervenisse ante sentiunt quam adpropinquasse, sic hoc iter vitæ adsiduum et citatissimum, quod vigilantes dormientesque eodem gradu facimus, occupatis non apparet nisi in fine.
Quod proposui si in partes velim et argumenta diducere, multa mihi occurrent, per quæ probem brevissimam esse occupatorum vitam. Solebat dicere Fabianus, non ex his cathedraris philosophis, sed ex veris et antiquis: ' contra adfectus impetu, non suptilitate pugnandum, nec minutis vulneribus sed incursu avertendam aciem; non probam cavillationem esse, nam contundi debere, non vellicari.' Tamen ut illis error exprobretur suus, docendi, non tantum deplorandi sunt.
In tria tempora vita dividitur: quod fuit, quod est, quod futurum est. Ex iis quod agimus breve est, quod acturi sumus dubium, quod egimus certum. Hoc est enim, in quod fortuna jus perdidit, quod in nullius arbitrium reduci potest. Hoc amittunt occupati; nec enim illis vacat præterita respicere, et si vacet, iniucunda est pænitendæ rei recordatio.
Inviti itaque ad tempora male exacta animum revocant nec audent ea retemptare, quorum vitia, etiam quæ aliquo præsentis voluptatis lenocinio surripiebantur, retractando patescunt. Nemo, nisi quoi omnia acta sunt sub censura sua, quæ numquam fallitur, libenter se in præteritum retorquet;
ille qui multa ambitiose concupiit, superbe contempsit, impotenter vicit, insidiose decepit, avare rapuit, prodige effudit, necesse est memoriam suam timeat. Atqui hæc est pars temporis nostri sacra ac dedicata, omnis humanos casus supergressa, extra regnum fortunæ subducta, quam non inopia, non metus, non morborum incursus exagitet; hæc nec turbari nec eripi potest: perpetua ejus et intrepida possessio est. Singuli tantum dies, et hi per momenta, præsentes sunt; at præteriti temporis omnes, cum jusseritis, aderunt, ad arbitrium tuum inspici se ac detineri patientur, quod facere occupatis non vacat.
Securæ et quietæ mentis est in omnes vitæ suæ partes discurrere; occupatorum animi, velut sub jugo sint, flectere se ac respicere non possunt. Abit igitur vita eorum in profundum; et ut nihil prodest, licet quantumlibet ingeras, si non subest quod excipiat ac servet, sic, nihil refert quantum temporis detur, si non est ubi subsidat, per quassos foratosque animos transmittitur.
Præsens tempus brevissimum est, adeo quidem, ut quibusdam nullum videatur; in cursu enim semper est, fluit et præcipitatur; ante desinit esse quam venit, nec magis moram patitur quam mundus aut sidera, quorum inrequieta semper agitatio numquam in eodem vestigio manet. Solum igitur ad occupatos præsens pertinet tempus, quod tam breve est, ut arripi non possit, et id ipsum illis districtis in multa subducitur.
Denique vis scire quam non diu vivant? Vide quam cupiant diu vivere. Decrepiti senes paucorum annorum accessionem votis mendicant; minores natu se ipsos esse fingunt; mendacio sibi blandiuntur et tam libenter se fallunt quam si una fata decipiant. Jam vero cum illos aliqua imbecillitas mortalitatis admonuit, quemadmodum paventes moriuntur, non tamquam exeant de vita, sed tamquam extrahantur. Stultos se fuisse, qui non vixerint, clamitant et, si modo evaserint ex illa valitudine, in otio victuros; tunc quam frustra paraverint, quibus non fruerentur* quam in cassum omnis ceciderit labor, cogitant. At quibus vita procul ab omni negotio agitur, quidni spatiosa sit? Nihil ex illa delegatur, nihil alio atque alio spargitur, nihil inde fortunæ traditur, nihil neglegentia interit, nihil largitione detrahitur, nihil supervacuum est; tota, ut ita dicam, in reditu est. Quantulacumque itaque abunde sufficit, et ideo, quandoque ultimus dies venerit, non cunctabitur sapiens ire ad mortem certo gradu.
