Simon, quem vocitant Petrum, Summus discipulus Dei, Lucis forte sub exitu, Cum vesper croceus rubet, Curvam vulserat ancoram Captans flamina linteis Et transnare volens fretum, Nox ventum movet obvium Fundo qui mare misceat, Jactatam quatiat ratem. Clamor nauticus æthera Plangens atque ululans ferit Cum stridore rudentium, Nec quidquam suberat spei Mergendis prope naufragis, Cum Christum procul aspicit Pallens turba periculis Calcantem pedibus mare, Ac si per solidam viam Siccum litus obambulet. Hæc miracula ceteri Vectores pavidi stupent, Solus non trepidus Petrus Agnoscit Dominum poli Terræque et maris invii, Cujus omnipotentiæ est Plantis æquora subdere. Tendit suppliciter manus, Notum subsidium rogat. Ast ille placide adnuens Puppi ut desiliat jubet. Jussis obsequitur Petrus, Sed vestigia fluctibus Summis tingere cœperat Et lapsante gradu pedes Pessum mergere lubricos. Mortalem Deus increpat Quod sit non stabili fide Nec calcare fluentia Nec Christum valeat sequi. Tum dextra famulum levat Sistitque et docet ingredi Tergum per tumidum freti. Sic me tuta silentia Egressum dubiis loquax Infert lingua periculis, Non, ut discipulum Petrum, Fidentem et merito et fide, Sed quem culpa frequens levem Volvat per freta naufragum. Sum plane temerarius, Qui noctis mihi conscius Quam vitæ in tenebris ago, Puppem credere fluctibus Tanti non timeam viri; Quo nunc nemo disertior Exultat, fremit, intonat, Ventisque eloquii tumet: Cui mersare facillimum est Tractandæ indocilem ratis, Ni tu, Christe potens, manum Dextro numine porrigas, Facundi oris ut inpetus Non me fluctibus obruat, Sed sensim gradiens vadis Insistam fluitantibus.
Hactenus et veterum cunabula prima deorum Et causas quibus error hebes conflatus in orbe est Diximus, et nostro Romam jam credere Christo; Nunc obiecta legam, nunc dictis dicta refellam. Unde igitur cœpisse ferunt aut ex quibus orsum, Quo mage sancta ducum corda inlice flecteret arte? Armorum dominos vernantes flore juventæ, Inter castra patris genitos, sub imagine avita Eductos, exempla domi congesta calentes, Orator catus instigat, ceu classica belli Clangeret, exacuitque animos et talia jactat: ‘Si vobis vel parta, viri, victoria cordi est Vel parienda dehinc, templum dea virgo sacratum Obtineat vobis regnantibus, ecquis amicus Hostibus hanc vestro sancte negat esse colendam Imperio, cui semper adest, quod laudibus inplet?’ Hæc ubi legatus, reddunt placidissima fratrum Ora ducum: ‘scimus quam sit victoria dulcis Fortibus, Ausoniæ vir facundissime linguæ, Sed quibus illa modis, qua sit ratione vocanda . Novimus; hac primum pueros pater imbuit arte, Hanc genitore suo didicit puer ipse magistro, Non aris, non farre molæ victoria felix Exorata venit: labor inpiger, aspera virtus, Vis animi excellens, ardor, violentia, cura Hanc tribuunt, durum tractandis robur in armis, Quæ si defuerint bellantibus, aurea quamvis Marmoreo in templo rutilas Victoria pinnas Explicet et multis surgat formata talentis, Non aderit, versisque offensa videbitur hastis. Quid, miles, propriis diffisus viribus aptas Inrita femineæ tibimet solacia formæ? Numquam pinnigeram legio ferrata puellam Vidit, anhelantum regeret quæ tela virorum, Vincendi quæris dominam? Sua dextera cuique est, Et Deus omnipotens, non pexo crine virago Nec nudo suspensa pede strophioquc recincta Nec tumidas fluitante sinu vestita papillas. Aut vos pictorum docuit manus adsimulatis Jure poetarum numen conponere monstris, Aut lepida ex vestro sumpsit pictura sacello Quod variis imitata notis ceraque liquenti Duceret in faciem, sociique poematis arte Aucta coloratis auderet ludere fucis. Sic unum sectantur iter, sic inania rerum Somnia concipiunt et Homerus et acer Apelles Et Numa, cognatumque volunt pigmenta, Camenæ, Idola, convaluit fallendi trina potestas. Hæc si non ita sunt, edatur, cur sacra vobis Ex tabulis cerisque poetica fabula præstat? Cur Berecyntiacus perdit truncata sacerdos Inguina, cum pulchrum poesis castraverit Attin? Cur etiam templo Triviæ lucisque sacratis Cornipedes arcentur equi, cum Musa pudicum Raptarit juvenem volucri per litora curru, Idque etiam paries tibi versicolorus adumbret? Desine, si pudor est, gentilis ineptia, tandem Res incorporeas simulatis fingere membris, Desine terga hominis plumis obducere: frustra Fertur avis mulier magnusque eadem dea vultur. Vis decorare tuum, ditissima Roma, senatum? Suspende exuvias armis et sanguine captas, Congere cæsorum victrix diademata regum, Frange repulsorum fœda ornamenta deorum: Tunc tibi non terris tantum victoria parta Sed super astra etiam media servabitur æde.’ Talia principibus dicta interfantibus ille Prosequitur magnisque tubam concentibus inflat; Allegat morem veterem, nil dulcius esse Affirmat solitis populosque hominesque teneri Lege sua. Sicut variæ nascentibus, inquit, ‘Contingunt pueris animæ, sic urbibus adfert Hora diesque suus, cum primum mœnia surgunt, Aut fatum aut genium, cujus moderamine regnent.’ Addit et arcanum rerum verique latebras Prosperitate aliqua deprendi posse secundi Per documenta boni, si sint felicia quæ quis Experiendo probet: cessisse parentibus omne Idolium semper feliciter et pede dextro, Enumerat longi vim temporis, excitat ipsam Crinibus albentem niveis et fronte vietam, Ore reposcentem querulo sua numina Romam. ‘Libera sum, liceat proprio mihi vivere more. Ecquis erit, qui mille meos reprehenderit annos? Uno omnes sub sole siti vegetamur eodem Ære, communis cunctis viventibus aura. Sed qui sit qualisque Deus, diversa secuti Quærimus atque viis longe distantibus unum Imus ad occultum, suus est mos cuique genti, Per quod iter properans eat ad tam grande profundum.’ His tam magnificis tantaque fluentibus arte Respondit vel sola Fides doctissima primum Pandere vestibulum veræ ad penetralia sectæ, Nam cum divinis agimus de rebus et illum, Qui vel principio caruit vel fine carebit Quique chao anterior fuerit mundumque crearit, Conjectare animo contendimus, exigua est vis Humani ingenii tantoque angusta labori, Quippe minor natura aciem si intendere temptet Acrius ac penetrare Dei secreta supremi, Quis dubitet victo fragilem lassescere visu Vimque fatigatæ mentis sub pectore parvo Turbari invalidisque hebetem subcumbcre curis? Sed facilis fidei via provocat omnipotentem Credere qui bona non tantum præsentia donat, Sed ventura etiam longisque intermina sæclis Promittit, ne totus eam resolutus inane In nihilum pereamque brevem post luminis usum. Muneris auctorem ipso de munere pendas: Æterna æternus tribuit, mortalia confert Mortalis, divina Deus, peritura caducus. Omnia quæ tempus peragit quæque exitus aufert Vilia sunt brevitate sui, nec digna perenni Largitore, cui propria est opulentia numquam Desinere idque homini dare quod non desinat umquam. Nam si corruptum corrumpendumve Deus quid Præstat habetque nihil quod sit pretiosius istis, Pauper et infirmus et summo indignus honore Et non omnipotens sed inanis numinis umbra est. Hac ratione Fides sapienter conicit, immo Non dubitat verum esse Deum, qui quod sumus et quod Vivimus inlæsum semper fore, si mereamur, Nos sperare jubet. Cælestia si placet, inquit, ‘Scandere, terrenas animo depellite curas, Nam quantum subiecta situ tellus jacet infra Dividiturque ab humo convexi regia cæli, Tantum vestra meis distant mundana futuris, Dira bonis, scelerata piis, tenebrosa serenis. Quidquid obire potest fugiatis censeo, quidquid Naturæ ratione capit vitium atque senescit Pro nihilo, in nihilum quia sunt reditura, putetis, Cuncta equidem quæ gignit humus, quæ continet, ipse Principio institui nitidoque insignia mundo Ornamenta dedi speciosaque semina finxi. Sed tamen esse modum volui parcisque fruenda Moribus indulsi, quantum moribundus et æger Corporis ac vitæ volucris sibi posceret usus; Non ut captus homo studiis et inaniter ardens Duceret omne bonum positum in dulcedine rerum Et specie tenui quas currere tempore jussi; Atque ævum statui, sub quo generosa probarem Pectora, ne torpens et non exercita virtus Robur enervatum gereret sine laude palæstræ. Inlecebrosus enim sapor est et pestifer horum, Quæ, dum prætereunt, miro oblectamine mentes Inplicitas vinctasque tenent, vincenda voluptas, Elaqueanda animi constantia, ne retinaclis Mollibus ac lentis nexa et captiva prematur. Luctandum summis conatibus, inter acerba Sectandum virtutis iter, ne suavia fluxæ Condicionis amet, nimium ne congerat aurum, Ne varios lapidum cupide spectare colores Ambitiosa velit, ne se popularibus auris Ostentet pulchroque inflata tumescat honore, Ne natale solum, patrii ne jugera ruris Tendat et externos animum diffundat in agros, Et ne corporeis addicat sensibus omne Quod vult aut quod agit, ne præferat utile justo, Spemque in me omnem statuat numquam peritura Quæ dedero, longoque die mea dona trahenda.’ Hæc igitur spondente Deo quis fortis et acer Virtutisque capax breve quidque perennibus in se Prætulerit? Vel quis sapiens potiora putarit Gaudia membrorum quam vivæ præmia mentis? Nonne hominem ac pecudem distantia separat una, Quod bona quadrupedum ante oculos sita sunt, ego contra Spero quod extra aciem longum servatur in ævum? Nam si tota mihi cum corpore vita peribit Nec poterit superesse meum post funera quidquam, Quis mihi regnator cæli, quis conditor orbis, Quis Deus aut quæ jam merito metuenda potestas? Ibo per inpuros fervente libidine luxus, Incestabo toros, sacrum calcabo pudorem, Infitiabor habens aliquod sine teste propinqui Depositum, tenues avidus spoliabo clientes, Longævam perimam magico cantamine matrem (tardat anus dominum dilata morte secundum) Nec formido malum, falluntur publica jura; Lex armata sedet, sed nescit crimen opertum; Aut, si res pateat, judex corrumpitur auro. Rara reos justa percellit pœna securi, Sed quid ego hæc meditor? Revocat Deus ecce severa Maiestate minax, negat interitura meorum Per mortem monumenta operum. Non occidet, inquit, ‘Interior qui spirat homo; luet ille perennc Supplicium quod subiectos male rexerit artus, Nec mihi difficile est liquidam circumdare flammis Naturam; quamvis perflabilis illa feratur More noti, capiam tamen et tormenta adhibebo Ipse incorporeus ac spirituum sator unus. Quin et corporibus parilis consortia pœnæ Decernam, possum quoniam renovare favillas Antiquam in faciem, nec desperanda potestas: Qui potui formare novum, reparabo peremptum. Non desunt exempla meæ virtutis in ipsis Seminibus: natura docet revirescere cuncta Post obitum, siccantur enim pereunte vigore Quo vixere prius: tunc sicca et mortua sulcis Aut foveis mandata latent et more sepulcri Obruta de tumulis redivivo germine surgunt. Numquid nosse potes, vel conjectare, quis istud Tam sollers opifex struat aut quæ vis agat intus? Nil vos, o miseri, physicorum dogmata fallant. En ego gignendi Dominus ac restituendi Quod periit Auxitque potens, arentia quæque In veteres formas aut flore aut fronde reduco; Idque ipsum quandoque homini facturus, inani Surgat ut ex cinere structuraque pristina constet, Quæ mihi pro meritis vel per tormenta rependat Crimina vel summæ virtutis in arce coruscet Non peritura dehinc quacumque in sorte manebit, Interea, dum mixta viget substantia in unum, Sit memor auctoris proprii, veneretur et oret Artificem submissa suum. Non condidit alter Halantis animæ figmentum et corporis alter, Nec bona præsentis vitæ numerosa gubernant Numina; non alius segetes et spicea farra Subpeditat deus ast alius dat musta racemis Purpureumque gravi fundit de palmite sucum, Ipse ego sum, virides oleas pinguescere bacis Qui facio, Graia quas Pallade fingitis ortas, Et qui Lucinas tribuo nascentibus horas, Duplex lege mea per mutua fœdera sexus Gignere amat subolem generisque propagine gaudet; Quem vos lascivis violatis amoribus ignem Et stupra vestra deæ veneris prætexitis umbra, Unus ego elementa rego, nec mole laboris, Ut miser infirmusve aliquis fragilisve, fatigor. Lux inmensa mihi est et non resolubilis ætas Sensibus et vestris haud intellecta vetustas. Inde ministeriis ad tot moderamina mundi Non egeo, nec participes sociosve requiro, Porro autem angelicas legiones, quas mea fecit Dextera, nosse meum est, et quæ natura creatis Subsistat qualesque mihi serventur ad usus. Tu me præterito meditaris numina mille, Quæ simules parere meis virtutibus, ut me Per varias partes minuas, cui nulla recidi Pars aut forma potest, quia sum substantia simplex, Nec pars esse queo. Solis divisio rebus Conpositis factisque subest; me nemo creavit, Ut scindi valeam cunctorum conditor unus. Crede, quod ex nihilo formavi, pars mea non est. Quare age, mortalis, soli mihi construe templum, Meque unum venerare Deum. Cæmenta remitto, Et quæ saxa Paros secat et quæ Punica rupis, Quæ viridis Lacedæmon habet maculosaque Synna; Nativum nemo scopuli mihi dedicet ostrum, Templum mentis amo, non marmoris: aurea in illo Fundamenta manent fidei; structura nivali Consurgit pietate nitens, tegit ardua culmen Justitia, interius spargit sola picta rubenti Flore pudicitiæ pudor almus et atria servat, Hæc domus apta mihi est, hæc me pulcherrima sedes Accipit, æterno cælestique hospite digna. Nec novus hic locus est; fluxit mea gloria in artus Et lux vera Dei. Deus inlustravit alumnam Materiem, corpusque parens habitabile fecit Ipse sibi, placito ut posset requiescere templo, Condideram perfectum hominem; spectare superna Mandaram totis conversum sensibus in me Recto habitu celsoque situ et sublime tuentem; Sed despexit humum seque inclinavit ad orbis Divitias pepulitque meum de pectore numen, Restituendus erat mihimet; summissus in illum Spiritus ipse meus descendit et edita limo Viscera divinis virtutibus informavit, Jamque hominem adsumptum summus Deus in deitatem Transtulit ac nostro docuit recalescere cultu.’ Scire velim præcepta Patris quibus auribus hæc tu Accipias, Italæ censor doctissime gentis. An veterem tantum morem ratione relicta Eligis et dici id patitur sapientis acumen Ingeniumque viri? ‘potior mihi pristinus est mos Quam via justitiæ, pietas quam prodita cælo, Quamque fides veri, rectæ quam regula sectæ.’ Si, quidquid rudibus mundi nascentis in annis Mos habuit, sancte colere ac servare necesse est, Omne revolvamus sua per vestigia sæclum Usque ad principium, placeat damnare gradatim Quidquid posterius successor repperit usus. Orbe novo nulli subigebant arva coloni: Quid sibi aratra volunt? Quid cura superflua rastri? Ilignis melius saturatur glandibus alvus, Primi homines cuneis scindebant fissile lignum: Decoquat in massam fervens strictura secures Rursus et ad proprium restillet vena metallum. Induvias cæsæ pecudes et frigida parvas Præbebat spelunca domos: redeamus ad antra, Pellibus insutis hirtos sumamus amictus. Inmanes quondam populi feritate subacta Edomiti jam triste fremant iterumque ferinos In mores redeant atque ad sua prisca recurrant. Præcipitet Scythica juvenis pietate vietum Votivo de ponte patrem (sic mos fuit olim), Cædibus infantum fument Saturnia sacra Flebilibusque truces resonent vagitibus aræ. Ipsa casas fragili texat gens Romula culmo: Sic tradunt habitasse Remum, regalia fæno Fulcra supersternant aut pelle Libystidis ursæ Conpositam chlamydem villoso corpore gestent. Talia Trinacrius ductor vel Tuscus habebant. Roma antiqua sibi non constat versa per ævum Et mutata sacris, ornatu, legibus, armis. Multa colit quæ non coluit sub rege Quirino; Instituit quædam melius, nonnulla refugit, Et morem variare suum non destitit, et quæ Pridem condiderat jura in contraria vertit. Quid mihi tu ritus solitos, Romane senator, Obiectas cum scita patrum populique frequenter Instabilis placiti sententia nexa novarit? Nunc etiam quotiens solitis decedere prodest Præteritosque habitus cultu damnare recenti, Gaudemus conpertum aliquid tandemque retectum, Quod latuit; tardis semper processibus aucta Crescit vita hominis et longo proficit usu. Sic ævi mortalis habet se mobilis ordo, Sic variat natura vices: infantia repit, Infirmus titubat pueri gressusque animusque, Sanguine præcalido fervet nervosa juventa, Mox stabilita venit maturi roboris ætas; Ultima consiliis melior, sed viribus ægra, Corpore subcumbit mentem purgata senectus. His genus humanum per dissona tempora duxit Curriculis ævum mutabile, sic hebes inter Primitias mersumque solo ceu quadrupes egit; Mox tenerum docili ingenio jamque artibus aptum Noscendis varia rerum novitate politum est; Inde tumens vitiis calidos adolevit in annos, Donec decocto solidaret robore vires. Tempus adest ut jam sapiat divina, serenæ Mentis consilio vivacius abdita sollers Quærere et æternæ tandem invigilare saluti, Quamquam, si tantus amor est et cura vetusti Moris et a prisco placet haud discedere ritu, Exstat in antiquis exemplum nobile libris, Jam tunc diluvii sub tempore vel prius uni Inservisse Deo gentem quæ prima recentes Incoluit terras vacuoque habitavit in orbe; Unde genus ducit nostræ porrecta propago Stirpis et indigenæ pietatis jura reformat, Sed quia Romanis loquimur de cultibus, ipsum Sanguinis Hectorei populum probo tempore longo Non multos coluisse deos rarisque sacellis Contentum paucas posuisse in collibus aras. Innumeros post deinde deos virtute subactis Urbibus et claris peperit sibi Roma triumphis; Inter fumantes templorum armata ruinas Dextera victoris simulacra hostilia cepit Et captiva domum venerans ceu numina vexit, Hoc signum rapuit bimaris de strage Corinthi, Illud ab incensis in prædam sumpsit Athenis, Quasdam victa dedit capitis Cleopatra canini Effigies, quasdam domitis Hammonis harenis Syrtica cornutas facies habuere tropæa. Roma triumphantis quotiens ducis inclyta currum Plausibus excepit, totiens altaria divum Addidit et spoliis sibimet nova numina fecit— Numina, quæ patriis cum mœnibus eruta nullum Præsidium potuere suis adferre sacellis! Cernis ut antiqui semper vestigia moris Gressibus incertis varie titubasse probentur Adsciscendo deos majoribus inconpertos, Seque peregrina sub religione dicasse, Nec ritus servasse suos? Quodcumque sacrorum est Exulat externumque inimicam venit in urbem, Frustra igitur solitis, prava observatio, inhæres: Non est mos patrius, quem diligis, inproba, non est. Sed sollers orator ait fataliter urbem Sortitam quonam genio proprium exigat ævum. Cunctis nam populis seu mœnibus inditur, inquit, ‘Aut fatum aut genius nostrarum more animarum, Quæ sub disparili subeunt nova corpora sorte.’ Jam primum qui sit genius vel qui status illi Conpetat ignoro, quid possit et unde oriatur, Spiritus informis sine corpore formave et ulla Sit species, et quid sapiat, quæ munera curet, Contra animas hominum venis vitalibus intus Sic interfusas intellego, sanguis ut ex his Accipiat motumque levem tenerumque vaporem, Unde pererratis vegetet præcordia membris, Frigida succcndat, riget arida, dura relaxet. Sic hominis vitam sibi temperat atque gubernat Vivida mens, quam tu ficto conponere temptas Murorum genio, qui nusquam est nec fuit umquam, Quin et corporibus versat mens viva regendis Summum consilium, fida ut tutacula nudis Invalidisque paret, metuenda pericula vitet, Utile prospiciat, varias agitetur ad artes, Consultet cui se domino submittat et orbis Quem putet auctorem, quem rerum summa sequatur, At tuus hic urbis genius, dicas volo, quando Cœpit adhuc parvæ primum se infundere Romæ? Fluxit ab uberibus nemorosa in valle lupinis Infantesque aluit, dum nascitur ipse, gemellos? An cum vulturibus volitans ignota per auras Umbra repentinam traxit de nube figuram? Culminibus summis sedet, an penetralia servat? Instituit mores et jura forensia condit, An castrorum etiam fossis intervenit, acres Cogit