Bella per Emathios plus quam civilia campos Jusque datum sceleri canimus, populumque potentem In sua victrici conversum viscera dextra, Cognatasque acies, et rupto fœdere regni, Certatum totis concussi viribus orbis In commune nefas, infestisque obvia signis Signa, pares aquilas, et pila minantia pilis. Quis furor, o cives, quæ tanta licentia ferri, Gentibus invisis Latium præbere cruorem? Cumque superba foret Babylon spolianda tropæis Ausoniis, umbraque erraret Crassus inulta, Bella geri placuit nullos habitura triumphos? Heu quantum terræ potuit pelagique parari Hoc, quem civiles hauserunt, sanguine, dextræ, Unde venit Titan, et nox ubi sidera condit, Quaque dies medius flagrantibus æstuat horis, Et qua bruma, rigens ac nescia vere remitti, Adstringit Scythico glacialem frigore pontum! Sub juga jam Seres, jam barbarus isset Araxes, Et gens si qua jacet nascenti conscia Nilo. Tunc, si tantus amor belli tibi, Roma, nefandi, Totum sub Latias leges cum miseris orbem, In te verte manus: nondum tibi defuit hostis. At nunc semirutis pendent quod mœnia tectis Urbibus Italiæ, lapsisque ingentia muris Saxa jacent, nulloque domus custode tenentur Rarus et antiquis habitator in urbibus errat, Horrida quod dumis multosque inarata per annos Hesperia est, desuntque manus poscentibus arvis, Non tu, Pyrrhe ferox, nec tantis cladibus auctor Poenus erit: nulli penitus discindere ferro Contigit: alta sedent civilis vulnera dextræ. Quodsi non aliam venturo fata Neroni Invenere viam, magnoque æterna parantur Regna deis, cœlumque suo servire tonanti Non nisi sævorum potuit post bella Gigantum: Jam nihil, o superi, querimur: scelera ipsa nefasque Hac mercede placent: diros Pharsalia campos Impleat, et Poeni saturentur sanguine manes; Ultima funesta concurrant prœlia Munda. His, Cæsar, Perusina fames, Mutinæque labores Accedant fatis; Et quas premit aspera classes Leucas; Et ardenti servilia bella sub Ætna: Multum Roma tamen debet civilibus armis, Quod tibi res acta est. Te, quum, statione peracta, Astra petes serus, prælati regia cœli Excipiet, gaudente polo, seu sceptra tenere, Seu te flammigeros Phœbi conscendere currus, Telluremque nihil mutato sole timentem Igne vago lustrare juvet: tibi numine ab omni Cedetur, jurique tuo natura relinquet, Quis deus esse velis, ubi regnum ponere mundi. Sed neque in Arctoo sedem tibi legeris orbe, Nec polus aversi calidus qua vergitur Austri; Unde tuam videas obliquo sidere Romam. Ætheris immensi partem si presseris unam, Sentiet axis onus. Librati pondera cœli Orbe tene medio: pars ætheris illa sereni Tota vacet, nullæque obstent a Cæsare nubes. Tunc genus humanum positis sibi consulat armis, Inque vicem gens omnis amet: Pax missa per orbem Ferrea belligeri compescat limina Jani. Sed mihi jam numen: nec, si te pectore vates Accipio, Cirrhæa velim secreta moventem Sollicitare deum, Bacchumque avertere Nysa. Tu satis ad dandas Romana in carmina vires. Fert animus causas tantarum expromere rerum, Immensumque aperitur opus, quid in arma furentem Impulerit populum, quid pacem excusserit orbi. Invida fatorum series, summisque negatum Stare diu; Nimioque graves sub pondere lapsus; Nec se Roma ferens. Sic, quum, compage soluta, Sæcula tot mundi suprema cœgerit hora, Anticum repetent iterum chaos omnia; Mixtis Sidera sideribus concurrent: ignea pontum Astra petent: tellus extendere litora nolet, Excutietque fretum: fratri contraria Phœbe Ibit, et, oblicum bigas agitare per orbem Indignata, diem poscet sibi: totaque discors Machina divulsi turbabit fœdera mundi. In se magna ruunt: lætis hunc numina rebus Crescendi posuere modum. Nec gentibus ullis Commodat in populum, terræ pelagique potentem, Invidiam Fortuna suam. Tu caussa malorum, Facta tribus dominis communis, Roma, nec umquam In turbam missi feralia fœdera regni. O male concordes nimiaque cupidine cæci, Quid miscere juvat vires, orbemque tenere In medio? Dum terra fretum, terramque levabit Ær, et longi volvent Titana labores, Noxque diem cœlo totidem per signa sequetur, Nulla fides regni sociis, omnisque potestas Impatiens consortis erit. Nec gentibus ullis Credite, nec longe fatorum exempla petantur. Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Nec pretium tanti tellus pontusque furoris Tunc erat: exiguum dominos commisit asylum. Temporis augusti mansit concordia discors; Paxque fuit non sponte ducum. Nam sola futuri Crassus erat belli medius mora. Qualiter, undas Qui secat et geminum gracilis mare separat Isthmos, Nec patitur conferre fretum; Si terra recedat, Ionium Ægæo franget mare: sic, ubi, sæva Arma ducum dirimens, miserando funere Crassus Assyrias Latio maculavit sanguine Carras, Parthica Romanos solverunt damna furores. Plus illa vobis acie, quam creditis, actum est, Arsacidæ: bellum victis civile dedistis. Dividitur ferro regnum: populique potentis, Quæ mare, quæ terras, quæ totum continet orbem, Non cepit fortuna duos. Nam pignora juncti Sanguinis, et diro ferales omine tedas Abstulit ad manes, Parcarum, Julia, sæva Intercepta manu. Quodsi tibi fata dedissent Majores in luce moras, tu sola furentes Inde virum poteras atque hinc retinere parentem, Armatasque manus excusso jungere ferro, Ut generos mediæ soceris junxere Sabinæ. Morte tua discussa fides, bellumque movere Permissum ducibus. Stimulos dedit æmula virtus. Tu, nova ne veteres obscurent facta triumphos, Et victis cedat piratica laurea Gallis, Magne, times: te jam series ususque laborum Erigit, impatiensque loci fortuna secundi. Nec quemquam jam ferre potest Cæsarve priorem, Pompeiusve parem. Quis justius induit arma, Scire nefas: magno se judice quisque tuetur: Victrix caussa deis placuit, sed victa Catoni Nec coiere pares: alter, vergentibus annis In senium, longoque togæ tranquillior usu, Dedidicit jam pace ducem; Famæque petitor, Multa dare in vulgus; Totus popularibus auris Impelli, plausuque sui gaudere theatri: Nec reparare novas vires, multumque priori Credere fortunæ. Stat magni nominis umbra: Qualis frugifero quercus sublimis in agro, Exuvias veteres populi sacrataque gestans Dona ducum, nec jam validis radicibus hærens, Pondere fixa suo est; Nudosque per æra ramos Effundens, trunco, non frondibus, efficit umbram; Et quamvis primo nutet casura sub Euro, Tot circum silvæ firmo se robore tollant, Sola tamen colitur. Sed non in Cæsare tantum Nomen erat, nec fama ducis: sed nescia virtus Stare loco: solusque pudor, non vincere bello. Acer et indomitus; Quo spes, quoque ira vocasset, Ferre manum, et numquam temerando parcere ferro: Successus urgere suos, instare favori Numinis: impellens, quidquid sibi, summa petenti, Obstaret, gaudensque viam fecisse ruina. Qualiter expressum ventis per nubila fulmen Ætheris impulsi sonitu mundique fragore Emicuit, rupitque diem, populosque paventes Terruit, obliqua præstringens lumina flamma. In sua templa furit: nullaque exire vetante Materia, magnamque cadens, magnamque revertens Dat stragem late, sparsosque recolligit ignes. Hæ ducibus caussæ suberant: sed publica belli Semina, quæ populos semper mersere potentes. Namque ut opes mundo nimias fortuna subacto Intulit, et rebus mores cessere secundis, Prædaque et hostiles luxum suasere rapinæ: Non auro tectisque modus: mensasque priores Aspernata fames: cultus, gestare decoros Vix nuribus, rapuere mares: foecunda virorum Paupertas fugitur, totoque accersitur orbe, Quo gens quæque perit. Tum longos jungere fines Agrorum, et quondam duro sulcata Camilli Vomere, et antiquos Curiorum passa ligones Longa sub ignotis extendere rura colonis. Non erat is populus, quem pax tranquilla juvaret, Quem sua libertas immotis pasceret armis. Inde iræ faciles; Et, quod suasisset egestas, Vile nefas; Magnumque decus, ferroque petendum, Plus patria potuisse sua; Mensuraque juris Vis erat: hinc leges et plebiscita coactæ, Et cum consulibus turbantes jura tribuni: Hinc rapti fasces pretio, sectorque favoris Ipse sui populus; Letalisque ambitus urbi, Annua venali referens certamina Campo: Hinc usura vorax, avidumque in tempora foenus, Et concussa fides, et multis utile bellum. Jam gelidas Cæsar cursu superaverat Alpes, Ingentesque animo motus, bellumque futurum Ceperat. Ut ventum est parvi Rubiconis ad undas, Ingens visa duci Patriæ trepidantis imago Clara per obscuram vultu mœstissima noctem, Turrigero canos effundens vertice crines, Cæsarie lacera, nudisque adstare lacertis, Et gemitu permixta loqui: Quo tenditis ultra? Quo fertis mea signa, viri? Si jure venitis, Si cives, huc usque licet. Tum perculit horror Membra ducis; Riguere comæ, gressusque cœrcens Languor in extrema tenuit vestigia ripa. Mox ait: O magnæ qui mœnia prospicis urbis Tarpeia de rupe, Tonans, Phrygiique penates Gentis Juleæ, et rapti secreta Quirini, Et residens celsa Latialis Juppiter Alba, Vestalesque foci, summique o numinis instar Roma, fave cœptis. Non te furialibus armis Persequor. En, adsum, victor terraque marique Cæsar, ubique tuus, liceat modo, nunc quoque, miles. Ille erit, ille nocens, qui me tibi fecerit hostem. Inde moras solvit belli, tumidumque per amnem Signa tulit propere: sicut squalentibus arvis Æstiferæ Libyes viso leo comminus hoste Subsedit dubius, totam dum colligit iram; Mox ubi se sævæ stimulavit verbere caudæ Erexitque jubas, vasto et grave murmur hiatu Infremuit: tum, torta levis si lancea Mauri Hæreat, aut latum subeant venabula pectus, Per ferrum, tanti securus vulneris, exit. Fonte cadit modico, parvisque impellitur undis Puniceus Rubicon, cum fervida canduit æstas: Perque imas serpit valles, et Gallica certus Limes ab Ausoniis disterminat arva colonis. Tum vires præbebat hiems, atque auxerat undas Tertia jam gravido pluvialis Cynthia cornu, Et madidis Euri resolutæ flatibus Alpes. Primus in oblicum sonipes opponitur amnem, Excepturus aquas: molli tum cetera rumpit Turba vado faciles jam fracti fluminis undas. Cæsar ut adversam, superato gurgite, ripam Attigit, Hesperiæ vetitis et constitit arvis: Hic, ait, hic pacem temerataque jura relinquo; Te, Fortuna, sequor. Procul hinc jam fœdera sunto. Credidimus fatis. Utendum est judice bello. Sic fatus, noctis tenebris rapit agmina ductor Impiger, et torto Balearis verbere fundæ Ocior, et missa Parthi post terga sagitta; Vicinumque minax invadit Ariminum. Ignes Solis lucifero fugiebant astra relicto, Jamque dies primos belli visura tumultus Exoritur. Seu sponte deum, seu turbidus Auster Impulerit, mœstam tenuerunt nubila lucem. Constitit ut capto jussus deponere miles Signa fore, stridor lituum clangorque tubarum Non pia concinuit cum rauco classica cornu. Rupta quies populi, stratisque excita juventus Diripuit sacris adfixa penatibus arma, Quæ pax longa dabat: nuda jam crate fluentes Invadunt clypeos, curvataque cuspide pile, Et scabros nigræ morsu rubiginis enses. Ut notæ fulsere aquilæ Romanaque signa, Et celsus medio conspectus in agmine Cæsar, Diriguere metu, gelidus pavor occupat artus, Et tacito mutos volvunt in pectore questus: O male vicinis hæc mœnia condita Gallis, O tristi damnata loco! Pax alta per omnes Et tranquilla quies populos: nos præda furentum Primaque castra sumus. Melius, Fortuna, dedisses Orbe sub Eoo sedem gelidaque sub Areto, Errantesque domos, Latii quam claustra tueri. Nos primi Senonum motus, Cimbrumque furentem Vidimus, et Martem Libyes, cursumque furoris Teutonici. Quoties Romam Fortuna lacessit, Hac iter est bellis. Gemitu sic quisque latenti, Non ausus timuisse palam: vox nulla dolori Credita: sed quantum, volucres cum bruma cœrcet, Rura silent, mediusque tacet sine murmure pontus, Tanta quies. Noctis gelidas lux solverat umbras: Ecce faces belli, dubiæque in prœlia menti Urgentes addunt stimulos cunctasque pudoris Rumpunt fata moras: justos Fortuna laborat Esse ducis motus, et causas invenit armis. Expulit ancipiti discordes urbe tribunos Victo jure minax jactatis curia Gracchis. Hos jam mota ducis vicinaque signa petentes Audax venali comitatur Curio lingua: Vox quondam populi, libertatemque tueri Ausus, et armatos plebi miscere potentes. Utque ducem varias volventem pectore curas Conspexit: Dum voce tuæ potuere juvari, Cæsar, ait, partes, quamvis nolente senatu, Traximus imperium tunc, cum mihi Rostra tenere Jus erat, et dubios in te transferre Quirites. Sed postquam leges bello siluere coactæ, Pellimur e patriis laribus, patimurque volentes Exsilium: tua nos faciet victoria cives. Dum trepidant nullo firmatæ robore partes, Tolle moras. Semper nocuit differre paratis. Par labor atque metus pretio majore petuntur. Bellantem geminis tenuit te Gallia lustris, Pars quota terrarum! Facili si prœlia pauca Gesseris eventu, tibi Roma subegerit orbem. Nunc neque te longi remeantem pompa triumphi Excipit, aut sacras poscunt Capitolia lauros. Livor edax tibi cuncta negat: gentesque subactas Vix impune feres. Socerum depellere regno Decretum genero est. Partiri non potes orbem: Solus habere potes. Sic postquam fatus, et ipsi In bellum prono tantum tamen addidit iræ, Accenditque ducem, quantum clamore juvatur Eleus sonipes, quamvis jam carcere clauso Immineat foribus, pronusque repagula laxet. Convocat armatos extemplo ad signa maniplos: Utque satis trepidum, turba cœunte, tumultum Composuit, vultu dextraque silentia jussit: Bellorum o socii, qui, mille pericula Martis Mecum, ait, experti, decimo jam vincitis anno, Hoc cruor Aretois meruit diffusus in arvis, Vulneraque et mortes, hiemesque sub Alpibus actæ? Non secus ingenti bellorum Roma tumultu Concutitur, quam si Poenus transcenderit Alpes Hannibal. Implentur valido tirone cohortes: In classem cadit omne nemus: terraque marique Jussus Cæsar agi. Quid? Si mihi signa jacerent Marte sub adverso, ruerentque in terga feroces Gallorum populi? Nunc, cum Fortuna secundis Mecum rebus agat, superique ad summa vocantes, Tentamur. Veniat dux longa pace solutus, Milite cum subito, partesque in bella togatæ, Marcellusque loquax, et nomina vana Catones. Scilicet extremi Pompeium emtique clientes Continuo per tot sociabunt tempora regno? Ille reget currus, nondum patientibus annis? Ille semel raptos numquam dimittet honores? Quid jam rura querar totum suppressa per orbem, Ac jussam servire famem? Quis castra timenti Nescit mixta foro? Gladii cum triste minantes Judicium insolita trepidum cinxere corona, Atque auso medias perrumpere milite leges Pompeiana reum clauserunt signa Milonem? Nunc quoque ne lassum teneat privata senectus, Bella nefanda parat, suetus civilibus armis, Et docilis Sullam scelerum vicisse magistrum. Utque feræ tigres numquam posuere furorem, Quas nemore Hyrcano, matrum dum lustra sequuntur, Altus cæsorum pavit cruor armentorum; Sic et Sullanum solito tibi lambere ferrum Durat, Magne, sitis. Nullus semel ore receptus Pollutas patitur sanguis mansuescere fauces. Quem tamen inveniet tam longa potentia finem? Quis scelerum modus est? Ex hoc te jam, improbe, regno Ille tuus saltem doceat discedere Sulla. Post Cilicasne vagos, et lassi Pontica regis Prœlia, barbarico vix consummata veneno, Ultima Pompeio dabitur provincia Cæsar, Quod non, victrices aquilas deponere jussus, Paruerim? Mihi si merces erepta laborum est, His saltem longi, non cum duce, præmia belli Reddantur: miles sub quolibet iste triumphet. Conferet exsanguis quo se post bella senectus? Quæ sedes erit emeritis? Quæ rura dabuntur, Quæ noster veteranus aret? Quæ mœnia fessis? An melius fient piratæ, Magne, coloni? Tollite jampridem victricia, tollite signa: Viribus utendum est, quas fecimus: arma tenenti Omnia dat, qui justa negat. Nec numina deerunt: Nam nec præda meis, neque regnum quæritur armis: Detrahimus dominos urbi servire paratæ. Dixerat: at dubium non claro murmure vulgus Secum incerta fremit: pietas patriique penates Quamquam cæde feras mentes animosque tumentes Frangunt; Sed diro ferri revocantur amore Ductorisque metu. Summi tunc munera pili Lælius, emeritique gerens insignia doni, Servati civis referentem præmia quercum: Si licet, exclamat, Romani maxime rector Nominis et jus est, veras expromere voces; Quod tam lenta tuas tenuit patientia vires, Conquerimur. Deeratne tibi fiducia nostri? Dum movet hæc calidus spirantia corpora sanguis, Et dum pila valent fortes torquere lacerti, Degenerem patiere togam, regnumque senatus? Usque adeo miserum est, civili vincere bello? Duc age per Scythiæ populos, per inhospita Syrtis Litora, per calidas Libyæ sitientis arenas. Hæc manus, ut victum post terga relinqueret orbem, Oceani tumidas remo compescuit undas: Fregit et Arctoo spumantem vertice Rhenum. Jussa sequi tam posse mihi, quam velle necesse est. Nec civis meus est, in quem tua classica, Cæsar, Audiero. Per signa decem felicia castris, Perque tuos juro quocumque ex hoste triumphos; Pectore si fratris gladium, juguloque parentis Condere me jubeas, plenæque in viscera partu Coniugis, invita peragam tamen omnia dextra; Si spoliare deos, ignemque immittere templis, Numina miscebit castrensis flamma Monetæ; Castra super Tusci si ponere Tybridis undas, Hesperios audax veniam metator in agros. Tu quoscumque voles in planum effundere muros, His aries actus disperget saxa lacertis: Illa licet, penitus tolli quam jusseris urbem, Roma sit. His cunctæ simul adsensere cohortes, Elatasque alte, quæcumque ad bella vocaret, Promisere manus. It tantus ad æthera clamor, Quantus, piniferæ Boreas cum Thracius Ossæ Rupibus incubuit, curvato robore pressæ Fit sonus, aut rursus redeuntis in æthera silvæ. Cæsar ut acceptum tam prono milite bellum, Fataque ferre videt, ne quo languore moretur Fortunam, sparsas per Gallica rura cohortes Evocat, et Romam motis petit undique signis. Deseruere cavo tentoria fixa Lemano, Castraque, quæ, Vogesi curvam super ardua rupem, Pugnaces pictis cohibebant Lingonas armis. Hi vada liquerunt Isaræ, qui, gurgite ductus Per tam multa suo, famæ majoris in amnem Lapsus, ad æquoreas nomen non pertulit undas. Solvuntur flavi longa statione Rutheni: Mitis Atax Latias gaudet non ferre carinas, Finis et Hesperiæ, promoto limite, Varus: Quaque sub Herculeo sacratus numine portus Urget rupe cava pelagus: non Corus in illum Jus habet, aut Zephyrus: solus sua litora turbat Circius, et tuta prohibet statione Monœci. Quaque jacet litus dubium, quod terra fretumque Vindicat alternis vicibus, cum funditur ingens Oceanus, vel cum refugis se fluctibus aufert. Ventus ab extremo pelagus sic axe volutet, Destituatque ferens; An sidere mota secundo Tethyos unda vagæ lunaribus æstuet horis; Flammiger an Titan, ut alentes hauriat undas, Erigat Oceanum, fluctusque ad sidera ducat, Quærite, quos agitat mundi labor: at mihi semper Tu, quæcumque moves tam crebros causa meatus, Ut superi voluere, late. Tunc rura Nemetis Qui tenet, et ripas Aturi, qua litore curvo Molliter admissum claudit Tarbellicus æquor, Signa movet, gaudetque amoto Santonus hoste: Et Biturix, longisque leves Suessones in armis: Optimus excusso Leucus Rhemusque lacerto, Optima gens flexis in gyrum Sequana frenis: Et docilis rector rostrati Belga covini: Arvernique ausi Latios se fingere fratres, Sanguine ab Iliaco populi; Nimiumque rebellis Nervius, et cæsi pollutus sanguine Cottæ; Et qui te laxis imitantur, Sarmata, braccis, Vangiones: Batavique truces, quos ære recurvo Stridentes acuere tubæ: qua Cinga pererrat Gurgite: qua Rhodanus raptum velocibus undis In mare fert Ararim: qua montibus ardua summis Gens habitat cana pendentes rupe Gebennas: Pictones immunes subigunt sua rura; Nec ultra Instabiles Turonas circumsita castra cœrcent. In nebulis, Meduana, tuis marcere perosus Andus, jam placida Ligeris recreatur ab unda; Inclyta Cæsareis Genabos dissolvitur alis. Tu quoque lætatus converti prœlia, Trevir: Et nunc tonse Ligur, quondam per colla decors Crinibus effusis toti prælate Comatæ: Et quibus immitis placatur sanguine diro Teutates, horrensque feris altaribus Hesus, Et Taranis Scythicæ non mitior ara Dianæ. Vos quoque, qui fortes animas, belloque peremtas Laudibus in longum vates dimittitis ævum, Plurima securi fudistis carmina, Bardi. Et vos barbaricos ritus moremque sinistrum Sacrorum, Druidæ, positis repetistis ab armis. Solis nosse deos et cœli numina vobis, Aut solis nescire datum. Nemora alta remotis Incolitis lucis. Vobis auctoribus, umbræ Non tacitas Erebi sedes Ditisque profundi Pallida regna petunt: regit idem spiritus artus Orbe alio: longæ (canitis si cognita) vitæ Mors media est. Certe populi, quos despicit Arctos, Felices errore suo, quos ille timorum Maximus haud urget, leti metus. Inde ruendi In ferrum mens prona viris, animæque capaces Mortis: et ignavum, redituræ parcere vitæ. Et vos, cirrigeros bellis arcere Caycos Oppositi, petitis Romam, Rhenique feroces Deseritis ripas, et apertum gentibus orbem. Cæsar, ut immensæ collecto robore vires Audendi majora fidem fecere, per omnem Spargitur Italiam, vicinaque mœnia complet. Vana quoque ad veros accessit fama timores, Irrupitque animos populi, clademque futuram Intulit, et velox properantis nuntia belli Innumeras solvit falsa in præconia linguas. Est, qui, tauriferis ubi se Mevania campis Explicat, audaces ruere in certamina turmas Adferat, et, qua Nar Tiberino illabitur amni, Barbaricas sævi discurrere Cæsaris alas: Ipsum, omnes aquilas collataque signa ferentem, Agmine non uno densisque incedere castris. Nec, qualem meminere, vident: majorque ferusque Mentibus occurrit, victoque immanior hoste. Hunc inter Rhenum populos Alpesque jacentes, Finibus Arctois patriaque a sede revulsos, Pone sequi, jussamque feris a gentibus urbem, Romano spectante, rapi. Sic quisque pavendo Dat vires famæ: nulloque auctore malorum, Quæ finxere timent. Nec solum vulgus inani Perculsum terrore pavet: sed curia et ipsi Sedibus exsiluere Patres, invisaque belli Consulibus fugiens mandat decreta senatus. Tunc quæ tuta petant, et quæ metuenda relinquant, Incerti, quo quemque fugæ tulit impetus, urgent Præcipitem populum serieque hærentia longa Agmina prorumpunt. Credas, aut tecta nefandas Corripuisse faces, aut jam, quatiente ruina, Nutantes pendere domos: sic turba per urbem Præcipiti lymphata gradu, velut unica rebus Spes foret adflictis, patrios excedere muros, Inconsulta ruit. Qualis, cum turbidus Auster Repulit a Libycis immensum Syrtibus æquor, Fractaque veliferi sonuerunt pondera mali, Desilit in fluctus, deserta puppe, magister Navitaque, et, nondum sparsa compage carinæ, Naufragium sibi quisque facit: sic, urbe relicta, In bellum fugitur. Nullum jam languidus ævo Evaluit revocare parens, conjunxve maritum Fletibus, aut patrii, dubiæ dum vota salutis Conciperent, tenuere Lares: nec limine quisquam Hæsit et extremo tunc forsitan urbis amatæ Plenus abit visu: ruit irrevocabile vulgus. O faciles dare summa deos, eademque tueri Difficiles! Urbem, populis victisque frequentem Gentibus, et generis, cœat si turba, capacem Humani, facilem venturo Cæsare prædam Ignavæ liquere manus. Cum pressus ab hoste Clauditur externis miles Romanus in oris, Effugit exiguo nocturne pericula vallo, Et subitus rapti munimine cespitis agger Præbet securos intra tentoria somnos: Tu tantum audito bellorum nomine, Roma, Desereris; Nox una tuis non credita muris. Danda tamen venia est, tantorum danda pavorum: Pompeio fugiente, timent. Tum ne qua futuri Spes saltem trepidas mentes levet, addita fati Pejoris manifesta fides, superique minaces Prodigiis terras implerunt, æthera, pontum. Ignota obscuræ viderunt sidera noctes, Ardentemque polum flammis, cœloque volantes Obliquas per inane faces, crinemque timendi Sideris, et terris nutantem regna cometen. Fulgura fallaci micuerunt crebra sereno, Et varias ignis denso dedit ære formas: Nunc jaculum longo, nunc sparso lumine lampas Emicuit cœlo. Tacitum sine nubibus ullis Fulmen, et Arctois rapiens e partibus ignem, Percussit Latiale caput: stellæque minores Per vacuum solitæ noctis decurrere tempus, In medium venere diem: cornuque coacto Jam Phœbe toto fratrem cum redderet orbe, Terrarum subita percussa expalluit umbra. Ipse caput medio Titan cum ferret Olympo, Condidit ardentes atra caligine currus, Involvitque orbem tenebris, gentesque cœgit Desperare diem: qualem fugiente per ortus Sole Thyesteæ noctem duxere Mycenæ. Ora ferox Siculæ laxavit Mulciber Ætnæ; Nec tulit in cœlum flammas, sed vertice prono Ignis in Hesperium cecidit latus. Atra Charybdis Sanguineum fundo torsit mare. Flebile sævi Latravere canes. Vestali raptus ab ara Ignis; Et ostendens confectas flamma Latinas Scinditur in partes, geminoque cacumine surgit, Thebanos imitata rogos. Tunc cardine tellus Subsedit, veteremque, jugis nutantibus, Alpes Discussere nivem. Tethys majoribus undis Hesperiam Calpen, summumque implevit Atlanta. Indigetes flevisse deos, urbisque laborem Testatos sudore Lares, delapsaque templis Dona suis, dirasque diem fœdasse volucres Accipimus; Silvisque feras sub nocte relictis Audaces media posuisse cubilia Roma. Tunc pecudum faciles humana ad murmura linguæ, Monstrosique hominum partus numeroque modoque Membrorum, matremque suus conterruit infans: Diraque per populum Cumanæ carmina vatis Vulgantur. Tunc, quos sectis Bellona lacertis Sæva movet, cecinere deos: crinemque rotantes Sanguineum populis ulularunt tristia Galli. Compositis plenæ gemuerunt ossibus urnæ. Tunc fragor armorum, magnæque per avia voces Auditæ nemorum: et venientes comminus umbræ. Quique colunt junctos extremis mœnibus agros, Diffugiunt: ingens urbem cingebat Erinnys, Excutiens pronam flagranti vertice pinum, Stridentesque comas: Thebanam qualis Agaven Impulit, aut sævi contorsit tela Lycurgi Eumenis: aut qualem jussu Junonis iniquæ Horruit Alcides, viso jam Dite, Megæram. Insonuere tubæ, et quanto clamore cohortes Miscentur, tantum nox atra silentibus umbris Edidit. Et medio visi consurgere Campo Tristia Sullani cecinere oracula manes: Tollentemque caput gelidas Anienis ad undas Agricolæ fracto Marium fugere sepulchro. Hæc propter placuit Tuscos de more vetusto Acciri vates. Quorum qui maximus ævo Aruns incoluit desertæ mœnia Lucæ, Fulminis edoctus motus, venasque calentes Fibrarum, et monitus volitantis in ære pennæ, Monstra jubet primum, nullo quæ semine discors Protulerat natura, rapi, sterilique nefandos Ex utero fetus infaustis urere flammis. Mox jubet et totam pavidis a civibus urbem Ambiri, et festo purgantes mœnia lustro, Longa per extremos pomœria cingere fines Pontifices, sacri quibus est permissa potestas. Turba minor ritu sequitur succincta Gabino, Vestalemque chorum ducit vittata sacerdos, Trojanam soli cui fas vidisse Minervam. Tunc qui fata deum secretaque carmina servant, Et lotam parvo revocant Almone Cybellen: Et doctus volucres augur servare sinistras: Septemvirque epulis festis, Titiique sodales: Et Salius, læto portans ancilia collo: Attollensque apicem generoso vertice Flamen. Dumque illi effusam longis anfractibus urbem Circueunt, Aruns dispersos fulminis ignes Colligit, et terræ mœsto cum murmure condit, Datque locis nomen sacris. Tunc admovet aris Electa cervice marem. Jam fundere Bacchum Ceperat, obliquoque molas inducere cultro: Impatiensque diu non grati victima sacri, Cornua succincti premerent cum torva ministri, Deposito victum præbebat poplite collum. Nec cruor emicuit solitus: sed vulnere largo Diffusum rutilo nigrum pro sanguine virus. Palluit attonitus sacris feralibus Aruns, Atque iram superum raptis quæsivit in extis. Terruit ipse color vatem: nam pallida tætris Viscera tincta notis, gelidoque infecta cruore Plurimus adsperso variabat sanguine livor. Cernit tabe iecur madidum: venasque minaces Hostili de parte videt. Pulmonis anheli Fibra latet, parvusque secat vitalia limes. Cor jacet: et saniem per hiantes viscera rimas Emittunt: produntque suas omenta latebras. Quodque (nefas) nullis impune apparuit extis, Ecce, videt capiti fibrarum increscere molem Alterius capitis: pars ægra et marcida pendet, Pars micat et celeri venas movet improba pulsu. His ubi concepit magnorum fata malorum, Exclamat: Vix fas, superi, quæcumque monetis Prodere me populis: neque enim tibi summe litavi Juppiter hoc sacrum: cæsique in pectora tauri Inferni venere dei. Non fanda timemus: Sed venient majora metu. Di visa secundent, Et fibris sit nulla fides; Sed conditor artis Finxerit ista Tages. Flexa sic omina Tuscus Involvens multaque tegens ambage canebat. At Figulus, cui cura deos secretaque cœli Nosse fuit, quem non stellarum Ægyptia Memphis Æquaret visu, numerisque moventibus astra, Aut hic errat, ait, nulla cum lege per ævum Mundus, et incerto discurrunt sidera motu: Aut, si fata movent, Urbi generique paratur Humano matura lues. Terræne dehiscent, Subsidentque urbes? An tollet fervidus ær Temperiem ? Segetes tellus infida negabit? Omnis an infusis miscebitur unda venenis? Quod cladis genus, o superi, qua peste paratis Sævitiam? Extremi multorum tempus in unum Convenere dies. Summo si frigida cœlo Stella nocens nigros Saturni accenderet ignes, Deucalioneos fudisset Aquarius imbres, Totaque diffuso latuisset in æquore tellus. Si sævum radiis Nemeæum, Phœbe, Leonem Nunc premeres, toto fluerent incendia mundo, Succensusque tuis flagrasset curribus æther. Hi cessant ignes: tu, qui flagrante minacem Scorpion incendis cauda, chelasque peruris, Quid tantum, Gradive, paras? Nam mitis in alto Juppiter occasu premitur, Venerisque salubre Sidus hebet, motuque celer Cyllenius hæret, Et cœlum Mars solus habet. Cur signa meatus Deseruere suos, mundoque obscura feruntur: Ensiferi nimium fulget latus Orionis ? Imminet armorum rabies: ferrique potestas Confundet jus omne manu: scelerique nefando Nomen erit virtus: multosque exibit in annos Hic furor. Et superos quid prodest poscere finem? Cum domino pax ista venit. Duc, Roma, malorum Continuam seriem, clademque in tempora multa Extrahe, civili tantum jam libera bello. Terruerant satis hæc pavidam præsagia plebem: Sed majora premunt. Nam qualis vertice Pindi Edonis Ogygio decurrit plena Lyæo: Talis et attonitam rapitur matrona per urbem, Vocibus his prodens urgentem pectora Phœbum: Quo feror, o Pæan? Qua me super æthera raptam Constituis terra? Video Pangæa nivosis Cana jugis, latoque Æmi sub rupe Philippos. Quis furor hic, o Phœbe, doce: quo tela manusque Romanæ miscent acies, bellumque sine hoste est? Quo diversa feror? Primos me ducis in ortus, Qua mare Lagei mutatur gurgite Nili. Hunc ego, fluminea deformis truncus arena Qui jacet, agnosco: dubiam super æquora Syrtin Arentemque feror Libyen, quo tristis Erinnys Transtulit Emathias acies. Nunc desuper Alpis Nubiferæ colles, atque æriam Pyrenen Abripimur. Patriæ sedes remeamus in urbis, Impiaque in medio peraguntur bella senatu. Consurgunt partes iterum, totumque per orbem Rursus eo. Nova da mihi cernere litora Ponti, Telluremque novam: vidi jam, Phœbe, Philippos. Hæc ait, et lasso jacuit defecta furore.
