Paulus, præco Dei, qui fera gentium Primus corda sacro perdomuit stilo, Christum per populos ritibus asperis Inmanes placido dogmate seminans, Inmansueta suas ut cerimonias Gens pagana Deo sperneret agnito, Actus turbinibus forte nigerrimis Hibernum pelagus jam rate debili Et vim navifragi pertulerat noti. Sed cum cærulei prœlia gurgitis Jussisset Domini dextra quiescere, Ad portum fluitans cumba relabitur Exponitque solo litoris uvidi Contractos pluvio frigore remiges, Tunc de litoreis sæpibus algidi Arentum propere bracchia palmitum Convectant rapidos unde focos struant: Fascem quisque suum congerit ignibus Expectans calidi luxuriam rogi. Paulus, dum fragiles cogere surculos Et densere foci congeriem studet, Incautam cumulis inseruit manum, Torpebat glacie pigra ubi vipera Sarmentis laqueos corporis inplicans. Quæ postquam intepuit fomite fumeo Laxavitque ferox colla rigentia, Jam flecti facilis, rettulit ad manum Vibrato capite spicula dentium. Hærentem digiti vulnere mordicus Pendentemque gerens Paulus inhorruit. Exclamant alii, quod cute livida Virus mortiferum serpere crederent. At non intrepidum terret apostolum Tristis tam subiti forma periculi. Adtollens oculos sidera suspicit Christum sub tacito pectore murmurans, Excussumque procul discutit aspidem, Abiectus coluber verberat aëra Atque oris patuli solvit acumina. Mox omnis sanies deserit et dolor Ceu nullo laceram vulnere dexteram, Siccatusque perit vipereus liquor, Hydrum præcipitem dum rotat inpetus, Arsurum mediis intulit ignibus. Sic nunc post hiemem vimque trucis freti, Quo jactata ratis tunc Sapientiæ est, Cum sub sacricolis territa regibus Vix panso poterat currere carbaso Adflictosque suos turbine sæculi Vectarat rabidis fluctibus innatans, Morsum vulnificum lex pia pertulit. Occultabat enim se prius abditum Virus nec gravidum protulerat caput, Contentum involucris atque cubilibus Subter conprimere clausa silentia. Sed, dum forte latens inpietas riget, Dextram Justitiæ pigra momorderat Succensi stomacho fellis inæstuans. Heu, quam catholicam nil prope profuit Puppem nasse sacri remigio stili Quem Paulus variis gentibus edidit! Vix portu placido tuta quieverat Victrix edomitis mille furoribus, Vix adstricta suis jam retinaculis Vectores stabili condiderat solo: Erumpit subito triste periculum, Nam dum præcalidos igniculos sibi Solvendis adolent et senio et gelu, Dum virgas steriles atque superfluas Flammis de fidei palmite concremant, Ut concreta vagis vinea crinibus Silvosi inluviem poneret idoli, Palpavit nimius perniciem tepor. Seps insueta subit serpere flexibus Et vibrare sagax eloquii caput: Sed dextra inpatiens vulneris inritos Oris rhetorici depulit halitus; Effusum ingenii virus inaniter Summa Christicolis in cute substitit. Salvator generis Romulei, precor, Qui cunctis veniam das pereuntibus, Qui nullum statuis non operis tui Mortalem, facili quem releves manu, Hujus, si potis est, jam miserescito Præruptam in foveam præcipitis viri. Spirat sacrilegis flatibus inscius Erroresque suos indocilis fovet, Obtestor, jubeas ne citus inpetus Arsurum mediis inferat ignibus.
Credebam vitiis ægram gentilibus urbem Jam satis antiqui pepulisse pericula morbi Nec quidquam restare mali, postquam medicina Principis inmodicos sedarat in arce dolores, Sed quoniam renovata lues turbare salutem Temptat Romulidum, patris inploranda medella est, Ne sinat antiquo Romam squalere veterno Neve togas procerum fumoque et sanguine tingui. Inclitus ergo parens patriæ, moderator et orbis, Nil egit prohibendo vagas ne pristinus error Crederet esse deum nigrante sub ære formas, Aut elementorum naturam, quæ Patris ars est Omnigeni, summa pro maiestate sacraret, Vir solus cui cura fuit ne publica morum Plaga cicatricem summa leviter cute clausam Duceret, et latebram tabentis vulneris alte Inpressam penitusque putri de pure peresam Juncta superficies medico fallente foveret, Sed studuit quo pars hominis generosior intus Viveret atque animam letali peste piatam Nosset ab interno tutam servare veneno? Illa tyrannorum fuerat medicina, videre Quis status ante oculos præsentibus ac perituris Conpeteret rebus, nec curam adhibere futuris. Heu, male de populo meriti, male patribus ipsis Blanditi, quos præcipites in Tartara mergi Cum Jove siverunt multa et cum plebe deorum! Ast hic imperium protendit latius ævo Posteriore suis cupiens sancire salutem. Nimirum pulchre quidam doctissimus ‘esset Publica res,’ inquit, ‘tunc fortunata satis, si Vel reges saperent vel regnarent sapientes.’ Estne ille e numero paucorum qui diadema Sortiti ætheriæ coluerunt dogma sophiæ? Contigit ecce hominum generi gentique togatæ Dux sapiens, felix nostræ res publica Romæ Justitia regnante viget. Parete magistro Sceptra gubernanti. Monet ut deterrimus error Utque superstitio veterum procul absit avorum, Nec putet esse deum, nisi qui super omnia summus Emineat magnique inmensa creaverit orbis. Num melius Saturnus avos rexisse Latinos Creditur, edictis qui talibus informavit Agrestes animos et barbara corda virorum? ‘Sum deus. Advenio fugiens, præbete latebras, Occultate senem nati feritate tyranni Deiectum solio, placet hic fugitivus et exul Ut lateam, genti atque loco Latium dabo nomen, Vitibus incurvum, si qua est ea cura, putandis Procudam chalybem, necnon et mœnia vestri Fluminis in ripa statuam Saturnia vobis. Vos nemus adpositasque meo sub honore sacrantes (sum quianam Cælo genitus) celebrabitis aras.’ Inde deos, quorum patria spectata sepulcra Scimus, in ære hebetes informavere minores, Advena quos profugus gignens et equina libido Intulit Italiæ: Tuscis namque ille puellis Primus adhinnivit simulato numine mœchus. Mox patre deterior silvosi habitator Olympi Juppiter incesta spurcavit labe Lacænas, Nunc bove subvectam rapiens ad crimen amatam, Nunc tener ac pluma levior blandosque susurros In morem recinens suave inmorientis oloris, Capta quibus volucrem virguncula ferret amorem, Nunc foribus surdis, sera quas vel pessulus artis Firmarat cuneis, per tectum dives amator Imbricibus ruptis undantis desuper auri Infundens pluviam gremio excipientis amicæ, Armigero modo sordidulam curante rapinam Conpressu inmundo miserum adficiens catamitum, Pelice jam puero magis indignante sorore, Hæc causa est et origo mali, quod sæcla vetusto Hospite regnante crudus stupor aurea finxit, Quodque novo ingenio versutus Juppiter astus Multiplices variosque dolos texebat, ut illum, Vertere cum vellet pellem faciemque, putarent Esse bovem, prædari aquilam, concumbere cycnum, Et nummos fieri et gremium penetrare puellæ, Nam quid rusticitas non crederet indomitorum Stulta virum, pecudes inter ritusque ferinos Dedere sueta animum diæ rationis egenum? In quamcumque fidem nebulonis callida traxit Nequitia, infelix facilem gens præbuit aurem. Successit Jovis imperio corruptior ætas, Quæ docuit rigidos vitiis servire colonos. Expertes furandi homines hac inbuit arte Mercurius, Maia genitus; nunc magnus habetur Ille deus, cujus dedit experientia fures, Necnon Thessalicæ doctissimus ille magiæ Traditur extinctas sumptæ moderamine virgæ In lucem revocasse animas, Cocytia leti Jura resignasse sursum revolantibus umbris, Ast alias damnasse neci penitusque latenti Inmersisse chao. Facit hoc ad utrumque peritus Ut fuerit geminoque armarit crimine vitam; Murmure nam magico tenues excire figuras Atque sepulcrales scite incantare favillas, Vita itidem spoliare alios ars noxia novit, Artificem scelerum simplex mirata vetustas Supra hominem coluit, simulans per nubila ferri Aligerisque leves pedibus transcurrere ventos. Ecce deum in numero formatus et æneus adstat Graius homo augustaque Numæ præfulget in arce. Strenuus exculti dominus quidam fuit agri Hortorumque opibus memorabilis; hic tamen idem Scortator nimius multaque libidine suetus Rusticolas vexare lupas interque salicta Et densas sæpes obscena cubilia inire; Indomitum intendens animum semperque paratum Ad facinus nunquam calidis dabat otia venis. Hic deus e patrio prænobilis Hellesponto Venit ad usque Italos sacris