Quæris fortasse, quos occupatos vocem? Non est quod me solos putes dicere, quos a basilica immissi demum canes eiciunt, quos aut in sua vides turba speciosius elidi aut in aliena contemptius, quos officia domibus suis e vocant, ut alienis foribus inlidant, aut hasta prætoris infami lucro et quandoque suppuraturo exercet. Quorundam otium occupatum est;
in villa aut in lecto suo, in media solitudine, quamvis ab omnibus recesserint, sibi ipsi molesti sunt; quorum non otiosa vita dicenda, est, sed desidiosa occupatio. Illum tu otiosum vocas qui Corinthia, paucorum furore pretiosa, anxia suptilitate concinnat et majorem dierum partem in æruginosis lamellis consumit? Qui in ceromate (nam, pro facinus! ne Romanis quidem vitiis laboramus) spectator puerorum rixantium sedet? Qui iumentorum suorum greges in ætatium et colorum paria diducit? Qui athletas novissimos pascit?
Quid? illos otiosos vocas, quibus apud tonsorem multæ horæ transmittuntur, dum decerpitur, si quid proxima nocte subcrevit, dum de singulis capillis in consilium itur, dum aut disiecta coma restituitur aut deficiens hinc atque illinc in frontem compellitur? Quomodo irascuntur, si tonsor paulo neglegentior fuit, tamquam virum tonderet! Quomodo excandescunt, si quid ex juba sua decisum est, si quid extra ordinem iacuit, nisi omnia in anulos suos reciderunt! Quis est istorum qui non malit rem publicam turbari quam comam suam? Qui non sollicitior sit de capitis sui decore quam de salute? Qui non comptior esse malit quam honestior? Hos tu otiosos vocas inter pectinem speculumque occupatos?
Quid illi, qui in componendis, audiendis, discendis canticis operati sunt, dum vocem, cujus rectum cursum natura et optimum et simplicissimum fecit, in flexus modulationis inertissimæ torquent, quorum digiti aliquod intra se carmen metientes semper sonant, quorum, cum ad res serias, etiam sæpe tristes adhibiti sunt, exauditur tacita modulatio? Non habent isti otium, sed iners negotium.
Convivia me hercules horum non posuerim inter vacantia tempora, cum videam, quam solliciti argentum ordinent, quam diligenter exoletorum suorum tunicas succingant, quam suspensi sint, quomodo aper a cœo exeat, qua celeritate signo dato glabri ad ministeria discurrant, quanta arte scindantur aves in frusta non enormia, quam curiose infelices pueruli ebriorum sputa detergeant. Ex his elegantiæ lautitiæque fama captatur et usque eo in omnes vitæ secessus mala sua illos secuntur,ut nec bibant sine ambitione nec edant.
Ne illos quidem inter otiosos numeraverim,qui sella se et lectica huc et illuc ferunt et ad gestationum suarum, quasi deserere illas non liceat, horas occurrunt, quos quando lavari debeant, quando natare, quando cenare, alius admonet; usque eo nimio delicati animi languore solvuntur, ut per se scire non possint, an esuriant!
Audio quendam ex delicatis — si modo deliciæ vocandæ sunt vitam et consuetudinem humanam dediscere, cum ex balneo inter manus elatus et in sella positus esset, dixisse interrogando: " Jam sedeo? " Hunc tu ignorantem, an sedeat, putas scire an vivat, an videat, an otiosus sit? Non facile dixerim, utrum magis miserear, si hoc ignoravit, an si ignorare se finxit.