Jamque iræ patuere deum, manifestaque belli Signa dedit mundus: legesque et fœdera rerum Præscia monstrifero vertit natura tumultu, Indixitque nefas. Cur hanc tibi, rector Olympi, Sollicitis visum mortalibus addere curam, Noscant venturas ut dira per omina clades? Sive parens rerum cum primum informia regna Materiemque rudem flamma cedente recepit, Finxit in æternum caussas, qua cuncta cœrcet, Se quoque lege tenens, et sæcula jussa ferentem Fatorum immoto divisit limite mundum: Sive nihil positum est, sed Fors incerta vagatur, Fertque refertque vices, et habet mortalia casus: Sit subitum, quodcumque paras: sit cæca futuri Mens hominum fati: liceat sperare timenti. Ergo ubi concipiunt, quantis sit cladibus orbi Constatura fides superum, ferale per urbem Justitium: latuit plebeio tectus amictu Omnis honos: nullos comitata est purpura fasces. Tunc questus tenuere suos, magnusque per omnes Errabat sine voce dolor. Sic funere primo Attonitæ tacuere domus, cum corpora nondum Conclamata jacent, nec mater crine soluto Exigit ad sævos famularum brachia planctus: Sed cum membra premit fugiente rigentia vita, Vultusque exanimes, oculosque in morte natantes, Necdum est ille dolor, sed jam metus: incubat amens, Miraturque malum. Cultus matrona priores Deposuit: mœstæque tenent delubra catervæ. Hæ lacrimis sparsere deos, hæ pectora duro Adfixere solo, lacerasque in limine sacro Attonitæ fudere comas, votisque vocari Adsuetas crebris feriunt ululatibus aures. Nec cunctæ summi templo jacuere Tonantis: Divisere deos, et nullis defuit aris Invidiam factura parens: quarum una madentes Scissa genas, planctu liventes atra lacertos, Nunc, ait, o miseræ contundite pectora matres, Nunc laniate comas, neve hunc differte dolorem, Et summis servate malis: nunc flere potestas, Dum pendet fortuna ducum: cum vicerit alter, Gaudendum est. His se stimulis dolor ipse lacessit. Nec non bella viri diversaque castra petentes Effundunt justas in numina sæva querelas: O miseræ sortis, quod non in Punica nati Tempora, Cannarum fuimus Trebiæque juventus. Non pacem petimus, superi: date gentibus iras: Nunc urbes excite feras: conjuret in armis Mundus: Achæmeniis decurrant Medica Susis Agmina: Massageten Sythicus non adliget Ister: Fundat ab extremo flavos Aquilone Suevos Albis, et indomitum Rheni caput: omnibus hostes Reddite nos populis: civile avertite bellum. Hinc Dacus premat, inde Getes: occurrat Iberis Alter, ad Eoas hic vertat signa pharetras: Nulla vacet tibi, Roma, manus. Vel perdere nomen Si placet Hesperium, superi, collapsus in ignem Plurimus ad terram per fulmina decidat æther. Sæve parens, utrasque simul partesque ducesque, Dum nondum meruere, feri. Tantone novorum Proventu scelerum quærunt, uter imperet Urbi? Vix tanti fuerat, civilia bella movere, Ut neuter. Tales pietas peritura querelas Egerit. At miseros angit sua cura parentes, Oderuntque gravis vivacia fata senectæ, Servatosque iterum bellis civilibus annos. Atque aliquis, magno quærens exempla timori, Non alios, inquit, motus tunc fata parabant, Cum post Teutonicos victor Libycosque triumphos Exsul limosa Marius caput abdidit ulva. Stagna udi texere soli laxæque paludes Depositum, Fortuna, tuum: mox vincula ferri Exedere senem, longusque in carcere pædor. Consul e eversa felix moriturus in Urbe Pœnas ante dabat scelerum. Mors ipsa refugit Sæpe virum, frustraque hosti concessa potestas Sanguinis invisi: primo qui cædis in ictu Diriguit, ferrumque manu torpente remisit. Viderat immensum tenebroso in carcere lumen Terribilesque deas scelerum, Mariumque futurum; Audieratque pavens: Fas hæc contingere non est Colla tibi: debet multas hic legibus ævi, Ante suam, mortes: vanum depone furorem. Si libet ulcisci deletæ funera gentis, Hunc, Cimbri, servate senem. Non ille favore Numinis, ingenti superum protectus ab ira, Vir ferus, et Romam cupienti perdere fato Suffciens. Idem pelago delatus iniquo Hostilem in terram, vacuisque mapalibus actus, Nuda triumphati jacuit per regna Jugurthæ, Et Poenos pressit cineres. Solatia fati Carthago Mariusque tulit: pariterque jacentes Ignovere deis. Libycas ibi colligit iras. Ut primum fortuna redit, servilia solvit Agmina: conflato sævas ergastula ferro Exeruere manus. Nulli gestanda dabantur Signa ducis, nisi qui scelerum jam fecerat usum, Attuleratque in castra nefas. Pro fata! Quis ille, Quis fuit ille dies, Marius quo mœnia victor Corripuit! Quantoque gradu mors sæva cucurrit! Nobilitas cum plebe perit: lateque vagatur Ensis, et a nullo revocatum est pectore ferrum. Stat cruor in templis: multaque rubentia cæde Lubrica saxa madent. Nulli sua profuit ætas. Non senis extremum piguit vergentibus annis Præcipitasse diem: nec prima in limine vitæ Infantis miseri nascentia rumpere fata. Crimine quo parvi cædem potuere mereri? Sed satis est jam, posse mori. Trahit ipse furoris Impetus: et, visum lenti, quæsisse nocentem. In numerum pars magna perit: rapuitque cruentus Victor ab ignota vultus cervice recisos, Dum vacua pudet ire manu. Spes una salutis, Oscula pollutæ fixisse trementia dextræ. Mille licet gladii mortis nova signa sequantur, Degener o populus, vix sæcula longa decorum Sic meruisse viris, nedum breve dedecus ævi, Et vitam, dum Sulla redit. Cui funera vulgi Flere vacet? Vix te sparsum per viscera, Bæbi, Innumeras intercarpentis membra coronæ Discerpsisse manus: aut te, præsage malorum Antoni, cujus laceris pendentia canis Ora ferens miles festæ rorantia mensæ Imposuit. Truncos laceravit Fimbria Crassos. Sæva Tribunicio maduerunt robora tabo. Te quoque neglectum violatæ, Scævola, dextræ Ante ipsum penetrale deæ semperque calentes Mactavere focos: parvum sed fessa senectus Sanguinis effudit jugulo, flammisque pepercit. Septimus hæc sequitur, repetitis fascibus, annus: Ille fuit vitæ Mario modus, omnia passo, Quæ pejor fortuna potest, atque omnibus uso, Quæ melior: mensoque, homini quid fata pararent. Jam, quot apud Sacri cecidere cadavera portum, Aut Collina tulit stratas quot porta catervas, Tunc cum pæne caput mundi rerumque potestas Mutavit translata locum, Romanaque Samnis Ultra Caudinas speravit vulnera Furcas! Sulla quoque immensis accessit cladibus ultor. Ille quod exiguum restabat sanguinis Urbi Hausit: dumque nimis jam putria membra recidit, Excessit medicina modum, nimiumque secuta est, Qua morbi duxere, manus. Periere nocentes; Sed cum jam soli possent superesse nocentes. Tum data libertas odiis, resolutaque legum Frenis ira ruit. Non uni cuncta dabantur, Sed fecit sibi quisque nefas. Semel omnia victor Jusserat. Infandum domini per viscera ferrum Exegit famulus: nati maduere paterno Sanguine. Certatum est, cui cervix cæsa parentis Cederet: in fratrum ceciderunt præmia fratres. Busta repleta fuga, permixtaque viva sepultis Corpora: nec populum latebræ cepere ferarum. Hic laqueo fauces elisaque guttura fregit: Hic, se præcipiti jaculatus pondere, dura Dissiluit percussus humo; Mortesque cruento Victori rapuere suas: hic robora busti Exstruit ipse sui, necdum omni sanguine fuso Desilit in flammas, et, dum licet, occupat ignes. Colla ducum pilo trepidam gestata per Urbem, Et medio congesta foro. Cognoscitur illic, Quidquid ubique jacet scelerum. Non Thracia tantum Vidit Bistonii stabulis pendere tyranni; Postibus Antæi Libye: nec Græcia mœrens Tot laceros artus Pisæa flevit in aula. Cum jam tabe fluunt, confusaque tempore multo Amisere notas, miserorum dextra parentum Colligit, et pavido subducit cognita furto. Meque ipsum memini, cæsi deformia fratris Ora rogo cupidum vetitisque imponere flammis, Omnia Sullanæ lustrasse cadavera pacis, Perque omnes truncos, cum qua cervice recisum Conveniat, quæsisse caput. Quid sanguine manes Placatos Catuli referam? Cum victima tristes Inferias Marius forsan nolentibus umbris Pendit, inexpleto non fanda piacula busto: Cum laceros artus, æquataque vulnera membris Vidimus, et toto quamvis in corpore cæso Nil animæ letale datum, moremque nefandæ Dirum sævitiæ, pereuntis parcere morti. Avulsæ cecidere manus, exsectaque lingua Palpitat, et muto vacuum ferit æra motu. Hic aures, alius spiramina naris aduncæ Amputat: ille cavis evolvit sedibus orbes, Ultimaque effundit spectatis lumina membris. Vix erit ulla fides, tam sævi criminis unum Tot pœnas cepisse caput. Sic mole ruinæ Fracta sub ingenti miscentur pondere membra: Nec magis informes veniunt ad litora trunci, Qui medio periere freto. Quid perdere fructum Juvit, et, ut vilem, Marii confundere vultum? Ut scelus hoc Sullas cædesque ostensa placeret, Agnoscendus erat. Vidit Fortuna colonos Prænestina suos cunctos simul ense recisos, Unius populum pereuntem tempore mortis. Tunc flos Hesperiæ, Latii jam sola juventus, Concidit, et miseræ maculavit ovilia Romæ. Tot simul infesto juvenes occumbere leto, Sæpe fames, pelagique furor, subitæque ruinæ, Aut cœli terræque lues, aut bellica clades Numquam pœna fuit. Densi vix agmina vulgi Inter et exsangues, immissa morte, catervas Victores movere manus. Vix cæde peracta Procumbunt, dubiaque labant cervice: sed illos Magna premit strages: peraguntque cadavera partem Cædis: viva graves elidunt corpora trunci. Intrepidus tanti sedit securus ab alto Spectator sceleris: miseri tot milia vulgi Non piguit jussisse mori. Congesta recepit Omnia Tyrrhenus Sullana cadavera gurges. In fluvium primi cecidere, in corpora summi. Præcipites hæsere rates, et strage cruenta Interruptus aquis fluxit prior amnis in æquor. Ad molem stetit unda sequens, dum sanguinis alti Vis sibi fecit iter, campumque effusa per omnem, Præcipitique ruens Tiberina ad flumina rivo Hærentes adiuvit aquas: nec jam alveus amnem, Nec retinent ripæ, redditque cadavera campo. Tandem Tyrrhenas vix eluctatus in undas Sanguine cæruleum torrenti dividit æquor. Hisne Salus rerum, Felix his Sulla vocari, His meruit tumulum medio sibi tollere Campo? Hæc rursus patienda manent: hoc ordine belli Ibitur: hic stabit civilibus exitus armis. Quamquam agitant graviora metus, multumque coitur Humani generis majore in prælia damno, Exsulibus Mariis bellorum maxima merces Roma recepta fuit: nec plus victoria Sullæ Præstitit, invisas penitus quam tollere partes. Hos alio, Fortuna, vocas, olimque potentes Concurrunt. Neuter civilia bella moveret, Contentus, quo Sulla fuit. Sic mœsta senectus Præteritique memor flebat, metuensque futuri. At non magnanimi percussit pectora Bruti Terror, et in tanta pavidi formidine motus Pars populi lugentis erat: sed nocte sopora, Parrhasis obliquos Helice cum verteret axes, Atria cognati pulsat non ampla Catonis. Invenit insomni volventem publica cura Fata virum casusque Urbis, cunctisque timentem, Securumque sui; Farique his vocibus orsus: Omnibus expulsæ terris olimque fugatæ Virtutis jam sola fides, quam turbine nullo Excutiet fortuna tibi; Tu mente labantem Dirige me, dubium certo tu robore firma: Namque alii Magnum vel Cæsaris arma sequantur: Dux Bruto Cato solus erit. Pacemne tueris, Inconcussa tenens dubio vestigia mundo? An placuit, ducibus scelerum populique furentis Cladibus immixtum, civile absolvere bellum? Quemque suas rapiunt scelerata in prœlia caussæ: Hos polluta domus, legesque in pace timendæ; Hos ferro fugienda fames, mundique ruinæ Permiscenda fides. Nullum furor egit in arma; Castra petunt magna victi mercede: tibi uni Per se bella placent? Quid tot durasse per annos Profuit immunem corrupti moribus ævi? Hoc solum longæ pretium virtutis habebis: Accipient alios, facient te bella nocentem. Ne tantum, o superi, liceat feralibus armis, Has etiam movisse manus: nec pila lacertis Missa tuis cæca telorum in nube ferantur: Nec tanta in casum virtus eat. Ingeret omnis Se belli fortuna tibi. Quis nolet in isto Ense mori, quamvis alieno vulnere labens, Et scelus esse tuum? Melius tranquilla sine armis Otia solus ages, sicut cœlestia semper Inconcussa suo volvuntur sidera lapsu. Fulminibus propior terræ succenditur ær, Imaque telluris ventos tractusque coruscos Flammarum accipiunt: nubes excedit Olympus Lege deum. Minimas rerum discordia turbat: Pacem summa tenent. Quam læte Cæsaris aures Accipient, tantum venisse in prœlia civem! Nam prælata suis numquam diversa dolebit Castra ducis Magni. Nimium placet ipse, Catoni Si bellum civile placet. Pars magna senatus Et duce privato gesturus prœlia consul Sollicitant, proceresque alii: quibus adde Catonem Sub juga Pompeii, tote jam liber in orbe Solus Cæsar erit. Quodsi pro legibus arma Ferre juvat patriis, libertatemque tueri: Nunc neque Pompeii Brutum nec Cæsaris hostem, Post bellum victoris habes. Sic fatur. At illi Arcano sacras reddit Cato pectore voces: Summum, Brute, nefas civilia bella fatemur: Sed quo fata trahunt, virtus secura sequetur. Crimen erit superis, et me fecisse nocentem. Sidera quis mundumque valet spectare cadentem, Expers ipse metus? Quis, cum ruat arduus æther, Terra labet, mixto cœuntis pondere mundi, Compressas tenuisse manus Gentesne furorem Hesperium ignotæ Romanaque bella sequentur, Deductique fretis alio sub sidere reges; Otia solus agam? Procul hunc arcete furorem, O superi, motura Dahas ut clade Getasque, Securo me, Roma cadat. Ceu morte parentem Natorum orbatum, longum producere funus Ad tumulum jubet ipse dolor: juvat ignibus atris Inseruisse manus, constructoque aggere busti Ipsum atras tenuisse faces: non ante revellar, Exanimem quam te complectar, Roma, tuumque Nomen, libertas, et inanem prosequar umbram. Sic eat: immites Romana piacula divi Plena ferant: nullo fraudemus sanguine bellum. O utinam cœlique deis erebique liceret Hoc caput in cunctas damnatum exponere pœnas! Devotum hostiles Decium pressere catervæ: Me geminæ figant acies, me barbara telis Rheni turba petat: cunctis ego pervius hastis Excipiam medius totius vulnera belli. Hic redimat sanguis populos: hac cæde luatur, Quidquid Romani meruerunt pendere mores. Ad juga cur faciles populi, cur sæva volentes Regna pati pereunt? Me solum invadite ferro, Me frustra leges et inania jura tuentem: Hic dabit, hic pacem jugulus, finemque laborum Gentibus Hesperiis: post me regnare volenti Non opus est bello. Quin publica signa ducemque Pompeium sequimur? Nec, si fortuna favebit, Hunc quoque totius sibi jus promittere mundi Non bene compertum est. Ideo me milite vincat, Ne sibi se vicisse putet. Sic fatur, et acres Irarum movit stimulos, juvenisque calorem Excitat in nimios belli civilis amores. Interea, Phœbo gelidas pellente tenebras, Pulsatæ sonuere fores: quas sancta relicto Hortensi mœrens irrupit Marcia busto: Quondam virgo toris melioris juncta mariti: Mox, ubi, connubii pretium mercesque, soluta est Tertia jam soboles, alios fecunda penates Impletura datur, geminas ex sanguine matris Permixtura domos. Sed postquam condidit urna Supremos cineres, miserando concita vultu, Effusas laniata comas, concussaque pectus Verberibus crebris, cineresque ingesta sepulcri, Non aliter placitura viro, sic mœsta profatur: Dum sanguis inerat, dum vis materna, peregi Jussa, Cato, et geminos excepi fœta maritos. Visceribus lassis, partuque exhausta, revertor Jam nulli tradenda viro. Da fœdera prisci Illibata tori: da tantum nomen inane Connubii: liceat tumulo scripsisse, CATONIS MARCIA; Nec dubium longo quæratur in ævo, Mutarim primas expulsa, an tradita, tædas. Non me lætorum comitem rebusque secundis Accipis: in curas venio partemque laborum. Da mihi castra sequi. Cur tuta in pace relinquar, Et sit civili propior Cornelia bello? Hæ flexere virum voces, et, tempora quanquam Sint aliena toris, jam fato in bella vocante, Fœdera sola tamen, vanaque carentia pompa Jura placent, sacrisque deos admittere testes. Festa coronato non pendent limine serta; Infulaque in geminos discurrit candida postes, Legitimæque faces, gradibusque adclivis eburnis Stat torus, et picto vestes discriminat auro: Turritaque premens frontem matrona corona Translata vetuit contingere limina planta. Non, timidum nuptæ leviter tectura pudorem, Lutea demissos velarunt flammea vultus: Balteus haud fluxos gemmis adstrinxit amictus, Colla monile decens, humerisque hærentia primis Suppara nudatos cingunt angusta lacertos. Sic, ut erat, mœsti servat lugubria cultus, Quoque modo natos, hoc est amplexa maritum. Obsita funerea celatur purpura lana; Non soliti lusere sales: nec more Sabino Excepit tristis convicia festa maritus. Pignora nulla domus, nulli coiere propinqui. Junguntur taciti, contentique auspice Bruto. Ille nec horrificam sancto dimovit ab ore Cæsariem, duroque admisit gaudia vultu. - Ut primum tolli feralia viderat arma, Intonsos rigidam in frontem descendere canos Passus erat, mœstamque genis increscere barbam. Uni quippe vacat studiisque odiisque carenti, Humanum lugere genus. - Nec fœdera prisci Sunt tentata tori: justo quoque robur amori Restitit. Hi mores, hæc duri immota Catonis Secta fuit: servare modum, finemque tenere, Naturamque sequi, patriæque impendere vitam; Nec sibi, sed toti genitum se credere mundo. Huic epulæ, vicisse famem: magnique penates, Submovisse hiemem tecto: pretiosaque vestis, Hirtam membra super Romani more Quiritis Induxisse togam: Venerisque huic maximus usus, Progenies; Urbi pater est, Urbique maritus: Justitiæ cultor, rigidi servator honesti: In commune bonus: nullosque Catonis in actus Subrepsit partemque tulit sibi nata voluptas. Interea trepido discedens agmine Magnus Mœnia Dardanii tenuit Campana coloni. Hæc placuit belli sedes, hinc summa moventi Hostis in occursum sparsas extendere partes, Umbrosis mediam qua collibus Apenninus Erigit Italiam, nullo qua vertice tellus Altius intumuit, propiusve accessit Olympo. Mons inter geminas medius se porrigit undas Inferni superique maris: collesque cœrcent Hinc Tyrrhena vado frangentes æquora Pisæ, Illinc Dalmaticis obnoxia fluctibus Ancon. Fontibus hic vastis immensos concipit amnes, Fluminaque in gemini spargit divortia ponti. In lævum cecidere latus veloxque Metaurus, Crustumiumque rapax, et junctus Sapis Isauro, Senaque, et Adriacas qui verberat Aufidus undas: Quoque magis nullum tellus se solvit in amnem, Eridanus fractas devolvit in æquora silvas Hesperiamque exhaurit aquis. Hunc fabula primum Populea fluvium ripas umbrasse corona: Cumque, diem pronum transverso limite ducens, Succendit Phæthon flagrantibus æthera loris, Gurgitibus raptis penitus tellure perusta, Hunc habuisse pares Phœbeis ignibus undas. Non minor hic Nilo, si non per plana jacentis Ægypti Libycas Nilus stagnaret arenas. Nec minor hic Istro, nisi quod, dum permeat orbem Ister, casuros in quælibet æquora fontes Accipit, et Scythicas exit non solus in undas. Dexteriora petens montis declivia Tibrim Unda facit, Rutubamque cavum. Delabitur inde Vulturnusque celer, nocturnæque editor auræ Sarnus, et umbrosæ Liris per regna Maricæ Vestinis impulsus aquis, radensque Salerni Culta Siler, nullasque vado qui Macra moratus Alnos, vicinæ percurrit in æquora Lunæ. Longior educto qua surgit in æra dorso, Gallica rura videt, devexasque aspicit Alpes. Tunc Umbris Marsisque ferax, domitusque Sabelle Vomere, piniferis amplexus rupibus omnes Indigenas Latii populos, non deserit ante Hesperiam, quam cum Scyllæis clauditur undis, Extenditque suas in templa Lacinia rupes; Longior Italia, donec confinia pontus Solveret incumbens, terrasque repelleret æquor. At postquam gemino tellus elisa profundo est, Extremi colles Siculo cessere Peloro. Cæsar, in arma furens, nulla, nisi sanguine fuso, Gaudet habere vias, quod non terat hoste vacantes Hesperiæ fines, vacuosque irrumpat in agros, Atque ipsum non perdat iter, consertaque bellis Bella gerat. Non tam portas intrare patentes, Quam fregisse, juvat: nec tam patiente colono Arva premi, quam si ferro populetur et igni. Concessa pudet ire via, civemque videri. Tunc urbes Latii dubiæ, varioque favore Ancipites, quamquam primo terrore ruentis Cessuræ belli, denso tamen aggere firmant Mœnia, et abrupto circumdant undique vallo: Saxorumque orbes, et quæ super eminus hostem Tela petant, altis murorum turribus aptant. Pronior in Magnum populus, pugnatque minaci Cum terrore fides: ut, cum mare possidet Auster Flatibus horrisonis, hunc æquora tota sequuntur: Si rursus tellus, pulsu laxata tridentis Æolii, tumidis immittat fluctibus Eurum, Quamvis icta novo, ventum tenuere priorem Æquora, nubiferoque polus cum cesserit Euro, Vindicat unda Notum. Facilis sed vertere mentes Terror erat, dubiamque fidem fortuna ferebat. Gens Hetrusca fuga trepidi nudata Libonis, Jusque sui pulso jam perdidit Umbria Thermo. Nec gerit auspiciis civilia bella paternis Cæsaris audito conversus nomine Sulla. Varus, ut admotæ pulsarunt Auximon alæ, Per diversa ruens neglecto mœnia tergo, Qua silvæ, qua saxa, fugit. Depellitur arce Lentulus Asculea. Victor cedentibus instat, Divertitque acies: solusque ex agmine tanto Dux fugit, et nullas ducentia signa cohortes. Tu quoque commissæ nudatam deseris arcem, Scipio, Nuceriæ: quamquam firmissima pubes His sedeat castris, jampridem Cæsaris armis Parthorum seducta metu: qua Gallica damna Supplevit Magnus, dumque ipse ad bella vocaret, Donavit socero Romani sanguinis usum. At te Corfini validis circumdata muris Tecta tenent, pugnax Domiti: tua classica servat Oppositus quondam polluto tiro Miloni. Ut procul immensam campo consurgere nubem, Ardentesque acies percussis sole corusco Conspexit telis, Socii, decurrite, dixit, Fluminis ad ripas, undæque immergite pontem: Et tu montanis totus nunc fontibus exi, Atque omnes trahe, gurges, aquas ut spumeus alnos, Discussa compage, feras. Hoc limite bellum Hæreat, hac hostis lentus terat otia ripa. Præcipitem cohibete ducem: victoria nobis Hic primum stans Cæsar erit. Nec plura locatus, Devolvit rapidum nequidquam mœnibus agmen. Nam prior e campis ut conspicit, amne soluto, Rumpi Cæsar iter, calida prolatus ab ira: Non satis est, muris latebras quæsisse pavori? Obstruitis campos, fluviisque arcere paratis, Ignavi? Non, si tumido me gurgite Ganges Submoveat, stabit jam flumine Cæsar in ullo, Post Rubiconis aquas. Equitum properate catervæ: Ite simul pedites: ruiturum adscendite pontem. Hæc ubi dicta, levis totas accepit habenas In campum sonipes: crebroque simillima nimbo Trans ripam validi torserunt tela lacerti. Ingreditur pulsa fluvium statione vacantem Cæsar, et ad tutas hostis compellitur arces. Et jam moturas ingentia pondera turres Erigit, et mediis subrepsit vinea muris: Ecce, nefas belli, reseratis agmina portis Captivum traxere ducem, civisque superbi Constitit ante pedes. Vultu tamen alta minaci Nobilitas recta ferrum cervice poposcit. Scit Cæsar pœnamque peti, veniamque timeri. Vive, licet nolis, et nostro munere, dixit, Cerne diem. Victis jam spes bona partibus esto, Exemplumque mei: vel, si libet, arma retenta; Et nihil hac venia, si viceris ipse, paciscor. Fatur, et adstrictis laxari vincula palmis Imperat. Heu quanto melius vel cæde peracta Parcere Romano potuit fortuna pudori; Pœnarum extremum cui fit, quod castra secutus Sit patriæ Magnumque ducem totumque senatum, Ignosci. Premit ille graves interritus iras, Et secum: Romamne petes, pacisque recessus, Degener? In medios belli non ire furores, Jamdudum moriture, paras? Rue certus, et omnes Lucis rumpe moras, et Cæsaris effuge munus. Nescius interea capti ducis, arma parabat Magnus, ut immixto firmaret robore partes. Jamque secuturo jussurus classica Phœbo, Tentandasque ratus moturi militis iras, Adloquitur tacitas veneranda voce cohortes: O scelerum ultores, melioraque signa secuti, O vere Romana manus, quibus arma senatus Non privata dedit, voti deposcite pugnam. Ardent Hesperii sævis populatibus agri: Gallica per gelidas rabies effunditur Alpes: Jam tetigit sanguis pollutos Cæsaris enses. Di melius, belli tulimus quod damna priores. Cœperit inde nefas. Jamjam, me præside, Roma Supplicium pœnamque petat. Neque enim ista vocari Prœlia justa decet, patriæ sed vindicis iram. Nec magis hoc bellum est, quam cum Catilina paravit Arsuras in tecta faces, sociusque furoris Lentulus, exsertique manus vesana Cethegi. O rabies miseranda ducis! Cum fata Camillis Te, Cæsar, magnisque velint miscere Metellis, Ad Cinnas Mariosque veni. Sternere profecto, Ut Catulo jacuit Lepidus, nostrasque secures Passus, Sicanio tegitur qui Carbo sepulcro, Quique feros movit Sertorius exsul Iberos. Quamquam, si qua fides, his te quoque jungere, Cæsar, Invideo, nostrasque manus quod Roma furenti Opposuit. Parthorum utinam post prælia sospes, Et Scythicis Crassus victor remeasset ab oris, Ut simili caussa caderes, qua Spartacus hostis. Te quoque si superi titulis accedere nostris Jusserunt, valet in torquendo dextera pilo: Peridus hæc iterum circum præcordia sanguis Incaluit: disces non esse ad bella fugaces, Qui pacem potuere pati. Licet ille solutum Defectumque vocet, ne vos mea terreat ætas. Dux sit in his castris senior, dum miles in illis. Quo potuit civem populus perducere liber, Adscendi, supraque nihil, nisi regna, reliqui. Non privata cupit, Romana quisquis in urbe Pompeium transire parat. Hinc consul uterque, Hinc acies statura ducum est. Cæsarne senatus Victor erit? Non tam cæco trahis omnia cursu, Teque nihil, Fortuna, pudet. Multisne rebellis Gallia jam lustris ætasque impensa labori Dant animos? Rheni gelidis quod fugit ab undis, Oceanumque vocans incerti stagna profundi, Territa quæsitis ostendit terga Britannis? An vanæ tumuere minæ, quod fama furoris Expulit armatam patriis e sedibus Urbem? Heu demens, non te fugiunt, me cuncta sequuntur: Qui cum signa tuli toto fulgentia ponto, Ante bis exactum quam Cynthia conderet orbem, Omne fretum metuens pelagi pirata reliquit, Angustaque domum terrarum in sede poposcit. Idem ego per Sythici profugum divortia Ponti Indomitum regem, Romanaque fata morantem, Ad mortem, Sulla felicior, ire cœgi. Pars mundi mihi nulla vacat: sed tota tenetur Terra meis, quocumque jacet sub