cum turpibus hortos; Sinum lactis et hæc votorum liba quotannis Accipit ac ruris servat vineta Sabini, Turpiter adfixo pudeat quem visere ramo. Herculeus mollis pueri famosus amore Ardor et in transtris jactata efferbuit Argo, Nec maris erubuit Nemea sub pelle fovere Concubitus et Hylan pereuntem quærere cælebs. Nunc Saliis cantuque domus Pinaria templum Collis Aventini convexa in sede frequentat. Thebanus juvenis superatis fit deus Indis, Successu dum victor ovans lascivit et aurum Captivæ gentis revehit spoliisque superbus Diffluit in luxum cum semiviro comitatu Atque avidus vini multo se proluit haustu, Gemmantis pateræ spumis mustoque Falerno Perfundens biiugum rorantia terga ferarum, His nunc pro meritis Baccho caper omnibus aris Cæditur et virides discindunt ore chelydros Qui Bromium placare volunt, quod et ebria jam tunc Ante oculos regis satyrorum insania fecit, Et fecisse reor stimulis furialibus ipsas Mænadas inflammante mero in scelus omne rotatas. Hoc circumsaltante choro temulentus adulter Invenit expositum secreti in litoris acta Corporis egregii scortum, quod perfidus illic Liquerat incesto juvenis satiatus amore. Hanc jubet adsumptam fervens post vina Neæram Secum in deliciis fluitantis stare triumphi, Regalemque decus capitis gestare coronam. Mox Ariadnæus stellis cælestibus ignis Additur: hoc pretium noctis persolvit honore Liber, ut ætherium meretrix inluminet axem. Tantum posse omnes illo sub tempore reges Indocilis fatui ducebat ineptia vulgi, Ut transire suis cum sordibus induperator Posset in æternum cæli super ardua regnum, Regia tunc omnis vim maiestatis et omnis, Parva licet, cæli imperium retinere potestas Credita: ture etiam ducibus parvoque sacello Inpertitus honos, quem dum metus aut amor aut spes Adcumulant, longum miseris processit in ævum Mos patrius: cœpit falsæ pietatis imago Ire per ignaros nebuloso errore nepotes; Tum quia, quæ vivis veneratio regibus ante Contigerat, functis eadem jam munere lucis Cessit et ad nigras altaria transtulit urnas. Inde puellarum ludibria, pignera, partus, Et furtivus amor juvenum et deprensa jugalis Corruptela tori, quoniam regalibus aula Fervere tunc vitiis solita est, nec perdita luxu Divorum suboles sancti meminisse pudoris. Atque ut, Roma, tuos cælesti ex sede parentes, Quis te semideam jactant auctoribus ortam, Præstringam breviter, Gradivum vel Cytheream, Ille sacerdotem violat, contra illa marito Subcumbit Phrygio, coitus fuit inpar utrique: Nec terrestre deam decuit mortalis obire Coniugium, nec cælicolam descendere ephebum Virginis ad vitium furtivoque igne calere, Sed venus augusto de sanguine femina vili Privatoque viro vetitum per dedecus hæsit; Et, si Rhea sacram lascivi Martis amore Lusa pudicitiam fluviali amisit in ulva, Crediderim generosæ aliquem stirpis, sed eundem Moribus infamem, conpressa virgine per vim Se dixisse deum, ne stuprum numinis ullus Obicere auderet turpi miseræque puellæ, Hæc Italos induxit avos vel fama vel error, Martia Romuleo celebrarent ut sacra campo, Utque Palatinis Capitolia condita saxis Signarent titulo proavi Jovis atque Pelasgæ Palladis et Libyca Junonem ex arce vocarent, Cognatos de Marte deos, Veneris quoque nudum Accirent proceres Erycino e vertice signum, Utque deum mater Phrygia veheretur ad Ida, Bacchica de viridi peterentur ut orgia Naxo. Facta est terrigenæ domus unica maiestatis, Et tot templa deum Romæ quot in orbe sepulcra Heroum numerare licet; quos fabula manes Nobilitat, noster populus veneratus adorat. Hos habuere deos Ancus, Numitor, Numa, Tullus, Talia Pergameas fugerunt numina flammas, Sic Vesta est, sic Palladium, sic umbra penatum, Talis et antiquum servavit terror asylum. Ut semel obsedit gentilia pectora patrum Vana superstitio, non interrupta cucurrit Ætatum per mille gradus, tener horruit heres Et coluit quidquid sibimet venerabile cani Monstrarant atavi; puerorum infantia primo Errorem cum lacte bibit, gustaverat inter Vagitus de farre molæ, saxa inlita ceris Viderat unguentoque lares