Multarum quidem rerum oblivionem sentiunt, sed multarum et imitantur. Quædam vitia illos quasi felicitatis argumenta delectant; nimis humilis et contempti hominis videtur scire quid facias. I nunc et mimos multa mentiri ad exprobrandam luxuriam puta. Plura me hercules prætereunt quam fingunt et tanta incredibilium vitiorum copia ingenioso in hoc unum sæculo processit, ut jam mimorum arguere possimus neglegentiam. Esse aliquem, qui usque eo deliciis interierit ut an sedeat alteri credat!
Non est ergo hic otiosus, aliud illi nomen imponas; æger est, immo mortuus est; ille otiosus est, cui otii sui et sensus est. Hic vero semivivus, cui ad intellegendos corporis sui habitus indice opus est, quomodo potest hic ullius temporis dominus esse?
Persequi singulos longum est, quorum aut latrunculi aut pila aut excoquendi in sole corporis cura consumpsere vitam. Non sunt otiosi, quorum voluptates multum negotii habent. Nam de illis nemo dubitabit, quin operose nihil agant, qui litterarum inutilium studiis detinentur, quæ jam apud Romanos quoque magna manus est.
Græcorum iste morbus fuit quærere, quem numerum Ulixes remigum habuisset, prior scripta esset Ilias an Odyssia, præterea an ejusdem essent auctoris, alia deinceps hujus notæ, quæ sive contineas, nihil tacitam conscientiam juvant sive proferas, non doctior videaris sed molestior.
Ecce Romanos quoque invasit inane studium supervacua discendi. His diebus audii quendam referentem, quæ primus quisque ex Romanis ducibus fecisset; primus navali prœlio Duilius vicit, primus Curius Dentatus in triumpho duxit elephantos. Etiamnunc ista, etsi ad veram gloriam non tendunt, circa civilium tamen operum exempla versantur; non est profutura talis scientia, est tamen quæ nos speciosa rerum vanitate detineat.
Hoc quoque quærentibus remittamus, quis Romanis primus persuaserit navem conscendere. Claudius is fuit, Caudex ob hoc ipsum appellatus, quia plurium tabularum contextus caudex apud antiquos vocatur, unde publicæ tabulæ codices dicuntur et naves nunc quoque ex antiqua consuetudine, quæ commeatus per Tiberim subvehunt, codicariæ vocantur.
Sane et hoc ad rem pertineat, quod Valerius Corvinus primus Messanam vicit et primus ex familia Valeriorum urbis captæ in se translato nomine Messana appellatus est paulatimque vulgo permutante litteras Messala dictus.
Num et hoc cuiquam curare permittes, quod primus L. Sulla in circo leones solutos dedit, cum alioquin alligati darentur, ad conficiendos eos missis a rege Boccho iaculatoribus? Et hoc sane remittatur: num et Pompeim primum in circo elephantorum duodeviginti pugnam edidisse commissis more prœli noxiis hominibus ad ullam rem bonam pertinet? Princeps civitatis et inter antiquos principes, ut fama tradidit, bonitatis eximiæ memorabile putavit spectaculi genus novo more perdere homines. Depugnant? Parum est. Laneinantur? Parum est: ingenti mole animalium exterantur!
Satius erat ista in oblivionem ire, ne quis postea potens disceret invideretque rei minime humanæ. O quantum caliginis mentibus nostris obicit magna felicitas! Ille se supra rerum naturam esse tune credidit, cum tot miserorum hominum catervas sub alio cælo natis beluis Obiceret, cum bellum inter tam disparia animalia committeret, eum in conspectum populi Romani multum sanguinis funderet mox plus ipsum fundere coacturus. At idem postea Alexandrina perfidia deceptus ultimo mancipio transfodiendum se præbuit, tum demum intellecta inani jactatione cognominis sui.