sole, tropæis. Hinc me victorem geldas ad Phasidos undas Arctos habet: calida medius mihi cognitus axis Ægypto, atque umbras nusquam flectente Syene. Occasus mea jura timent, Tethynque fugacem Qui ferit Hesperius post omnia flumina Bætis. Me domitus cognovit Arabs, me Marte feroces Heniochi, notique erepto vellere Colchi. Cappadoces mea signa timent: et dedita sacris Incerti Judæa dei, mollisque Sophene. Armenios, Cilicasque feros, Taurosque subegi. Quod socero bellum, præter civile, reliqui? Verba ducis nullo partes clamore sequuntur, Nec matura petunt promissæ classica pugnæ. Sensit et ipse metum Magnus; Placuitque referri Signa, nec in tantæ discrimina mittere pugnæ Jam victum fama non visi Cæsaris agmen. Pulsus ut armentis primo certamine taurus Silvarum secreta petit, vacuosque per agros Exsul in adversis explorat cornua truncis; Nec redit in pastus, nisi cum cervice recepta Excussi placuere tori: mox reddita victor Quoslibet in saltus comitantibus agmina tauris Invito pastore trahit: sic viribus impar Tradidit Hesperiam, profugusque per Apula rura Brundusii tutas conscendit Magnus in arces. Urbs est Dictæis olim possessa colonis, Quos profugos Creta vexere per æquora puppes Cecropiæ, victum mentitis Thesea velis. Hac latus angustum jam se cogentis in arcum Hesperiæ tenuem producit in æquora linguam, Hadriacas flexis claudit quæ cornibus undas. Nec tamen hoc arctis immissum faucibus æquor Portus erat, si non violentos insula Coros Exciperet saxis, lapsasque refunderet undas. Hinc illinc montes scopulosæ rupis aperto Opposuit natura mari, flatusque removit, Ut tremulo starent contentæ fune carinæ. Hinc late patet omne fretum, seu vela ferantur In portus, Corcyra, tuos, seu læva petatur Illyris Ionias vergens Epidamnos in undas Huc fuga nautarum, cum totas Hadria vires Movit, et in nubes abiere Ceraunia, quumque Spumoso Calaber perfunditur æquore Sason. Ergo ubi nulla fides rebus post terga relictis, Nec licet ad duros Martem convertere Iberos, Cum mediæ jaceant immensis tractibus Alpes: Tum subole ex tanta natum, cui firmior ætas, Adfatur: Mundi jubeo tentare recessus. Euphratem Nilumque move, quo nominis usque Nostri fama venit, quas est vulgata per urbes Post me Roma ducem. Sparsos per rura colonos Redde mari Cilicas. Pharios hinc concute reges, Tigranemque meum. Nec Pharnacis arma relinquas, Admoneo, nec tu populos utraque vagantes Armenia, Pontique feras per litora gentes, Rhipæasque manus, et quas tenet æquore denso Pigra palus Scythici patiens Mæotica plaustri. Sed quid plura moror? Totos mea, nate, per ortus Bella feres, totoque urbes agitabis in orbe Perdomitas: omnes redeant in castra triumphi. Et vos, qui Latios signatis nomine fastos, Primus in Epirum Boreas agat: inde per arva Graiorum Macetumque novas adquirite vires, Dum paci dat tempus hiems. Sic fatur, et omnes Jussa gerunt, solvuntque cavas a litore puppes. At numquam patiens pacis longæque quietis Armorum, ne quid fatis mutare liceret, Adsequitur, generique premit vestigia Cæsar. Sufficerent aliis primo tot mœnia cursu Rapta, tot oppressæ depulsis hostibus arces: Ipsa, caput mundi, bellorum maxima merces, Roma, capi facilis. Sed Cæsar, in omnia præceps, Nil actum credens, cum quid superesset agendum, Instat atrox: et adhuc, quamvis possederit omnem Italiam, extremo sedeat quod litore Magnus, Communem tamen esse dolet: nec rursus aperto Vult hostes errare freto, sed molibus undas Obstruit, et latum deiectis rupibus æquor. Cedit in immensum cassus labor: omnia pontus Haurit saxa vorax, montesque immiscet arenis: Ut maris Ægæi medias si celsus in undas Depellatur Eryx, nullæ tamen æquore rupes Emineant; Vel si convulso vertice Gaurus Decidat in fundum penitus stagnantis Averni. Ergo ubi nulla vado tenuit sua pondera moles, Tunc placuit cæsis innectere vincula silvis, Roboraque immensis late religare catenis. Tales fama canit tumidam super æquora Xerxem Construxisse vias, multum cum pontibus ausus, Europamque Asiæ, Sestonque admovit Abydo, Incessitque fretum rapidi super Hellesponti, Non Eurum Zephyrumque timens; Cum vela ratesque In medium deferret Athon. Sic ora profundi Arctantur casu nemorum: tunc aggere multo Surgit opus, longæque tremunt super æquor turres. Pompeius tellure nova compressa profundi Ora videns, curis animum mordacibus angi, Ut reseret pelagus, spargatque per æquora bellum. Sæpe Noto plenæ, tensisque rudentibus actæ Ipsa maris per claustra rates fastigia molis Discussere salo, spatiumque dedere carinis: Tortaque per tenebras validis ballista lacertis, Multifidas jaculata faces. Ut tempora tandem Furtivæ placuere fugæ: ne litora clamor Nauticus exagitet, neu buccina dividat horas, Neu tuba præmonitos perducat ad æquora nautas, Præcepit sociis. Jam cœperat ultima Virgo Phœbum laturas ortu præcedere Chelas, Cum taciti solvere rates. Non anchora voces Movit, dum spissis avellitur uncus arenis: Dum juga curvantur mali, dumque ardua pinus Erigitur, pavidi classis siluere magistri: Strictaque pendentes deducunt carbasa nautæ, Nec quatiunt validos, ne silibet aura, rudentes. Dux etiam votis hoc te, Fortuna, precatur, Quam retinere vetas, liceat sibi perdere saltem Italiam. Vix fata sinunt: nam murmure vasto Impulsum rostris sonuit mare, fluctuat unda, Totque carinarum permixtis æquora sulcis. Ergo hostes portis, quas omnes solverat urbis Cum fato conversa fides, murisque recepti, Præcipiti cursu flexi per cornua portus Ora petunt, pelagusque dolent contingere classes. Heu pudor! Exigua est fugiens victoria Magnus. Angustus puppes mittebat in æquora limes, Arctior Euboica, qua Chalcida verberat, unda. Hic hæsere rates geminæ, classique paratas Excepere manus: tractoque in litora bello Hic primum rubuit civili sanguine Nereus. Cetera classis abit, summis spoliata carinis: Ut, Pagasæa ratis peteret cum Phasidos undas, Cyaneas tellus emisit in æquora cautes; Rapta puppe minor subducta est montibus Argo, Vanaque percussit pontum Symplegas inanem, Et statura redit. Jam Phœbum urgere monebat Non idem Eoi color ætheris, albaque nondum Lux rubet, et flammas propioribus eripit astris: Et jam Pleias hebet, flexi jam plaustra Bootæ In faciem puri redeunt languentia cœli, Majoresque latent stellæ, calidumque refugit Lucifer ipse diem. Pelagus jam, Magne, tenebas, Non ea fata ferens, quæ, cum super æquora toto Prædonem sequerere mari. Lassata triumphis Destituit Fortuna tuis. Cum coniuge pulsus, Et natis, totosque trahens in bella penates, Vadis adhuc ingens, populis comitantibus, exsul. Quæritur indignæ sedes longinqua ruinæ. Non, quia te superi patrio privare sepulchro Maluerint, Phariæ busto damnantur arenæ: Parcitur Hesperiæ; Procul hoc ut in orbe remoto Abscondat Fortuna nefas, Romanaque tellus Immaculata sui servetur sanguine Magni.
Propulit ut classem velis cedentibus Auster Incumbens, mediumque rates movere profundum, Omnis in Ionios spectabat navita fluctus: Solus ab Hesperia non flexit lumina terra Magnus, dum patrios portus, dum litora numquam Ad visus reditura suos, tectumque cacumen Nubibus, et dubios cernit vanescere montes. Inde soporifero cesserunt languida somno Membra ducis. Diri tum plena horroris imago Visa caput mœstum per hiantes Julia terras Tollere, et accenso furialis stare sepulcro. Sedibus Elysiis campoque expulsa piorum Ad Stygias, inquit, tenebras manesque nocentes, Post bellum civile trahor. Vidi ipsa tenentes Eumenidas, quaterent quas vestris lampadas armis. Præparat innumeras puppes Acherontis adusti Portitor: in multas laxantur Tartara pœnas. Vix operi cunctæ dextra properante sorores Sufficiunt: lassant rumpentes stamina Parcas. Coniuge me lætos duxisti, Magne, triumphos: Fortuna est mutata toris: semperque potentes Detrahere in cladem fato damnata maritos, En nupsit tepido pellex Cornelia busto. Hæreat illa tuis per bella, per æquora signis, Dum non securos liceat mihi rumpere somnos, Et nullum vestro vacuum sit tempus amori, Sed teneat Cæsarque dies, et Julia noctes. Me non Lethææ, coniux, oblivia ripæ Immemorem fecere tui, regesque silentum Permisere sequi. Veniam, te bella gerente, In medias acies. Numquam tibi, Magne, per umbras Perque meos manes generum non esse licebit. Abscidis frustra ferro tua pignora. Bellum Te faciet civile meum. Sic fata, refugit Umbra per amplexus trepidi dilapsa mariti. Ille, dei quamvis cladem manesque minentur, Major in arma ruit, certa cum mente malorum. Et, quid, ait, vani terremur imagine visus? Aut nihil est sensus animis a morte relictum, Aut mors ipsa nihil. Titan jam pronus in undas Ibat, et igniferi tantum demerserat orbis, Quantum deesse solet lunæ, seu plena futura est, Seu jam plena fuit: tunc obtulit hospita tellus Puppibus accessus faciles: legere rudentes, Et posito remis petierunt litora malo. Cæsar, ut emissas venti rapuere carinas, Absconditque fretum classes, et litore solus Dux stetit Hesperio, non illum gloria pulsi Lætificat Magni: queritur quod tuta per æquor Terga ferant hostes. Neque enim jam sufficit ulla Præcipiti fortuna viro: nec vincere tanti, Ut bellum differret, erat. Tunc pectore curas Expulit armorum, pacique intentus agebat, Quoque modo vanos populi conciret amores, Gnarus et irarum caussas, et summa favoris Annona momenta trahi. Namque adserit urbes Sola fames, emiturque metus, cum segne potentes Vulgus alunt. Nescit plebes jejuna timere. Curio Sicanias transcendere jussus in urbes, Qua mare tellurem subitis aut obruit undis, Aut scidit, et medias fecit sibi litora terras. Via illic ingens pelagi, semperque laborant Æquora, ne rupti repetant confinia montes. Bellaque Sardoas etiam sparguntur in oras. Utraque frugiferis est insula nobilis arvis, Nec plus Hesperiam longinquis messibus ullæ, Nec Romana magis complerunt horrea terræ. Ubere vix glebæ superat, cessantibus Austris, Cum medium nubes Borea cogente sub axem Effusis magnum Libye tulit imbribus annum. Hæc ubi sunt provisa duci, tunc agmina victor Non armata trahens, sed pacis habentia vultum, Tecta petit patriæ. Pro, si remeasset in Urbem, Gallorum tantum populis Arctoque subacta, Quam seriem rerum longa præmittere pompa, Quas potuit belli facies! Ut vincula Rheno, Oceanoque daret! Celsos ut Gallia currus Nobilis, et flavis sequeretur mixta Britannis! Perdidit o qualem vincendo plura triumphum! Non ilium lætis vadentem cœtibus urbes, Sed tacitæ videre metu. Non constitit usquam Obvia turba duci. Gaudet tamen esse timori Tam magno populis, et se non mallet amari. Jamque et præcipites superaverat Anxuris arces, Et qua Pontinas via dividit uda paludes, Qua sublime nemus, Scythicæ qua regna Dianæ; Quaque iter est Latiis ad summam fascibus Albam: Excelsa de rupe procul jam prospicit Urbem, Arctoi toto non visam tempore belli: Miraturque suæ, sic fatus, mœnia Romæ: Tene, deum sedes, non ullo Marte coacti Deseruere viri! Pro qua pugnabitur urbe? Di melius, quod non Latias Eous in oras Nunc furor incubuit, nec juncto Sarmata velox Pannonio, Dacisque Getes admixtus: habenti Tam pavidum tibi, Roma, ducem Fortuna pepercit, Quod bellum civile fuit. Sic fatur, et urbem Adtonitam terrore subit. Namque ignibus atris Creditur, ut captæ, rapturus mœnia Romæ, Sparsurusque deos. Fuit hæc mensura timoris: Velle putant, quæcumque potest. Non omina festa, Non fictas læto voces simulare tumultu: Vix odisse vacat Phœbea palatia complet Turba Patrum, nullo cogendi jure senatus, E latebris educta suis. Non consule sacræ Fulserunt sedes: non proxima lege potestas Prætor adest: vacuæque loco cessere curules, Omnia Cæsar erat. Privatæ curia vocis Testis adest. Sedere Patres censere parati, Si regnum, si templa sibi, jugulumque senatus, Exsiliumque petat. Melius, quod plura jubere Erubuit, quam Roma pati. Tamen exit in iram, Viribus an possent obsistere jura, per unam Libertas experta virum: pugnaxque Metellus Ut videt ingenti Saturnia templa revelli Mole, rapit gressus, et Cæsaris agmina rumpens, Ante fores nondum reseratæ constitit ædis. (Usque adeo solus ferrum mortemque timere Auri nescit amor. Pereunt discrimine nullo Amissæ leges: sed, pars vilissima rerum, Certamen movistis, opes) prohibensque rapina Victorem, clara testatur voce Tribunus: Non nisi per nostrum vobis percussa patebunt Templa latus, nullasque feres nisi sanguine sacro Sparsas, raptor, opes. Certe violata potestas Invenit ista deos: Crassumque in bella secutæ Sæva tribunitiæ voverunt prœlia diræ. Detege jam ferrum: neque enim tibi turba verenda est, Spectatrix scelerum: deserta stamus in urbe. Non feret e nostro sceleratus præmia miles: Sunt quos prosternas populi, quæ mœnia dones. Pacis ad exhaustæ spolium non cogit egestas: Bellum Cæsar habes. His magnam victor in iram Vocibus accensus: Vanam spem mortis honestæ Concipis: haud, inquit, jugulo se polluet isto Nostra, Metelle, manus. Dignum te Cæsaris ira Nullus honos faciet. Te vindice tuta relicta est Libertas? Non usque adeo permiscuit imis Longus summa dies, ut non, si voce Metelli Servantur leges, malint a Cæsare tolli. Dixerat, et, nondum foribus cedente tribuno, Ærior ira subit: sævos circumspicit enses, Oblitus simulare togam. Tum Cotta Metellum Compulit audaci nimium desistere cœpto. Libertas, inquit, populi, quem regna cœrcent, Libertate perit; Cujus servaveris umbram, Si, quidquid jubeare, velis. Tot rebus iniquis Paruimus victi: venia est hæc sola pudoris, Degenerisque metus, nil jam potuisse negari. Ocius avertat diri mala semina belli. Damna movent populos, si quos sua jura tuentur. Non sibi, sed domino gravis est, quæ servit, egestas. Protinus abducto patuerunt templa Metello. Tunc rupes Tarpeia sonat, magnoque reclusas Testatur stridore fores; Tunc conditus imo Eruitur templo, multis intactus ab annis, Romani census populi, quem Punica bella, Quem dederat Perses, quem victi præda Philippi: Quod tibi, Roma, fuga Pyrrhus trepidante reliquit, Quo te Fabricius regi non vendidit auro, Quidquid parcorum mores servastis avorum, Quod dites Asiæ populi misere tributum, Victorique dedit Minoia Creta Metello, Quod Cato longinqua vexit super æquora Cypro. Tunc orientis opes, captorumque ultima regum Quæ Pompeianis prælata est gaza triumphis Egeritur: tristi spoliantur templa rapina; Pauperiorque fuit tunc primum Cæsare Roma. Interea totum Magni fortuna per orbem Secum casuras in prœlia moverat urbes. Proxima vicino vires dat Græcia bello. Phocaicas Amphissa manus scopulosaque Cirrha, Parnasusque jugo misit desertus utroque. Bœoti coiere duces, quos impiger ambit Fatidica Cephisos aqua, Cadmeaque Dirce, Pisææque manus, populisque per æquora mittens Sicaniis Alpheus aquas. Tunc Mænala liquit Arcas, et Herculeam miles Trachinins Œten. Thesproti, Dryopesque ruunt, quercusque silentes Chaonio veteres liquerunt vertice Selloe. Exhausit totas quamvis delectus Athenæ, Exiguæ Phœbea tenent navalia puppes. Tresque petunt veram credi Salamiua carinæ. Jam dilecta Jovi centenis venit in arma Creta vetus populis, Cnososque agitare pharetras Docta, nec Eois pejor Gortyna sagittis. Tunc qui Dardaniam tenet Oricon, et vagus altis Dispersus silvis Athamas, et nomine prisco Encheliæ, versi testantes funera Cadmi, Colchis et Adriacas spumans Apsyrtis in undas, Et Penei qui rura colunt, quorumque labore Thessalus Æmoniam vomer proscindit Iolcon. Inde lacessitum primo mare, cum rudis Argo Miscuit ignotas temerato litore gentes, Primaque cum ventis pelagique furentibus undis Composuit mortale genus, fatisque per illam Accessit mors una ratem. Tunc linquitur Æmus Thracius, et populum Pholoe mentita biformem. Deseritur Strymon tepido committere Nilo Bistonias consuetus aves, et barbara Cone Sarmaticas ubi perdit aquas, sparsamque profundo Multifidi Peucen unum caput adluit latri: Mysiaque, et gelido tellus perfusa Cayco Idalis, et nimium glebis exilis Arisbe. Quique colunt Pitanen, et quæ tua munera Pallas Lugent damnatæ Phœbo victore Celænæ: Qua celer et ripis descendens Marsya rectis Errantem Mæandron adit, mixtusque refertur: Passaque ab auriferis tellus exire metallis Pactolon: qua culta secat non vilior Hermus. Iliacæ quoque signa manus, perituraque castra Ominibus petiere suis: nec fabula Troiæ Continuit, Phrygiique ferens se Cæsar Juli. Accedunt Syriæ populi; Desertus Orontes, Et felix, (sic fama) Ninos: ventosa Damascos, Gazaque, et arbusto palmarum dives Idume. Et Tyros instabilis, pretiosaque murice Sidon. Has ad bella rates non flexo limite ponti, Certior haud ullis duxit Cynosura carinis. Phœnices primi, famæ si creditur, ausi Mansuram rudibus vocem signasse figuris. Nondum flumineas Memphis contexere biblos Noverat: et saxis tantum volucresque feræque Sculptaque servabant magicas animalia linguas. Deseritur Taurique nemus, Perseaque Tarsos, Coryciumque patens exesis rupibus antrum, Mallos, et extremæ resonant navalibus Ægæ. Itque Cilix justa, jam non pirata, carina. Movit et Eoos bellorum fama recessus, Qua colitur Ganges, toto qui solus in orbe Ostia nascenti contraria solvere Phœbo Audet, et adversum fluctus impellit in Eurum: Hic, ubi Pellæus, post Tethyos æquora, ductor Constitit, et magno vinci se fassus ab orbe est. Quaque ferens rapidum diviso gurgite fontem Vastis Indus aquis mixtum non sentit Hydaspen. Quique bibunt tenera dulces ab arundine succos, Et qui tingentes croceo medicamine crinem Fluxa coloratis adstringunt carbasa gemmis. Quique suas struxere pyras, vivique calentes Conscendere rogos. Pro, quanta est gloria genti, Iniecisse manum fatis, vitaque repletos, Quod superest, donasse deis! Venere feroces Cappadoces; Duri populus nunc cultor Amani, Armeniusque tenens volventem saxa Niphaten: Æthera tangentes silvas liquere Coatræ. Ignotum vobis, Arabes, venistis in orbem, Umbras mirati nemorum non ire sinistras. Tunc furor extremos movit Romanus Oretas, Carmanosque duces, quorum deflexus in Austrum Æther, non totam mergi tamen adspicit Arcton; Lucet et exigua velox ibi nocte Bootes. Æthiopumque solum, quod non premeretur ab ulla Signiferi regione poli, nisi, poplite lapso, Ultima curvati procederet ungula Tauri. Quaque caput rapido tollit cum Tigride magnus Euphrates, quos non diversis fontibus edit Persis, et incertum, tellus si misceat amnes, Quod potius sit nomen aquis. Sed sparsus in agros Fertilis Euphrates Phariæ vice fungitur undæ: At Tigrim subito tellus absorbet hiatu, Occultosque tegit cursus, rursusque renatum Fonte novo flumen pelagi non abnegat undis. Inter Cæsareas acies diversaque signa Pugnaces dubium Parthi tenuere favorem, Contenti fecisse duos. Tinxere sagittas Errantes Scythiæ populi, quos gurgite Bactros Includit gelido, vastisque Hyrcania silvis. Hinc Lacedæmonii, moto gens aspera freno, Heniochi, sævisque affinis Sarmata Moschis. Colchorum qua rura secat ditissima Phasis: Qua Crœso fatalis Halys, qua vertice lapsus Rhipæo Tanais diversi nomina mundi Imposuit ripis, Asiæque et terminus idem Europæ, mediæ dirimens confinia terræ, Nunc huc, nunc illuc, qua flectitur, ampliat orbem. Quaque fretum torrens Mæotidos egerit undas, Pontus et Herculeis aufertur gloria metis, Oceanumque negat solas admittere Gades. Hinc Essedoniæ gentes, auroque ligatas Substringens, Arimaspe, comas: hinc fortis Arius, Longaque Sarmatici solvens jejunia belli Massagetes quo fugit equo; Volucresque Geloni. Non, cum Memnoniis deducens agmina regnis Cyrus, et effusis numerato milite telis Descendit Perses, fraternique ultor amoris Æquora cum tantis percussit classibus, unum Tot reges habuere ducem. Colere nec umquam Tam variæ cultu gentes, tam dissona vulgi Ora. Tot immensæ comites missura ruinæ Excivit populos, et dignas funere Magni Exsequias Fortuna dedit. Non corniger Hammon Mittere Marmaridas cessavit in arma catervas: Quidquid ab occiduis Libye patet arida Mauris, Usque Parætonias Eoa ad litora Syrtes. Acciperet felix ne non semel omnia Cæsar, Vincendum pariter Pharsalia præstitit orbem. Ille ubi deseruit trepidantis mœnia Romæ, Agmine nubiferam rapto superevolat Alpem: Cumque ali famæ populi terrore paverent, Phocais in dubiis ausa est servare juventus Non Graia levitate fidem, signataque jura, Et caussas, non fata, sequi. Tamen ante furorem Indomitum duramque viri deflectere mentem Pacifico sermone parant, hostemque propincum Orant Cecropiæ prælata fronde Minervæ: Semper in externis populo communia vestro Massiliam bellis testatur fata tulisse, Comprensa est Latiis quæcunque annalibus ætas. Et nunc, ignoto si quos petis orbe triumphos, Accipe devotas externa in prœlia dextras. At si funestas acies, si dira paratis Prœlia discordes, lacrimas civilibus armis Secretumque damus. Tractentur vulnera nulla Sacra manu. Si cœlicolis furor arma dedisset, Aut si terrigenæ tentarent astra Gigantes, Non tamen auderet pietas humana vel armis Vel votis prodesse Jovi; Sortisque deorum Ignarum mortale genus, per fulmina tantum Sciret adhuc cœlo solum regnare Tonantem. Adde quod innumeræ concurrunt undique gentes, Nec sic horret iners scelerum contagia mundus, Ut gladiis egeant civilia bella coactis. Sit mens ista quidem cunctis, ut vestra recusent Fata, nec hæc alius committat prœlia miles. Cui non conspecto languebit dextra parente ? Telaque diversi prohibebunt spargere fratres. Finis adest rerum, si non committitis illis Arma, quibus fas est. Nobis hæc summa precandi: Terribiles aquilas infestaque signa relinquas Urbe procul, nostrisque velis te credere muris, Excludique sinas, admisso Cæsare, bellum. Sit locus exceptus sceleri, Magnoque tibique Tutus, ut, invictæ fatum si consulat urbi, Fœdera si placeant, sit, quo veniatis inermes. Vel, cum tanta vocent discrimina Martis Iberi, Quid rapidum deflectis iter? Non pondera rerum, Non momenta sumus, numquam felicibus armis Usa manus, patriæ primis a sedibus exsul, Et post translatas exustæ Phocidos arces Mœnibus exiguis alieno in litore tuti, Illustrat quos sola fides. Si claudere muros Obsidione paras, et vi perfringere portas: Excepisse faces tectis et tela parati, Undarum raptos aversis fontibus haustus Quærere, et effossam sitientes lambere terram: Et, desit si larga Ceres, tunc horrida cerni, Fœdaque contingi maculato carpere morsu. Nec pavet hic populus pro libertate subire, Obsessum Poeno gessit quod Marte Saguntum. Pectoribus rapti matrum, frustraque trahentes Ubera sicca fame medios mittentur in ignes; Uxor et a caro poscet sibi fata marito. Vulnera miscebunt fratres, bellumque coacti Hoc potius civile gerent. Sic Graia juventus Finierat: quum, turbato jam prodita vultu, Ira ducis tandem testata est voce dolorem. Vana movet Graios nostri fiducia cursus. Quamvis Hesperium mundi properemus ad axem, Massiliam delere vacat. Gaudete cohortes: Obvia præbentur fatorum munere bella. Ventus ut amittit vires, nisi robore densæ Occurrant silvæ, spatio diffsus inani: Utque perit magnus nullis obstantibus ignis, Sic hostes mihi desse nocet: damnumque putamus Armorum, nisi, qui vinci potuere, rebellent. Sed si solus eam, dimissis degener armis, Tunc mihi tecta patent. Jam non exscudere tantum, Inclusisse volunt. At enim contagia belli Dira fugant. Dabitis pœnas pro pace petita: Et nihil esse meo discetis tutius ævo, Quam duce me bellum. Sic postquam fatus, ad urbem Haud trepidam convertit iter: tunc mœnia clausa Conspicit: et densa juvenum vallata corona. Haud procul a muris tumulas surgentis in altum Telluris parvum diffuso vertice campum Explicat: hæc patiens longo munimine cingi Visa duci rapes, tutisque aptissima castris. Proxima pars urbis celsam consurgit in arcem, Par tumulo, mediisque sedent convallibus arva. Tunc res immenso placuit statura labore, Aggere diversos vasto committere colles. Sed prius ut totam, qua terra cingitur, urbem Clauderet, a summis perduxit ad æquora castris Longum Cæsar opus, fontesque et pabula campi Amplexus fossa, densas tollentia pinnas Cespitibus, crudaque exstruxit brachia terra. Jam satis hoc Graiæ memorandum contigit urbi, Æternumque decus, quod non impulsa, nec ipso Strata metu, tenuit flagrantis in omnia belli Præcipitem cursum: raptisque a Cæsare cunctis, Vincitur una mora. Quantum est, quod fata tenentur! Quodque virum toti properans imponere mundo Hos perdit Fortuna dies! Tunc omnia late Procumbunt nemora, et spoliantur robore silvæ, Ut, cum terra levis mediam virgultaque molem Suspendant, structa laterum compage ligatam Arctet humum, pressus ne cedat turribus agger. Lucus erat longo numquam violatus ab evo, Obscurum cingens connexis æra ramis, Et gelidas alte submotis solibus umbras. Hunc non ruricolæ Panes, nemorumque potentes Silvani Nymphæque tenent, sed barbara ritu Sacra deum, structæ diris altaribus aræ; Omnisque humanis lustrata cruoribus arbos. Si qua fidem meruit superos mirata vetustas, Illis et volucres metuunt insistere ramis, Et lustris recubare feræ: nec ventus in illas Incubuit silvas, excussaque nubibus atris Fulgura: non ullis frondem præbentibus auris Arboribus suus horror inest. Tum plurima nigris Fontibus unda cadit, simulacraque mœsta deorum Arte carent, cæsisque extant informia truncis. Ipse situs putrique facit jam robore pallor Attonitos: non vulgatis sacrata figuris Numina sic metuunt: tantum terroribus addit, Quos timeant non nosse deos. Jam fama ferebat Sæpe cavas motu terræ mugire cavernas, Et procumbentes iterum consurgere taxos, Et non ardentis fulgere incendia silvæ, Roboraque amplexos circumfluxisse dracones. Non illum cultu populi propiore frequentant, Sed cessere deis. Medio cum Phœbus in axe est, Aut cœlum nox atra tenet, pavet ipse sacerdos Acessus, dominumque timet deprendere luci. Hanc jubet immisso silvam procumbere ferro: Nam vicina operi belloque intacta priore Inter nudatos stabat densissima montes. Sed fortes tremuere manus, motique verenda Maiestate loci, si robora sacra ferirent, In sua credebant redituras membra secures. Implicitas magno Cæsar torpore cohortes Ut vidit, primus raptam librare bipennem Ausus, et æriam ferro proscindere quercum, Effatur, merso violata in robora ferro: Jam ne quis vestrum dubitet subvertere silvam, Credite me fecisse nefas. Tunc paruit omnis Imperiis non sublato secura pavore Turba, sed expensa superorum et Cæsaris ira. Procumbunt orni, nodosa impellitur ilex, Silvaque Dodones, et fluctibus aptior alnus, Et non plebeios luctus testata cupressus, Tum primum posuere comas, et fronde carentes Admisere diem: propulsaque robore denso Sustinuit se silva cadens. Gemuere videntes Gallorum populi: muris sed clausa juventus Exsultat. Quis enim læsos impune putaret Esse deos? Servat multos fortuna nocentes: Et tantum miseris irasci numina possunt. Utque satis cæsi nemoris, quæsita per agros Plaustra ferunt: curvoque soli cessantis aratro Agricolæ raptis annum flevere juvencis. Dux tamen, impatiens hæsuri ad mœnia Martis, Versus ad Hispanas acies extremaque mundi, Jussit bella geri. Stellatis axibus agger Erigitur, geminasque æquantes mœnia turres Accipit: hæ nullo fixerunt robore terram, Sed per iter longum caussa repsere latenti. Cum tantum nutaret onus, telluris inanes Concussisse sinus quærentem erumpere ventum Credidit, et muros mirata est stare juventus. Illinc tela cadunt excelsas urbis in arces. Sed major Graio Romana in corpora ferro Vis inerat. Neque enim solis excussa lacertis Lancea, sed tenso ballistæ turbine rapta, Haud unum contenta latus transire, quiescit: Sed pandens perque arma viam, perque ossa, relicta Morte, fugit: superest telo post vulnera cursus. At saxum quoties ingenti verberis actu Excutitur, qualis rupes, quam vertice montis Abscidit impulsu ventorum adiuta vetustas, Frangit cuncta ruens: nec tantum corpora pressa Exanimat: totos cum sanguine dissipat artus. Ut tamen hostiles densa testudine muros Tecta subit virtus, armisque innexa priores Arma ferunt, galeamque extentus protegit umbo, Quæ prius ex longo nocuerunt missa recessu, Jam post terga cadunt: nec Graiis flectere jactum, Aut facilis labor est longinqua ad tela parati Tormenti mutare modum: sed pondere solo Contenti, nudis evolvunt saxa lacertis. Dum fuit armorum series, ut grandine tecta Innocua percussa sonant, sic omnia tela Respuit: at postquam virtus incensa virorum Perpetuam rupit defesso milite cratem, Singula continuis cesserunt ictibus arma. Tunc adoperta levi procedit vinea terra, Sub cujus pluteis et tecta fronte latentes Moliri nunc ima parant, et vertere ferro Mœnia: nunc aries suspenso fortior ictu Incussus densi compagem