umescere nigros. Formatum Fortunæ habitum cum divite cornu Sacratumque domi lapidem consistere parvus Spectarat matremque illic pallere precantem, Mox umeris positus nutricis trivit et ipse Inpressis silicem labris, puerilia vota Fudit opesque sibi cæca de rupe poposcit, Persuasumque habuit, quod quis velit, inde petendum. Numquam oculos animumque levans rationis ad arcem Rettulit, insulsum tenuit sed credulus usum, Privatos celebrans agnorum sanguine divos, Jamque domo egrediens, ut publica festa diesque Et ludos stupuit celsa et Capitolia vidit Laurigerosque deum templis adstare ministros Ac Sacram resonare Viam mugitibus ante Delubrum Romæ (colitur nam sanguine et ipsa More deæ, nomenque loci ceu numen habetur, Atque urbis Venerisque pari se culmine tollunt Templa, simul geminis adolentur tura deabus), Vera ratus quæcumque fiant auctore senatu, Contulit ad simulacra fidem dominosque putavit Ætheris, horrifico qui stant ex ordine vultu. Illic Alcides, spoliatis Gadibus hospes Arcadiæ, fulvo ære riget, gemini quoque fratres Corrupta de matre nothi, Ledeia proles Nocturnique equites, celsæ duo numina Romæ, Inpendent retinente veru, magnique triumphi Nuntia suffuso figunt vestigia plumbo, Adsistunt etiam priscorum insignia regum, Ros, Italus, Janusque bifrons, genitorque Sabinus, Saturnusque senex, maculoso et corpore Picus, Coniugis epotum sparsus per membra venenum. Omnibus ante pedes posita est sua cuique vetusta Arula. Jano etiam celebri de mense litatur Auspiciis epulisque sacris, quas inveterato, Heu miseri, sub honore agitant, et gaudia ducunt Festa Kalendarum, sic observatio crevit Ex atavis quondam male cœpta, deinde secutis Tradita temporibus serisque nepotibus aucta, Traxerunt longam corda inconsulta catenam, Mosque tenebrosus vitiosa in sæcula fluxit. Hunc morem veterum docili jam ætate secuta Posteritas mense atque adytis et flamine et aris Augustum coluit, vitulo placavit et agno, Strata ad pulvinar jacuit, responsa poposcit. Testantur tituli, produnt consulta senatus Cæsareum Jovis ad speciem statuentia templum. Adjecere sacrum fieret quo Livia Juno, Non minus infamis thalami sortita cubile Quam cum fraterno caluit Saturnia lecto, Nondum maternam partu vacuaverat alvum Conceptamque viri subolem paritura gerebat. Pronuba jam gravidæ fulcrum et geniale parantur; Jam sponsus saliente utero nubentis amicos Advocat, haud sterilem certus fore jam sibi pactam. Vitricus antevenit tardum præfervidus ortum Privigni nondum geniti; mox editur inter Fescennina novo proles aliena marito, Idque deum sortes, id Apollinis antra dederunt Consilium: nunquam melius nam cedere tædas Responsum est, quam cum prægnans nova nupta jugatur. Hanc tibi, Roma, deam titulis et honore sacratam Perpetuo Floras inter Veneresque creasti! Nec mirum: quis enim sapiens dubitaverat illas Mortali de stirpe satas vixisse, et easdem Laude venustatis claras in amoribus usque Ad famæ excidium formæ nituisse decore? Quid loquar Antinoum cælesti in sede locatum, Illum delicias nunc divi principis, illum Purpureo in gremio spoliatum sorte virili, Hadrianique dei Ganymedem, non cyathos dis Porgere sed medio recubantem cum Jove fulcro Nectaris ambrosii sacrum potare Lyæum, Umque suo in templis vota exaudire marito? Ergo his auspicibus Trajanus, Nerva, Severus Et Titus et fortes gesserunt bella Nerones, Quos terrena viros inlustres gloria fecit Et virtus fragilis provexit in ardua famæ, Adscita e terris sub religione jacentes! Quam pudet hoc illis persuasum talibus, ut se Romanasque acies censerent Martis amore Posse regi, dum se Paphiæ male blandus adulter Venditat Æneadasque suos successibus auget! Felices, si cuncta Deo sua prospera Christo Principe disposita scissent, qui currere regna Certis ducta modis Romanorumque triumphos Crescere et inpletis voluit se infundere sæclis! Sed caligantes animas et luce carentes In Jovis Augustique adytis templisque duarum Junonum Martisque etiam venerisque sacellis Mactatas tætro leti inmersere barathro, Supremum regimen