ad arma viros, lituis ciet, urget in hostem? Quæ quis non videat sapientum digna cachinno? Fingamus tamen esse aliquam, quæ talia curet, Umbram sive animam, per quam respublica fatum Hauserit et calidis animetur tota medullis. Cur non hæc eadem de religione colenda Consultat? Cur non suspectat libera cælum? Cur sibi præscriptum non commutabile fatum Ut captiva putat? Genesis cur vincula fingit? Cui jam nolle licet quod tunc voluisse licebat, Erroresque abolere suos ac flectere sensus. Sic septingentis erravit circiter annis Lubricaque et semper dubitans quæ forma placeret Imperii, quæ regnandi foret æqua potestas. Regius exortam jam tunc habuit status urbem Non sine grandævis curarum in parte locatis. Mox proceres de stirpe senum tractasse videmus . Clavum consilii; plebeias inde catervas Conlatas patribus mixtim dicionibus æquis Imperitasse diu belloque et pace regendis. Consule nobilitas viguit, plebs fisa tribuno est. Displicet hic subito status et bis quina creantur Summorum procerum fastigia, quos duodeni Circumstant fasces simul et sua quemque securis. Rursus se geminis reddit ductoribus omnis Publica res et consulibus dat condere fastos. Ultima sanguineus turbavit sæcla triumvir. Fluctibus his olim fatum geniusve animusve Publicus erravit; tandem deprendere rectum Doctus iter caput augustum diademate cinxit Appellans patrem patriæ, populi atque senatus Rectorem, qui militiæ sit ductor et idem Dictator censorque bonus morumque magister, Tutor opum, vindex scelerum, largitor honorum. Quod si tot rerum gradibus totiens variatis Consiliis ægre tandem pervenit ad illud Quod probet ac sancto reverentia publica servet Fœdere, quid dubitat divina agnoscere jura Ignorata prius sibimet tandemque refecta? Gratemur, jam non dubitat; nam subdita Christo Servit Roma Deo cultus exosa priores. Romam dico viros, quos mentem credimus urbis, Non genium, cujus frustra simulatur imago, Quamquam cur genium Romæ mihi fingitis unum, Cum portis, domibus, thermis, stabulis soleatis Adsignare suos genios perque omnia membra Urbis perque locos geniorum milia multa Fingere, ne propria vacet angulus ullus ab umbra? Restat ut et fatum similis dementia cunctis Ædibus inponat, paries ut quisque sub astro Fundatus structusque suo, qua sorte maneret, Quando autem rueret, primis acceperit horis, Adscribunt saxis Lachesis male fortia fila, Tectorumque trabes fusis pendere rotatis Credunt, atque ipsis tribuunt decreta tigillis, Ceu distet cujus stellæ sit fraxinus ortu Eruta, quæ summum conscenderet ardua culmen, Denique nulla hominum res est, nulla actio mundi, Cui non fatalem memorent incumbere sortem. Quæ quia constituunt, dicant cur condita sit lex Bis sex in tabulis aut cur rubrica minetur, Quæ prohibet peccare reos, quos ferrea fata Cogunt ad facinus et inevitabile mergunt. Quin et velle adigunt pravum insinuantia votum, Ne liceat miseris vetitum committere nolle. Cedite, si pudor est, gladiumque retundite vestrum, Aspera nil meritos pœnis plectentia jura; Antrum carcereum dissolvite, corpora sub quo Agminis innocui fato peccante tenetis. Nemo nocens, si fata regunt quod vivitur ac fit: Immo nocens quicumque volens quod non licet audet, Alterutrum quia velle suum est nec fata reatum Inponunt homini, sed fit reus ipse suopte Arbitrio, placitumque nefas et facta rependit Inpia suppliciis merito non sorte peremptus. Quisque putat fato esse locum, sciat omniparentem Nosse Deum nulli vetitum fatalibus astris, Nec mathesis præscripto aliquo pia vota repelli. Spirat enim majora animus seque altius effert Sideribus transitque vias et nubila fati, Et momenta premit pedibus, quæcumque putantur Figere propositam natali tempore sortem, Huc ades, omne hominum genus, huc concurrite et urbes: Lux inmensa vocat, factorem noscite vestrum! Libera secta patet: nil sunt fatalia: vel si Sunt aliqua, opposito vanescunt irrita Christo. Sed multi duxere dei per prospera Romam, Quos colit ob meritum magnis donata triumphis, Ergo age, bellatrix, quæ vis subiecerit, ede, Europam Libyamque tibi; dic nomina divum. Juppiter ut Cretæ domineris, Pallas ut Argis, Cynthius ut Delphis, tribuerunt omine dextro. Isis Nilicolas, Rhodios Cytherea reliquit, Venatrix Ephesum virgo, Mars dedidit Hebrum, Destituit Thebas Bromius, concessit et ipsa Juno suos Phrygiis servire nepotibus Afros, Et quam subiectis dominam dea gentibus esse, Si qua fata sinant, jam tum tenditque fovetque Jussit Romuleis addictam vivere frenis. Perfidiane deum indigenum cecidere tot urbes, Destructæque jacent ipsis prodentibus aræ? O pietas, o sancta fides! Traduxit alumnos Maiestas infida locos, et creditur istis Numinibus quæ transfugio meruere sacrari! An voluit servare suos luctataque multum Religio infestas temptavit pellere turmas Romanis obnixa globis, sed fortior illam Virtus luctifico camporum in pulvere fregit? Immo ita est, armis et viribus indiga veri Victa superstitio est et inanem gloria fugit. Sed nec difficilis fuit aut satis ardua genti Natæ ad procinctus victoria frangere inertes Molliaque omnigenum colla inclinare deorum. Num cum Dictæis bellum Corybantibus asper Samnitis Marsusque levi sudore gerebat? Num mastigophoris oleoque et gymnadis arte Unctis pugilibus miles pugnabat Etruscus? Nec petaso insignis poterat Lacedæmone capta Mercurius servare suas de clade palæstras. Appenninicolam peditem Cybeleius hostis Congressu excipiens Asiam defendere et Idam Qui potuit cogente acies in prœlia Gallo? Idalias nisi forte rosas, laurum citharœdi Vatis, silvicolæ calamos arcumque puellæ Dedere servitio calcataque sacra domare Difficilis operis fuit inmensique laboris. Fluctibus Actiacis signum symphonia belli Ægypto dederat, clangebat bucina contra. Institerant tenues cumbæ fragilesque phaseli Inter turritas Memphitica rostra Liburnas: Nil potuit Serapis deus et latrator Anubis. Stirpis Juleæ ductore exercitus ardens Prævaluit, gelido quem miserat Algidus axe. Non armata Venus, non tunc clipeata Minerva Venere auxilio, non divum degener ordo Et patria extorris Romanis adfuit armis, Victus et ipse prius inimica nec agmina juvit, Si tamen antiquum norat retinere dolorem. Sed dicis legisse deos ubi sanctior usus Templorum cultu celebri sine fine maneret, Æneadumque ultro victricia signa virorum Regis amore Numæ nullo cogente secutos. Num Diomedis item tentoria et acris Ulixi Castra volens Pallas cæsis custodibus arcis Legit, ubi umenti sudaret mæsta sigillo? Aut quotiens ductor Macetum fortissimus altos Templorum cineres victis cumulavit Amyclis, Optarunt prædis domini se numina capta Misceri Assyriæque vehi Babylonis ad arcem? Non fero Romanum nomen sudataque bella Et titulos tanto quæsitos sanguine carpi, Detrahit invictis legionibus et sua Romæ Præmia deminuit, qui, quidquid fortiter actum est, Adscribit veneri, palmam victoribus aufert. Frustra igitur currus summo miramur in arcu Quadriiugos stantesque duces in curribus altis Fabricios, Curios, hinc Drusos, inde Camillos, Sub pedibusque ducum captivos poplite flexo Ad juga depressos manibusque in terga retortis Et suspensa gravi telorum fragmina trunco, Si Brennum, Antiochum, Persen, Pyrrhum, Mithridatem Flora, Matuta, Ceres et Larentina subegit. ‘His tamen auspicibus successus dextra dederunt Omina lætificos et felix adfuit ales.’ Quid sibi vult virtus, quid gloria, si Corvinum Corvus Apollineus pinna vel gutture juvit? Sed tamen hic corvus cur defuit exitiali Forte die, infaustas tegerent cum funera Cannas Oppeteretque super congesta cadavera consul? Cur Cremeræ in campis cornice vel oscine parra Nemo deum monuit perituros Marte sinistro Tercentum Fabios vix stirpe superstite in uno? Nullane tristificis Tritonia noctua Carrhis Advolitans præsto esse deam prænuntia Crasso Prodidit, aut Paphiam niveæ vexere columbæ, Cujus inauratum tremeret gens Persica limbum? Sed video quæ te moveant exempla vetustæ Virtutis: dicis domitum terraque marique Orbem, res lætas et prospera quæque retexis, Mille triumphorum memoras ex ordine pompas Ductaque per mediam spoliorum fercula Romam, Vis dicam quæ causa tuos, Romane, labores In tantum extulerit, quis gloria fotibus aucta Sic cluat inpositis ut mundum frenet habenis? Discordes linguis populos et dissona cultu Regna volens sociare Deus subiungier uni Imperio, quidquid tractabile moribus esset, Concordique jugo retinacula mollia ferre Constituit, quo corda hominum conjuncta teneret Religionis amor; nec enim fit copula Christo Digna, nisi inplicitas societ mens unica gentes. Sola Deum novit concordia, sola benignum Rite colit tranquilla Patrem: placidissimus illum Fœderis humani consensus prosperat orbi, Seditione fugat, sævis exasperat armis, Munere pacis alit, retinet pietate quieta. Omnibus in terris quas continet occidualis Oceanus roseoque Aurora inluminat ortu, Miscebat Bellona furens mortalia cuncta Armabatque feras in vulnera mutua dextras. Hanc frenaturus rabiem Deus undique gentes Inclinare caput docuit sub legibus isdem Romanosque omnes fieri, quos Rhenus et Hister, Quos Tagus aurifluus, quos magnus inundat Hiberus, Corniger Hesperidum quos interlabitur et quos Ganges alit tepidique lavant septem ostia Nili. Jus fecit commune pares et nomine eodem Nexuit et domitos fraterna in vincla redegit. Vivitur omnigenis in partibus haud secus ac si Cives congenitos concludat mœnibus unis Urbs patria atque omnes lare conciliemur avito. Distantes regione plagæ divisaque ponto Litora conveniunt nunc per vadimonia ad unum Et commune forum, nunc per commercia et artes Ad cœtum celebrem, nunc per genialia fulcra Externi ad jus conubii; nam sanguine mixto Texitur alternis ex gentibus una propago. Hoc actum est tantis successibus atque triumphis Romani imperii: Christo jam tunc venienti, Crede, parata via est, quam dudum publica nostræ Pacis amicitia struxit moderamine Romæ. Nam locus esse Deo quis posset in orbe feroci Pectoribusque hominum discordibus et sua jura Dissimili ratione tuentibus, ut fuit olim? Sic inconpositos humano in pectore sensus Disiunctasque animi turbato fœdere partes Nec liquida invisit sapientia nec Deus intrat. At si mentis apex regnandi jure potitus Pugnacis stomachi pulsus fibrasque rebelles Frenet et omne iecur ratione cœrceat una, Fit stabilis vitæ status, et sententia certa Haurit corde Deum domino et subiungitur uni. En ades, Omnipotens, concordibus influe terris: Jam mundus te, Christe, capit, quem congrege nexu Pax et Roma tenent, capita hæc et culmina rerum Esse jubes, nec Roma tibi sine pace probatur, Et pax ut placeat facit excellentia Romæ, Quæ motus varios simul et dicione cœrcet Et terrore premit; nec enim spoliata prioris Robore virtutis senuit nec sæcula sensit, Nec tremulis, cum bella vocant, capit arma lacertis, Nec tam degeneri venerandis supplicat ore Principibus, quam vult prænobilis ille senator Orandi arte potens et callida fingere doctus Mentitumque gravis personæ inducere pondus, Ut tragicus cantor ligno tegit ora cavato, Grande aliquod cujus per hiatum crimen anhelet. Si vocem simulare licet, nempe aptior ista Vox Romæ est, quam nunc ejus sub nomine promam. Quæ quia turpe putat templorum flere repulsam Ægidaque in dubiis pro se pugnasse periclis Dicere seque gravem senio inclinante fateri, Ductores conplexa suos sic læta profatur: ‘O clari salvete duces, generosa propago Principis invicti, sub quo senium omne renascens Deposui vidique meam flavescere rursus Canitiem: nam cum mortalia cuncta vetustas Inminuat, mihi longa dies aliud parit ævum, Quæ vivendo diu didici contemnere finem. Nunc, nunc justa meis reverentia conpetit annis, Nunc merito dicor venerabilis et caput orbis, Cum galeam sub fronde oleæ cristasque rubentes Concutio viridi velans fera cingula serto Atque armata Deum sine crimine cædis adoro. Crimen enim, piget heu, crimen persuaserat atrox Juppiter, ut sacro justorum sanguine tincta Adsuetum bellis scelerarem funere ferrum, Illius instinctu primus Nero matre perempta Sanguinem apostolicum bibit ac me strage piorum Polluit et proprium facinus mihi sævus inussit. Post hunc et Decius jugulis bacchatus apertis Insanam pavit rabiem; mox et sitis arsit Multorum similis, per vulnera tristia flagrans Extrahere insignes animas ac ludere pœnis Undantesque meum in gremium defundere mortes Et sub jure fori non noxia colla secare. Hac me labe ream modo tempora vestra piarunt. Vivo pie vobis auctoribus, inpia pridem Arte Jovis, fateor; quid enim non ille cruentum Tradidit? Aut quid mite sibi placidumve poposcit? Qui, dum præmetuit cultus inolescere Christi, Sæviit ac miserum fœdavit sanguine sæclum. Et sunt qui nobis bella exprobrare sinistra Non dubitent, postquam templorum sprevimus aras, Adfirmentque Libyn Collinæ a cardine portæ Hannibalem Jovis imperio Martisque repulsum, Victores Senonas Capitoli ex arce fugatos Cum super e celso pugnarent numina saxo! Qui mihi præteritam cladem veteresque dolores Inculcant iterum, videant me tempore vestro Jam nil tale pati: nullus mea barbarus hostis Cuspide claustra quatit, non armis, veste comisque Ignotus capta passim vagus errat in urbe