Sed ut illo revertar, unde decessi, et in eadem materia ostendam supervacuam quorumdam diligentiam: idem narrabat Metellum victis in Sicilia Pœnis triumphantem unum omnium Romanorum ante currum centum et viginti captivos elephantos duxisse; Sullam ultimum Romanorum protulisse pomerium, quod numquam provinciali, sed Italico agro adquisito proferre moris apud antiquos fuit. Hoc scire magis prodest, quam Aventinum montem extra pomerium esse, ut ille adfirmabat, propter alteram ex duabus causis, aut quod plebs eo secessisset, aut quod Remo auspicante illo loco aves non addixissent, alia deinceps innumerabilia, quæ aut farta sunt mendaciis aut similia?
Nam ut concedas omnia eos fide bona dicere, ut ad præstationem scribant, tamen cujus ista errores minuent? Cujus cupiditates prement? Quem fortiorem, quem justiorem, quem liberaliorem facient? Dubitare se interim Fabianus noster aiebat, an satius esset nullis studiis admoveri quam his implicari.
Soli omnium otiosi sunt qui sapientiæ vacant, soli vivunt; nec enim suam tantum ætatem bene tuentur. Omne ævum suo adiciunt; quidquid annorum ante illos actum est, illis adquisitum est. Nisi ingratissimi sumus, illi clarissimi sacrarum opinionum conditores nobis nati sunt, nobis vitam præparaverunt. Ad res pulcherrimas ex tenebris ad lucem erutas alieno labore deducimur; nullo nobis sæculo interdictum est, in omnia admittimur et, si magnitudine animi egredi humanæ imbecill itatis angustias libet, multum, per quod spatiemur, temporis est.
Disputare cum Socrate licet, dubitare eum Carneade, eum Epicuro quiescere, hominis naturam eum Stoicis vincere, eum Cynicis excedere. Cum rerum natura in consortium omnis ævi patiatur incedere, quidni ab hoc exiguo et caduco temporis transitu in illa toto nos demus animo, quæ immensa, quæ æterna sunt, quæ cum melioribus communia?
Isti, qui per officia discursant, qui se aliosque inquietant, cum bene insanierint, eum omnium limina cotidie perambulaverint nec ullas apertas fores præterierint, cum per diversissimas domos meritoriam salutationem circumtulerint, quotum quemque ex tam immensa et variis cupiditatibus districta urbe poterunt videre?
Quam multi erunt, quorum illos aut somnus aut luxuria aut inhumanitas summoveat! Quam multi qui illos, eum diu torserint, simulata festinatione transcurrant! Quam multi per refertum clientibus atrium prodire vitabunt et per obscuros ædium aditus profugient, quasi non inhumanius sit decipere quam excludere! Quam multi hesterna crapula semisomnes et graves illis miseris suum somnum rumpentibus ut alienum expectent, vix adlevatis labris insusurratum miliens nomen oscitatione superbissima reddent!
Hos in veris officiis morari licet dicamus, qui Zenonem, qui Pythagoran cotidie et Democritum ceterosque antistites bonarum artium, qui Aristotelen et Theophrastum volent habere quam familiarissimos. Nemo horum non vacabit, nemo non venientem ad se beatiorem, amantiorem sui dimittet, nemo quemquam vacuis a se manibus abire patietur; nocte convenio, interdiu ab omnibus mortalibus possunt.
Horum te mori nemo coget, omnes docebunt; horum nemo annos tuos conteret, suos tibi contribuet; nullius ex his sermo periculosus erit, nullius amicitia capitalis, nullius sumptuosa observatio. Feres ex illis, quidquid voles; per illos non stabit, quominus quantum plurimum cupiens haurias.
Quæ illum felicitas, quam pulchra senectus manet, qui se in horum clientelam contulit! Habebit, cum quibus de minimis maximisque rebus deliberet, quos de se cotidie consulat, a quibus audiat verum sine contumelia, laudetur sine adulatione, ad quorum se similitudinem effingat.
Solemus dicere non fuisse in nostra potestate, quos sortiremur parentes, forte hominibus datos; nobis vero ad nostrum arbitrium nasci licet. Nobilissimorum ingeniorum familiæ sunt; elige in quam adscisci velis; non in nomen tantum adoptaberis, sed in ipsa bona, quæ non erunt sordide nec maligne custodienda; majora fient, quo illa pluribus diviseris.