crassis in partibus orbis Esse rati mersoque poli consistere fundo. Quidquid humus, quidquid pelagus mirabile gignunt, Id duxere deos. Colles, freta, flumina, flammas, Hæc sibi per varias formata elementa figuras Constituere patres, hominumque vocabula mutis Scripserunt statuis, vel Neptunum vocitantes Oceanum, vel Cyaneas cava flumina Nymphas, Vel silvas Dryadas, vel devia rura Napæas. Ipse ignis, nostrum factus qui servit ad usum, Vulcanus perhibetur et in virtute superna Fingitur ac delubra, deus et nomine et ore Adsimilatus, habet, necnon regnare caminis Fertur et Æoliæ summus faber esse vel Ætnæ Est qui conspicuis superos quæsivit in astris, Ausus habere deum solem; cui tramite certo Condicio inposita est vigilem tolerare laborem Visibus obiectum mortalibus, orbe rotundo Præcipitem teretique globo per inane volantem Et, quod nemo negat, mundo cæloque minorem, Area major enim quam qui percurrit in illa, Et longe campi spatium diffusius in quo Emicat ac volucri fervens rota volvitur axe. Quamvis nonnullis placeat terram breviorem Dicere circuitu quam sit pulcherrimus ille Circulus, et flammas inmensi sideris ultra Telluris normam porrecto extendere gyro, Numne etiam cæli minor et contractior orbis, Cujus planitiem longo transmittere tractu Circinus excurrens meta interiore laborat? Ille Deus verus, quo non est grandior ulla Materies, qui fine caret, qui præsidet omni Naturæ, qui cuncta simul concludit et inplet. Solem certa tenet regio, plaga certa coërcet, Temporibus variis distinguitur: aut subit ortu Aut ruit occasu, latet aut sub nocte recurrens; Nec torquere facem potis est ad signa trionum Orbe nec obliquo portas aquilonis adire Nec solitum conversus iter revocare retrorsum, Hic erit ergo deus, præscriptis lege sub una Deditus officiis? Libertas laxior ipsi Concessa est homini, formam cui flectere vitæ Atque voluntatis licitum est, seu tramite dextro Scandere seu lævo malit decurrere campo, Sumere seu requiem seu continuare laborem, Seu parere Deo sive in contraria verti. Ista ministranti regimen solemne dierum Haudquaquam soli datur a factore potestas, Sed famulus subiectus agit quodcumque necesse est. Hoc sidus currum rapidasque agitare quadrigas Commenti et radios capitis et verbera dextræ, Et frenos phalerasque et equorum pectora anhela Æris inaurati vel marmoris aut orichalci Jusserunt nitido fulgere polita metallo. Post trabeas et eburnam aquilam sellamque curulem Cernuat ora senex barbatus et oscula figit Cruribus ænipedum, si fas est credere, equorum, Inmotasque rotas et flecti nescia lora Aut ornat redimita rosis aut ture vaporat. Hoc tamen utcumque est tolerabile, quid, quod et ipsæ Dant tibi, Roma, deos inferni gurgitis umbræ? Eumenidum domina Stygio caput exerit antro Rapta ad tartarei thalamum Proserpina regis, Et, si quando suos dignatur adire Quirites, Placatur vaccæ sterilis cervice resecta, Et regnare simul cæloque Ereboque putatur, Nunc bigas frenare boves, nunc sæva sororum Agmina vipereo superis inmittere flagro, Nunc etiam volucres caprearum in terga sagittas Spargere, terque suas eadem variare figuras, Denique cum Luna est, sublustri splendet amictu; Cum succincta jacit calamos, Latonia virgo est; Cum subnixa sedet solio, Plutonia conjunx Imperitat Furiis et dictat jura Megæræ. Si verum quæris, Triviæ sub nomine dæmon Tartareus colitur, qui te modo raptat ad æthram Sidereoque deum venerandum suadet in astro, Per silvas modo mortiferi discurrere mundi Erroresque sequi subigit nemorumque putare Esse deam, quæ corda hominum pavitantia figat Quæque feras perimat letali vulnere mentes, Depressos modo subter humum formidine sensus Obruit, inplorent ut numina lucis egena Seque potestati committant noctis opertæ. Respice terrifici scelerata sacraria Ditis, Cui cadit infausta fusus gladiator harena, Heu, male lustratæ Phlegethontia victima Romæ! Nam quid vesani sibi vult ars inpia ludi? Quid mortes juvenum? Quid sanguine pasta voluptas? Quid pulvis caveæ semper funebris, et illa Amphitheatralis spectacula