Transalpina meam rapiens in vincula pubem. Temptavit Geticus nuper delere tyrannus Italiam patrio veniens juratus ab Histro Has arces æquare solo, tecta aurea flammis Solvere, mastrucis proceres vestire togatos; Jamque ruens Venetos turmis protriverat agros Et Ligurum vastarat opes et amœna profundi Rura Padi Tuscumque solum victo amne premebat, Depulit hos nimbos equitum non pervigil anser, Proditor occulti tenebrosa nocte pericli, Sed vis cruda virum perfractaque congredientum Pectora nec trepidans animus subcumbere leto Pro patria et pulchram per vulnera quærere laudem, Numquid et ille dies Jove contulit auspice tantum Virtutis pretium? Dux agminis imperiique Christipotens nobis juvenis fuit, et comes ejus Atque parens Stilicho, Deus unus Christus utrique, Hujus adoratis altaribus et cruce fronti Inscripta cecinere tubæ: prima hasta dracones Præcurrit, quæ Christi apicem sublimior effert. Illic ter denis gens exitiabilis annis Pannoniæ pœnas tandem deleta pependit. Corpora famosis olim ditata rapinis In cumulos congesta jacent; mirabere seris, Posteritas, sæclis inhumata cadavera late, Quæ Pollentinos texerunt ossibus agros. Si potui manibus Gallorum excisa levare De cinerum squalore caput, redeunte Camillo Signa renidenti fumans si fronte recepi, Si potui miseras sertis redimire ruinas Et male pendentes lauro præcingere turres, Quo te suscipiam gremio, fortissime princeps? Quos spargam flores? Quibus insertabo coronis Atria? Quæ festis suspendam pallia portis, Inmunis tanti belli ac te stante sub armis Libera et aure tenus Geticos experta tumultus? Scande triumphalem currum, spoliisque receptis Huc Christo comitante veni. Date, vincula demam Captivis gregibus; manicas deponite longo Tritas servitio, matrum juvenumque catervæ. Dediscat servire senex laris exul aviti, Discat et ad patrium limen genetrice reversa Ingenuum se nosse puer. Timor omnis abesto; Vicimus, exultare libet, quid tale repulso Poenorum quondam duce contigit? Ille petitæ Postquam perculerat tremefacta repagula portæ, Baianis resolutus aquis durissima luxu Robora destituit ferrumque libidine fregit. At noster Stilicho congressus comminus ipsa Ex acie ferrata virum dare terga cœgit. Hic Christus nobis Deus adfuit et mera virtus, Illic lascivum, Campania fertilis, hostem Deliciæ vicere tuæ; non Juppiter acrem Protexit Fabium, sed juvit amœna Tarentus, Quæ dedit inlecebris domitum calcare tyrannum. His ego pro meritis quæ præmia digna rependam, Non habeo: membra statuis effingere vile est; Virtutem nil vile decet; nam vile, quod ætas Eripit: æra cadunt aut fulvum defluit aurum Aut candor perit argenti si defuit usus, Et fuscata situ corrumpit vena colorem. Viva tibi, princeps, debetur gloria, vivum Virtutis pretium decus inmortale secuto. Regnator mundi Christo sociabere in ævum, Quo ductore meum trahis ad cælestia regnum. Nil te permoveat magni vox rhetoris, oro, Qui sub legati specie sacra mortua plorans Ingenii telis et fandi viribus audet, Heu, nostram temptare fidem nec te videt ac me Devotos, Auguste, Deo, cui sordida templa Clausimus et madidas sanie deiecimus aras. Unus nostra regat servetque palatia Christus; Ne quis Romuleas dæmon jam noverit arces, Sed soli pacis Domino mea serviat aula.’ Sic adfata pios Roma exoravit alumnos Spernere legatum non admittenda petentem, Legatum Jovis ex adytis ab haruspice missum, At non a patria; patriæ sua gloria Christus, Persistit tamen adfirmans iter esse viandi Multifidum variumque, Deus cum quæritur unus; Hinc alios, ast inde alios properare seorsum, Quemque per anfractus proprios; sed conpeta eodem Fine coartari simul et concurrere in unum; Quin etiam cælum atque solum, ventos, mare, nubes Omnibus in commune dari, vel qui colimus te, Christe, vel exta litant sculptis qui tabida saxis. Non nego communem cunctis viventibus usum Æris, astrorum, pelagi, telluris et imbris. Immo etiam iniustus pariter justusque sub uno Axe habitant, unas capit inpius et pius auras, Castus et incestus, meretrix et nupta, nec alter Ore sacerdotis quam myrmillonis anhelat i Spiritus, aërio vitam qui temperat haustu. I Nubis verna pluit zephyro inpellente, sed æque I Furis et innocui fecundat rura coloni. Gurgitis æstivi sic pura fluenta viator, Ut latro, fessus adit; sic piratis mare servit Ut mercatori, nec fluctus secius hosti Obsequitur, quam cum licitæ fert transtra carinæ. Ergo capax utriusque rei natura creandis Se præbet populis, nec habet discernere dispar Viventum meritum, quos tantum pascere jussa est. Servit enim mundus, non judicat; hoc sibi summus Naturæ Dominus præscripta in tempora servat, Nune adsunt homini data munera legibus isdem Quis concessa semel: fons liquitur, amnis inundat, Velivolum ratibus mare finditur, influit imber, Aura volat tenuis, vegetatur mobilis ær, Et res naturæ fit publica promptaque cunctis, Dum servant elementa suum famulantia cursum, Sic probus atque reus capitalis criminis isdem Sideribus facilisque poli bonitate fruuntur. Vivere commune est, sed non commune mereri, Denique Romanus, Daha, Sarmata, Vandalus, Hunnus, Gætulus, Garamans, Alamannus, Saxo, Galaula, Una omnes gradiuntur humo, cælum omnibus unum, Est, ' unus et oceanus, nostrum qui continet orbem. Addo aliud: nostros potant animalia fontes; Ipso rore mihi seges est, quo gramen onagris, Spurca suis nostro amne natat, nostra intrat et ipsos Aura canes animatque levi fera corpora flatu. Sed tantum distant Romana et barbara, quantum Quadrupes abiuneta est bipedi vel muta loquenti; Tantum etiam qui rite Dei præcepta sequuntur, Cultibus a stolidis et eorum erroribus absunt, Non facit ergo pares in religione tenenda Aëris et cæli communio; corpora tantum Gignit, alit, reparat, recidivaque semina servat. Nec refert, cujus generis cujusve figuræ Aut cujus meriti: modo sint ut corpora terra Edita terrenis quibus est vigor ex elementis; Artificis quia Patris opus discrimine nullo Influit in medium nec avaro munere currit, Ante datum quam primus homo sordesceret Adam. . Nec vitio utentum restrictum deficit aut se Subtrahit indignis, nec fœda et turpia vitat. Haud aliter solis radius, cum luminat omnes Diffuso splendore locos, ferit aurea tecta, Sed ferit et nigro sordentia culmina fumo. Intrat marmoribus Capitolia clara, sed intrat Carceris et rimas et tætra foramina clausi Stercoris et spurcam redolenti in fornice cellam. Sed non illud erunt obscura ergastula, quod sunt Regia gemmato laquearia fulva metallo. Nempe magis non illud erunt, qui numen in urnis Quærunt ac tumulis et larvas