Hi tibi dabunt ad æternitatem iter et te in illum locum, ex quo nemo deicitur, sublevabunt. Hæc una ratio est extendendæ mortalitatis, immo in immortalitatem vertendæ. Honores, monimenta, quidquid aut decretis ambitio jussit aut operibus extruxit, cito subruitur; nihil non longa demolitur vetustas et movet. At iis, quæ consecravit sapientia, nocere non potest; nulla abolebit ætas, nulla deminuet; sequens ac deinde semper ulterior aliquid ad venerationem conferet, quoniam quidem in vicino versatur invidia, simplicius longe posita miramur.
Sapientis ergo multum patet vita, non idem illum qui ceteros terminus cludit. Solus generis humani legibus solvitur; omnia illi sæcula ut deo serviunt. Transit tempus aliquod? Hoc recordatione comprendit. Instat? Hoc utitur. Venturum est? Hoc præcipit. Longam illi vitam facit omnium temporum in unum conlatio.
Illorum brevissima ac sollicitissima ætas est, qui præteritorum obliviscuntur, præsentia neclegunt, de futuro timent; eum ad extrema venerunt, sero intellegunt miseri, tam diu se, dum nihil agunt, occupatos fuisse.
Nec est, quod hoc argumento probari putes longam illos agere vitam, quia interdum mortem invocant. Vexat illos imprudentia incertis adfectibus et incurrentibus in ipsa, quæ metuunt; mortem sæpe ideo optant, quia timent.
Illud quoque argumentum non est quod putes diu viventium, quod sæpe illis longus videtur dies, quod, dum veniat cond ictum tempus cenæ, tarde ire horas queruntur; nam si quando illos deseruerunt occupationes, in otio relicti æstuant, nec quomodo id disponant aut extrahant sciunt. Itaque ad occupationem aliquam tendunt et quod interiacet omne tempus grave est; tam me hercules, quam cum dies muneris gladiatorii edictus est, aut cum alicujus alterius vel spectaculi vel voluptatis expectatur constitutum, transilire medios dies volunt. Omnis illis speratæ rei longa dilatio est.
At illud tempus, quod amant, breve est et præceps breviusque multo suo fit vitio; aliunde enim alio transfugiunt et consistere in una cupiditate non possunt. Non sunt illis longi dies, sed invisi; at contra quam exiguæ noctes videntur, quas in complexu scortorum aut vino exigunt!
Inde etiam poetarum furor fabulis humanos errores alentium, quibus visus est Juppiter voluptate concubitus delenitus duplicasse noctem. Quid aliud est vitia nostra incendere quam auctores illis inscribere deos et dare morbo exemplo divinitatis excusatam licentiam? Possunt istis non brevissimæ videri noctes, quas tam care mereantur? Diem noctis expectatione perdunt, noctem lucis metu.
Ipsæ voluptates eorum trepidæ et variis terroribus inquietæ sunt subitque cum maxime exsultantis sollicita cogitatio: " Hæc quam diu? " Ab hoc affectu reges suam flevere potentiam, nec illos magnitudo fortunæ suæ delectavit, sed venturus aliquando finis exterruit. Cum per magna camporum spatia porrigeret exercitum nec numerum ejus sed mensuram conprenderet Persarum rex insolentissimus, lacrimas profudit, quod intra centum annos nemo ex tanta juventute superfuturus esset.
At illis admoturus erat fatum ipse qui flebat perditurusque alios in mari, alios in terra, alios prœlio, alios fuga et intra exiguum tempus consumpturus illos, quibus centesimum annum timebat.
Quid, quod gaudia quoque eorum trepida sunt? Non enim solidis causis innituntur, sed eadem qua oriuntur vanitate turbantur. Qualia autem putas esse tempora etiam ipsorum confessione misera, eum hæc quoque, quibus se attollunt et super hominem efferunt, parum sincera sint?