tristia pompæ? Nempe Charon jugulis miserorum se duce dignas Accipit inferias placatus crimine sacro, Hæ sunt deliciæ Jovis infernalis, in istis Arbiter obscuri placidus requiescit Averni. Nonne pudet regem populum sceptrisque potentem Talia pro patriæ censere litanda salute, Religionis opem subternis poscere ab antris? Evocat, heu, pœnis tenebrosa ex sede ministrum Interitus, speciosa hominum cui funera donet. Incassum arguere jam Taurica sacra solemus: Funditur humanus Latiari in munere sanguis, Consessusque ille spectantum solvit ad aram Plutonis fera vota sui. Quid sanctius ara Quæ bibit egestum per mystica tela cruorem? Anne fides dubia est tibi sub caligine cæca Esse deum, quem tu tacitis rimeris in umbris? Ecce, deos manes cur infitiaris haberi? Ipsa patrum monumenta probant: Dis Manibus illic Marmora secta lego, quacumque Latina vetustos Custodit cineres densisque Salaria bustis. Dic, quibus hunc scribis titulum, nisi quod trucis Orci Imperium veræ ceu maiestatis adoras? En quibus inplicita squalebat regia summi Imperii fractis majorum ab origine sacris, Cum princeps gemini bis victor cæde tyranni Pulchra triumphali respexit mœnia vultu. Nubibus obsessam nigrantibus aspicit urbem Noctis obumbratæ caligine; turbidus ær Arcebat liquidum septena ex arce serenum, Ingemuit miserans et sic ait: ‘exue tristes, Fida parens, habitus! Equidem prædivite cultu Inlustrata cluis spoliisque insigne superbis Attollis caput et multo circumfluis auro; Sed nebulis propter volitantibus obsitus alti Verticis horret apex, ipsas quoque livida gemmas Lux hebetat spissusque dies, et fumus ob ora Subfusus rutilum frontis diadema retundit. Obscuras video tibi circumferrier umbras Cæruleasque animas atque idola nigra volare, Censeo sublimem tollas super aëra vultum Sub pedibusque tuis nimbosa elementa relinquas, Omne quod ex mundo est tibi subiacet; hoc Deus ipse Constituit, cujus nutu dominaris et orbi Imperitas et cuncta potens mortalia calcas. Non decet ut submissa oculos regina caducum Contemplere solum maiestatemque requiras Circa humiles rerum partes, quibus ipsa superstas. Non patiar veteres teneas ut me duce nugas, Ut cariosorum venereris monstra deorum. Si lapis est, senio dissolvitur aut crepat ictu Percussus tenui; mollis si brattea gypsum Texerat, infido rarescit glutine sensim; Si formam statuæ lamnis conmisit aënis Lima terens, aut in partem cava membra gravato Pondere curvantur, scabra aut ærugo peresam Conficit effigiem crebroque foramine rumpit. Nec tibi terra deus, cæli nec sit deus astrum, Nec deus oceanus, nec vis quæ subter operta est Infernis triste ob meritum damnata tenebris, Sed nec virtutes hominum deus aut animarum Spirituumve vagæ tenui sub imagine formæ, Absit ut umbra deus tibi sit geniusve locusve, Aut deus aërias volitans phantasma per auras, Sint hæc barbaricis gentilia numina pagis, Quos penes omne sacrum est, quidquid formido tremendum Suaserit; horrificos quos prodigialia cogunt Credere monstra deos, quos sanguinolentus edendi Mos juvat, ut pinguis luco lanietur in alto Victima visceribus multa inter vina vorandis. At te, quæ domitis leges ac jura dedisti Gentibus, instituens, magnus qua tenditur orbis, Armorum morumque feros mansuescere ritus, Indignum ac miserum est in religione tenenda Hoc sapere, inmanes populi de more ferino Quod sapiunt nullaque rudes ratione sequuntur. Seu nos procinctus maneat, seu pace quietas Dictemus leges, seu debellata duorum Colla tyrannorum media calcemus in urbe, Agnoscas, regina, libens mea signa necesse est, In quibus effigies crucis aut gemmata refulget Aut longis solido ex auro præfertur in hastis. Hoc signo invictus transmissis Alpibus ultor Servitium solvit miserabile Constantinus, Cum te pestifera premeret Maxentius aula. Lugebas longo damnatos carcere centum, Ut scis ipsa, patres, aut sponsus fœdera pactæ Intercepta gemens diroque satellite rapta inmersus Tenebris dura inter vincla luebat; Aut si nupta torum regis conscendere jussa Cœperat inpurum domini obiectare