sanguine placant, Quod sunt qui summum cæli Dominum venerantur Justitiamque litant et templum pectoris ornant. Secretum sed grande nequit rationis opertæ Quæri aliter quam si sparsis via multiplicetur Tramitibus, et centenos terat orbita calles Quæsitura Deum variata indage latentem. Longe aliud verum est; nam multa amba go viarum Anfractus dubios habet et perplexius errat; Sola errore caret simplex via, nescia flecti In diverticulum, biviis nec pluribus anceps. Non tamen infitior duplex occurrere nobis Semper iter, geminis mortalia partibus ire, Cum dubitant quonam ferat ignorantia gressum, Altera multifida est, at simplex altera et una; Una Deum sequitur, divos colit altera plures, Et tot sunt ejus divortia quot templorum Signa, quot æreis volitant phantasmata monstris, Aut hos thyrsigeri rapit ad Dionysia Bacchi, Inlicit aut alios ad Saturnalia festa, Aut docet occultus quæ sacra Diespiter infans Inter tinnitus solvi sibi poscat ænos. Jamque Lupercales ferulæ nudique petuntur Discursus juvenum; Megalesius hinc spado diris Incensus furiis cæca ad responsa vocatur, Sunt qui quadriviis brevioribus ire parati Vilia Niliacis venerantur holuscula in hortis, Porrum et cæpe deos inponere nubibus ausi, Albaque et senapin cæli super astra locare. Isis enim et Serapis et grandi simia cauda Et crocodilus idem quod Juno, Laverna, Priapus. Hos tu, Nile, colis, illos tu, Thybris, adoras: Una superstitio est, quamvis non concolor error, Hinc alia exoritur tenebrosis tecta frutectis Semita, quam pecudes et muta animalia carpunt Uæque latent silvis: operitur nescia cæli Mens hominum sævo vivens captiva tyranno, Hæc putat esse Deum nullum, namque omnia verti Casibus, et nullo sub præside sæcla rotari. Hoc iter haudquaquam magno discrimine distat Hisce viis quas vos teritis, qui numina multa Et portenta deum summum numerosa putatis, Simplicis ergo viæ dux est Deus, ille per unam Ire jubet mortale genus, quam dirigit ipse Sublimem dextro celsa ad fastigia clivo, Prima viæ facies inculta, subhorrida, tristis, Difficilis, sed fine sui pulcherrima et amplis Prædita divitiis et abundans luce perenni, Et quæ præteritos possit pensare labores, Multiplici dux dæmon adest, qui parte sinistra Centifidum confundit iter; trahit inde sophistas Barbatos, trahit hinc opibus vel honore potentes; Inlicit et volucrum linguis et haruspice fallit, Instigat bacchantis anus ambage Sibyllæ, Involvit mathesi, magicas inpellit in artes, Omine sollicitat, capit augure, territat extis. Cernis ut una via est multis anfractibus errans, Talem passa ducem qui non sinat ire salutis Ad Dominum, sed mortis iter per devia monstrat, Devia picta bonis brevibus, sed fine sub ipso Tristia et in subitam præceps inmersa Charybdem? Ite procul, gentes! Consortia nulla viarum Sunt vobis cum plebe Dei; discedite longe Et vestrum penetrate chaos, quo vos vocat ille Prævius infernæ perplexa per avia noctis! At nobis vitæ Dominum quærentibus unum Lux iter est et clara dies et gratia simplex. Spem sequimur gradimurque fide fruimurque futuris, Ad quæ non veniunt præsentis gaudia vitæ, Nec currunt pariter capta et capienda voluptas. Ultima legati defleta dolore querella est Palladiis quod farra focis, vel quod stipis ipsis Virginibus castisque choris alimenta negentur, Vestales solitis fraudentur sumptibus ignes, Hinc ait et steriles frugescere rarius agros Et tristem sævire famem, totumque per orbem Mortales pallere inopes ac panis egenos, Quæ tanta extiterit præsenti tempore tamque Invidiosa fames, quam Triptolemi Cererisque Moverit ira penu pro virginis ulciscendo, Non memini nec tale aliquid vel fama susurrat. Audio per Pharios Nilum discurrere campos More suo viridisque sata stagnare Canopi. Aut veniat sicco qui flumine nuntius adfert Jejunam squalere siti sub pulvere Memphim. Nec Pelusiacæ limum sudare paludis. Num fons arcano naturæ tectus operto Aruit, et tenuem vix stillat vena liquorem? Num refugus nostras odit præstringere ripas Amnis et exustos cursum deflectit ad Indos? Num tractu in medio bibulus vorat alveus undam Fluminis et subito stagna absorbentur hiatu, Ne sulcos operire vadis neve arida possint Ægypti per plana trahi glebasque rigentes Infusis ad pingue lutum mollire fluentis, Unde seges late crinitis fluctuet agris, Densius et gravidis se vestiat æquor aristis? Respice, num Libyci desistat ruris arator Frumentis onerare rates et ad ostia Thybris Mittere triticeos in pastum plebis acervos, Numne Leontini sulcator solvere campi Cesset frugiferas Lilybeo ex litore cumbas, Nec det vela fretis Romana nec horrea rumpat Sardorum congesta vehens granaria classis. Ergo piris mensas silvestribus inplet arator Poenus et evulsas Siculus depascitur herbas, Jamque Remi populo quernas Sardinia glandes Subpeditat, jam coma cibus lapidosa Quintum? Quis venit esuriens magni ad spectacula circi? Quæ regio gradibus vacuis jejunia dira Sustinet? Aut quæ Janiculi mola muta quiescit? Quantos quæque ferat fructus provincia quamque Ubere fecundo large fluat orbis opimus, Indicio est annona, tuæ quæ publica plebi, Roma, datur tantæque manus longa otia pascit. Sit fortasse aliquis paulo infecundior annus: Nil mirum nec in orbe novum, didicere priores Perpessi plerumque famem, si tabidus aër Siccavit tenues ardenti sidere nubes Nec vernas infudit aquas creberrimus imber Fruge nova et viridi, si messis adulta priusquam Conceptas tenero solidaret lacte medullas, Adflatum calido sucum contraxit ab euro Jejunosque tulit calamos atque inrita vota Agricolæ sterilis stipularum silva fefellit. His, ni fallor, ager vitiis corruptus et ante Subiacuit quam Palladium, quam Vesta penates Sub lare Pergameo servarent igne reposto, Quam Priami genitor conductis mœnia fabris Extrueret, quam virgo suas fundaret Athenas Pallas; in his quoniam vestalis origo favillæ Urbibus, ut memorant, primo de fomite sumpta est Sacraruntque focos aut Phryx aut Graius alumnos. Antiquis elementa labant erroribus, ac de Legitimo discussa modo plerumque feruntur In casus alios quam lex habet aut iter anni. Nunc consumit edax segetem rubigo maligni Æris ex vitio, nunc culpam vere tepenti Post zephyros gelidi glacies aquilonis inurit Ambustumque caput culmi fuligine tinguit; Seminis aut teneri turgens dum germinat herba, Continuis nimiisque perit constricta pruinis Nec potis est tenuem telluri adfigere fibram; Mox ejecta solo glacie sidente superfit Nudaque subducto radix avellitur arvo. Ancipites tribuli subeunt et carduus horrens; Hos fert sicca sitis, hunc ebrius educat