solvere muri Tentat, et impositis unum subducere saxis. Sed super et flammis, et magnæ fragmine molis, Et sudibus crebris, et adusti roboris ictu Percussæ cedunt crates, frustraque labore Exhausto fessus repetit tentoria miles. Summa fuit Grais, starent ut mœnia, voti. Ultro acies inferre parant: armisque coruscas Nocturni texere faces: audaxque juventus Erupit: non hasta viris, non letifer arcus, Telum flamma fuit, rapiensque incendia ventus Per Romana tulit celeri munimina cursu. Nec, quamvis viridi lactetur robore, lentas Ignis agit vires: teda sed raptus ab omni Consequitur nigri spatiosa volumina fumi: Nec solum silvas, sed saxa jugentia solvit, Et crudæ putri fluxerunt pulvere cautes. Procubuit, majorque jacens adparuit agger. Spes victis telluris abit, placuitque profundo Fortunam tentare mari Non robore picto Ornatas decuit fulgens tutela carinas, Sed rudis, et qualis procumbit montibus arbor, Conseritur stabilis navalibus area bellis. Et jam turrigeram Bruti comitata carinam Venerat in fluctus Rhodani cum gurgite classis, Stoechados arva tenens. Nec non et Graia juventua, Omne suum fatis voluit committere robur, Grandævosque senes mixtis armavit ephebis. Accepit non sola viros, quæ stabat in undis Classis; Et emeritas repetunt navalibus alnos. Ut matutinos spargens super æquora Phœbus Fregit aquis radios, et liber nubibus æther, Et posito Borea, pacemque tenentibus Austris, Servatum bello jacuit mare, movit ab omni Quisque suam statione ratem, paribusque lacertis Cæsaris hinc puppes, hinc Graio remige classis Tollitur: impulsæ tonsis tremuere carinæ, Crebraque sublimes convellunt verbera puppes. Cornua Romanæ classis validæque triremes, Quasque quater surgens exstructi remigis ordo Commovet, et plures quæ mergunt æquore pinus, Multiplices cinxere rates. Hoc robur aperto Oppositum pelago. Lunata fronte recedunt Ordine contentæ gemino crevisse Liburnæ. Celsior at cunctis Bruti prætoria puppis Verberibus senis agitur, molemque profundo. Invehit, et summis longe petit æquora remis. Ut tantum medii fuerat maris, utraque classis Quod semel excussis posset transcurrere tonsis, Innumeræ vasto miscentur in æthere voces: Remorumque sonus premitur clamore: nec ullæ Audiri potuere tubæ. Tunc cærula verrunt, Atque in transtra cadunt, et remis pectora pulsant. Ut primum rostris crepuerunt obvia rostra, In puppim rediere rates, emissaque tela Æra texerunt vacuumque cadentia pontum. Et jam diductis extendunt cornua proris, Diversæque rates laxata classe receptæ. Ut, quoties æstus Zephyris Eurisque repugnat, Huc abeunt fluctus, illuc mare: sic, ubi puppes Sulcato varios duxerunt gurgite tractus, Quod tulit illa ratis remis, hæc repulit æquor. Sed Graiis habiles pugnamque lacessere pinus Et tentare fugam, nec longo frangere gyro Cursum, nec tarde flectenti cedere clavo. At Romana ratis stabilem præbere carinam Certior, et terræ similem bellantibus usum. Tunc in signifera residenti puppe magistro Brutus ait: Paterisne acies errare profundo, Artibus et certas pelagi? Jam consere bellum: Phocaicis medias rostris oppone carinas. Paruit, obliquas et præbuit hostibus alnos. Tunc, quæcumque ratis tentavit robora Bruti, Ictu victa suo percussæ capta cohæsit. Ast alias manicæque ligant, teretesque catenæ, Seque tenent remis: tecto stetit æquore bellum. Jam non excussis torquentur tela lacertis, Nec longinqua cadunt jaculato vulnera ferro: Miscenturque manus. Navali plurima bello Ensis agit. Stat quisque suæ de robore puppis Pronus in adversos ictus: nullique perempti In ratibus cecidere suis. Cruor altus in undis Spumat, et obducti concreto sanguine fluctus. Et quas immissi traxerunt vincula ferri, Has prohibent jungi conserta cadavera puppes. Semianimes alii vastum subiere profundum, Hauseruntque suo permixtum sanguine pontum. Hi, luctantem animam lenta cum morte trahentes, Fractarum subita ratium periere ruina. Irrita tela suas peragunt in gurgite cædes: Et quodcumque cadit frustrato pondere ferrum, Exceptum mediis invenit vulnus in undis. Phocaicis Romana ratis vallata carinis, Robore diducto dextrum lævumque tuetur Æquo Marte latus: cujus dum pugnat ab alta Puppe Tagus, Graiumque audax aplustre retentat, Terga simul pariter missis et pectora telis Transigitur: medio concurrit pectore ferrum, Et stetit incertus, flueret quo vulnere, sanguis, Donec utrasque simul largus cruor expulit hastas, Divisitque animam, sparsitque in vulnera letum. Dirigit huc puppim miseri quoque dextra Telonis, Qua nullam melius, pelago turbante, carinæ Audivere manum: nec lux est notior ulli Crastina, seu Phœbum videat, seu cornua lunæ, Semper venturis componere carbasa ventis. Hic Latiæ rostro compagem ruperat alni: Pila sed in medium venere trementia pectus, Avertitque ratem morientis dextra magistri. Dum cupit in seciam Gyareus erepere puppim, Excipit immissum suspensa per ilia ferrum, Adfixusque rati, telo retinente, pependit. Stant gemini fratres, fecundæ gloria matris, Quos eadem variis genuerunt viscera fatis. Discrevit mors sæva viros: unumque relictum Agnorunt miseri, sublato errore, parentes, Æternis caussam lacrimis. Tenet ille dolorem Semper, et amissum fratrem lugentibus obfert. Quorum alter, mixtis obliquo pectine remis, Ausus Romanæ Graia de puppe carinæ Iniectare manum: sed eam gravis insuper ictus Amputat: ilia tamen nisu, quo prenderat, hæsit, Deriguitque tenens strictis immortua nervis. Crevit in adversis virtus: plus nobilis iræ Truncus habet, fortique instaurat prœlia læva, Rapturusque suam procumbit in æquora dextram. Hæc quoque cum toto manus est abscisa lacerto. Jam clypeo telisque carens, non conditur ima Puppe, sed expositus, fraternaque pectore nudo Arma tegens, crebra confixus cuspide perstat: Telaque multorum leto casura suorum Emerita jam morte tenet. Tum vulnere multo Effugientem animam lassos collegit in artus, Membraque contendit toto, quicumque manebat, Sanguine, et hostilem, defectis robore membris, Insiluit, solo nociturus pondere, puppim. Strage virum cumulata ratis, multoque cruore Plena, per oblicum crebros latus accipit ictus. At postquam ruptis pelagus compagibus hausit, Ad summos repleta foros, descendit in undas, Vicinum involvens contorto vertice pontum. Æquora discedunt mersa diducta carina, Inque locum puppis cecidit mare. - Multaque ponto Præbuit illa dies varii miracula fati. Ferrea dum puppi rapidos manus inserit uncos, Adfixit Lycidam. Mersus foret ille profundo; Sed prohibent socii, suspensaque crura retentant. Scinditur avulsus: nec, sicut vulnere, sanguis Emicuit lentus: ruptis cadit undique venis: Discursusque animæ diversa in membra meantis Interceptus aquis. Nullius vita perempti Est tanta dimissa via: pars ultima trunci Tradidit in letum vacuos vitalibus artis; At tumidus qua pulmo jacet, qua viscera fervent, Hæserunt ibi fata diu: luctataque multum Hac cum parte viri vix omnia membra tulerunt. Dum nimium pugnax unius turba carinæ Incumbit prono lateri, vacuamque relinquit, Qua caret hoste, ratem: congesto pondere puppis Versa, cava texit pelagus nautasque carina; Brachia nec licuit vasto jactare profundo, Sed clauso periere mari. - tunc unica diri Conspecta est leti facies, cum forte natantem Diversæ rostris juvenem fixere carinæ. Discessit medium tam vastos pectus ad ictus: Nec prohibere valent obtritis ossibus artus, Quo minus æra sonent. Eliso ventre, per ora Ejectat saniem permixtus viscere sanguis. Postquam inhibent remis puppes, ac rostra recedunt, Deiectum in pelagus perfosso pectore corpus Vulneribus transmisit aquas. - Pars maxima turbæ Naufraga, jactatis morti obluctata lacertis, Puppis ad auxilium sociæ concurrit: at illi Robora cum vetitis prensarent altius ulnis, Nutaretque ratis populo peritura recepto, Impia turba super medios ferit ense lacertos: Brachia linquentes Graia pendentia puppi, A manibus cecidere suis: non amplius undæ Sustinuere graves in summo gurgite truncos. Jamque omni fusis nudato milite telis, Invenit arma furor: remum contorsit in hostem Alter: at hi tortum validis aplustre lacertis Avulsasque rotant, excusso remige, sedes. In pugnam fregere rates. Sidentia pessum Corpora cæsa tenent, spoliantque cadavera ferro. Multi, inopes teli, jaculum letale revulsum Visceribus traxere suis, et vulnera læva Oppressere manu, validos dum præbeat ictus Sanguis et hostilem cum torserit exeat hastam. Nulla tamen plures hoc edidit æquore clades, Quam pelago diversa lues. Nam pinguibus ignis Adfixus tedis, et tecto sulfure vivax Spargitur: at faciles præbere alimenta carinæ Nunc pice, nunc liquida rapuere incendia cera. Nec flammas superant undæ: sparsisque per æquor Jam ratibus, fragmenta ferus sibi vindicat ignis. Hic recipit fluctus, extinguat ut æquore flammas: Hi, ne mergantur, tabulis ardentibus hærent. Mille modos inter leti, mors una timori est, Qua cœpere mori. Nec cessat naufraga virtus. Tela legunt deiecta mari, ratibusque ministrant: Incertasque manus ictu languente per undas Exercent. Nunc, rara datur si copia ferri, Utuntur pelago. Sævus complectitur hostem Hostis, et implicitis gaudent subsidere membris, Mergentesque mori. - Pugna fuit unus in illa Eximius Phoceus animiam servare sub undis, Scrutarique fretum si quid mersisset arenis, Et nimis adfixos unci convellere morsus, Adductum quoties non senserat ancora funem. Hic ubi compressum penitus deduxerat hostem, Victor et incolumis summas remeabat ad undas; Sed, se per vacuos credit dum surgere fluctus, Puppibus occurrit, tandemque sub æquore mansit. Hi super hostiles iecerunt brachia remos, Et ratium tenuere fugam. Non perdere letum Maxima cura fuit; Multus sua vulnera puppi Adfixit moriens, et rostris abstulit ictus. Stantem sublimi Tyrrhenum culmine proræ Lygdamus excussa, Balearis tortor habenæ, Glande petens, solido fregit cava tempora plumbo. Sedibus expulsi, postquam cruor omnia rupit Vincula, procumbunt oculi: stat lumine rapto Adtonitus, mortisque illas putat esse tenebras. At postquam membris sensit constare vigorem, Vos, ait, o socii, sicut tormenta soletis, Me quoque mittendis rectum componite telis. Egere quod superest animæ, Tyrrhene, per omnes Bellorum casus. Ingentem militis usum Hoc habet ex magna defunctum parte cadaver: Viventis feriere loco. Sic fatus in hostem Cæca tela manu, sed non tamen irrita, mittit. Excipit hæc juvenis generosi sanguinis Argus, Qua jam non medius descendit in ilia venter, Adiuvitque suo procumbens pondere ferrum. Stabat diversa victæ jam parte carinæ Infelix Argi genitor: non ille juventæ Tempore Phocaicis ulli cessurus in armis: Victum ævo robur cecidit, fessusque senecta Exemplum, non miles erat. Qui, funere viso, Sæpe cadens longæ senior per transtra carinæ Pervenit ad puppim, spirantesque invenit artus. Non lacrimæ cecidere genis, non pectora tundit, Distentis toto riguit sed corpore palmis. Nox subit, atque oculos vastæ obduxere tenebræ, Et miserum cernens agnoscere desinit Argum. Ille caput labens et jam languentia colla, Viso patre, levat: vox fauces nulla solutas Prosequitur: tacito tantum petit oscula vultu, Invitatque patris claudenda ad lumina dextram. Ut torpore senex caruit, viresque cruentus Cœpit habere dolor, Non perdam tempora, dixit, A sævis permissa deis, jugulumque senilem Confodiam. Veniam misero concede parenti, Arge, quod amplexus, extrema quod oscula fugi. Nondum destituit calidus tua vulnera sanguis, Semianimisque jaces, et adhuc potes esse superstes. Sic fatus, quamvis capulum per viscera missi Polluerat gladii, tamen alta sub æquora tendit Præcipiti saltu. Letum præcedere nati Festinantem animam morti non credidit uni. Inclinant jam fata ducum, nec jam amplius anceps Belli casus erat: Graiæ pars maxima classis Mergitur: ast aliæ mutato remige puppes Victores vexere suos: navalia paucæ Præcipiti tenuere fuga. Quis in urbe parentum Fletus erat! Quanti matrum per litora planctus! Conjunx sæpe sui, confusis vultibus unda, Credidit ora viri, Romanum amplexa cadaver: Accensisque rogis miseri de corpore trunco Certavere patres. - At Brutus, in æquore victor, Primus Cæsareis pelagi decus addidit armis.
At procul extremis terrarum Cæsar in oris Martem sævus agit, non multa cæde nocentem, Maxima sed fati ducibus momenta daturum. Jure pari rector castris Afranius illis Ac Petreius erat: concordia duxit in æquas Imperium commune vices, tutelaque valli Pervigil alterno paret custodia signo. His præter Latias acies erat impiger Astur, Vettonesque leves, profugique a gente vetusta Gallorum Celtæ, miscentes nomen Iberis. Colle tumet modico, lenique excrevit in altum Pingue solum tumulo: super hunc fundata vetusta Surgit Ilerda manu: placidis prælabitur undis Hesperios inter Sicoris non ultimus amnes; Saxeus ingenti quem pons amplectitur arcu, Hibernas passurus aquas. At proxima rupes Signa tenet Magni: nec Cæsar colle minore Castra levat: medius dirimit tentoria gurges. Explicat hinc tellus campos effusa patentes, Vix oculo prendente modum, camposque cœrces, Cinga rapax, vetitus fluctus et litora cursu Oceani pepulisse tuo: nam gurgite mixto, Qui præstat terris, aufert tibi nomen Iberus. Prima dies belli cessavit Marte cruento, Spectandasque ducum vires numerosaque signa Exposuit. Piguit sceleris; Pudor arma furentum Continuit; Patriæque et ruptis legibus unum Donavere diem. Prono tunc Cæsar Olympo In noctem subita circumdedit agmina fossa, Dum primæ perstant acies, hostemque fefellit, Et prope consertis obduxit castra maniplis. Luce nova collem subito conscendere cursu, Qui medius tutam castris dirimebat Ilerdam, Imperat. Huc hostem pariter terrorque pudorque Impulit; Et rapto tumulum prior agmine cepit. His virtus ferrumque locum promittit: at illis Ipse locus. Miles rupes oneratus in altas Nititur: adversoque acies in monte supina Hæret, et in tergum casura, umbone sequentis Erigitur. Nulli telum vibrare vacabat, Dum labat et fixo firmat vestigia pilo, Dum scopulos stirpesque tenent, atque, hoste relicto, Cædunt ense viam. Vidit lapsura ruina Agmina dux, equitemque jubet succedere bello, Munitumque latus lævo præducere gyro. Sic pedes ex facili, nulloque urgente, receptus, Irritus et victor, subducto Marte, pependit. Hactenus armorum discrimina: cetera bello Fata dedit variis incertus motibus ær. Pigro bruma gelu, siccis Aquilonibus hærens, Æthere constricto pluvias in nube tenebat. Urebant montana nives, camposque jacentes Non duraturæ conspecto sole pruinæ: Atque omnis propior mergenti sidera cœlo Aruerat tellus hiberno dura sereno. Sed postquam vernus calidum Titana recepit Sidera respiciens delapsæ portitor Helles, Atque iterum, æquatis ad justæ pondera Libræ Temporibus, vicere dies: tunc, sole relicto, Cynthia quo primum cornu dubitanda refulsit, Exclusit Boream, flammasque accepit ab Euro. Ille suo nubes quascumque invenit in axe, Torsit in occiduum Nabatæis flatibus orbem: Et quas sentit Arabs, et quas Gangetica tellus Exhalat nebulas, quidquid concrescere primus Sol patitur, quidquid cœli fuscator Eoi Intulerat Corus, quidquid defenderat Indos, Incendere diem nubes, oriente remotæ; Nec medio potuere graves incumbere mundo, Sed nimbos rapuere fuga. Vacat imbribus Arctos Et Notus; In solam Calpen fluit humidus ær. Hic, ubi jam Zephyri fines et summus Olympi Cardo tenet Tethyn, vetitæ transcurrere, densos Involvere globos; Congestumque æris atri Vix recipit spatium, quod separat æthere terram. Jamque polo pressæ largos densentur in imbres, Spissatæque fluunt: nec servant fulmina flammas, Quamvis crebra micent: moriuntur fulgura nimbis Hinc imperfecto complectitur æra gyro Arcus, vix ulla variatus luce colorem, Oceanumque bibit, raptosque ad nubila fluctus Pertulit, et cœlo diffusum reddidit æquor. Jamque Pyrenææ, quas numquam solvere Titan Evaluit, fluxere nives, fractoque madescunt Saxa gelu. Tunc, quæ solitis e fontibus exit, Non habet unda vias: tam largas alveus omnis A ripis accepit aquas. Jam naufraga campo Cæsaris arma natant, impulsaque gurgite multo Castra labant: alto restagnant flumina vallo. Non pecorum raptus faciles, non pabula mersi Ulla ferunt sulci: tectarum errore viarum Fallitur occultis sparsus populator in agris. Jamque, comes semper magnorum prima malorum. Sæva fames aderat: nulloque obsesses ab hoste Miles eget; Toto censu non prodigus emit Exiguam Cererem. Pro lucri pallida tabes! Non deest prolato jejunus venditor auro. Jam tumuli collesque latent: jam flumina cuncta Condidit una palus, vastaque voragine mersit: Absorpsit penitus rupes, ac tecta ferarum Detulit, atque ipsas hausit, subitisque frementes Vorticibus contorsit aquas et repulit æstus Fortior Oceani. Nec Phœbum surgere sentit Nox subiecta polo; Rerum discrimina miscet Deformis cœli facies junctæque tenebræ. Sic mundi pars ima jacet, quam zona nivalis Perpetuæque premunt hiemes; Non sidera cœlo Ulla videt, sterili non quidquam frigore gignit, Sed glacie medios signorum temperat ignes. Sic, o summe parens mundi, sic sorte secunda Æquorei rector facias, Neptune, tridentis: Et tu perpetuis impendas æra nimbis; Tu remeare vetes quoscumque emiseris æstus. Non habeant amnes declivem ad litora cursum, Sed pelagi referantur aquis: concussaque tellus Laxet iter fluviis. Hos campos Rhenus inundet,. Hos Rhodanus: vastos obliquent flumina fontes. Rhipæas huc solve nives, huc stagna lacusque Et pigras, ubicumque jacent, effunde paludes: Et miseras bellis civilibus eripe terras. Sed parvo Fortuna viri contenta pavore, Plena redit, solitoque magis favere secundi Et veniam meruere dei. Jam rarior ær, Et par Phœbus aquis, densas in vellera nubes Sparserat, et noctes ventura luce rubebant: Servatoque loco rerum, discessit ab astris Humor, et ima petit, quidquid pendebat aquarum. Tollere silva comas, stagnis emergere colles Incipiunt, visoque die durescere valles. Utque habuit ripas Sicoris, camposque reliquit, Primum cana salix madefacto vimine parvam Texitur in puppim, cæsoque inducta juvenco Vectoris patiens tumidum superenatat amnem. Sic Venetus stagnante Pado, fusoque Britannus Navigat Oceano: sic, cum tenet omnis Nilus, Conseritur bibula Memphitis cymba papyro. His ratibus transiecta manus festinat utrinque Succisum curvare nemus; Fluviique ferocis Incrementa timens, non primis robora ripis Imposuit: medios pontem distendit in agros. Ac ne quid Sicoris repetitis audeat undis, Spargitur in sulcos, et scisso gurgite rivis Dat pœnas majoris aquæ. Postquam omnia fatis Cæsaris ire videt, celsam Petreius Ilerdam Deserit, et noti diffisus viribus orbis, Indomitos quærit populos et semper in arma Mortis amore feros, et tendit in ultima mundi. Nudatos Cæsar colles desertaque castra Conspiciens, capere arma jubet, nec quærere pontem Nec vada, sed duris fluvium superare lacertis. Paretur, rapuitque ruens in prœlia miles, Quod fugiens timuisset, iter. Mox uda receptis Membra fovent armis, gelidosque a gurgite cursu Restituunt artus, donec decresceret umbra, In medium surgente die. Jamque agmina summa Carpit eques, dubiique fugæ pugnæque tenentur. Adtollunt campo geminæ juga saxea rupes, Valle cava media. Tellus hinc ardua celsos Continuat colles: tutæ quos inter opaco Anfractu latuere viæ. Quibus hoste potito Faucibus, emitti terrarum in devia Martem Inque feras gentes, Cæsar videt. Ite sine ullo Ordine, ait, raptumque fuga convertite bellum, Et faciem pugnæ vultusque inferte minaces: Nec liceat pavidis ignava occumbere morte: Excipiant recto fugientes pectore ferrum. Dixit, et ad montes tendentem prævenit hostem. Illic exiguo paullum distantia vallo Castra locant. Postquam spatio languentia nullo Mutua conspicuos habuerunt lumina vultus, Et fratres natosque suos videre patresque, Deprensum est civile nefas! Tenuere parumper Ora metu: tantum nutu motoque salutant Ense suos. Mox ut stimulis majoribus ardens Rupit amor leges, audet transcendere vallum Miles, in amplexus effusas tendere palmas. Hospitis ille ciet nomen; Vocat ille propinquum: Admonet hunc studiis consors puerilibus ætas: Nec Romanus erat, qui non agnoverat hostem. Arma rigant lacrimis, singultibus oscula rumpunt: Et, quamvis nullo maculatus sanguine, miles, Quæ potuit, fecisse timet. Quid pectora pulses? Quid, vesane, gemis? Fletus quid fundis inanes, Nec te sponte tua sceleri parere fateris? Usque adeone times, quem tu facis ipse timendum? Classica dent bellum; Sævos tu neglige cantus: Signa ferant; Cessa: jamjam civilis Erinnys Concidet, et Cæsar generum privatus amabit. Nunc ades, æterno complectens omnia nexu, O rerum mixtique salus, Concordia, mundi, Et sacer orbis amor: magnum nunc sæcula nostra Venturi discrimen habent. Periere latebræ Tot scelerum: populo venia est erepta nocenti: Agnovere suos. Pro numine fata sinistro, Exigua requie tantas augentia clades! Pax erat, et miles, castris permixtus utrisque, Errabat: duro concordes cespite mensas Institnunt, et permixto libamina Baccho Gramineis fluxere focis: junctoque cubili Extrahit insomnes bellorum fabula noctes: Quo primum steterint campo, qua lancea dextra Exierit. Dum, quæ gesserunt fortia, jactant, Et dum multa negant, quod solum fata petebant, Est miseris renovata fides, atque omne futurum Crevit amore nefas. Nam postquam fœdera pacis Cognita Petreio, seque et sua tradita venum Castra videt, famulas scelerata ad prœlia dextras Excitat, atque hostes turba stipatus inermes Præcipitat castris, junctosque amplexibus ense Separat, et multo disturbat sanguine pacem. Addidit ira ferox moturas prœlia voces: Immemor o patriæ, signorum oblite tuorum, Non potes hoc caussæ, miles, præstare senatus, Adsertor victo redeas ut Cæsare; Certe Ut vincare, potes. Dum ferrum, incertaque fata, Quique fluat multo non deerit vulnere sanguis, Ibitis ad dominum, damnataque signa feretis? Utque habeat famulos nullo discrimine, Cæsar Exorandus erit? Ducibus quoque vita petenda est? Numquam nostra salus pretium mercesque nefandæ Proditionis erit: non hoc civilia bella, Ut vivamus, agunt. Trahimur sub nomine pacis. Non chalybem gentes penitus fugiente metallo Eruerent, nulli vallarent oppida muri, Non sonipes in bella ferox, non iret in æquor Turrigeras classis pelago sparsura carinas, Si bene libertas umquam pro pace daretur. Hostes nempe meos sceleri jurata nefando Sacramenta tenent: at vobis vilior hoc est Vestra fides, quod pro caussa pugnantibus æqua Et veniam sperare licet. Pro dira pudoris Fœdera! Nunc toto fatorum ignarus in orbe, Magne, paras acies, mundique extrema tenentes Sollicitas reges, cum forsan fœdere nostro Jam tibi sit promissa salus. Sic fatur, et omnes Concussit mentes, scelerumque reduxit amorem. Sic, ubi desuetæ silvis in carcere clauso Mansuevere feræ, et vultus posuere minaces, Atque hominem didicere pati: si torrida parvus Venit in ora cruor, redeunt rabiesque furorque, Admonitæque tument gustato sanguine fauces; Fervet, et a trepido vix abstinet ira magistro. Itur in omne nefas: et quæ Fortuna deorum. Invidia cæca bellorum in nocte tulisset, Fecit monstra fides: inter mensasque torosque, Quæ modo complexu foverunt, pectora cædunt. Et quamvis primo ferrum strinxere gementes, Ut dextræ justi gladius dissuasor adhæsit, Dum feriant, odere suos, animosque labantes Confirmant ictu. Fervent jam castra tumultu, Et scelerum turba: rapiuntur colla parentum. Ac velut occultum pereat scelus, omnia monstra In faciem posuere ducum: juvat esse nocentes. Tu, Cæsar, quamvis spoliatus milite multo, Agnoscis superos. Neque enim tibi major in arvis Emathiis fortuna fuit, nec Phocidos undis Massiliæ, Phario nec tantum est æquore gestum. Hoc siquidem solo civilis crimine belli Dux caussæ melioris eris. Polluta nefanda Agmina cæde duces junctis committere castris Non audent, altæque ad mœnia rursus Ilerdæ Intendere fugam. Campos eques obvius omnes Abstulit, et siccis inclusit collibus hostem. Tunc inopes undæ prærupta cingere fossa Cæsar avet, nec castra pati contingere ripas, Aut circum largos curvari brachia fontes. Ut leti videre viam, conversus in iram Præcipitem timor est. Miles, non utile clausis Auxilium, mactavit equos: tandemque coactus Spe posita damnare fugam, casurus in hostes Fertur. Ut effuso Cæsar decurrere passu Vidit, et ad certam devotos tendere mortem: Tela tene jam, miles, ait, ferrumque ruenti Subtrahe: non ullo constet mihi sanguine bellum: Vincitur haud gratis, jugulo qui provocat hostem. En sibi vilis adest invisa luce juventus, Jam damno peritura meo. Non sentiet ictus, Incumbet gladiis, gaudebit sanguine fuso. Deserat hic fervor mentes, cadat impetus amens. Perdant velle mori. Sic deflagrare minaces Incassum et vetito passus languescere bello, Substituit merso dum nox sua lumina Phœbo. Inde ubi nulla data est miscendi copia Martis, Paullatim cadit ira ferox, mentesque tepescunt; Saucia majores animos ut pectora gestant, Dum dolor est ictusque recens, et mobile nervis Conamen calidus præbet cruor, ossaque nondum Adduxere cutem: si conscius ensis adacti Stat victor, tenuitque manus, tunc frigidus artus Adligat atque animum subducto robore torpor, Postquam sicca rigens adstrinxit vulnera sanguis. Jamque inopes undæ, primum tellure refossa, Occultos latices abstrusaque flumina quærunt: Nec solum rastris durisque ligonibus arva, Sed gladiis fodere suis: puteusque cavati Montis ad irrigui premitur fastigia campi. Non se tam penitus, tam longe luce relicta Merserit Asturii scrutator pallidus auri. Non tamen aut tectis sonuerunt cursibus amnes, Aut micuere novi, percusso pumice, fontes: Atra nec exiguo stillant sudantia rore, Aut impulsa levi turbatur glarea vena. Tunc exhausta super multo sudore juventus Extrahitur, duris silicum lassata metallis. Quoque minus possent siccos tolerare vapores, Quæsitæ fecistis aquæ. Nec languida fessi Corpora sustentant epulis, mensasque perosi Auxilium fecere famem. Si mollius arvum Prodidit humorem, pingues manus utraque glebas Exprimit ora super. Nigro si turbida limo Colluvies immota jacet, cadit omnis in haustus Certatim obscœnos miles: moriensque recepit, Quas nollet victurus, aquas: rituque ferarum Distentas siccant pecudes, et lacte negato, Sordidus exhausto sorbetur ab ubere sanguis. Tunc herbas frondesque terunt, et rore madentes Destringunt ramos: ac si quos palmite crudo Arboris aut tenera succos pressere medulla. O fortunati, fugiens quos barbarus hostis Fontibus immixto stravit per rura veneno. Hos licet in fluvios saniem tabemque ferarum, Pallida Dictæis, Cæsar, nascentia saxis Infundas aconita palam, Romana juventus Non decepta bibet. Torrentur viscera flamma, Oraque sicca rigent squamosis aspera linguis. Jam marcent venæ, nulloque humore rigatus Æris alternos angustat pulmo meatus, Rescissoque nocent suspiria dura palato. Pandunt ora tamen, nocturnumque æra captant. Exspectant imbres, quorum modo cuncta natabant Impulsu, et siccis vultus in nubibus hærent. Quoque magis miseros undæ jejunia solvant, Non super arentem Merœn Cancrique sub axe, Qua nudi Garamantes arant, sedere: sed inter Stagnantem Sicorim et rapidum deprensus Iberum Spectat vicinos sitiens exercitus amnes. Jam domiti cessere duces, pacisque petendæ Auctor damnatis supplex Afranius armis, Semianimes in castra trahens hostilia turmas, Victoris stetit ante pedes. Servata precanti Maiestas, non fracta malis, interque priorem Fortunam casusque novos gerit omnia victi, Sed ducis, et veniam securo pectore poscit: Si me degeneri stravissent fata sub hoste Non deerat fortis rapiendo dextera leto: At nunc sola mihi est orandæ caussa salutis, Dignum donanda, Cæsar, te credere vita. Non partis studiis agimur, nec sumsimus arma Consiliis inimica tuis. Nos denique bellum Invenit civile duces; Caussæque priori, Dum potuit, servata fides. Nil fata moramur: Tradimus Hesperias gentes, aperimus Eoas, Securumque orbis patimur post terga relicti. Nec cruor effusus campis tibi bella peregit, Nec ferrum lassæque manus. Hoc hostibus unum, Quod vincas, ignosce tuis. Nec magna petuntur. Otia des fessis, vitam patiaris inermes Degere, quam tribuis: campis prostrata jacere Agmina nostra putes: neque enim felicibus armis Misceri damnata decet, partemque triumphi Captos ferre tui: turba hæc sua fata peregit. Hoc petimus, victos ne tecum vincere cogas. Dixerat: at facilis Cæsar vultuque serenus Flectitur, atque usum belli pœnamque remittit. Ut primum justæ placuerunt fœdera pacis, Incustoditos decurrit miles ad amnes; Incumbit ripis, permissaque