furorem, Morte maritalis dabat indignatio pœnas, Plena puellarum patribus ergastula sævi Principis; abducta genitor si virgine mussans Tristius ingemuit, non ille inpune dolorem Prodidit aut confessa nimis suspiria traxit. Testis Christicolæ ducis adventantis ad urbem Mulvius exceptum Tiberina in stagna tyrannum Præcipitans, quanam victricia viderit arma Maiestate regi, quod signum dextera vindex Prætulerit, quali radiarint stemmate pila. Christus purpureum gemmanti textus in auro Signabat labarum, clipeorum insignia Christus Scripserat, ardebat summis crux addita cristis, Ipse senatorum meminit clarissimus ordo, Qui tunc concrete processit crine catenis Squalens carcereis aut nexus conpede vasta, Conplexusque pedes victoris ad inclyta flendo Procubuit vexilla jacens, tunc ille senatus Militiæ ultricis titulum Christique verendum Nomen adoravit, quod conlucebat in armis. Ergo cave, egregium caput orbis, inania post hæc Prodigia et larvas stolido tibi fingere cultu, Atque experta Dei virtutem spernere veri. Deponas jam festa velim pueritia, ritus Ridiculos tantoque indigna sacraria regno. Marmora tabenti respergine tincta lavate, O proceres: liceat statuas consistere puras, Artificum magnorum opera: hæc pulcherrima nostræ Ornamenta fuant patriæ, nec decolor usus In vitium versæ monumenta coinquinet artis.’ Talibus edictis urbs informata refugit Errores veteres et turbida ab ore vieto Nubila discussit, jam nobilitate parata Æternas temptare vias Christumque vocante Magnanimo ductore sequi et spem mittere in ævum. Tunc primum senio docilis sua sæcula Roma Erubuit; pudet exacti jam temporis, odit Præteritos fœdis cum religionibus annos, Mox ubi, contiguos fossis muralibus agros Sanguine justorum innocuo maduisse recordans, Invidiosa videt tumulorum millia circum, Tristis judicii mage pænitet ac dicionis Effrenis nimiæque sacris pro turpibus iræ. Conpensare cupit tæterrima vulnera læsæ Justitiæ sero obsequio veniaque petenda; Ne tanto imperio maneat pietate repulsa Crimen sævitiæ, monstrata piacula quærit, Inque fidem Christi pleno transfertur amore. Laurea victoris Marii minus utilis urbi, Cum traheret Numidam populo plaudente Jugurtham, Nec tantum Arpinas consul tibi, Roma, medellæ Contulit extincto justa inter vincla Cethego, Quantum præcipuus nostro sub tempore princeps Prospexit tribuitque boni. Multos Catilinas Ille domo pepulit, non sæva incendia tectis Aut sicas patribus, sed Tartara nigra animabus Internoque hominum statui tormenta parantes. Errabant hostes per templa, per atria passim, Romanumque forum et Capitolia celsa tenebant, Qui conjuratas ipsa ad vitalia plebis Moliti insidias intus serpente veneno Consuerant tacitis pestem miscere medullis. Ergo triumphator latitante ex hoste togatus Clara tropæa refert sine sanguine, remque Quirini Adsuescit supero pollere in sæcula regno. Denique nec metas statuit nec tempora ponit: Imperium sine fine docet, ne Romula virtus Jam sit anus, norit ne gloria parta senectam. Exultare patres videas, pulcherrima mundi Lumina conciliumque senum gestire Catonum Candidiore toga niveum pietatis amictum Sumere et exuvias deponere pontificales. Jamque ruit, paucis Tarpeia in rupe relictis, Ad sincera virum penetralia Nazareorum Atque ad apostolicos Evandria curia fontes, Anniadum suboles et pignera clara Proborum. Fertur enim ante alios generosus Anicius urbis Inlustrasse caput: sic se Roma inclyta jactat, Quin et Olybriaci generisque et nominis heres, Adjectus fastis, palmata insignis abolla, Martyris ante fores Bruti submittere fasces Ambit et Ausoniam Christo inclinare securem, Non Paulinorum, non Bassorum dubitavit Prompta fides dare se Christo stirpemque superbam Gentis patriciæ venturo attollere sæclo. Jam quid plebicolas percurram carmine Gracchos, Jure potestatis fultos et in arce senatus Præcipuos, simulacra deum jussisse revelli Cumque suis pariter lictoribus omnipotenti Suppliciter Christo se consecrasse regendos? Sescentas numerare domos de sanguine prisco Nobilium licet ad Christi