Maxima quæque bona sollicita sunt nec ulli fortunæ minus bene quam optimæ creditur; alia felicitate ad tuendam felicitatem opus est et pro ipsis quæ successere votis vota facienda sunt. Omne enim quod fortuito obvenit instabile est, quoque altius surrexerit, opportunius est in occasum. Neminem porro casura delectant; miserrimam ergo necesse est, non tantum brevissimam, vitam esse eorum, qui magno parant labore, quod majore possideant. Operose adsecuntur quæ volunt, anxii tenent quæ adsecuti sunt;
nulla interim numquam amplius redit uri temporis ratio est. Novæ occupationes veteribus substituuntur, spes spem excitat, ambitionem ambitio. Miseriarum non finis quæritur, sed materia mutatur. Nostri nos honores torserunt? Plus temporis alieni auferunt. Candidati laborare desimus? Suffragatores incipimus. Accusandi deposimus molestiam? Judicandi nanciscimur. Judex desit esse? Quæsitor est. Alienorum bonorum mercennaria procuratione consenuit? Suis opibus distinetur.
Marium caliga dimisit? Consulatus exercet. Quintius dictaturam properat pervadere? Ab aratro revocabitur. Ibit in Poenos nondum tantæ maturus rei Scipio; victor Hannibalis, victor Antiochi, sui consulatus decus, fraterni sponsor, ni per ipsum mora esset, eum Iove reponeretur; civiles servatorem agitabunt seditiones et post fastiditos a juvene diis æquos honores jam senem contumacis exili delectabit ambitio. Numquam derunt vel felices vel miseræ sollicitudinis causæ; per occupationes vita trudetur. Otium numquam agetur, semper optabitur.
Excerpe itaque te volgo, Pauline carissime, et in tranquilliorem portum non pro ætatis spatio jactatus tandem recede. Cogita, quot fluctus subieris, quot tempestates partim privatas sustinueris, partim publicas in te converteris; satis jam per laboriosa et inquieta documenta exhibita virtus est: experire, quid in otio faciat. Major pars ætatis, certe melior rei publicæ data sit; aliquid temporis tui sume etiam tibi.
Nec te ad segnem aut inertem quietem voco, non ut somno et caris turbæ voluptatibus quidquid est in te indolis vividæ mergas. Non est istud adquiescere; invenies majora omnibus adhuc strenue tractatis operibus, quæ repositus et securus agites.
Tu quidem orbis terrarum rationes administras tam abstinenter quam alienas, tam diligenter quam tuas, tam religiose quam publicas. In officio amorem consequeris, in quo odium vitare difficile est; sed tamen, mihi crede, satius est vitæ suæ rationem quam frumenti publici nosse.
Istum animi vigorem rerum maximarum capacissimum a ministerio honorifico quidem sed parum ad beatam vitam apto revoca et cogita non id egisse te ab ætate prima omni cultu studiorum liberalium, ut tibi multa milia frumenti bene committerentur; majus quiddam et altius de te promiseras. Non derunt et frugalitatis exactæ homines et laboriosæ operæ; tanto aptiora portandis oneribus tarda iumenta sunt quam nobiles equi, quorum generosam pernicitatem quis umquam gravi sarcina pressit?
Cogita præterea, quantum sollicitudinis sit ad tantam te molem obicere; cum ventre tibi humano negotium est. Nec rationem patitur nec æquitate mitigatur nec ulla prece flectitur populus esuriens. Modo modo intra paucos illos dies, quibus C. Cæsar perit, si quis inferis sensus est, hoc gravissime ferens, quod sciebat populo Romano superstiti septem aut octo certe dierum cibaria superesse, dum ille pontes navibus iungit et viribus imperi ludit, aderat ultimum malorum obsessis quoque, alimentorum egestas; exitio pæne ac fame constitit et, quæ famem sequitur, rerum omnium ruina furiosi et externi et infeliciter superbi regis imitatio.