flumina turbat. Continuus multis subitarum tractus aquarum, Æra non passus vacuis discurrere venis, Arctavit clausitque animam: nec fervida pestis Cedit adhuc: sed morbus egens jam gurgite plenis Visceribus sibi poscit aquas. Mox robora nervis Et vires rediere viris. O prodiga rerum Luxuries, numquam parvo contenta parato, Et quæsitorum terra pelagoque ciborum Ambitiosa fames, et lautæ gloria mensæ, Discite, quam parvo liceat producere vitam, Et quantum natura petat. Non erigit ægros Nobilis ignoto diffusus consule Bacchus: Non auro murrhaque bibunt; Sed gurgite puro Vita redit. Satis est populis fluviusque Ceresque. Heu miseri, qui bella gerunt! Tunc, arma relinquens Victori, miles spoliato pectore tutus Innocuusque suas, curarum liber, in urbes Spargitur. O quantum donata pace potitos Excussis umquam ferrum librasse lacertis Pœnituit, tolerasse sitim, frustraque rogasse Prospera bella deos. Nempe usis Marte secundo Tot dubiæ restant acies, tot in orbe labores: Ut numquam fortuna labet successibus anceps, Vincendum toties, terras fundendus in omnes Est cruor, et Cæsar per tot sua fata sequendus. Felix, qui potuit, mundi nutante ruina, Quo jaceat jam scire loco. Non prœlia fessos Ulla vocant, certos non rumpunt classica somnos. Jam coniux natique rudes et sordida tecta Et non deductos recipit sua terra colonos. Hoc quoque securis oneris fortuna remisit, Sollicitus menti quod abest favor. Ille salutis Est auctor, dux ille fuit. Sic prœlia soli Felices nullo spectant civilia voto. Non eadem belli totum fortuna per orbem Constitit: in partes aliquid sed Cæsaris ausa eat, Qua maria Hadriaci longas ferit unda Salonas, Et tepidum in molles Zephyros excurrit Iader. Illic, bellaci confisus gente Curictum, Quos alit Hadriaco tellus circumflua ponto, Clauditur extrema residens Antonius ora, Cautus ab incursu belli, si sola recedat, Expugnat quæ tuta, fames. Non pabula tellus Pascendis submittit equis, non proserit ullam Flava Ceres segetem: spoliabat gramine campum Miles, et adtonso miseris jam dentibus arvo Castrorum siccas de cespite vulserat herbas, Ut primum adversæ socios in litore terræ Et Basilum videre ducem: nova furta per æquor Exquisita fugæ. Neque enim de more carinas Extendunt, puppesque levant, sed firma gerendis Molibus insolito contexunt robora ductu. Namque ratem vacuæ sustentant undique cuppæ, Quarum porrectis series constricta catenis Ordinibus geminis obliquas excipit alnos. Nec gerit expositum telis in fronte patenti Remigium: sed, quod trabibus circumdedit æquor, Hoc ferit, et taciti præbet miracula cursus, Quod nec vela ferat, nec apertas verberet undas. Tunc freta servantur, dum se declivibus undis Æstus agat, refluoque mari nudentur arenæ. Jamque relabenti crescebant litora ponto; Missa ratis prono defertur lapsa profundo, Et geminæ comites. Cunctas super ardua turris Eminet, et tremulis tabulata minantia pinnis. Noluit Illyricæ custos Octavius undæ Confestim tentare ratem, celeresque carinas Continuit, cursu crescat dum præda secundo: Et temere ingressos repetendum invitat ad æquor Pace maris. Sic dum pavidos formidine cervos Claudat odoratæ metuentes æra pennæ, Aut dum dispositis adtollat retia varis Venator, tenet ora levis clamosa Molossi, Spartanos Cretasque ligat: nec creditur ulli Silva cani, nisi qui presso vestigia rostro Colligit, et præda nescit latrare reperta, Contentus tremulo monstrasse cubilia loro. Nec mora: complentur moles, avideque petitis Insula deseritur ratibus, quo tempore primas Impedit ad noctem jam lux extrema tenebras. At Pompeianus fraudes innectere ponto Antiqua parat arte Cilix, passusque vacare Summa freti, medio suspendit vincula ponto, Et laxas fluitare sinit religatque catenas Rupis ab Illyricæ scopulis. Nec prima, nec illa, Quæ sequitur, tardata ratis: sed tertia moles Hæsit, et ad cautes adducto fune secuta est. Impendent cava saxa mari, ruituraque semper Stat (mirum) moles, et silvis æquor inumbrat. Huc fractas Aquilone rates submersaque pontus Corpora sæpe tulit, cæcisque abscondit in antris: Restituit raptus tectum mare: quumque cavernæ Evomuere fretum, contorti verticis undæ Tauromenitanam vincunt fervore Charybdin. Hic Opiterginis moles onerata colonis Constitit: hanc omni puppes statione solutæ Circumeunt: alii rupes ac litora complent. Vulteius tacitas sensit sub gurgite fraudes; (Dux erat ille ratis,) frustra qui vincula ferro Rumpere conatus, poscit spe prœlia nulla, Incertus qua terga daret, qua pectora bello. Hoc tamen in casu, quantum deprensa valebat, Effecit virtus: inter tot millia captæ Circumfusa rati et plenam vix inde cohortem Pugna fuit; Non longa quidem: nam condidit atra Nox lucem dubiam, pacemque habuere tenebræ. Tunc sic adtonitam venturaque fata paventem Rexit magnanima Vulteius voce cohortem: Libera non ultra, parva quam nocte, juventus, Consulite extremis angusto tempore rebus. Vita brevis nulli super est, qui tempus in illa Quærendæ sibi mortis habet: nec gloria leti Inferior, juvenes, admoto occurrere fato. Omnibus incerto venturæ tempore vitæ, Par animi laus est, et quos speraveris annos Perdere, et extremæ momentum abrumpere lucis, Accersas dum fata manu. Non cogitur ullus Velle mori. Fuga nulla patet: stant undique nostris Intenti cives jugulis. Decernite letum, Et metus omnis abest: cupias quodcumque necesse est. Non tamen in cæca bellorum nube cadendum est, Aut cum permixtis acies sua tela tenebris Involvunt, conserta jacent cum corpora campo, In medium mors omnis abit, perit obruta virtus. Nos in conspicua sociis hostique carina Constituere dei. Præbebunt æquora testes, Præbebunt terræ, summis dabit insula saxis: Spectabunt geminæ diverso e litore partes. Nescio quod nostris magnum et memorabile fatis Exemplum, Fortuna, paras. Quæcumque per ævum Exhibuit monumenta fides, servataque ferro Militiæ pietas, transibit nostra juventus. Namque suis pro te gladiis incumbere, Cæsar, Esse parum scimus: sed non majora supersunt Obsessis, tanti quæ pignora demus amoris. Abscidit nostræ multum sors invida laudi, Quod non cum senibus capti natisque tenemur. Indomitos sciat esse viros, timeatque furentes Et morti faciles animos, et gaudeat hostis Non plures hæsisse rates. Tentare parabunt Fœderibus, turpique volent corrumpere vita. O utinam, quo plus habeat mors unica famæ, Promittant veniam, jubeant sperare salutem: Ne nos, cum calido fodiemus viscera ferro, Desperasse putent. Magna virtute merendum est, Cæsar ut, amissis inter tot millia paucis, Hoc damnum clademque vocet. Dent fata recessum Emittantque licet, vitare instantia nolim. Proieci vitam, comites, totusque futuræ Mortis agor stimulis: furor est. Agnoscere solis Permissum est, quos jam tangit vicinia fati, Victurosque dei celant, ut vivere durent, Felix esse mori. Sic cunctas sustulit ardor Nobilium mentes juvenum: cum sidera cœli Ante ducis voces oculis humentibus omnes Adspicerent, flexoque Ursæ temone paverent, Iidem, cum fortes animos præcepta subissent, Optavere diem. Nec segnis mergere ponto Tunc erat astra polus: nam sol Ledæa tenebat Sidera, vicino cum lux altissima Cancro est: Nox tum Thessalicas urgebat parva sagittas. Detegit orta dies stantes in rupibus Istros, Pugnacesque mari Graia cum classe Liburnos. Tentavere prius suspenso vincere bello Fœderibus, fieret captis si dulcior ipsa Mortis vita mora. Stabat devota inventus, Damnata jam luce ferox, securaque pugnæ Promisso sibi fine manu: nullique tumultus Excussere viris mentes ad summa paratas: Innumerasque simul pauci terraque marique Sustinuere manus: tanta est fiducia mortis. Utque satis bello visum est fluxisse cruoris, Versus ab hoste furor. Primus dux ipse carinæ Vulteius, jugulo poscens jam fata retecto, Ecquis, ait, juvenum est, cujus sit dextra cruore Digna meo, certaque fide per vulnera nostra Testetur se velle mori? Nec plura locuto Viscera non unus jamdudum transigit ensis. Collaudat cunctos: sed eum, cui vulnera prima Debebat, grato moriens interficit ictu. Concurrent alii, totamque in partibus unis Bellorum fecere nefas. Sic semine Cadmi Emicuit Dircæa cohors, ceciditque suorum Vulneribus, dirum Thebanis fratribus omen: Phasidos et campis insomni dente creati Terrigenæ, missa magicis e cantibus ira, Cognato tantos complerunt sanguine sulcos: Ipsaque, inexpertis quod primum fecerat herbis, Expavit Medea nefas. Sic mutua pacti Fata cadunt juvenes: nimiumque in morte virorum Mors virtutis habet: pariter sternuntque caduntque Vulnere letali: nec quemquam dextra fefellit, Cum feriat moriente manu. Nec vulnus adactis Debetur gladiis: percussum est pectore ferrum, Et jugulis pressere manum. Cum sorte cruenta Fratribus incurrant fratres, natusque parenti, Haud trepidante tamen toto cum pondere dextra Exegere enses. Pietas ferientibus una, Non repetisse, fuit. Jam latis viscera lapsa Semianimes traxere foris, multumque cruoris Infudere mari. Despectam cernere lucem, Victoresque suos vultu spectare superbo, Et mortem sentire juvat. Jam strage cruenta Conspicitur cumulata ratis: bustisque remittunt Corpora victores, ducibus mirantibus, ulli Esse ducem tanti. Nullam majore locuta est Ore ratem totum discurrens fama per orbem. Non tamen ignavæ post hæc exempla virorum Percipient gentes, quam sit non ardua virtus Servitium fugisse manu. Sed regna timentur Ob ferrum, et sævis libertas uritur armis: Ignoratque datos, ne quisquam serviat, enses. Mors, utinam pavidos vitæ subducere nolles, Sed virtus te sola daret! Non segnior illo Marte fuit, qui tunc Libycis exarsit in arvis. Namque rates audax Lilybæo litore solvit Curio: nec forti velis Aquilone recepto Inter semirutas magnæ Carthaginis arces Et Clupeam tenuit stationis litora notæ: Primaque castra locat cano procul æquore, qua se Bagrada lentus agit, siccæ sulcator arenæ. Inde petit tumulos exesasque undique rupes, Antæi quæ regna vocat non vana vetustas. Nominis antiqui cupientem noscere caussas Cognita per multos docuit rudis incola patres, Nondum post genitos Tellus effeta gigantes, Terribilem Libyeis partum concepit in antris. Nec tam justa fuit terrarum gloria Typhon, Aut Tityos Briareusque ferox: cœloque pepercit, Quod non Phlegræis Antæum sustulit arvis. Hoc quoque tam vastas cumulavit munere vires Terra sui fœtus, quod, cum tetigere parentem, Jam defecta vigent renovato robore membra. Hæc illi spelunca domus: latuisse sub alta Rupe ferunt, epulas raptos habuisse leones. Ad somnos non terga feræ præbere cubile Adsuerunt, non silva torum: viresque resumit In nuda tellure jacens. Periere coloni Arvorum Libyes: pereunt, quos adpulit æquor, Auxilioque diu virtus non usa cadendi, Terræ spernit opes: invictus robore cunctis, Quamvis staret, erat. Tandem vulgata cruenti Fama mali, terras monstris æquorque levantem Magnanimum Alciden Libycas excivit in oras. Ille Cleonæi proiecit terga leonis, Antæus Libyci. Perfudit membra liquore Hospes, Olympiacæ servato more palæstræ: Ille, parum fidens pedibus contingere matrem, Auxilium membris calidas infundit arenas. Conseruere manus et multo brachia nexu. Colla diu gravibus frustra tentata lacertis: Immotumque caput fixa cum fronte tenetur: Miranturque habuisse parem. Nec viribus uti Alcides primo voluit certamine totis, Exhausitque virum: quod creber anhelitus illi Prodidit, et gelidus fesso de corpore sudor. Tunc cervix lassata quati: tunc pectore pectus Urgeri: tunc obliqua percussa labare Crura manu. Jam terga viri cedentia victor Adligat, et medium, compressis ilibus, arctat: Inguinaque insertis pedibus distendit, et omnem Explicuit per membra virum. Rapit arida tellus Sudorem: calido complentur sanguine venæ. Intumuere tori, totosque induruit artus, Herculeosque novo laxavit corpore nodos. Constitit Alcides stupefactus robore tanto: Nec sic Inachiis, quamvis rudis esset, in undis Desectam timuit, reparatis anguibus, hydram. Conflixere pares, telluris viribus ille, Ille suis. Numquam sævæ sperare novercæ Plus licuit. Videt exhaustos sudoribus artus Cervicemque viri siccam, qua ferret Olympum. Utque iterum fessis iniecit brachia membris, Non exspectatis Antæus viribus hostis Sponte cadit, majorque, accepto robore, surgit. Quisquis inest terris, in fessos spiritus artus Egeritur; Tellusque viro luctante laborat. Ut tandem auxilium tactæ prodesse parentis Alcides sensit: standum est tibi, dixit, et ultra Non credere solo, sternique vetabere terra. Hærebis pressis intra mea pectora membris: Huc, Antæe, cades. Sic fatus, sustulit alte Nitentem in terras juvenem. Morientis in artus Non potuit nati tellus submittere vires. Alcides medium tenuit: jam pectora pigro Stricta gelu: terrisque diu non credidit hostem. Hinc, ævi veteris custos, famosa vetustas Miratrixque sui signavit nomine terras. Sed majora dedit cognomina collibus istis, Poenum qui Latiis revocavit ab arcibus hostem, Scipio. Jam sedes Libyca tellure potito Hæc fuit. En, veteris cernis vestigia valli. Romana hos primum tenuit victoria campos. Curio lætatus, tamquam fortuna locorum Bella gerat, servetque ducum sibi fata priorum, Felici non fausta loco tentoria ponens, Indulsit castris, et collibus abstulit omen, Sollicitatque feros non æquis viribus hostes. Omnis Romanis quæ cesserat Africa signis, Tunc Vari sub jure fuit: qui, robore quamquam Confisus Latio, regis tamen undique vires Excivit Libycæ gentis, extremaque mundi Signa, suum comitata Jubam. Non fusior ulli Terra fuit domino: qua sunt longissima regna, Cardine ab occiduo vicinus Gadibus Atlas Terminat: a medio confinis Syrtibus Hammon: At qua lata jacet vasti plaga fervida regni, Distinet Oceanum, zonæque exusta calentis Sufficiunt spatio. Populi tot castra sequuntur: Autololes, Numidæque vagi, semperque paratus Inculto Gætulus equo: tunc concolor Indo Maurus, inops Nasamon, mixti Garamante perusto Marmaridæ volucres, æquaturusque sagittas Medorum, tremulum cum torsit missile, Mazax: Et gens quæ nudo residens Massylia dorso Ora levi flectit frenorum nescia virga: Et solitus vacuis errare mapalibus Afer Venator, ferrique simul fiducia non est, Vestibus iratos laxis operire leones. Nec solum studiis civilibus arma parabat, Privatæ sed bella dabat Juba concitus iræ. Hunc quoque, quo superos humanaque polluit anno, Lege tribunicia solio depellere avorum Curio tentarat, Libyamque auferre tyranno, Dum regnum te, Roma, facit. Memor ille doloris Hoc bellum sceptri fructum putat esse retenti. Hac igitur regis trepidat jam Curio fama, Et quod Cæsareis numquam devota juventus Illa nimis castris, nec Rheni miles in undis Exploratus erat, Corfini captus in arce, Infidusque novis ducibus, dubiusque priori, Fas utrumque putat. Sed postquam languida segni Cernit cuncta metu, nocturnaque munia valli Desolata fuga, trepida sic mente profatur: Audendo magnus tegitur timor: arma capessam Ipse prior: campum miles descendat in æquum, Dum meus est: variam semper dant otia mentem. Eripe consilium pugna. Cum dira voluntas Ense subit presso, et galeæ texere pudorem, Quis conferre duces meminit? Quis pendere caussas? Qua stetit, inde favet: veluti fatalis arenæ Muneribus non ira vetus concurrere cogit Productos: odere pares. Sic fatus, apertis Instruxit campis acies: quem blanda futuris Deceptura malis belli fortuna recepit. Nam pepulit Varum campo, nudataque fœda Terga fuga, donec vetuerunt castra, cecidit. Tristia sed postquam superati prœlia Vari Sunt audita Jubæ: lætus, quod gloria belli Sit rebus servata suis, rapit agmina furtim, Obscuratque suam per jussa silentia famam, Hoc solum metuens, incautus ab hoste timeri. Mittitur, exigua qui prœlia prima lacessat Eliciatque manu, Numidis a rege secundus, Ut sibi commissi simulator Sabura belli. Ipse cava regni vires in valle retentat: Aspidas ut Pharias cauda sollertior hostis Ludit, et iratas incerta provocat umbra: Obliquusque caput vanas serpentis in auras Effusæ tuto comprendit guttura morsu Letiferam citra saniem: tunc irrita pestis Exprimitur, faucesque fluunt pereunte veneno. Fraudibus eventum dederat fortuna: feroxque, Non exploratis occulti viribus hostis, Curio nocturnum castris erumpere cogit Ignotisque equitem late discurrere campis. Ipse sub auroræ primos excedere motus Signa jubet castris, multum frustraque rogatus Ut Libycas metuat fraudes, infectaque semper Punica bella dolis. Leti fortuna propinqui Tradiderat fatis juvenem: bellumque trahebat Auctorem civile suum. Super ardua ducit Saxa, super cautes, abrupto limite, signa: Cum procul e summis conspecti collibus hostes Fraude sua cessere parum, dum colle relicto Effusam patulis aciem committeret arvis. Ille, fugam credens, simulatæ nescius artis, Ut victor, medios aciem proiecit in agros. Tunc primum patuere doli, Numidæque fugaces Undique completis clauserunt montibus agmen. Obstupuit dux ipse simul, perituraque turba. Non timidi petiere fugam, non prœlia fortes: Quippe ubi non sonipes motus clangore tubarum Saxa quatit pulsu, rigidos vexantia frenos Ora terens, spargitque jubas, et subrigit aures, Incertoque pedum pugnat non stare tumultu. Fessa jacet cervix. Fumant sudoribus artus, Oraque proiecta squalent arentia lingua: Pectora rauca gemunt, quæ creber anhelitus urguet: Et defecta gravis longe trahit ilia pulsus: Siccaque sanguineis durescit spuma lupatis. Jamque gradum neque verberibus stimulisque coacti, Nec quamvis crebris jussi calcaribus addunt. Vulneribus coguntur equi. Nec profuit ulli Cornipedis rupisse moras: neque enim impetus illis Incursusque fuit: tantum profertur ad hostes, Et spatium jaculis oblato vulnere donat. At vagus Afer equos ut primum emisit in agmen, Tunc campi tremuere sono: terraque soluta, Quantus Bistonio torquetur turbine, pulvis Æra nube sua texit, traxitque tenebras. Ut vero in pedites fatum miserabile belli Incubuit, nullo dubii discrimine Martis Ancipites steterunt casus, sed tempora pugnæ Mors tenuit. Neque enim licuit procurrere contra, Et miscere manus. Sic undique septa juventus Cominus obliquis et rectis eminus hastis Obruitur: non vulneribus nec sanguine, solum Telorum nimbo peritura, ac pondere ferri. Ergo acies tantæ parum spissantur in orbem: Ac, si quis metuens medium correpsit in agmen, Vix impune suos inter convertitur enses: Densaturque globus, quantum pede prima relato Constrinxit gyros acies. Non arma movendi Jam locus est pressis: stipataque membra teruntur: Frangitur armatum colliso pectore pectus. Non tam læta tulit victor spectacula Maurus, Quam fortuna dabat: fluvios non ille cruoris, Membrorumque videt lapsum, et ferientia terram Corpora: compressum turba stetit omne cadaver. Excitet invisas diræ Carthaginis umbras Inferiis fortuna novis: ferat ista cruentus Hannibal et Poeni tam dira piacula manes. Romanam, superi, Libyca tellure ruinam Pompeio prodesse nefas, votisque senatus. Africa nos potius vincat sibi. Curio fusas Ut vidit campis acies, et cernere tantas Permisit clades compressus sanguine pulvis, Non tulit adflictis animam producere rebus, Aut sperare fugam: ceciditque in strage suorum, Impiger ad letum, et fortis virtute coacta. Quid nunc rostra tibi prosunt turbata, forumque, Unde tribunicia plebeius signifer arte Arma dabas populis? Quid prodita jura senatus. Et gener atque socer bello concurrere jussi? Ante jaces, quam dira duces Pharsalia confert, Spectandumque tibi bellum civile negatum est. Has urbi miseræ vestro de sanguine pœnas Nempe datis? Luitis jugulo sic arma, potentes? Felix Roma quidem, civesque habitura beatos, Si libertatis superis tam cura placeret, Quam vindicta placet. Libycas, en, nobile corpus, Pascit aves nullo contectus Curio busto. At tibi nos (quando non proderit ista silere, A quibus omne ævi senium sua fama repellit,) Digna damus, juvenis, meritæ præconia vitæ. Haud alium tanta civem tulit indole Roma, Aut cui plus leges deberent recta sequenti. Perdita tunc urbi nocuerunt sæcula, postquam Ambitus, et luxus, et opum metuenda facultas Transverso mentem dubiam torrente tulerunt: Momentumque fuit mutatus Curio rerum, Gallorum captus spoliis, et Cæsaris auro. Jus licet in jugulos nostros sibi fecerit ense Sulla potens, Mariusque ferox, et Cinna cruentus, Cæsareæque domus series: cui tanta potestas Concessa est? Emere omnes, hic vendidit urbem.
Sic alterna duces bellorum vulnera passos In Macetum terras, miscens adversa secundis, Servavit fortuna pares. Jam sparserat Æmo Bruma nives, gelidoque cadens Atlantis Olympo: Instabatque dies, qui dat nova nomina fastis, Quique colit primus ducentem tempora Janum. Dum tamen emeriti remanet pars ultima juris, Consul uterque vagos belli per munia Patres Elicit Epirum. Peregrina ac sordida sedes Romanos cepit proceres: secretaque rerum Hospes in externis audivit curia tectis. Nam quis castra vocet tot strictas jure secures, Tot fasces? Docuit populos venerabilis ordo, Non Magni partes, sed Magnum in partibus esse. Ut primum mœstum tenuere silentia cœtum, Lentulus excelsa sublimis sede profatur: Indole si dignum Latia, si sanguine prisco Robur inest animis, non qua tellure coacti, Quamque procul tectis captæ sedeamus ab urbis, Cernite: sed vestræ faciem cognoscite turbæ: Cunctaque jussuri, primum hoc decernite, Patres, Quod regnis populisque liquet, nos esse senatum. Nam, vel Hyperboreæ plaustrum glaciale sub ursæ, Vel plaga qua torrens claususque vaporibus axis Nec patitur noctes nec iniquos crescere soles, Si fortuna ferat, rerum nos summa sequetur, Imperiumque comes. Tarpeia sede perusta Gallorum facibus, Veiosque habitante Camillo, Illic Roma fuit. Non umquam perdidit ordo Mutato sua jura solo. Mœrentia tecta Cæsar habet, vacuasque domos, legesque silentes, Clausaque justitio tristi fora. Curia solos Illa videt Patres, plena quos urbe fugavit. Ordine de tanto quisquis non exsulat, hic est. Ignaros scelerum, longaque in pace quietos Bellorum primus sparsi furor: omnia rursus Membra loco redeunt. En, totis viribus orbis Hesperiam pensant superi: jacet hostis in undis Obrutus Illyricis: Libyæ squalentibus arvis Curio Cæsarei cecidit pars magna senatus. Tollite signa, duces: fatorum impellite cursum: Spem vestram præstate deis fortunaque tantos Det nobis animos, quantos fugientibus hostem Caussa dabat. Nostrum exhausto jus clauditur anno: Vos, quorum finem non est sensura potestas, Consulite in medium, Patres, Magnumque jubete Esse ducem. Læto nomen clamore senatus Excipit: et Magno fatum patriæque suumque Imposuit. Tunc in reges populosque merentes Sparsus honos, pelagique potens Phœbeia donis Exornata Rhodos, gelidique inculta juventus Taygeti: fama veteres laudantur Athenæ: Massiliæque suæ donatur libera Phocis. Tunc Sadalen, fortemque Cotyn, fidumque per arma Deiotarum, et gelidæ dominum Rhasipolin oræ Collaudant: Libyamque jubent auctore senatu Sceptrifero parere Jubæ. Pro tristia fata! En tibi, non fidæ gentis dignissime regno, Fortunæ, Ptolemæe, pudor, crimenque deorum, Cingere Pellæo pressos diademate crines Permissum. Sævum in populos puer accipis ensem: Atque utinam in populos! Donata est regia Lagi; Accessit Magni jugulus: regnumque sorori Ereptum est, soceroque nefas. Jam turba soluto Arma petit cœtu. Quæ cum populique ducesque Casibus incertis et cæca sorte pararent, Solus in ancipites metuit descendere Martis Appius eventus: finemque expromere rerum Sollicitat superos, multosque obducta per annos Delphica fatidici reserat penetralia Phœbi. Hesperio tantum, quantum submotus Eoo Cardine, Parnasus gemino petit æthera colle, Mons Phœbo Bromioque sacer cui numine mixto Delphica Thebanæ referunt trieterica Bacchæ. Hoc solum fluctu terras mergente cacumen Emicuit, pontoque fuit discrimen et astris. Tu quoque vix summam seductus ab æquore rupem Extuleras, unoque jugo, Parnase, latebas. Ultor ibi expulsæ, premeret cum viscera partus, Matris, adhuc rudibus Pæan Pythona sagittis Explicuit, cum regna Themis tripodasque teneret. Ut vidit Pæan vastos telluris hiatus Divinam spirare fidem, ventosque loquaces Exhalare solum, sacris se condidit antris, Incubuitque adyto, vates ibi factus Apollo. Quis latet hic superum? Quod numen ab æthere pressum Dignatur cæcas inclusum habitare cavernas? Quis terram cœli patitur deus, omnia cursus Æterni secreta tenens, mundique futuri Conscius, ac populis sese proferre paratus, Contactusque ferens hominum, magnusque potensque, Sive canit fatum, seu, quod jubet ille canendo, Fit fatum? Forsan terris inserta regendis, Ære libratum vacuo quæ sustinet orbem, Totius pars magna Jovis, Cirrhæa per antra Exit, et ætherio trahitur connexa Tonanti. Hoc ubi virgineo conceptum est pectore numen, Humanam feriens animam sonat, oraque vatis Solvit, ceu Siculus flammis urgentibus Ætnam Undat apex: Campana fremens ceu saxa vaporat Conditus Inarimes æterna mole Typhœus. Hoc tamen expositum cunctis nullique negatum Numen ab humani solum se labe furoris Vindicat. Haud illic tacito mala vota susurro Concipiunt. Nam, fixa canens mutandaque nulli, Mortales optare vetat: justisque benignus Sæpe dedit sedem totas mutantibus urbes, Ut Tyriis: dedit ille minas impellere belli, Ut Salaminiacum meminit mare: sustulit iras Telluris sterilis, monstrato fine: resolvit Æra tabificum. Non ullo sæcula dono Nostra carent majore deum, quam Delphica sedes Quod siluit, postquam rege timuere futura, Et superos vetuere loqui. Nec, voce negata, Cirrhææ mœrent vates; Templique fruuntur Justitio. Nam si qua deus sub pectora venit, Numinis aut pœna est mors immatura recepti, Aut pretium: quippe stimulo fluctuque furoris Compages humana labat, pulsusque deorum Concutiunt fragiles animas. Sic tempore longo Immotos tripodas vastæque silentia rupis Appius Hesperii scrutator ad ultima fati Sollicitat. Jussus sedes laxare verendas Antistes, pavidamque deis immittere vatem, Castalios circum latices nemorumque recessus Phemonœn errore vagam curisque vacantem Corripuit, cogitque fores irrumpere templi. Limine terrifico metuens consistere Phœbas, Absterrere ducem noscendi ardore futura Cassa fraude parat. Quid spes, ait, improba veri Te, Romane, trahit? Muto Parnasus hiatu Conticuit, pressitque deum: seu spiritus istas Destitit fauces, mundique in devia versum Duxit iter: seu, barbarica cum lampade Python Arsit, in immensas oneres abiere cavernas, Et Phœbi tenuere viam: seu sponte deorum Cirrha silet, fatique sat est arcana futuri Carmine longævæ vobis commissa Sibyllæ: Seu Pæan, solitus templis arcere nocentes, Ora quibus solvat, nostro non invenit ævo. Virginei patuere doli, fecitque negatis Numinibus metus ipse fidem. Tum torta priores Stringit vitta comas, crinesque in terga solutos Candida Phocaica complectitur infula lauro. Hærentem dubiamque premens in templa sacerdos Impulit. Illa, pavens adyti penetrale remoti Fatidicum, prima templorum in parte resistit, Atque, deum simulans, sub pectore ficta quieto Verba refert, nullo confusæ murmure vocis Instinctam sacro mentem testata furore, Haud æque læsura ducem, cui falsa canebat, Quam tripodas, Phœbique fidem. Non rupta trementi Verba sono, nec vox antri complere capacis Sufficiens spatium, nulloque horrore comarum Excussæ laurus, immotaque culmina templi, Securumque nemus, veritam se credere Phœbo Prodiderant. Sentit tripodas cessare, furensque Appius: Et nobis meritas dabis, impia, pœnas, Et superis, quos fingis, ait, nisi mergeris antris, Deque orbis trepidi tanto consulta tumultu Desinis ipsa loqui. Tandem conterrita virgo Confugit ad tripodas, vastisque abducta cavernis Hæsit, et insueto concepit pectore numen, Quod non exhaustæ per tot jam sæcula rupis Spiritus ingessit vati: tandemque potitus Pectore Cirrhæo, non umquam plenior artus Phœbados irrupit Pæan: mentemque priorem Expulit, atque hominem toto sibi cedere jussit Pectore. Bacchatur demens aliena per antrum Colla ferens, vittasque dei Phœbeaque serta Erectis discussa comis, per inania templi Ancipiti cervice rotat, spargitque vaganti Obstantes tripodas, magnoque exæstuat igne, Iratum te, Phœbe, ferens. Nec verbere solo Uteris et stimulis, flammasque in viscera mergis: Accipit et frænos: nec tantum prodere vati, Quantum scire, licet. Venit ætas omnis in unam Congeriem: miserumque premunt tot sæcula pectus. Tanta patet rerum series, atque omne futurum Nititur in lucem: vocemque petentia fata Luctantur: non prima dies, non ultima mundi, Non modus Oceani, numerus non deerat arenæ. Talis in Euboico vates Cumana recessu, Indignata suum multis servire