umor. Temperies effusa minus vel plus agit istos Terrarum morbos et mundum vulnerat ægrum. Non aliter nostri corruptus corporis usus In vitium plerumque cadit nec in ordine recto Perstat et excessu moderaminis adficit artus; Unus enim status est mundique et corporis hujus Quod gerimus; natura eadem sustentat utrumque. Edita de nihilo crescunt, nihilumque futura Aut titubant morbis aut tempore victa senescunt, Nec natura caret vitio, cui terminus instat. Semper, crede, polus variis proventibus annos Texuit: hos multa ditavit fruge fluentes, Quosdam infelices astris damnavit iniquis, Spe cassa et sterili curam frustratus agrestem. Sed si vestales ulciscitur ista puellas Pestis, ab infido quæ gignitur inproba mundo, . Cur non Christicolum tantum populatur agellos, Per quos virginibus vestris stata dona negantur? Utimur et ruris reditu et ratione colendi, Exercere manum non pænitet: et lapis illic Si stetit, antiquus quem cingere sueverat error Fasceolis vel gallinæ pulmone rogare, Frangitur et nullis violatur Terminus extis, Et quæ fumificas arbor vittata lucernas Servabat, cadit ultrici succisa bipenni. Nec tamen idcirco minor est aut fructus agelli Aut tempestatis clementia læta serenæ, Temperet aut pluvius qui culta novalia ventus. Sed nec magno opus est frugi viventibus, et eum Maxima proveniunt non amplo in gaudia censu Solvimur inque lucrum studio exultamus avaro. Nam quibus æternum spes informatur in ævum, Omne bonum tenue est quod præsens ingerit ætas. O felix nimium, sapiens et rusticus idem, Qui terras animumque colens inpendit utrisque Curam pervigilem, quales quos inbuit auctor Christus, et adsumptis dedit hæc præcepta colonis: ‘Semina cum sulcis committitis, arva cavete Dura lapillorum macie, ne decidat illic Quod seritur, primo quoniam præfertile germen Luxuriat, suco mox deficiente sub æstu Sideris igniferi sitiens torretur et aret; Neve in spinosos incurrant semina vepres, Aspera nam segetem surgentem vincula texunt Ac fragiles calamos nodis rubus artat acutis; Et ne jacta viæ spargantur in aggere grana, Hæc avibus quia nuda patent passimque vorantur Inmundisque jacent fœda ad ludibria corvis.’ His Deus agricolam confirmat legibus; ille Jus cæleste Patris non summa intelligit aure, Sed simul et cordis segetem disponit et agri, Ne minus interno niteant præcordia cultu Quam cum læta suas ostentant jugera messes. Extirpamus enim sentos de pectore vepres, Ne vitiosa necent germen vitale flagella, Ne frugem segetemque animæ spinosa malorum Inpediat sentix scelerum peccamine crebro, Glarea ne tenuis jejunis siccet harenis Marcentem sub corde fidem, ne pectoris æstus Flagret et effetis urat charismata venis, Denique ne iecoris detrita in parte relinquat Vilis cura Deum, ne spem, qua vescimur intus, Deserat obscenisque avibus permittat edendam, Et proiecta fides hosti sit præda volucri. Talis nostrorum sollertia centiplicatos Agrorum rediget fructus, quibus acrius instat, Nec metuit ne congestum populetur acervum Curculio vel nigra cavis formica recondat. Sunt et virginibus pulcherrima præmia nostris: Et pudor et sancto tectus velamine vultus, Et privatus honos nec nota et publica forma, Et raræ tenuesque epulæ et mens sobria semper, Lexque pudicitiæ vitæ cum fine peracta. Hinc decies deni rediguntur in horrea fructus, Horrea nocturno non umquam obnoxia furi, Nam cælum fur nullus adit, cælestia numquam Fraude resignantur; fraus terris volvitur imis. Quæ nunc Vestalis sit virginitatis honestas Discutiam, qua lege regat decus omne pudoris. Ac primum parvæ teneris capiuntur in annis, Ante voluntatis propriæ quam libera secta, Laude pudicitiæ fervens et amore deorum, Justa maritandi condemnet vincula sexus, Captivus pudor ingratis addicitur aris, Nec contempta perit miseris sed adempta voluptas Corporis intacti: non mens intacta tenetur, Nec requies datur ulla toris, quibus innuba cæcum Vulnus et amissas suspirat femina tædas; Tum quia non totum spes salva interficit ignem, Nam resides quandoque faces adolere licebit Festaque decrepitis obtendere flammea canis; Tempore præscripto membra intemerata requirens Tandem virgineam fastidit Vesta senectam. Dum thalamis habilis tumuit vigor, inrita nullus Fecundavit amor materno viscera partu; Nubit anus veterana sacro perfuncta labore, Desertisque focis, quibus est famulata juventas, Transfert emeritas ad fulcra jugalia rugas, Discit et in gelido nova nupta tepescere lecto. Interea dum torta vagos ligat infula crines Fatalesque adolet prunas innupta sacerdos, Fertur per medias ut publica pompa plateas Pilento residens molli, seque ore retecto Inputat attonitæ virgo spectabilis urbi. Inde ad consessum caveæ pudor almus et expers Sanguinis it pietas hominum visura cruentos Congressus mortesque et vulnera vendita pastu Spectatura sacris oculis, sedet illa verendis Vittarum insignis phaleris fruiturque lanistis. O tenerum mitemque animum! Consurgit ad ictus Et, quotiens victor ferrum jugulo inserit, illa Delicias ait esse suas, pectusque jacentis Virgo modesta jubet converso pollice rumpi, Ne lateat pars ulla animæ vitalibus imis, Altius inpresso dum palpitat ense secutor. Hoc illud meritum est, quod continuare feruntur Excubias Latii pro maiestate Palati, Quod redimunt vitam populi procerumque salutem, Perfundunt quia colla comis bene vel bene cingunt Tempora tæniolis et licia crinibus addunt, Et quia subter humum lustrales testibus umbris In flammam jugulant pecudes et murmura miscent? An quoniam podii meliore in parte sedentes Spectant æratam faciem quam crebra tridenti Inpacto quatiant hastilia, saucius et quam Vulneribus patulis partem perfundat harenæ Cum fugit, et quanto vestigia sanguine signet? Quod genus ut sceleris jam nesciat aurea Roma, Te precor, Ausonii dux augustissime regni, Et tam triste sacrum jubeas, ut cetera, tolli. Perspice, nonne vacat meriti locus iste paterni, Quem tibi supplendum Deus et genitoris amica Servavit pietas? Solus ne præmia tantæ Virtutis caperet, partem tibi, nate, reservo Dixit, et integrum decus intactumque reliquit. Adripe dilatam tua, dux, in tempora famam, Quodque patri superest, successor laudis habeto. Ille urbem vetuit taurorum sanguine tingui: Tu mortes miserorum hominum prohibeto litari. Nullus in urbe cadat, cujus sit pœna voluptas, Nec sua virginitas oblectet cædibus ora. Jam solis contenta feris infamis harena Nulla cruentatis homicidia ludat in armis. Sit devota Deo, sit tanto principe digna Et virtute potens et criminis inscia Roma, Quemque ducem bellis sequitur, pietate sequatur.