Quem tunc animum habuerunt illi, quibus erat mandata frumenti publici cura, saxa, ferrum, ignes. Gaium excepturi? Summa dissimulatione tantum inter viscera latentis mali tegebant, eum ratione scilicet. Quædam enim ignorantibus ægris curanda sunt; causa multis moriendi fuit morbum suum nosse.
Recipe te ad hæc tranquilliora, tutiora, majora! Simile tu putas esse, utrum cures, ut incorruptum et a fraude advehentium et a neglegentia frumentum transfundatur in horrea, ne concepto umore vitietur et concalescat, ut ad mensuram pondusque respondeat, an ad hæc sacra et sublimia accedas sciturus, quæ materia sit dei, quæ voluptas, quæ condicio, quæ forma; quis animum tuum casus expectet; ubi nos a corporibus dimissos natura componat; quid sit quod hujus mundi gravissima quæque in medio sustineat, supra levia suspendat, in summum ignem ferat, sidera vicibus suis excitet; cetera deinceps ingentibus plena miraculis?
Vis tu relicto solo mente ad ista respicere! Nunc, dum calet sanguis, agentibus ad meliora eundum est. Expectat te in hoc genere vitæ multum bonarum artium, amor virtutium atque usus, cupiditatium oblivio, vivendi ac moriendi scientia, alta rerum quies.
Omnium quidem occupatorum condicio misera est, eorum tamen miserrima, qui ne suis quidem laborant occupationibus, ad alienum dormiunt somnum, ad alienum ambulant gradum, amare et odisse, res omnium liberrimas, jubentur. Hi si volent scire quam brevis ipsorum vita sit, cogitent ex quota parte sua sit.
Cum videris itaque prætextam sæpe jam sumptam, cum celebre in foro nomen, ne invideris; ista vitæ damno parantur. Ut unus ab illis numeretur annus, omnis annos suos conterent. Quosdam antequam in summum ambitionis eniterentur, inter prima luctantis ætas reliquit; quosdam eum in consummationem dignitatis per mille indignitates erepsissent, misera subit cogitatio laborasse ipsos in titulum sepulcri; quorundam ultima senectus, dum in novas spes ut juventa disponitur, inter conatus magnos et improbos invalida defecit.
Fœdus ille, quem in judicio pro ignotissimis litigatoribus grandem natu et imperitæ coronæ assensiones captantem, spiritus liquit; turpis ille, qui vivendo lassus citius quam laborando inter ipsa officia conlapsus est; turpis, quem accipiendis immorientem rationibus diu tractus risit heres.
Præterire quod mihi occurrit exemplum non possum. S. Turannius fuit exactæ diligentiæ senex, qui post annum nonagesimum, cum vacationem procurationis ab C. Cæsare ultro accepisset, componi se in lecto et velut exanimem a circumstante familia plangi jussit. Lugebat domus otium domini senis nec finivit ante tristitiam, quam labor illi suus restitutus est. Adeone juvat occupatum mori?
Idem plerisque animus est; diutius cupiditas illis laboris quam facultas est; eum imbecillitate corporis pugnant, senectutem ipsam nullo alio nomine gravem judicant, quam quod illos seponit. Lex a quinquagesimo anno militem non legit, a sexagesimo senatorem non citat; difficilius homines a se otium impetrant quam a lege.
Interim dum rapiuntur et rapiunt, dum alter alterius quietem rumpit, dum mutuo miseri sunt, vita est sine fructu, sine voluptate, sine ullo profectu animi. Nemo in conspicuo mortem habet, nemo non procul spes intendit; quidam vero disponunt etiam illa, quæ ultra vitam sunt, magnas moles sepulcrorum et operum publicorum dedicationes et ad rogum munera et ambitiosas exequias. At me hercules istorum funera, tamquam minimum vixerint, ad faces et cereos ducenda sunt.