furorem Gentibus, ex tanta fatorum strage superba Excerpsit Romana manu. Sic plena laborat Phemonœ Phœbo, dum te, consultor operti Castalia tellure dei, vix invenit, Appi, Inter fata diu quærens tam magna latentem. Spumea tunc primum rabies vesana per ora Effluit, et gemitus, et anhelo clara meatu Murmura: tunc mœstus vastis ululatus in antris, Extremæque sonant, domita jam virgine, voces: Effugis ingentes, tanti discriminis expers, Bellorum, o Romane, minas: solusque quietem Euboici vasta lateris convalle tenebis. Cætera suppressit, faucesque obstruxit Apollo. Custodes tripodes fatorum, arcanaque mundi, Tuque potens veri Pæan, nullumque futuri A superis celate diem, suprema ruentis Imperii, cæsosque duces, et funera regum, Et tot in Hesperio collapsas sanguine gentes Cur aperire times? An nondum numina tantum Decrevere nefas? Et adhuc dubitantibus astris Pompeii damnare caput, tot fata tenentur? Vindicis an gladii facinus, pœnasque furoris, Regnaque ad ultores iterum redeuntia Brutos, Ut peragat fortuna, taces? Tunc pectore vatis Impactæ cessere fores, expulsaque templis Prosiluit. Perstat rabies; Nec cuncta locutæ, Quem non emisit, superest deus. Illa feroces Torquet adhuc oculos, totoque vagantia cœlo Lumina, nunc vultu pavido, nunc torva minaci: Stat numquam facies: rubor igneus inficit ora, Liventesque genas: nec, qui solet esse timenti, Terribilis sed pallor inest: nec fessa quiescunt Corda; Sed, ut tumidus Boreæ post flamina pontus Rauca gemit, sic muta levant suspiria vatem. Dumque a luce sacra, qua vidit fata, refertur Ad vulgare jubar, mediæ venere tenebræ. Immisit Stygiam Pæan in viscera Lethen, Quæ raperet secreta deum. Tunc pectore verum Fugit, et ad Phœbi tripodas rediere futura: Vixque refecta cadit. Nec te vicinia leti Territat, ambiguis frustratum sortibus, Appi: Jure sed incerto mundi, subsidere regnum Chalcidos Euboicæ, vana spe rapte, parabas. Heu demens, nullum belli sentire fragorem, Tot mundi caruisse malis, præstare deorum Excepta quis morte potest? Secreta tenebis Litoris Euboici, memorando condite busto, Qua maris angustat fauces saxosa Carystos, Et tumidis infesta colit qua numina Rhamnus, Arctatus rapida fervet qua gurgite pontus, Euripusque trahit, cursum mutantibus undis, Chalcidicas puppes ad iniquam classibus Aulim. Interea domitis Cæsar remeabat Iberis, Victrices aquilas alium laturus in orbem: Cum prope fatorum tantos per prospera cursus Avertere dei. Nullo nam Marte subactus, Intra castrorum timuit tentoria ductor Perdere successus scelerum: cum pæne fideles Per tot bella manus, satiatæ sanguine, tandem Destituere ducem: seu mœsto classica paullum Intermissa sono, claususque et frigidus ensis Expulerat belli furias: seu præmia miles Dum majora petit, damnat caussamque ducemque, Et scelere imbutos etiamnunc venditat enses. Haud magis expertus discrimine Cæsar in ullo est, Quam non e stabili, tremulo sed culmine cuncta Despiceret, staretque super titubantia fultus: Tot raptis truncus manibus, gladioque relictus Pæne suo, qui tot gentes in bella trahebat, Scit non esse ducis strictos, sed militis, enses. Non pavidum jam murmur erat, nec pectore tecto Ira latens: nam quæ dubias constringere mentes Caussa solet, dum quisque pavet, quibus ipse timori est, Seque putat solum regnorum iniusta gravari, Haud retinet. Quippe ipsa metus exsolverat audax Turba suos. Quidquid multis peccatur, inultum est. Effudere minas: Liceat discedere, Cæsar, A rabie scelerum. Quæris terraque marique His ferrum jugulis, animasque effundere viles Quolibet hoste paras. Partem tibi Gallia nostri Eripuit: partem duris Hispania bellis: Pars jacet Hesperia: totoque exercitus orbe Te vincente perit. Terris fudisse cruorem Quid juvat Arctois, Rhodano Rhenoque subactis? Tot mihi pro bellis bellum civile dedisti. Cepimus expulso patriæ cum tecta senatu, Quos hominum, vel quos licuit spoliare deorum? Imus in omne nefas, manibus ferroque nocentes, Paupertate pii. Finis quis quæritur armis? Quid satis est, si Roma parum? Jam respice canos, Invalidasque manus, et inanes cerne lacertos. Usus abit vitæ, bellis consumsimus ævum: Ad mortem dimitte senes. En, improba vota! Non duro liceat morientia cespite membra Ponere, non anima glebam fugiente ferire, Atque oculos morti clausuram quærere dextram Coniugis illabi lacrimis, unique paratum Scire rogum. Liceat morbis finire senectam. Sit præter gladios aliquod sub Cæsare fatum. Quid, velut ignaros ad quæ portenta paremur, Spe trahis? Usque adeo soli civilibus armis Nescimus cujus sceleris sit maxima merces? Nil actum est bellis, si nondum comperit, istas Omnia posse manus. Nec fas nec vincula juris Hoc audere vetant. Rheni mihi Cæsar in undis Dux erat, hic socius. Facinus quos inquinat, æquat. Adde, quod ingrato meritorum judice virtus Nostra perit. Quidquid gerimus, fortuna vocatur. Nos fatum sciat esse suum. Licet omne deorum Obsequium speres: irato milite, Cæsar, Pax erit. Hæc fatus, totis discurrere castris Cœperat, infestoque ducem deposcere vultu. Sic eat, o superi! Quando pietasque fidesque Destituunt, moresque malos sperare relictum est, Finem civili faciat discordia bello. Quem non ille ducem potuit terrere tumultus? Fata sed in præceps solitus demittere Cæsar, Fortunamque suam per summa pericula gaudens Exercere, venit: nec, dum desæviat ira, Expectat; Medios properat tentare furores. Non illis urbes spoliandaque templa negasset, Tarpeiamque Jovis sedem, matresque senatus, Passurasque infanda nurus. Vult omnia certe A se sæva peti, vult præmia Martis amari: Militia indomiti tantum mens sana timetur. Non pudet heu, Cæsar, soli tibi bella placere Jam manibus damnata tuis? Hos ante pigebit Sanguinis? His ferri grave ins erit ipse per omne Fasque nefasque rues Lassare, et disce sine armis Posse pati: liceat scelerum tibi ponere finem. Sæve, quid insequeris quid jam nolentibus instas? Bellum te civile fugit. Stetit aggere fulti Cespitis, intrepidus vultu, meruitque timeri Non metuens: atque hæc ira dictante profatur: Qui modo in absentem vultu dextraque furebas, Miles, habes nudum promtumque ad vulnera pectus. Hic fuge, si belli finis placet, ense relicto. Detegit imbelles animos nil fortiter ausa Seditio, tantumque fugam meditata juventus, Ac ducis invicti rebus lassata secundis. Vadite, meque meis ad bella relinquite fatis: Invenient hæc arma manus, vobisque repulsis Tot reddet Fortuna viros, quot tela vacabunt. Anne fugam Magni tanta cum classe sequuntur Hesperiæ gentes, nobis victoria turbam Non dabit, impulsi tantum quæ præmia belli Auferat et, vestri rapta mercede laboris, Lauriferos nullo comitetur vulnere currus? Vos despecta, senes, exhaustaque sanguine turba Cernetis nostros jam plebs Romana triumphos. Cæsaris an cursus vestræ sentire putatis Damnum posse fugæ? Veluti, si cuncta minentur Flumina, quos miscent pelago, subducere fontes, Non magis ablatis umquam descenderet æquor, Quam nunc crescit, aquis. An vos momenta putatis Ulla dedisse mihi? Numquam sic cura deorum Se premit, ut vestræ morti vestræque saluti Fata vacent. Procerum motus hæc cuncta sequuntur. Humanum paucis vivit genus. Orbis Iberi Horror et Arctoi nostro sub nomine miles, Pompeio certe fugeres duce. Fortis in armis Cæsareis Labienus erat: nunc, transfuga vilis, Cum duce prælato terras atque æquora lustrat. Nec melior mihi vestra fides, si bella nec hoste Nec duce me geritis. Quisquis mea signa relinquit, Nec Pompeianis tradit sua partibus arma, Hic numquam vult esse meus. Sunt ista profecto Curæ castra deis, qui me committere tantis Non nisi mutato voluerunt milite bellis. Heu, quantum Fortuna humeris jam pondera fessis Amolitur onus! Sperantes omnia dextras Exarmare datur, quibus hic non sufficit orbis. Jam certe mihi bella geram: discedite castris, Tradite nostra viris ignavi signa Quirites. At paucos, quibus hæc rabies auctoribus arsit, Non Cæsar, sed pœna tenet. Procumbite terra, Infidumque caput feriendaque tendite colla. Et tu, quo solo stabunt jam robore castra, Tiro rudis, specta pœnas, et disce ferire, Disce mori. Tremuit sæva sub voce minantis Vulgus iners: unumque caput tam magna juventus Privatum factura timet: velut ensibus ipsis Imperet, invito moturus milite ferrum. Ipse pavet, ne tela sibi dextræque negentur Ad scelus hoc Cæsar: vicit patientia sævi Spem ducis, et jugulos, non tantum præstitit enses. Nil magis, adsuetas sceleri quam perdere mentes, Atque perire timet; Tam diro fœderis ictu Parta quies, pœnaque redit placata juventus. Brundusium decimis jubet hanc adtingere castris, Et cunctas revocare rates, quas avius Hydrus, Antiquusque Taras, secretaque litora Leucæ, Quas recipit Salapina palus, et subdita Sipus Montibus: Ausoniam qua torquens frugifer oram, Dalmatico Boreæ, Calabroque obnoxius Austro Appulus Hadriacas exit Garganus in undas. Ipse petit trepidam tutus sine milite Romam, Jam doctam servire togæ: populoque precanti Scilicet indulgens, summum dictator honorem Contigit, et lætos fecit se console fastos. Namque omnes voces, per quas jam tempore tanto Mentimur dominis, hæc primum reperit ætas, Qua sibi ne ferri jus ullum Cæsar abesset, Ausonias voluit gladiis miscere secures. Addidit et fasces aquilis, et nomen inane Imperii rapiens, signavit tempora digna Mœsta nota. Nam quo melius Pharsalicus annus Consule notus erit? Fingit solemnis Campus, Et non admissæ dirimit suffragia plebis, Decantatque tribus, et vana versat in urna. Nec cœlum servare licet: tonat augure surdo, Et lætæ jurantur aves, bubone sinistro. Inde perit primum quondam veneranda potestas Juris inops: careat tantum ne nomine tempus, Menstruus in fastos distinguit sæcula consul. Nec non Iliacæ numen quod præsidet Albæ, Haud meritum Latio sollemnia sacra subacto, Vidit flammifera confectas nocte Latinas. Inde rapit cursus, et, quæ piger Appulus arva Deseruit rastris, et inerti tradidit herbæ, Ocior et cœli flammis et tigride fœta Transcurrit; Curvique tenens Minoia tecta Brundusii, clausas ventis brumalibus undas Invenit, et pavidas hiberno sidere classes. Turpe duci visum, rapiendi tempora belli In segnes exisse moras, portuque teneri, Dum pateat tutum vel non felicibus æquor. Expertes animos pelagi sic robore complet: Fortius hiberni flatus, cœlumque fretumque Cum cepere, tenent, quam quos incumbere certos Perfida nubiferi vetat inconstantia veris. Nec maris anfractus lustrandaque litora nobis, Sed recti fluctus soloque Aquilone secandi. Hic utinam summi curvet carchesia mali, Incumbatque furens, et Graia ad mœnia perflet, Ne Pompeiani Phæacum e litore toto Languida jactatis comprendant carbasa remis: Rumpite, quæ retinent felices vincula proras. Jamdudum nubes et sævas perdimus undas. Sidera prima poli, Phœbo labente sub undas, Exierant, et luna suas jam fecerat umbras, Cum pariter solvere rates, totosque rudentes Laxavere sinus: et flexo navita cornu Obliquat lævo pede carbasa, summaque pandens Suppara velorum perituras colligit auras. Ut primum levior propellere lintea ventus Incipit, exiguumque tument, mox reddita malo In mediam cecidere ratem: terraque relicta, Non valet ipsa sequi puppes, quæ vexerat aura. Æquora lenta jacent, alto torpore ligata. Pigrius immotis hæsere paludibus undæ. Sic stat iners Scythicas adstringens Bosporus undas, Cum, glacie retinente, fretum non impulit Ister, Immensumque gelu tegitur mare: comprimit unda, Deprendit quascunque rates: nec pervia velis Æquora frangit eques, fluctuque latente sonantem Orbita migrantis scindit Mæotida Bessi. Sæva quies pelagi, mœstoque ignava profundo Stagna jacentis aquæ: veluti deserta rigente Æquora natura cessant, pontusque vetustas Oblitus servare vices, non commeat æstu, Non horrore tremit, non solis imagine vibrat Casibus innumeris fixæ patuere carinæ, Illinc infestæ classes et inertia tonsis Æquora moturæ; Gravis hinc languore profundi Obsessis ventura fames. Nova vota timori Sunt inventa novo, fluctus nimiasque precari Ventorum vires, dum se torpentibus unda Excutiat stagnis, et sit mare. Nubila nusquam Undarumque minæ: cœlo languente fretoque, Naufragii spes omnis abit. Sed nocte fugata, Læsum nube dies jubar extulit, imaque sensim Concussit pelagi, movitque Ceraunia nautis. Inde rapi cœpere rates, atque æquora classem Curva sequi, quæ jam vento fluctuque secundo Lapsa Palæstinas uncis confixit arenas. Prima duces vidit junctis consistere castris Tellus, quam volucer Genusus, quam mollior Apsus Circueunt ripis. Apso gestare carinas Caussa palus, leni quam fallens egerit unda. At Genusum nunc sole nives, nunc imbre solutæ Præcipitant: neuter longo se gurgite lassat, Sed minimum terræ, vicino litore, novit. Hoc fortuna loco tantæ duo nomina famæ Composuit: miserique fuit spes irrita mundi Posse duces parva campi statione diremtos Admotum damnare nefas. Nam cernere vultus Et voces audire datur: multosque per annos Dilectus tibi, Magne, socer, post pignera tanta Sanguinis, infausti sobolem mortemque nepotis, Te nisi Niliaca propias non vidit arena. Cæsaris adtonitam miscenda ad prœlia mentem Ferre moras scelerum partes jussere relictæ. Ductor erat cunctis audax Antonius armis, Jam tunc civili meditatus Leucada bello. Illum sæpe minis Cæsar precibusque morantem Evocat: O mundi tantorum caussa malorum, Quid superos et fata tenes? Sunt cetera cursu Acta meo: summam rapti per prospera belli Te poscit Fortuna manum. Num rupta vadosis Syrtibus incerto Libye nos dividit æstu? Numquid inexperto tua credimus arma profundo, Inque novos traheris casus? Ignave, venire Te Cæsar, non ire, jubet. Prior ipse per hostes Percussi medias alieni juris arenas. Tui mea castra times? Pereuntia tempora fati Conqueror: in ventos impendo vota, fretumque. Ne retine dubium cupientes ire per æquor: Si bene nota mihi est, ad Cæsaris arma juventus Naufragio venisse volet. Jam voce doloris Utendum est: non ex æquo divisimus orbem. Epirum Cæsarque tenet totusque senatus: Ausoniam tu solus habes. His terque quaterque Vocibus excitum postquam cessare videbat, Dum se deesse deis, ac non sibi numina, credit, Sponte per incautas audet tentare tenebras, Quod jussi timuere, fretum, temeraria prono Expertus cessisse deo: fluctusque verendos Classibus, exigua sperat superare carina. Solverat armorum fessas nox languida curas: Parta quies miseris, in quorum pectora somno Dat vires fortuna minor. Jam castra silebant; Tertia jam vigiles commoverat hora secundos: Cæsar sollicito per vasta silentia gressu Vix famulis audenda parat: cunctisque relictis, Sola placet Fortuna comes. Tentoria postquam Egressus, vigilum somno cedentis membra Transsiluit, questus tacite quod fallere posset. Litora curva legit, primisque invenit in undis Rupibus exesis hærentem fune carinam. Rectorem dominumque ratis secura tenebat Haud procul inde domus, non ullo robore fulta, Sed sterili junco cannaque intexta palustri, Et latus inversa nudum munita phaselo. Hæc Cæsar bis terque manu quassantia tectum Limina commovit. Molli consurgit Amyclas, Quem dabat alga, toro. Quisnam mea nafragus, inquit, Tecta petit? Aut quem nostræ Fortuna cœgit Auxilium sperare casæ? Sic fatus, ab alto Aggere jam tepidæ sublato fune favillæ, Scintillam tenuem commotos pavit in ignes; Securus belli: prædam civilibus armis Scit non esse casas. O vitæ tuta facultas Pauperis, angustique lares! O munera nondum Intellecta deum! Quibus hoc contingere templis Aut potuit muris, nullo trepidare tumultu, Cæsarea pulsante manu? Tum poste recluso, Dux ait: Exspecta votis majora modestis, Spesque tuas laxa, juvenis. Si jussa secutus Me vehis Hesperiam, non ultra cuncta carinæ Debebis, manibusque inopem duxisse senectam. Ne cessa præbere deo tua fata, volenti Angustos opibus subitis implere Penates. Sic fatur: quamquam plebeio tectus amictu, Indocilis privata loqui. Tum pauper Amyclas: Multa quidem prohibent nocturno credere ponto. Nam sol non rutilas deduxit in æquora nubes Concordesque tulit radios: Noton altera Phœbi, Altera pars Borean diducta luce vocabat. Orbe quoque exhaustus medio languensque recessit, Spectantes oculos infirmo lumine passus. Lunaque non gracili surrexit lucida cornu, Aut orbis medii puros exesa recessus: Nec duxit recto tenuata cacumina cornu, Ventorumque nota rubuit: tum lurida pallens Ora tulit, vultu sub nubem tristis ituro. Sed mihi nec motus nemorum, nec litoris ictus, Nec placet incertus, qui provocat æquora, Delphin: Aut siccum quod mergus amat: quodque ausa volare Ardea sublimis pennæ confisa natanti: Quodque caput spargens undis, velut occupet imbrem, Instabili gressu metitur litora cornix. Sed si magnarum poscunt discrimina rerum, Haud dubitem præbere manus. Vel litora tangam Jussa, vel hoc potius pelagus flatusque negabunt. Hæc fatus, solvensque ratem, dat carbasa ventis: Ad quorum motus non solum lapsa per altum Æra dispersos traxere cadentia sulcos Sidera: sed summis etiam quæ fixa tenentur Astra polis, sunt visa quati. Niger inficit horror Terga maris: longo per multa volumina tractu Æstuat unda minax, flatusque incerta futuri: Turbida testantur conceptos æquora ventos. Tunc rector trepidæ fatur ratis: Adspice, sævum Quanta paret pelagus. Zephyros intendat, an Euros, Incertum est. Puppim dubius ferit undique pontus. Nubibus et cœlo Notus est: si murmura ponti Consulimus, Cori verrunt mare. Gurgite tanto, Nec ratis Hesperias tanget, nec naufragus oras. Desperare viam et vetitos convertere cursus, Sola salus. Liceat vexata litora puppe Prendere, ne longe nimium sit proxima tellus. Fisus cuncta sibi cessura pericula Cæsar, Sperne minas, inquit, pelagi, ventoque furenti Trade sinum. Italiam si cœlo auctore recusas, Me pete. Sola tibi caussa hæc est justa timoris, Vectorem non nosse tuum; Quem numina numquam Destituunt, de quo male tunc Fortuna meretur, Cum post vota venit. Medias perrumpe procellas, Tutela secure mea. Cœli iste fretique, Non puppis nostræ labor est: hanc Cæsare pressam A fluctu defendet onus. Ne longa furori Ventorum sævo dubitur mora: proderit undis Ista ratis. Ne flecte manus: fuge proxima velis Litora: tum Calabro portu te crede potitum, Cum jam non poterit puppi nostræque saluti Altera terra dari Quid tanta strage paretur, Ignoras? Quærit pelagi cœlique tumultu Quid præstet Fortuna mihi. Non plura locuto, Avulsit laceros, percussa puppe, rudentes Turbo rapax, fragilemque super volitantia malum Vela tulit: sonuit victis compagibus alnus. Inde ruunt toto congesta pericula mundo. Primus ab Oceano caput exeris Atlanteo, Core, movens æstus: jam te tollente furebat Pontus, et in scopulos totas erexerat undas. Occurrit gelidus Boreas, pelagusque retundit: Et dubium pendet, vento cui pareat, æquor. Sed Scythici vicit rabies Aquilonis, et undas Torsit, et abstrusas penitus vada fecit arenas. Nec perfert pontum Boreas ad saxa, suumque In fluctus Cori frangit mare: motaque possunt Æquora subductis etiam concurrere ventis. Non Euri cessasse minas, non imbribus atrum Æolii jacuisse Notum sub carcere saxi Crediderim: cunctos solita de parte ruentes Defendisse suas violento turbine terras; Sic pelagus mansisse loco. Non parva procellis Æquora rapta ferunt: Ægeas transit in undas Tyrrhenum: sonat Ionio vagus Hadria ponto. Ah quoties frustra pulsatos æquore montes Obruit illa dies! Quam celsa cacumina pessum Tellus victa dedit! Non illo litore surgunt Tam validi fluctus, alioque ex orbe voluti A magno venere mari, mundumque cœrcens Monstriferos agit unda sinus. Sic rector Olympi Cuspide fraterna lassatum in sæcula fulmen Adiuvit, regnoque accessit terra secundo, Cum mare convolvit gentes, cum litora Tethys Noluit ulla pati, cœlo contenta teneri. Nunc quoque tanta maris moles crevisset in astra, Ni superum rector pressisset nubibus undas. Non cœli nox illa fuit: latet obsitus ær Infernæ pallore domus, nimbisque gravatus Deprimitur, fluctusque in nubibus accipit imbrem. Lux etiam metuenda perit, nec fulgura currunt Clara, sed obscurum nimbosus dissilit ær. Tunc superum convexa fremunt, atque arduus axis Insonuit, motaque poli compage laborant Extimuit natura chaos: rupisse videntur Concordes elementa moras, rursusque redire Nox manes mixtura deis. Spes una salutis, Quod tanta mundi nondum periere ruina. Quantum Leucadio placidus de vertice pontus Despicitum; Tantum nautæ videre trementes Fluctibus e summis præceps mare: quumque tumentes Rursus hiant undæ, vix eminet æquore malus. Nubila tanguntur velis, et terra carina. Nam pelagus, qua parte sedet, non celat arenas: Exhaustum in tumulos, omnisque in fluctibus unda est. Artis opem vicere metus: nescitque magister, Quam frangat, cui cedat aquæ. Discordia ponti Succurrit miseris, fluctusque evertere puppim Non valet in fluctus: victum latus unda repellens Erigit, atque omni surgit ratis ardua vento. Non humilem Sasona vadis, non litora curvæ Thessaliæ saxosa pavent, oræque malignos Ambraciæ portus: scopulosa Ceraunia nautæ Summa timent. Credit jam digna pericula Cæsar Fatis esse suis. Tantusne evertere, dixit, Me superis labor est: parva quem puppe sedentem Tam magno petiere mari? Si gloria leti Est pelago donata mei, bellisque negamur; Intrepidus, quamcunque datis mihi numina, mortem Accipiam. Licet ingentes abruperit actus Festinata dies fatis; Sat magna peregi. Arctoas domui gentes: inimica subegi Arma metu: vidit Magnum mihi Roma secundum. Jussa plebe tuli fasces per bella negatos. Nulla meis aberit titulis Romana potestas. Nesciet hoc quisquam, nisi tu, quæ sola meorum Conscia votorum es, me, quamvis plenus honorum Et dictator eam Stygias et consul ad umbras, Privatum, Fortuna, mori. Mihi funere nullo Est opus, o superi: lacerum retinete cadaver Fluctibus in mediis: desint mihi busta rogusque, Dum metuar semper, terraque exspecter ab omni. Hæc fatum decimus, dictu mirabile, fluctus Invalida cum puppe levat: nec rursus ab alto Aggere deiecit pelagi, sed pertulit unda, Scruposisque angusta vacant ubi litora saxis, Imposuit terræ. Pariter tot regna, tot urbes Fortunamque suam, tacta tellure, recepit. Sed non tam remeans Cæsar jam luce propinqua, Quam tacita sua castra fuga comitesque fefellit. Circumfusa duci flevit, gemituque suorum Et non ingratis incessit turba querelis: Quo te, dure, tulit virtus temeraria, Cæsar? Aut quæ nos viles animas in fata relinquens, Invitis spargenda dabas tua membra procellis? Cum tot in hac anima populorum vita salusque Pendeat, et tantus caput hoc sibi fecerit orbis, Sævitia est voluisse mori. Nullusne tuorum Emeruit comitum, fatis non posse superstes Esse tuis? Cum te raperet mare, corpora segnis Nostra sopor tenuit. Pudet, heu! Tibi caussa petendæ Hæc fuit Hesperiæ: visum est, committere quemquam Tam sævo, crudele, mari. Sors ultima rerum In dubios casus et prona pericula mortis Præcipitare solet. Mundi jam summa tenentem Permisisse mari! Tantum quid numina lassas? Sufficit ad belli summam favor iste laborque Fortunæ, quod te nostris impegit arenis? Hine usus placuere deum, non rector ut orbis, Nec dominus rerum, sed felix naufragus esses? Talia jactantes, discussa nocte serenus Oppressit cum sole dies, fessumque tumentes Composuit pelagus, ventis patientibus, undas. Nec non Hesperii lassatum fluctibus æquor Ut videre duces, purumque insurgere cœlo Fracturum pelagus Borean, solvere carinas, Quas ventus ductæque pari moderamine dextræ Permixtas habuere diu: latumque per æquor, Ut terrestre, coit, consertis puppibus, agmen. Sed nox sæva modum venti velique tenorem Eripuit nautis, excussitque ordine puppes. Strymona sic gelidum, bruma pellente, relinquunt Poturæ te, Nile, grues, primoque volatu Effingunt varias, casu monstrante, figuras. Mox ubi percussit tensas Notus altior alas, Confusos temere immixtæ glomerantur in orbes, Et turbata perit dispersis littera pennis. Cum primum redeunte die violentior ær Puppibus incubuit, Phœbeo concitus ortu, Prætereunt frustra tentati litora Lissi, Nymphæumque tenent. Nudas Aquilonibus undas Succedens Boreæ jam portum fecerat Auster. Undique collatis in robur Cæsaris armis, Summa videns duri Magnus discrimina Martis Jam castris instare suis, seponere tutum Coniugii decrevit onus, Lesboque remotam Te procul a sævi strepitu, Cornelia, belli Occulere. Heu quantum mentes dominatur in æquas Justa Venus! Dubium trepidumque ad prœlia, Magne, Te quoque fecit amor: quod nolles stare sub ictu Fortunæ, quo mundus erat Romanaque fata, Coniux sola fuit. Mentem jam verba paratam Destituunt, blandæque juvat ventura trahentem Indulgere moræ, et tempus subducere fatis. Nocte sub extrema, pulso torpore quietis, Dum fovet amplexu gravidum Cornelia curis Pectus, et aversi petit oscula grata mariti: Humentes mirata genas, percussaque cæco Vulnere, non audet flentem deprendere Magnum. Ille gemens: Vita non nunc mihi dulcior, inquit, Cum tædet vitæ, læto sed tempore, coniux, Venit mœsta dies, et quam nimiumque parumque Distulimus: jam totus adest in prœlia Cæsar. Cedendum est bellis: quorum tibi tuta latebra Lesbos erit. Desiste preces tentare: negavi Jam mihi: non longos a me patiere recessus. Pracipites aderunt casus: properante ruina, Summa cadunt. Satis est audisse pericula Magni: Meque tuus decepit amor, civilia bella Si spectare potes. Nam me jam, Marte parato, Securos cepisse pudet cum coniuge somnos, Eque tuo, miserum quatiunt cum classica mundun, Surrexisse sint. Vereor civilibus armis Pompeium nullo tristem committere damno. Tutior interea populis, et tutior omni Rege, late, positamque procul fortuna mariti Non tota te mole premat. Si numina nostras Impulerint acies, maneat pars optima nostri; Sitque mihi, si fata premant victorque cruentus Quo fugisse velim. Vix tantum infirma dolorem Cepit, et adtonito cessere e pectore sensus. Tandem vix mœstas potuit proferre querelas: Nil mihi de fatis thalami superisque relictum est, Magne, queri: nostros non rumpit funus amores, Nec diri fax summa rogi: sed sorte frequenti Plebeiaque nimis careo dimissa marito. Hostis ad adventuum rumpamus fœdera tedæ: Placemus socerum. Sic est tibi cognita, Magne, Nostra fide? Credisne aliquid mihi tutius esse, Quam tibi? Non olim casu pendemus ab uno? Fulminibus me, sæve, jubes tantæque ruinæ Absentem præstare caput? Secura videtur Sors tibi, cum facias etiam nunc vota, perisse? Ut nolim servire malis, sed morte parata Te sequar ad manes; Feriat dum mœsta remotas Fama procul terras, vivam tibi nempe superstes. Adde, quod adsuescis fatis, tantumque dolorem Crudelis me ferre doces. Ignosce fatenti: Posse pati, timeo. Quodsi sunt vota, deisque Audior, eventus rerum sciet ultima coniux. Sollicitam rupes, jam te victore, tenebunt: Et puppim, quæ fata ferat tam læta, timebo. Nec solvent audita metus mihi prospera belli, Cum, vacuis proiecta locis, a Cæsare possim Vel fugiente capi. Notescent litora clari Nominis exsilio, positaque ibi coniuge Magni, Quis Mitylenæas poterit nescire latebras? Hoc precor extremum, si nil tibi victa relinquent Tutius arma fuga, cum te commiseris undis, Quolibet infaustam potius deflecte carinam: Litoribus quærere meis. Sic fata, relictis Exsiluit stratis amens, tormentaque nulla Vult differre mora. Non mœsti pectora Magni Sustinet amplexu dulci, non colla tenere: Extremusque perit tam longi fructus amoris: Præcipitantque suos luctus, neuterque recedens Sustinuit dixisse, vale vitamque per omnem Nulla fuit tam mœsta dies. Nam cetera damna Durata jam mente malis firmaque tulerunt. Labitur infelix, manibusque excepta suorum Fertur ad æquoreas, ac se prosternit, arenas, Litoraque ipsa tenet, tandemque illata carinæ est. Non sic infelix patiam portusque reliquit Hesperios, sævi premerent cum Cæsaris arma. Fida comes Magni vadit duce sola relicto, Pompeiumque fugit. Quæ nox sibi proxima venit, Insomnis. Viduo tum primum frigida lecto Atque insueta quies uni, nudumque marito Non hærente latus. Somno quam sæpe gravata Deceptis vacuum manibus complexa cubile est, Atque oblita fugæ quæsivit nocte maritum Nam, flamma quamvis tacitas urgente medullas, Non juvat in toto corpus jactare cubili: Servatur pars illa tori. Caruisse timebat Pompeio: sed non superi tam læta parabant. Instabat, miseræ Magnum quæ redderet hora.