signacula versas Turpis ab idolii vasto emersisse profundo, Si persona aliqua est aut si status urbis, in his est; Si formam patriæ facit excellentior ordo, Hi faciunt juncta est quotiens sententia plebis Atque unum sapiunt plures simul et potiores, Respice ad inlustrem, lux est ubi publica, cellam: Vix pauca invenies gentilibus obsita nugis Ingenia, obtritos ægre retinentia cultus, Et quibus exactas placeat servare tenebras Splendentemque die medio non cernere solem, Posthinc ad populum converte oculos, quota pars est Quæ Jovis infectam sanie non despuat aram? Omnis qui celsa scandit cenacula vulgus Quique terit silicem variis discursibus atram Et quem panis alit gradibus dispensus ab altis, Aut Vaticano tumulum sub monte frequentat, Quo cinis ille latet genitoris amabilis obses, Cœtibus aut magnis Lateranas currit ad ædes, Unde sacrum referat regali chrismate signum. Et dubitamus adhuc Romam tibi, Christe, dicatam In leges transisse tuas omnique volentem Cum populo et summis cum civibus ardua magni Jam super astra poli terrenum extendere regnum? Nec moveor quod pars hominum rarissima clausos Non aperit sub luce oculos et gressibus errat. Quamlibet inlustres meritis et sanguine clari Præmia virtutum titulis et honoribus aucti Ardua rettulerint fastorumque arce potiti Annales proprio signarint nomine chartas, Atque inter veteres cera numerentur et ære, Attamen in paucis, jam deficiente caterva, Nec persona sita est patriæ nec curia constat; Et quodcumque fovent studii privata voluntas Ac jam rara tenet, sed publica vota reclamant Dissensu celebri trepidum damnantia murmur, Si consulta patrum subsistere conscriptorum Non aliter licitum prisco sub tempore, quam si Ter centum sensisse senes legerentur in unum, Servemus leges patrias: infirma minoris Vox cedat numeri parvaque in parte silescat. Aspice quam pleno subsellia nostra senatu Decernant infame Jovis pulvinar et omne Idolium longe purgata ex urbe fugandum. Qua vocat egregii sententia principis, illuc Libera cum pedibus tum corde frequentia transit, Nec locus invidiæ est, nullum vis aspera terret; Ante oculos sic velle patet cunctique probatum, Non jussum, sola capti ratione sequuntur. Denique pro meritis terrestribus æqua rependens Munera sacricolis summos inpertit honores Dux bonus et certare sinit cum laude suorum, Nec pago inplicitos per debita culmina mundi Ire viros prohibet, quoniam cælestia numquam Terrenis solitum per iter gradientibus obstant. Ipse magistratum tibi consulis, ipse tribunal Ontulit auratumque togæ donavit amictum, Cujus religio tibi displicet, o pereuntum Adsertor divum, solus qui restituendos Vulcani Martisque dolos venerisque peroras Saturnique senis lapides Phœbique furores, Iliacæ matris Megalesia, Bacchica Nysi, Isidis amissum semper plangentis Osirim Mimica ridendaque suis sollemnia calvis, Et quascumque solent Capitolia claudere larvas. O linguam miro verborum fonte fluentem, Romani decus eloquii, cui cedat et ipse Tullius! Has fundit dives facundia gemmas! Os dignum æterno tinctum quod fulgeat auro Si mallet laudare Deum! Cui sordida monstra Prætulit et liquidam temeravit crimine vocem, Haud aliter quam, si rastris quis temptet eburnis Cænosum versare solum, limoque madentes Excolere aureolis si forte ligonibus ulvas, Splendorem dentis nitidi scrobis inquinat atra, Et pretiosa acies squalenti sordet in arvo. Non vereor ne me nimium confidere quisquam Arguat ingeniique putet luctamen inire, Sum memor ipse mei, satis et mea frivola novi; Non ausim conferre pedem nec spicula tantæ Indocilis fandi conjecta lacessere linguæ. Inlæsus maneat liber excellensque volumen Obtineat partam dicendi fulmine famam, Sed liceat tectum servare a vulnere pectus Oppositaque volans jaculum depellere parma, Nam si nostra fides, sæclo jam tuta quieto, Viribus infestis hostilique arte petita est, Cur mihi fas non sit lateris sinuamine flexi Ludere ventosas jactu pereunte sagittas? Sed jam tempus iter longi cohibere libelli, Ne tractum sine fine. Ferat fastidia carmen.