Postquam castra duces, pugnæ jam mente propinqui, Imposuere jugis, admotaque cominus arma, Parque suum videri dei, capere omnia Cæsar Mœnia Graiorum spernit, Martemque secundum Jam nisi de genero fatis debere recusat. Funestam mundo votis petit omnibus horam, In casum quæ cuncta ferat. Placet alea fati Alterutrum mersura caput. Ter collibus omnes Explicuit turmas et signa minantia pugnam, Testatus numquam Latiæ se deesse ruinæ. Ut videt ad nullos exciri posse tumultus In pugnam generum, sed clauso fidere vallo, Signa movet, tectusque via dumosa per arva Dyrrhachii præceps rapiendas tendit ad arces. Hoc iter æquoreo præcepit limite Magnus, Quemque vocat collem Taulantius incola Petram, Insedit castris, Ephyræaque mœnia servat, Defendens tutam vel solis turribus urbem. Non opus hanc veterum nec moles structa tuetur Humanusque labor, facilis, licet ardua tollat, Cedere vel bellis, vel cuncta moventibus annis: Sed munimen habet, nullo quassabile ferro, Naturam sedemque loci. Nam clausa profundo Undique præcipiti scopulisque vomentibus æquor, Exiguo debet, quod non est insula, colli. Terribiles ratibus sustentant mœnia cautes, Ioniumque furens rapido cum tollitur Austro, Templa domosque quatit, spumatque in culmina pontus. Huc avidam belli rapuit spes improba mentem Cæsaris, ut vastis diffusum collibus hostem Cingeret ignarum, ducto procul aggere valli. Metitur terras oculis: nec cespite tantum Contentus fragili subitos adtollere muros, Ingentes cautes, avulsaque saxa metallis, Graiorumque domos, direptaque mœnia transfert. Exstruitur, quod non aries impellere sævus, Quod non ulla queat violenti machina belli. Franguntur montes, planumque per ardua Cæsar Ducit opus: pandit fossas, turritaque summis Disponit castella jugis, magnoque recursu Amplexus fines, saltus, nemorosaque tesqua, Et silvas, vastaque feras indagine claudit. Non desunt campi, non desunt pabula Magno, Castraque Cæsareo circumdatus aggere mutat. Flumina tot cursus illic exorta fatigant, Illic mersa suos: operumque ut summa revisat, Defessus Cæsar mediis intermanet agris. Nunc vetus Iliacos adtollat fabula muros, Adscribatque deis: fragili circumdata testa Mœnia mirentur refugi Babylonia Parthi. En, quantum Tigris, quantum celer ambit Orontes, Assyriis quantum populis telluris Eoæ Sufficit in regnum, subitum bellique tumultu Raptum clausit opus. Tanti periere labores. Tot potuere manus adjungere Seston Abydo, Ingestoque solo Phryxeum elidere pontum, Aut Pelopis latis Ephyren abrumpere regnis, Et ratibus longæ flexus donare Maleæ, Aut aliquem mundi, quamvis natura negasset, In melius mutare locum. Coit area belli: Hic alitur sanguis terras fluxurus in omnes, Hic et Thessalicæ clades, Libycæque tenentur. Æstuat angusta rabies civilis arena. Prima quidem surgens operum structura fefellit Pompeium: veluti mediæ qui tutus in arvis Sicaniæ rabidum nescit latrare Pelorum: Aut vaga cum Tethys Rutupinaque litora fervent, Unda Caledonios fallit turbata Britannos. Ut primum vasto septas videt aggere terras, Ipse quoque a tuta deducens agmina Petra Diversis spargit tumulis, ut Cæsaris arma Laxet, et effuso claudentem milite tendat: Ac tantum septi vallo sibi vindicat agri, Parva Mycenææ quantum sacrata Dianæ Distat ab excelsa nemoralis Aricia Roma: Quoque modo Romæ prælapsus mœnia Tibris In mare descendit, si nusquam torqueat amnem. Classica nulla sonant, injussaque tela vagantur: Et fit sæpe nefas, jaculum tentante lacerto. Major cura duces miscendis abstrahit armis. Pompeium exhaustæ præbenda ad pabula terræ, Quæ currens obtrivit eques, gradibusque citatis Ungula frondentem discussit cornea campum. Belliger adtonsis sonipes defessus in arvis, Advectos cum plena ferant præsepia culmos, Ore novas poscens moribundus labitur herbas, Et tremulo medios abrumpit poplite gyros. Corpora dum solvit tabes, et digerit artus, Traxit iners cœlum fluidæ contagia pestis Obscuram in nubem. Tali spiramine Nesis Emittit stygium nebulosis æra saxis, Antraque letiferi rabiem Typhonis anhelant. Inde labant populi, cœloque paratior unda Omne pati virus duravit viscera cœno. Jam riget atra cutis, distentaque lumina rumpit: Igneaque in vultus, et sacro fervida morbo Pestis abit, fessumque caput se ferre recusat. Jam magis atque magis præceps agit omnia fatum: Nec medii dirimunt morbi vitamque necemque, Sed languor cum morte venit: turbaque cadentum Aucta lues, dum mixta jacent incondita vivis Corpora. Nam miseros ultra tentoria cives Spargere funus erat. Tamen hos minuere labores A tergo pelagus, pulsusque Aquilonibus ær, Litoraque, et plenæ peregrina messe carinæ. At liber terræ spatiosis collibus hostis Ære non pigro, nec inertibus angitur undis: Sed patitur sævam, veluti circumdatus arcta Obsidione, famem. Nondum surgentibus altam In segetem culmis, cernit miserabile vulgus In pecudum cecidisse cibos, et carpere dumos, Et foliis spoliare nemus, letumque minantes Vellere ab ignotis dubias radicibus herbas. Quæ mollire queunt flamma, quæ frangere morsu, Quæque per abrasas utero demittere fauces, Plurimaque humanis ante hoc incognita mensis Diripiens miles, saturum tamen obsidet hostem. Ut primum libuit ruptis evadere claustris Pompeio, cunctasque sibi permittere terras: Non obscura petit latebrosæ tempora noctis, Et raptum furto, soceri cessantibus armis, Dedignatur iter: latis exire ruinis Quærit, et impulso turres confringere vallo, Perque omnes gladios, et qua via cæde paranda est. Opportuna tamen valli pars visa propinqui, Quam Minuci castella vocant, et confraga densis Arboribus dumeta tegunt. Huc pulvere nullo Proditus agmen agit, subitusque ad mœnia venit. Tot simul e campis Latiæ fulsere volucres: Tot cecinere tubæ. Ne quid victoria ferro Deberet, pavor adtonitos confecerat hostes. Quod solum valuit virtus, jacuere peremti, Debuerant quo stare loco: qui vulnera ferrent Jam deerant, nimbusque ferens tot tela peribat. Tum piceos volvunt immissæ lampades ignes: Tum quassæ nutant turres, lapsumque minantur: Roboris impacti crebros gemit agger ad ictus. Jam Pompeianæ celsi super ardua valli Exierant aquilæ: jam mundi jura patebant. Quem non mille simul turmis, nec Cæsare toto Auferret Fortuna locum, victoribus unus Eripuit, vetuitque capi: seque arma tenente, Ac nondum strato, Magnum vicisse negavit. Scæva viro nomen: castrorum in plebe merebat Ante feras Rhodani gentes: ibi sanguine multo Promotus Latiam longo gerit ordine vitem: Pronus ad omne nefas, et qui nesciret, in armis Quam magnum virtus crimen civilibus esset. Hic ubi quærentes socios jam Marte relicto Tota fugæ cernit, Quo vos pavor, inquit, abegit Impius et cunctis ignotus Cæsaris armis? O famuli turpes, servum pecus, absque cruore Terga datis morti? Cumulo vos deesse virorum Non pudet et bustis interque cadavera quæri? Non ira saltem juvenes, pietate remota, Stabitis? E cunctis, per quos erumperet hostis, Nos sumus electi. Non parvo sanguine Magni Ista dies jerit. Peterem felicior umbras Cæsaris in vultu. Testem hunc Fortuna negavit: Pompeio laudante, cadam. Confringite tela Pectoris incursu, jugulisque retundite ferrum. Jam longinqua petit pulvis, sonitusque ruinæ, Securasque fragor concussit Cæsaris aures. Vincimus, o socii; Veniet, qui vindicet arces, Dum morimur. Movit tantum vox illa furorem, Quantum non primo succendunt classica cantu: Mirantesque virum, atque avidi spectare, sequuntur Scituri juvenes, numero deprensa locoque An plus quam mortem virtus daret. Ille ruenti Aggere consistit, primumque cadavera plenis Turribus evolvit, subeuntesque obruit hostes Corporibus: totæque viro dant tela ruinæ: Roboraque et moles hosti seque ipse minatur. Nunc sude, nunc duro contraria pectora conto Detrudit muris, et valli summa tenentes Amputat ense manus: caput obterit ossaque saxo, Ac male defensum fragili compage cerebrum Dissipat: alterius flamma crinesque genasque Succendit; Strident oculis ardentibus ignes. Ut primum, cumulo crescente, cadavera murum Admovere solo: non segnior extulit illum Saltus, et in medias iecit super arma catervas, Quam per summa rapit celerem venabula pardum. Tunc densos inter cuneos compressus et omni Vallatus bello vincit, quem respicit, hostem. Jamque hebes et crasso non asper sanguine mucro Percussum Scævæ frangit, non vulnerat, hostem. Perdidit ensis opus, frangit sine vulnere membra. Illum tota petit moles, illum omnia tela: Nulla fuit non certa manus, non lancea felix, Parque novum Fortuna videt concurrere, bellum Atque virum. Fortis crebris sonat ictibus umbo, Et galeæ fragmenta cavæ compressa perurunt Tempora: nec quidquam nudis vitalibus obstat Jam, præter stantes in summis ossibus hastas. Quid nunc, vesani, jaculis levibusque sagittis Perditis hæsuros numquam vitalibus ictus? Hunc aut tortilibus vibrata phalarica nervis Obruat, aut vasti muralia pondera saxi: Hunc aries ferro ballistaque limine portæ Summoveat. Stat non fragilis pro Cæsare murus, Pompeiumque tenet. Jam pectora non tegit armis, Ac veritus credi clypeo, lævaque vacasse, Aut culpa vixisse sua, tot vulnera belli Solus obit, densamque ferens in pectore silvam, Jam gradibus fessis, in quem cadat, eligit hostem. Par pelagi monstris. Libycæ sic bellua terræ, Sic Libycus densis elephas oppressus ab armis Omne repercussum squalenti missile tergo Frangit, et hærentes mota cute discutit hastas: Viscera tuta latent penitus, citraque cruorem Confixæ stant tela feræ: tot facta sagittis, Tot jaculis, unam non explent vulnera mortem. Dictæa procul ecce manu Gortynis arundo Tenditur in Scævam, quæ voto certior omni In caput atque oculi lævum descendit in orbem. Ille moras ferri, nervorum et vincula rumpit, Adfixam vellens oculo pendente sagittam Intrepidus, telumque suo cum lumine calcat. Pannonis haud aliter post ictum sævior ursa, Cum jaculum parva Libys amentavit habena, Se rotat in vulnus: telumque irata receptum Impetit, et secum fugientem circuit hastam. Perdiderat vultum rabies: stetit imbre cruento Informis facies: lætus fragor æthera pulsat Victorum: majora viris e sanguine parvo Gaudia non faceret conspectum in Cæsare vulnus. Ille, tegens alta suppressum mente dolorem, Mitis et a vultu penitus virtute remota, Parcite, ait, cives: procul hinc avertite bellum. Collatura meæ nil sunt jam vulnera morti: Non eget ingestis, sed vulsis pectore telis. Tollite et in Magni viventem ponite castris: Hoc vestro præstate duci: sit Scæva relicti Cæsaris exemplum potius, quam mortis honestæ. Credidit infelix simulatis vocibus Aulus, Nec vidit recto gladium mucrone tenentem; Membraque captivi pariter laturus, et arma, Fulmineum mediis excepit faucibus ensem. Incaluit virtus: atque una cæde refectus Solvat, ait, pœnas, Scævam quicumque subactum Speravit: pacem gladio si quærit ab isto Magnus, adorato submittat Cæsare signa. An similem vestri, segnemque ad fata putastis? Pompeii vobis minor est caussæque senatus Quam mihi mortis amor. Simul hæc effatur, et altus Cæsareas pulvis testatur adesse cohortes. Dedecus hic belli Magno crimenque remisit, Ne solum totæ fugerent te, Scæva, catervæ: Subducto qui Marte ruis: nam sanguine fuso Vires pugna dabat. Labentem turba suorum Excipit, atque humeris defectum imponere gaudet: Ac veluti inclusum perfosso in pectore numen Et vivam magnæ speciem virtutis adorant: Telaque confixis certant evellere membris, Exornantque deos, ac nudum pectore Martem Armis, Scæva, tuis: felix hoc nomine famæ, Si tibi durus Iber, aut si tibi terga dedisset Cantaber exiguis, aut longis Teutonus armis. Non tu bellorum spoliis ornare Tonantis Templa potes, non tu lætis ululare triumphis. Infelix, quanta dominum virtute parasti! Nec magis hac Magnus castrorum parte repulsus Intra claustra piger, dilato Marte, quievit, Quam mare lassatur, cum se tollentibus Euris Frangentem fluctus scopulum ferit, aut latus alti Montis adest, seramque sibi parat unda ruinam. Hinc vicina petens placido castella profundo Incursu gemini Martis rapit: armaque late Spargit, et effuso laxat tentoria campo: Mutandæque juvat permissa licentia terræ. Sic pleno Padus ore tumens super aggere tutas Excurrit ripas, et totos concutit agros: Succubuit si qua tellus, cumulumque furentem Undarum non passa ruit, tum flumine toto Transit, et ignotos aperit sibi gurgite campos. Illos terra fugit dominos: his rura colonis Accedunt, donante Pado. Vix prœlia Cæsar Senserat, elatus specula quæ prodidit ignis. Invenit impulsos presso jam pulvere muros: Frigidaque ut veteris deprendit signa ruinæ, Accendit pax ipsa loci, movitque furorem Pompeiana quies et, victo Cæsare, somnus. Ire vel in clades properat, dum gaudia turbet. Torquato ruit inde minax: qui Cæsaris arma Segnius haud vidit, quam malo nauta tremente Omnia Circææ subducit vela procellæ: Agminaque interius muro breviore recepit, Densius ut parva disponeret arma corona. Transierat primi Cæsar munimina valli, Cum super e totis emisit collibus agmen, Effuditque acies obseptum Magnus in hostem. Non sic Ætnæis habitans in vallibus horret Enceladum, spirante Noto, cum tota cavernas Egerit, et torrens in campos defluit Ætna: Cæsaris ut miles glomerato pulvere victus Ante aciem, cæci trepidus sub nube timoris Hostilius occurrit fugiens, inque ipsa pavendo Fata ruit. Totus mitti civilibus armis Usque vel in pacem potuit cruor: ipse furentes Dux tenuit gladios. Felix ac libera legum, Roma, fores jurisque tui, vicisset in illo Si tibi Sulla loco. Dolet heu semperque dolebit, Quod scelerum, Cæsar, prodest tibi summa tuorum, Cum genero pugnasse pio. Pro tristia fata! Non Uticæ Libye clades, Hispania Mundæ Flesset, et infando pollutus sanguine Nilus Nobilius Phario gestasset rege cadaver: Nec Juba Marmaricas nudus pressisset arenas, Pœnorumque umbras placasset sanguine fuso Scipio: nec sancto caruisset via Catone. Ultimus esse dies potuit tibi, Roma, malorum: Exire e mediis potuit Pharsalia fatis. Deserit adverso possessam numine sedem Cæsar, et Emathias lacero petit agmine terras. Arma secuturum soceri, quacumque fugasset, Tentavere suo comites divertere Magnum Hortatu: patrias sedes atque hoste carentem Ausoniam peteret. Numquam me Cæsaris, inquit, Exemplo reddam patriæ, numquamque videbit Me nisi dimisso redeuntem, milite Roma. Hesperiam potui, motu surgente, tenere, Si vellem patriis aciem committere templis, Ac medio pugnare foro. Dum bella relegem, Extremum Scythici transcendam frigoris orbem, Ardentesque plagas. Victor tibi, Roma, quietem Eripiam, qui, ne premerent te prœlia, fugi? Ah potius, bello ne quid patiaris in isto, Te Cæsar putet esse suam. Sic fatus, in ortus Phœbeos convertit iter, terræque secutus Devia, qua vastos aperit Candavia saltus, Contigit Emathiam, bello quam fata parabant. Thessaliam, qua parte diem brumalibus horis Adtollit Titan, rupes Ossæa cœrcet. Cum per summa poli Phœbum trahit altior æstas Pelion opponit radiis nascentibus umbras. At medios ignes cœli, rabidique Leonis Solstitiale caput nemorosus submovet Othrys. Excipit adversos Zephyros et Iapyga Pindus Et maturato præcidit vespere lucem. Nec metuens imi Borean habitator Olympi Lucentem totis ignorat noctibus Arcton. Hos inter montes, media qui valle premuntur, Perpetuis quondam latuere paludibus agri, Flumina dum campi retinent, nec pervia Tempe Dant aditus pelagi; Stagnumque implentibus unum Crescere cursus erat. Postquam discessit Olympo Herculea gravis Ossa manu, subitæque ruinam Sensit aquæ Nereus: melius mansura sub undis, Emathis æquorei regnum Pharsalos Achillis Eminet, et, prima Rhœteia litora pinu Quæ tetigit, Phylace, Pteleosque, et Dorion ira Flebile Pieridum; Trachin, pretioque nefandæ Lampados Herculeis fortis Melibœa pharetris: Atque olim Larissa potens: ubi nobile quondam Nunc super Argos arant: veteres ubi fabula Thebas Monstrat Echionias: ubi quondam Pentheos exsul Colla caputque ferens supremo tradidit igni, Questa, quod hoc solum nato rapuisset, Agave. Ergo abrupta palus multos discessit in amnes. Purus in occasus, parvi sed gurgitis, Æas Ionio fluit inde mari nec fortior undis Labitur avectæ pater Isidis, et tuus, Œneu, Pæne gener crassis oblimat Echinadas undis Et Meleagream maculatus sanguine Nessi Euenos Calydona secat. Ferit amne citato Maliacas Sperchios aquas: et flumine puro Irrigat Amphrysos famulantis pascua Phœbi; Quique nec humentes nebulas, nec rore madentem Æra, nec tenues ventos suspirat, Anauros; Et quisquis pelago per se non cogntus amnis Peneo donavit aquas: it gurgite rapto Apidanos: nunquamque celer, nisi mixtus, Enipeus. Accipit Asopos cursus, Phœnixque, Melasque. Solus in alterius nomen cum venerit undæ, Defendit Titaresos aquas, lapsusque superne Gurgite Penei pro siccis utitur arvis. Hunc fama est Stygiis manare paludibus amnem, Et, capitis memorem, fluvii contagia vilis Nolle pati, superumque sibi servare timorem. Ut primum emissis patuerunt amnibus arva, Pinguis Boebicio discessit vomere sulcus: Mox Lelegum dextra pressum descendit aratrum. Æolidæ Dolopesque solum fregere coloni, Et Magnetes equis, Minyæ gens cognita remis. Illic semiferos Ixionidas Centauros Fœta Pelethroniis nubes effudit in antris: Aspera te Pholoes frangentem, Monyche, saxa, Teque sub Œtæo torquentem vertice vulsas, Rhœte ferox, quas vix Boreas inverteret, ornos: Hospes et Alcidæ magni, Phole: teque per amnem Improbe Lernæas vector passure sagittas: Teque senex Chiron, gelido qui sidere fulgens Impetis Æmonio majorem Scorpion arcu. Hac tellure feri micuerunt semina Martis. Primus ab æquorea percussis cuspide saxis Thessalicus sonipes bellis feralibus omen Exsiluit; Primus chalybem frænosque momordit, Spumavitque novis Lapithæ domitoris habenis. Prima fretum scindens Pagasæo litore pinus Terrenum ignotas hominem proiecit in undas. Primus Thessalicæ rector telluris Itonos In formam calidæ percussit pondera massæ, Fudit et argentum flammis, aurumque moneta Fregit et immensis coxit fornacibus æra. Illic, quod populos scelerata impegit in arma, Divitias numerare datum est. Hinc maxima serpens Descendit Python, Cyrrhæaque fluxit in arva: Unde et Thessalicæ veniunt ad Pythia laurus. Impius hinc prolem superis immisit Aloeus, Inseruit celsis prope se cum Pelion astris, Sideribusque vias incurrens abstulit Ossa. Hac ubi damnata fatis tellure locarunt Castra duces, cunctos belli præsaga futuri Mens agitat, summique gravem discriminis horam Adventare palam est. Propius jam fata moveri, Degeneres trepidant animi, pejoraque versant, Ad dubios pauci, præsumto robore, casus Spemque metumque ferunt. Turbæ sed mixtus inerti Sextus erat, Magno proles indigna parente, Qui mox, Scyllæis exsul grassatus in undis, Polluit æquoreos Siculus pirata triumphos. Qui stimulante metu fati prænoscere cursus, Impatiensque moræ, venturisque omnibus æger, Non tripodas Deli, non Pythia consulit antra, Nec quæsisse libet, primis quid frugibus altrix Ære Jovis Dodona sonet, quis noscere fibra Fata queat, quis prodat aves, quis fulgura cœli Servet, et Assyria scrutetur sidera cura, Aut si quid tacitum, sed fas, erat. Ille superuis Detestanda deis sævorum arcana magorum Noverat, et tristes sacris feralibus aras, Umbrarum Ditisque fidem: miseroque liquebat, Scire parum superos. Vanum sævumque furorem Adiuvat ipse locus, vicinaque mœnia castris Hæmonidum, ficti quas nulla licentia monstri Transierit, quarum, quidquid non creditur, ars est. Thessala quin etiam tellus herbasque nocentes Rupibus ingenuit, sensuraque saxa canentes Arcanum ferale Magos. Ibi plurima surgunt Vim factura deis: et terris hospita Colchis Legit in Hæmoniis, quas non advexerat, herbas. Impia tot populis, tot surdas gentibus aures Cœlicolum diræ convertunt carmina gentis. Una per æthereos exit vox illa recessus, Verbaque ad invitum perfert cogentia numen, Quod non cura poli cœlique volubilis umquam Avocat. Infandum tetigit cum sidera murmur, Tunc, Babylon Persea licet secretaque Memphis Omne vetustorum solvat penetrale Magorum, Abducit superos alienis Thessalis aris. Carmine Thessalidum dura in præcordia fluxit Non fatis adductus amor: flammisque severi Illicitis arsere senes. Nec noxia tantum Pocula proficiunt aut cum turgentia succo Frontis amaturæ subducunt pignora fetæ. Mens hausti nulla sanie polluta veneni Excantata perit. Quos non concordia mixti Adligat ulla tori, blandaque potentia formæ, Traxerunt torti magica vertigine fili. Cessavere vices rerum: dilataque longa Hæsit nocte dies. Legi non paruit æther: Torpuit et præceps audito carmine mundus: Axibus et rapidis impulsos Juppiter urgens Miratur non ire polos. Nunc omnia complent Imbribus, et calido producunt nubila Phœbo: Et tonat ignaro cœlum Jove. Vocibus isdem Humentes late nebulas nimbosque solutis Excussere comis. Ventis cessantibus, æquor Intumuit: rursus vetitum sentire procellas Conticuit, turbante Noto: puppimque ferentes In ventum tumuere sinus. De rupe pependit Abscisa fixus torrens: amnisque cucurrit Non qua pronus erat. Nilum non extulit æstas: Mæander direxit aquas: Rhodatumque morantem Præcipitavit Arar: submitso verice montes Explicuere jugum. Nubes suspexit Olympus: Solibus et nullis Scythicæ, cum bruma rigeret, Dimaduere nives. Impulsam sidere Tethyn Repulit Hæmonidum, defenso litore, carmen. Terra quoque immoti concussit ponderis axem, Et medium vergens nisu titubavit in orbem. Tantæ molis onus percussum voce recessit, Prospectumque dedit circumlabentis Olympi. Omne potens animal leti, genitumque nocere, Et pavet Hæmonias, et mortibus instruit artes. Has avidæ tigres et nobilis ira leonum Ore fovent blando: gelidos his explicat orbes, Inque pruinoso coluber distenditur arvo. Viperei cœunt, abrupto corpore, nodi: Humanoque cadit serpens adflata veneno. Quis labor hic superis, cantus herbasque sequendi, Spernendique timor? Cujus commercia pacti Obstrictos habuere deos? Parere necesse est, An juvat? Ignota tantum pietate merentur, An tacitis valuere minis? Hoc juris in omnes Est illis superos, an habent hæc carmina certum Imperiosa deum, qui mundum cogere, quidquid Cogitur ipse, potest? Illic et sidera primum Præcipiti deducta polo: Phœbeque serena Non aliter, diris verborum obsessa venenis, Palluit, et nigris terrenisque ignibus arsit, Quam si fraterna prohiberet imagine tellus, Insereretque suas flammis cœlestibus umbras: Et patitur tantos cantu deprensa labores, Donec suppositas propior despumet in herbas. Hos scelerum ritus, hæc diræ carmina gentis Effera damnarat nimiæ pietatis Erichtho, Inque novos ritus pollutam duxerat artem. Illi namque nefas urbis submittere tecto Aut laribus ferale caput: desertaque busta Incolit, et tumulos expulsis obtinet umbris, Grata deis erebi. Cœtus audire silentum, Nosse domos Stygias arcanaque Ditis operti, Non superi, non vita vetat. Tenet ora profanæ Fœda situ macies, cœloque ignota sereno Terribilis Stygio facies pallore gravatur, Impexis onerata comis. Si nimbus et atræ Sidera subducunt nubes, tunc Thessala nudis Egreditur bustis, nocturnaque fulgura captat. Semina foecundæ segetis calcata perussit, Et non letiferas spirando perdidit auras. Nec superos orat, nec cantu supplice numen Auxiliare vocat, nec fibras illa litantes Novit: funereas aris imponere flammas Gaudet, et accenso rapuit quæ tura sepulcro. Omne nefas superi prima jam voce precantis Concedunt, carmenque timent audire secundum. Viventes animas, et adhuc sua membra regentes, Infodit busto: fatis debentibus annos Mors invita subit: perversa funera pompa Retulit a tumulis: fugere cadavera letum. Fumantes juvenum cineres, ardentiaque ossa E mediis rapit illa rogis, ipsamque, parentes Quam tenuere, facem: nigroque volantia fumo Feralis fragmenta tori, vestesque fluentes Colligit in cineres et olentes membra favillas. Ast ubi servantur saxis, quibus intimus humor Ducitur, et tracta durescunt tabe medullæ Corpora; Tunc omnes avide desævit in artus, Immersitque manus oculis, gaudetque gelatos Effodisse orbes, et siccæ pallida rodit Excrementa manus: laqueum nodosque nocentes Ore suo rupit: pendentia corpora carpsit, Abrasitque cruces: percussaque viscera nimbis Vulsit, et incoctas admisso sole medullas. Insertum manibus chalybem, nigramque per artus Stillantis tabi saniem, virusque coactum Sustulit, et nervo morsus retinente pependit. Et quodcumque jacet nuda tellure cadaver, Ante feras volucresque sedet: nec carpere membra Vult ferro manibusque suis, morsusque luporum Exspectat, siccis raptura a faucibus artus. Nec cessant a cæde manus, si sanguine vivo Est opus, erumpat jugulo qui primus aperto. Nec refugit cædes, vivum si sacra cruorem, Extaque funereæ poscunt trepidantia mensæ. Vulnere sic ventris, non, qua natura vocabat, Extrahitur partus, calidis ponendus in aris. Et quoties sævis opus est ac fortibus umbris, Ipsa facit manes: hominum mors omnis in usu est. Illa genæ florem primævo corpore vulsit, Illa comam læva morienti abscidit ephebo. Sæpe etiam caris cognato in funere dira Thessalis incubuit membris: atque oscula figens, Truncavitque caput, compressaque dentibus ora Laxavit: siccoque hærentem gutture linguam Præmordens, gelidis infudit murmura labris, Arcanumque nefas Stygias mandavit ad umbras. Hanc ut fama loci Pompeio prodidit: alta Nocte poli, Titan medium quo tempore ducit Sub nostra tellure diem, deserta per arva Carpit iter. Fidi scelerum suetique ministri, Effractos circum tumulos ac busta vagati, Conspexere procul prærupta in caute sedentem, Qua juga devexus Pharsalica porrigit Æmus. Ilia magis magicisque deis incognita verba Tentabat, carmenque novos fingebat in usus. Namque, timens, ne Mars alium vagus iret in orbem, Emathis et tellus tam multa cæde careret, Pollutos cantu dirisque venefica succis Conspersos vetuit transmittere bella Philippos, Tot mortes habitura suas, usuraque mundi Sanguine: cæsorum truncare cadavera regum Sperat, et Hesperiæ cineres avertere gentis, Ossaque nobilium, tantosque adquirere manes. Hic ardor, solusque labor, quid corpore Magni Proiecto rapiat, quos Cæsaris involet artus. Quam prior adfatur Pompeii ignava propago: O decus Hæmonidum, populis quæ pandere fata, Quæque suo ventura potes divertere cursu, Te precor, ut certum liceat mihi noscere finem, Quem belli Fortuna paret. Non ultima turbæ Pars ego Romanæ: Magni clarissima proles, Vel dominus rerum, vel tanti funeris heres. Mens dubiis percussa pavet, rursusque parata est Certos ferre metus. Hoc casibus eripe juris, Ne subiti cæcique ruant: vel numina torque, Vel tu parce deis, et Manibus exprime verum Elysias resera sedes, ipsamque vocatam, Quos petat e nobis, Mortem tibi coge fateri. Non humilis labor est: dignum, quod quærere cures, Vel tibi, quo tanti præponderet alea fati. Impia vulgatæ lætatur nomine famæ Thessalis, et contra: Si fata minora moveres, Pronum erat, o juvenis, quos velles, inquit, in actus Invitos præbere deos. Conceditur arti, Unam cum radiis presserunt sidera mortem, Inseruisse moras: et, quamvis fecerit omnis Stella senem, medios herbis abrumpimus annos. At simul a prima descendit origine mundi Caussarum series, atque omnia fata laborant, Si quidquam mutare velis, unoque sub ictu Stat genus humanum tunc, Thessala turba fatemur, Plus fortuna potest. Sed si prænoscere casus Contentus, facilesque aditus multique patebunt Ad verum: tellus nobis, ætherque, chaosque, Æquoraque, et campi, Rhodopæaque saxa loquentur. Sed pronum, cum tanta novæ sit copia mortis, Emathiis unum campis adtollere corpus, Ut modo defuncti tepidique cadaveris ora Plena voce sonent nec, membris sole perustis, Auribus incertum feralis strideat umbra. Dixerat: et noctis geminatis arte tenebris, Mœstum tecta caput squalenti nube, pererrat Corpora cæsorum, tumuli proiecta negatis. Continuo fugere lupi, fugere revulsis Unguibus impastæ volucres, dum Thessala vatem Eligit et gelidas leto scrutata medullas Pulmonis rigidi stantes sine vulnere fibras Invenit, et vocem defuncto in corpore quærit. Fata peremptorum pendent jam multa virorum, Quem superis revocasse velit. Si tollere totas Tentasset campis acies, et reddere bello, Cessissent leges Erebis monstroque potenti Extrartus Stygio populus pugnasset Averno. Electum tandem traiecto gutture corpus Ducit, et inserto laqueis feralibus unco, Per scopolus miserum trahitur per saxa cadaver Victurum: montisque cavi, quem tristis Erichtho Damnarat sacris, alta sub rupe locatur. Haud procul a Ditis cæcis depressa cavernis In præceps subsedit humus: quam pallida pronis Urget silva comis, et nullo vertice cœlum Suspiciens, Phœbo non pervia taxus opacat. Marcentes intus tenebræ, pallensque sub antris Longa nocte situs; Numquam, nisi carmine factum, Lumen habet. Non Tænareis sic faucibus ær Sedit iners, mœstum mundi confine latentis, Ac nostri: quo non metuant emittere manes Tartarei reges, Nam quamvis Thessala vates Vim faciat fatis, dubium est, quod traxerit illuc Adspiciat Stygias, an quod descenderit, umbras. Discolor et vario furialis cultus amictu Induitur, vultusque aperitur, crine remoto, Et coma vipereis substringitur horrida sertis. Ut pavidos juvenis comites, ipsumque trememtem Conspicit, exanimi defixum lumina vultu: Ponite, ait, trepida conceptos mente timores: Jam nova, jam vera reddetur vita figura, Ut quamvis pavidi possint audire loquentem. Si vero Stygiosque lacus, ripamque sonantem Ignibus ostendam, si me præsente videri Eumenides possent, villosaque colla colubris Cerberus excutiens, et vincti terga Gigantes, Quis timor, ignavi, metuentes cernere manes? Pectora tunc primum ferventi sanguine supplet Vulneribus laxata Jovis: taboque medullas Abluit: et virus large lunare ministrat, Huc quidquid fetu genuit natura sinistro Miscetur. Non spuma canum, quibus unda timori est, Viscera non lyncis, non diræ nodus hyænæ Defuit, et cervi pasti serpente medulla: Non puppim retinens, Euro tendente rudentes, In mediis echeneis aquis, oculique draconum, Quæque sonant feta tepefacta sub alite saxa: Non Arabum volucer serpens, innataque rubris Æquoribus custos pretiosæ vipera conchæ: Aut viventis adhuc Libyci membrana cerastæ, Aut cinis Eoa positi Phœnicia in ara. Quo postquam viles, nec habentes nomina pestes Contulit: infando saturatas carmine frandes, Et, quibus os dirum nascentibus inspuit, herbas Addidit, et quidquid mundo dedit ipsa veneni: Tunc vox, Lethæos cunctis pollentior herbis Excantare deos, confudit murmura primum Dissona, et humanæ multum discordia linguæ. Latratus habet illa canum, gemitumque luporum: Quod trepidus bubo, quod strix nocturna queruntur, Quod stridunt ululantque feræ, quod sibilat anguis, Exprimit, et planctus illisæ cautibus undæ; Silvarumque sonum, fractæque tonitrua nubis. Tot rerum vox una fuit. Mox cetera cantu Explicat Hæmonio, penetratque in Tartara lingua: Eumenides, Stygiumque nefas, pœnæque nocentum: Et Chaos innumeros avidum confundere mundos: Et rector terræ, quem longa in sæcula torquet Mors dilata deum: Styx, et, quos nulla meretur Thessalis Elysios: cœlum matremque perosa Persephone, nostræque Hecates pars ultima, per quam Manibus et mihi sunt tacitæ commercia linguæ: Janitor et sedis laxæ, qui viscera sævo Spargis nostra cani: repetitaque fila sorores Tracturæ: tuque o flagrantis portitor undæ, Jam lassate senex ad me redeuntibus umbris: Exaudite preces, si vos satis ore nefando Pollutoque voco, si numquam hæc carmina fibris Humanis jejuna cano, si pectora plena Sæpe dedi, et lavi calido prosecta cerebro; Si quis, cum vestris caput extaque lancibus, infans, Imposui, victurus erat: parete precanti. Non in Tartareo latitantem poscimus antro, Adsuetamque dia tenebris, modo luce fugata Descendentem animam: primo pallentis hiatu Hæret adhuc Orci. Licet has exaudiat herbas Ad manes ventura semel. Ducis omina nato Pompeiana canat nostri modo militis umbra, Si bene de vobis civilia bella merentur. Hæc ubi fata caput spumantiaque ora levavit, Adspicit adstantem proiecti corporis umbram, Exanimes artus invisaque claustra timentem Carceris antiqui. Pavet ire in pectus apertum Visceraque, et ruptas letali volnere fibras. Ah miser, extremum cui mortis munus inique Eripitur, non posse mori. Miratur Erichtho Has fatis licuisse moras, irataque morti Verberat immotum vivo serpente cadaver: Perque cavas terræ, quas egit carmine, rimas Manibus illatrat, regnique silentia rupit: Tisiphone, vocisque meæ secura Megæra, Non agitis sævis Erebi per inane flagellis Infelicem animam? Jam vos ego nomine vero Eliciam, Stygiasque canes in luce superna Destituam: per busta sequar, per funera custos; Expellam tumulis, abigam vos omnibus urnis. Teque deis, ad quos alio procedere vultu Ficta soles, Hecate, pallenti tabida forma Ostendam, faciemque Erebi mutare vetabo. Eloquar, immenso terræ sub pondere quæ te Contineant, Ennæa, dapes, qua fœdere mœstum Regem noctis ames, quæ te contagia passam Noluerit revocare parens. Tibi, pessime mundi Arbiter, immittam ruptis Titana cavernis, Et subito feriere die. Paretis? An ille Compellandus erit, quo numquam terra vocato Non concussa tremit, qui Gorgona cernit apertam, Verberibusque suis trepidam castigat Erinnyn, Indespecta tenet vobis qui Tartara; Cujus Vos estis, superi; Stygias qui peierat undas? Protinus adstrictus caluit cruor, atraque fovit Vulnera, et in venas extremaque membra cucurrit. Percussæ gelido trepidant sub pectore fibræ: Et nova desuetis subrepens vita medullis Miscetur morti. Tunc omnis palpitat artus: Tenduntur nervi: nec se tellure cadaver Paulatim per membra levat, terraque repulsum est, Erectumque simul. Distento lumina rictu Nudantur. Nondum facies viventis in illo, Jam morientis erat. Remanent pallorque rigorque; Et stupet illatus mundo. Sed murmure nullo Ora adstricta sonant. Vox illi linguaque tantum Responsura datur. Dic, inquit Thessala, magna, Quod jubeo, mercede mihi: nam vera locutum Immunem toto mundi præstabimus ævo Artibus Hæmoniis: tali tua membra sepulcro, Talibus exuram Stygio cum carmine silvis, Ut nullos cantata magos exaudiat umbra. Sit tanti, vixisse iterum: nec verba, nec herbæ Audebunt longæ somnum tibi solvere Lethes, A me morte data. Tripodas vatesque deorum Sors obscura decet; Certus discedat, ab umbris Quisquis vera petit duræque oracula mortis Fortis adit. Ne parce, precor. Da nomina rebus, Da loca, da vocem, qua mecum fata loquantur. Addidit et carmen, quo, quidquid consulit, umbram Scire dedit. Mœstum, fletu manante, cadaver, Tristia non equidem Parcarum stamina, dixit, Respexi, tacitæ revocatus ab aggere ripæ: Quod tamen e cunctis mihi noscere contigit umbris, Effera Romanos agitat discordia manes, Impiaque infernam ruperunt arma quietem. Elysias alii sedes, ac Tartara mœsta Diversi liquere duces: quid fata pararent, Hi fecere palam. Tristis felicibus umbris Vultus erat. Vidi Decios, natumque patremque, Lustrales bellis animas, flentemque Camillum, Et Curios; Sullam de te, Fortuna, querentem. Deplorat Libycis perituram Scipio terris Infaustam sobolem. Major, Carthaginis hostis, Non servituri mœret Cato fata nepotis. Solum te Consul depulsis prime tyrannis Brute pias inter gaudentem vidimus umbras. Abruptis Catilina minax fractisque catenis Exsulat, Mariique truces, nudique Cethegi. Vidi ego lætantes, popularia nomina, Drusos; Legibus immodicos, ausosque ingentia Gracchos. Æternis chalybum nodis, et carcere Ditis Constrictæ plausere manus, camposque piorum Poscit turba nocens. Regni possessor inertia Pallentes aperit sedes, abruptaque saxa Asperat, et durum vinclis adamanta, paratque Pœnam victori. Refer hæc solatia tecum, O juvenis, placido Manes patremque domumque Exspectare sinu, regnique in parte serena Pompeio servare locum. Nec gloria parvæ Sollicitet vitæ: veniet, quæ misceat omnes Hora duces. Properate mori, magnoque superbi Quamvis e parvis animo descendite bustis, Et Romanorum manes calcate deorum. Quem tumulum Nili, quem Tybridis adluat unda, Quæritur, et ducibus tantum de funere pugna est. Tu fatur ne quære tuum cognoscere: Parcæ, Me reticente, dabunt: tibi certior omnia vates Ipse canet Siculis genitor Pompeius in arvis: Ille quoque incertus, quo te vocet, unde repellat, Quas jubeat vitare plagas, quæ sidera mundi. Europam miseri, Libyamque Asiamque timete: Distribuit tumulos vestris Fortuna triumphis. O miseranda domus, toto nihil orbe videbis Tutius Emathia. Sic postquam fata peregit, Stat vultu mœstus tacito, mortemque reposcit. Carminibus magicis opus est, herbisque, cadaver Ut cadat, et nequeunt animam sibi reddere fata, Consumto jam jure semel. Tum robore multo Exstruit illa rogum: venit defunctus ad ignes; Accensa juvenem positum strue liquit Erichtho, Tandem passa mori: Sextoque ad castra parentis It comes: et cœlo lucis ducente colorem, Dum ferrent tutos intra tentoria gressus, Jussa tenere diem densas nox præstitit umbras.
Segnior Oceano, quam lex æterna vocabat, Luctificus Titan numquam magis æthera contra Egit equos, currumque, polo rapiente, retorsit: Defectusque pati voluit, raptæque labores Lucis: et adtraxit nubes, non pabula flammis, Sed ne Thessalico purus luceret in orbe. At nox, felicis Magno pars ultima vitæ, Sollicitos vana decepit imagine somnos Nam Pompeiani visus sibi sede theatri Innumeram effigiem Romanæ cernere plebis, Adtollique suum lætis ad sidera nomen Vocibus, et plausu cuneos certare sonantes. Qualis erat populi facies clamorque faventis, Olim cum juvenis primique ætate triumphi Post domitas gentes, quas torrens ambit Iberus, Et quæcumque fugax Sertorius impulit arma, Vespere pacato, pura venerabilis æque Quam currus ornante toga, plaudente senatu, Sedit adhuc Romanus eques. Seu fine bonorum Anxia venturis ad tempora læta refugit, Sive per ambages solitas contraria visis Vaticinata quies, magni tulit omina planctus. Seu vetito patrias ultra tibi cernere sedes, Sic Romam Fortuna dedit. Ne rumpite somnos, Castrorum vigiles; Nullas tuba verberet aura Crastina dira quies, et imagine mœsta diurna Undique funestas acies feret, undique bellum. Unde pares somnos populi, noctemque beatam? O felix, si te vel sic tua Roma videret. Donassent utinam superi patriæque tibique Unum, Magne, diem, quo fati certus uterque Extremum tanti fructum caperetis amoris. Tu velut Ausonia vadis moriturus in urbe; Illa, rati semper de te sibi conscia voti, Hoc scelus haud umquam fatis hærere putavit, Sic se dilecti tumulum quoque perdere Magni. Te mixto flesset luctu juvenisque senexque, Injussusque puer: lacerasset, crine soluto, Pectora femineum, ceu Bruti funere, vulgus. Nunc quoque, tela licet paveant victoris iniqui, Nuntiet ipse licet Cæsar tua funera, flebunt: Sed dum tura ferunt, dum laurea serta Tonanti O miseri, quorum gemitus edere dolorem, Qui te non pleno pariter planxere theatro! Vicerat astra jubar, cum mixto murmure turba Castrorum fremuit, fatisque trahentibus orbem, Signa petit pugnæ. Miseri pars maxima vulgi, Non totum visura diem, tentoria circum Ipsa ducis queritur, magnoque accensa tumultu Mortis vicinæ properantes admovet horas. Dira subit rabies: sua quisque ac publica fata Præcipitare cupit: segnis pavidusque vocatur, Ac nimium patiens soceri Pompeius, et orbis Indulgens regno, qui tot simul undique gentes Juris habere sui vellet, pacemque timeret. Nec non et reges populique queruntur Eoi Bella trahi, patriaque procul tellure teneri Hoc placet, o superi, cum vobis vertere cuncta Propositum, nostris erroribus addere crimen? Cladibus irruimus, nocituraque poscimus arma: In Pompeianis votum est Pharsalia castris. Cunctorum voces Romani maximus auctor Tullius eloquii, cujus sub jure togaque Pacificas sævus tremuit Catilina secures, Pertulit, iratus bellis, cum rostra forumque Optaret, passus tam longa silentia miles. Addidit invalidæ robur facundia caussæ: Hoc pro tot meritis solum te, Magne, precatur, Uti se Fortuna velis: proceresque tuorum Castrorum, regesque tui cum supplice mundo Adfusi, vinci socerum patiare, rogamus. Humano generi tam longo tempore bellum Cæsar erit? Merito, Pompeium vincere lente, Gentibus indignum est a transcurrente subactis. Quo tibi fervor abit? Aut quo fiducia fati? De superis, ingrate, times? Caussamque senatus Credere dis dubitas? Ipsæ tua signa revellent, Prosilientque acies. Pudeat vicisse coactum. Si duce te jusso, si nobis bella geruntur, Sit juris, quocumque velint concurrere campo. Quid mundi gladios a sanguine Cæsaris arces? Vibrant tela manus: vix signa morantia quisquam Exspectat: propera, ne te tua classica linquant. Scire senatus avet, miles te, Magne, sequatur, An comes. Ingemuit rector, sensitque deorum Esse dolos, et fata suæ contraria menti. Si placet hoc, inquit, cunctis, si milite Magno, Non duce, tempus eget, nil ultra fata morabor. Involvat populos una Fortuna ruina, Sitque hominum magnæ lux ista novissima parti. Testor, Roma, tamen: Magnum, quo cuncta perirent, Accepisse diem. Potuit tibi vulnere nullo Stare labor belli: potuit sine cæde subactum, Captivumque ducem violatæ tradere paci. Quis furor, o cæci, scelerum? Civilia bella Gesturi metuunt, ne non cum sanguine vincant? Abstulimus terras, exclusimus æquore toto, Ad præmaturas segetum jejuna rapinas Agmina compulimus, votumque effecimus hosti, Ut mallet sterni gladiis, mortesque suorum Permiscere meis. Belli pars magna peracta est His, quibus effectum est, ne pugnam tiro paveret: Si modo virtutis stimulis iræque calore Signa petunt. Multos in summa pericula misit Venturi timor ipse mali. Fortissimus ille est, Qui, promptus metuenda pati, si cominus instent, Et differre potest. Placet hæc tam prospera rerum Tradere Fortunæ? Gladio permittere mundi Discrimen? Pugnare ducem quam vincere, malunt. Res mihi Romanas dederas, Fortuna, regendas: Accipe majores, et cæco in Marte tuere. Pompeii nec crimen erit nec gloria bellum. Vincis apud superos votis me, Cæsar, iniquis: Pugnatur. Quantum scelerum, quantumque malorum In populos lux ista feret! Quot regna jacebunt! Sanguine Romano quam turbidus ibit Enipeus! Prima velim caput hoc funesti lancea belli, Si sine momento rerum partisque ruina Casurum est, feriat: neque enim victoria Magno Lætior. Aut populis invisum, hac clade peracta, Aut hodie Pompeius erit miserabile nomen. Omne malum victi, quod sors feret ultima rerum, Omne nefas victoris erit. Sic fatur, et arma Permittit populis, frenosque furentibus ira Laxat: et ut victus violento navita Coro Dat regimen ventis, ignavumque arte relicta Puppis onus trahitur. Trepido confusa tumultu Castra fremunt, animique truces sua pectora pulsant Ictibus incertis. Multorum pallor in ore Mortis venturæ est, faciesque simillima fato. Advenisse diem, qui fatum rebus in ævum Conderet humanis, et quæri, Roma quid esset, Illo Marte, palam est. Sua quisque pericula nescit, Adtonitus majore metu. Quis litora ponto Obruta, quis summis cernens in montibus æquor, Ætheraque in terras, deiecto sole, cadentem, Tot rerum finem, timeat sibi? Non vacat ullos Pro se ferre metus: urbi Magnoque timetur. Nec gladiis habuere fidem, nisi cautibus asper Exarsit mucro. Tunc omnis lancea saxo Erigitur: tendant nervis melioribus arcus: Cura fuit lectis pharetras implere sagittis. Auget eques stimulos, frenorumque aptat habenas. Si liceat superis hominum conferre labores, Non aliter, Phlegra rabidos tollente Gigantas, Martius incaluit Siculis incudibus ensis: Et rubuit flammis iterum Neptunia cuspis, Spiculaque extenso Pæan Pythone recoxit, Pallas Gorgoneos diffudit in ægida crines, Pallenæa Jovi mutavit fulmina Cyclops. Non tamen abstinuit venturos prodere casus Per varias Fortuna notas. Nam Thessala rura Cum peterent, totus venientibus obstitit æther: Inque oculis hominum fregerunt fulmina nubes: Adversasque faces, immensoque igne columnas, Et trabibus mixtis avidos Pythonas aquarum Detulit, atque oculos, ingesto fulgure, clausit. Excussit cristas galeis capulosque solutis Perfudit gladiis, ereptaque pila liquavit, Æthereoque nocens fumavit sulfure ferrum. Nec non innumero cooperta examine signa, Vixque revulsa solo, majori pondere pressum Signiferi mersere caput, rorantia fletu, Usque ad Thessaliam Romana et publica, signa- Admotus superis discussa fugit ab ara Taurus, et Emathios præceps se iecit in agros; Nullaque funestis inventa est victima sacris. At tu, quos scelerum superos, quas rite vocasti Eumenidas, Cæsar? Stygii quæ numina regni, Infernumque nefas, et mersos nocte furores? Impia tam sæve gesturus bella litasti. Jam (dubium, monstrisne deum, nimione pavori Crediderint) multis concurrere visus Olympo Pindus, et abruptis mergi convallibus Æmus, Edere nocturnas belli Pharsalia voces, Ire per Ossæam rapidus Boebeida sanguis: Inque vicem vultus tenebris mirantur opertos, Et pallere diem, galeisque incumbere noctem, Defunctosque patres et cunctas sanguinis umbras Ante oculos volitare suos. Sed mentibus unum Hoc solamen erat, quod voti turba nefandi Conscia, quæ patrum jugulos, quæ pectora fratrum Sperabat, gaudet monstris mentisque tumultu, Atque omen scelerum subitos putat esse furores. Quid mirum, populos, quos lux extrema manebat, Lymphato trepidasse metu, præsaga malorum Si data mens homini est? Tyriis qui Gadibus hospes Adiacet, Armeniumque bibit Romanus Araxen: Sub quocumque die, quocumque est sidere mundi, Mœret, et ignorat caussas, animumque dolentem Corripit; Emathiis quid perdat nescit in arvis. Euganeo, si vera fides memorantibus, augur Colle sedens, Aponus terris ubi fumifer exit, Atque Antenorei dispergitur unda Timavi, Venit summa dies, geritur res maxima, dixit: Impia concurrunt Pompeii et Cæsaris arma; Seu tonitrus ac tela Jovis præsaga notavit, Æthera seu totum discordi obsistere cœlo Prospexitque polos: seu lumen in æthere mœstum Solis in obscuro pugnam pallore notavit. Dissimilem certe cunctis, quos explicat, egit Thessalicum natura diem: si cuncta perito Augure mens hominum cœli nova signa notasset, Spectari e toto potuit Pharsalia mundo. O summos hominum, quorum Fortuna per orbem Signa dedit, quorum fatis cœlum omne vacavit! Hæc et apud seras gentes populosque nepotum, Sive sua tantum venient in sæcula fama, Sive aliquid magnis nostri quoque cura laboris Nominibus prodesse potest, cum bella legentur, Spesque metusque simul, perituraque vota movebunt: Adtonitique omnes veluti venientia fata, Non transmissa, legent, et adhuc tibi, Magne, favebunt. Miles ut adverso Phœbi radiatus ab ictu Descendens totos perfudit lumine colles, Non temere immissus campis; Stetit ordine certo Infelix acies. Cornus tibi cura sinistri, Lentule, cum prima, quæ tum fuit optima bello, Et quarta legione datur: tibi, numine pugnax Adverso Domiti, dextri frons tradita Martis. At medii robur belli fortissima densant Agmina, quæ Cilicum terris deducta tenebat Scipio, miles in hoc, Libyco dux primus in orbe. At juxta fluvios et stagna undantis Enipei Cappadocum montana cohors, et largus habenæ Ponticus ibat eques. Sicci sed plurima campi Tetrarchæ regesque tenent magnique tyranni, Atque omnis Latio quæ servit purpura ferro. Illuc et Libye Numidas, et Creta Cydonas Misit: Ituræis cursus fuit inde sagittis: Inde, truces Galli, solitum prodistis in hostem: Illic pugnaces commovit Iberia cetras. Eripe victori gentes, et sanguine mundi Fuso, Magne, semel, totos consume triumphos. Illo forte die Cæsar, statione relicta, Ad segetum raptus moturus signa, repente Conspicit in planos hostem descendere campos, Oblatumque videt votis sibi mille petitum Tempus, in extremos quo mitteret omnia casus. Æger quippe moræ, flagransque cupidine regni Cœperat exiguo tractu civilia bella Ut lentum damnare nefas. Discrimina postquam Adventare ducum, supremaque prœlia vidit, Casuram et fati sensit nutare ruinam, Illa quoque in ferrum rabies promptissima paullum Languit, et casus audax spondere secundos Mens stetit in dubio, quam nec sua fata timere, Nec Magni sperare sinunt. Formidine mersa, Prosilit hortando melior fiducia vulgo: O domitor mundi, rerum fortuna mearum, Miles, adest toties optatæ copia pugnæ. Nil opus est votis: jam fatum accersite ferro. In manibus vestris, quantus sit Cæsar, habetis. Hæc est illa dies, mihi quam Rubiconis ad undas Promissam memini, cujus spe movimus arma, In quam distulimus vetitos remeare triumphos. Hæc eadem est, hodie quæ pignora, quæque penates Reddat, et emerito faciat vos Marto colonos. Hæc, fato quæ teste probet, quis justius arma Sumserit: hæc acies victum factura nocentem est. Si pro me patriam ferro flammisque petistis, Nunc pugnate truces, gladiosque exsolvite culpa. Nulla manus, belli mutato judice, pura est Non mihi res agitur, sed vos ut libera sitis Turba, precor, gentes ut jus habeatis in omnes. Ipse ego, privatæ cupidus me reddere vitæ, Plebeiaque toga modicum componere civem, Omnia dum vobis liceant, nihil esse recuso. Invidia regnate mea. Nec sanguine multo Spem mundi petitis: Graiis delecta juventus Gymnasiis aderit, studioque ignava palæstræ, Et vix arma ferens, et mixtæ dissona turbæ Barbaries; Non illa tubas, non agmine moto Clamorem latura suam. Civilia paucæ Bella manus facient: pugnæ pars magna levabit His orbem populis, Romanumque obteret hostem. Ite per ignavas gentes, famosaque regna, Et primo ferri motu prosternite mundum: Sitque palam, quas tot duxit Pompeius in urbem Curribus, unius gentes non esse triumphi. Armeniosne movet, Romana potentia cujus Sit ducis? Aut emptum minimo vult sanguine quisquam Barbarus, Hesperiis Magnum præponere rebus? Romanos odere omnes, dominosque gravantur, Quos novere, magis. Sed me Fortuna meorum Commisit manibus, quorum me Gallia testem Tot fecit bellis. Cujus non militis ensem Agnoscam? Cœlumque tremens cum lancea transit, Dicere non fallar, quo sit vibrata lacerto. Quodsi signa ducem numquam fallentia vestrum Conspicio, faciesque truces, oculosque minaces: Vicistis. Videor fluvios spectare cruoris, Calcatosque simul reges, sparsumque senatus Corpus, et immensa populos in cæde natantes Sed mea fata moror, qui vos in tela ruentes Vocibus his teneo. Veniam date bella trahenti: Spe trepido: haud umquam vidi tam magna daturos, Tam prope me superos: camporum limite parvo Absumus a votis. Ego sum, cui Marte peracto, Quæ populi regesque tenent, donare licebit. Quone poli motu, quo cœli sidere verso, Thessalicæ tantum, superi, permittitis oræ? Aut merces hodie bellorum, aut pœna paratur. Cæsareas spectate cruces, spectate catenas, Et caput hoc positum rostris, effusaque membra, Septorumque nefas, et clausi prœlia Campi. Cum duce Sullano gerimus civilia bella. Vestri cura movet. Nam me secura manebit Sors quæsita manu: fodientem viscera cernet Me mea, qui nondum victo respexerit hoste. Di, quorum curas abduxit ab æthere tellus Romanusque labor, vincat, quicumque necesse Non putat in victos sævum destringere ferrum, Quique suos cives, quod signa adversa tulerunt, Non credit fecisse nefas. Pompeius in arcto Agmina vestra loco, vetita virtute moveri, Cum tenuit, quanto satiavit sanguine ferrum! Vos tamen hoc oro, juvenes, ne cædere quisquam Hostis terga velit: civis, qui fugerit, esto. Sed dum tela micant, non vos pietatis imago Ulla, nec adversa conspecti fronte parentes Commoveant: vultus gladio turbate verendos. Sive quis infesto cognata in pectora ferro Ibit, seu nullum violabit vulnere pignus, Ignoti jugulum tamquam scelus impetat hostis. Sternit jam vallum, fossasque implete ruina, Exeat ut plenis acies non sparsa maniplis. Parcite ne castris: vallo tendetis in illo, Unde acies peritura venit. Vix cuncta locuto Cæsare, quemque suum munus trahit, armaque raptim Sumpta viris. Celeres capiunt præsagia belli, Calcatisque ruunt castris: stant ordine nullo, Arte ducis nulla; Permittunt omnia fatis. Si totidem Magni soceros, totidemque petentes Urbis regna suæ funesto in Marte locasses, Non tam præcipiti ruerent in prœlia cursu. Vidit ut hostiles in rectum exire catervas Pompeius, nullasque moras permittere bello, Sed superis placuisse diem: stat corde gelato Adtonitus: tantoque duci sic arma timere Omen erat. Premit inde metus, totumque per agmen Sublimi provectus equo: Quem flagitat, inquit, Vestra diem virtus, finis civilibus armis, Quem quæsistis, adest. Totas effundite vires; Extremum ferri superest opus, unaque gentes Hora trahit. Quisquis patriam carosque penates, Qui sobolem ac thalamos desertaque pignora quærit, Ense petat: medio posuit deus omnia campo. Caussa jubet medior superos sperare secundos: Ipsi tela regent per viscera Cæsaris, ipsi Romanas sancire volent hoc sanguine leges. Si socero dare regna meo mandumque pararent, Præcipitare meam fatis potuere senectam. Non iratorum populis urbique deorum est, Pompeium servare ducem. Quæ vincere possent, Omnia contulimus. Subiere pericula clari Sponte viri, sacraque antiquus imagine miles. Si Curios his fata darent reducesque Camillos Temporibus, Deciosque caput fatale voventes, Hinc starent. Primo gentes Oriente coactæ Innumeræque urbes, quantas in prœlia numquam Excivere manus. Toto simul utimur orbe. Quidquid signferi comprensum limite cœli Sub Noton et Borean hominum sumus, arma movemus. Nonne superfusis collectum cornibus hostem In medium dabimus? Paucas victoria dextras Exigit: at plures tantum clamore catervæ Bella gerent. Cæsar nostris non sufficit armis. Credite pendentes e summis mœnibus urbis Crinibus effusis hortari in prœlia matres. Credite, grandævum, vetitumque ætate senatum Arma sequi, sacros pedibus prosternere canos: Atque ipsam domini metuentem occurrere Romam. Credite, qui nunc est populus, populumque futurum Permixtas adferre preces. Hæc libera nasci, Hæc vult turba mori. Si quis post pignora tanta Pompeio locus est, cum prole et coniuge supplex. Imperii salva si maiestate liceret, Volverer ante pedes. Magnus, nisi vincitis, exsul, Ludibrium soceri, vester pudor, ultima fata Deprecor, ac turpes extremi cardinis annos, Ne discam servire senex. Tam mœsta locuti Voce ducis flagrant animi, Romanaque virtus Erigitur; Placuitque mori, si vera timeret. Ergo utrimque pari concurrunt agmina motu Irarum: metus hos regni, spes excitat illos. Hæ facient dextræ, quidquid non expleat ætas Ulla, nec humanum reparet genus omnibus annis, Ut vacet a ferro. Gentes Mars iste futuras Obruet, et populos ævi venientis in orbem Erepto natale feret. Tunc omne Latinum Fabula nomen erit: Gabios Veiosque Coramque Pulvere vix tectæ poterunt monstrare ruinæ, Albanosque lares Laurentinosque penates Rus vacuum, quod non habitet, nisi nocte coacta, Invitus, questusque Numam jussisse, senator. Non ætas hæc carpsit edax, monimentaque rerum Putria destituit: crimen civile videmus, Tot vacuas urbes Generis quo turba redacta est Humani? Toto populi qui nascimur orbe, Nec muros implore viris, nec possumus agros. Urbs nos una capit: vincto fossore coluntur Hesperiæ segetes: stat tectis putris avitis In nullos ruitura domus: nulloque frequentem Cive suo Romam, sed mundi fæce repletam, Cladis eo dedimus, ne tanto in tempore bellum Jam posset civile geri. Pharsalia tanti Caussa mali. Cedant feralia nomina Cannæ, Et damnata diu Romanis Allia fastis. Tempora signavit leviorum Roma malorum; Hunc voluit nescire diem. Pro tristia fata! Æra pestiferum tractu, morbosque fluentes, Insanamque famem, permissasque ignibus urbes, Mœniaque in præceps laturos plena tremores Hi possent explere viri, quos undique traxit In miseram Fortuna necem, dum munera longi Explicat eripiens ævi, populosque ducesque Constituit campis: per quos tibi, Roma, ruenti Ostendat, quam magna cadas. Quo latius orbem Possedit, citius per prospera fata cucurrit. Omne tibi bellum gentes dedit omnibus annis: Te geminum Titan procedere vidit in axem. Haud multum terræ spatium restabat Eoæ, Ut tibi nox, tibi tota dies, tibi curreret æther, Omniaque errantes stellæ Romana viderent. Sed retro tua fata tulit, par omnibus annis, Emathiæ funesta dies. Hac luce cruenta Effectum, ut Latios non horreat India fasces, Nec vetitos errare Dahas in mœnia ducat, Sarmaticumque premat succinctus consul aratrum. Quod semper sævas debet tibi Parthia pœnas, Quod, fugiens civile nefas redituraque numquam, Libertas ultra Tigrim Rhenumque recessit, Ac, toties nobis jugulo quæsita, vagatur, Germanum Scythicumque bonum, nec respicit ultra Ausoniam: vellem, populis incognita nostris, Vulturis ut primum lævo fundata volatu Romulus infami complevit mœnia luco, Usque ad Thessalicas servisses, Roma, ruinas. De Brutis, Fortuna, queror. Quid tempora legum Egimus, aut annos a consule nomen habentes? Felices Arabes, Medique, Eoaque tellus, Quam sub perpetuis tenuerunt fata tyrannis. Ex populis, qui regna ferunt, sors ultima nostra est, Quos servire pudet. Sunt nobis nulla profecto Numina: cum cæco rapiantur secula casu, Mentimur regnare Jovem. Spectabit ab alto Æthere Thessalicas, teneat cum fulmina, cædes? Scilicet ipse petet Pholoen, petet ignibus Œten, Immeritæque nemus Rhodopes, pinusque Mimantis: Cassius hoc potius feriet caput? Astra Thyestæ Impulit, et subitis damnavit noctibus Argos: Tot similes fratrum gladios patrumque gerenti Thessaliæ dabit ille diem? Mortalia nulli Sunt curata deo. Cladis tamen hujus habemus Vindictam, quantam terris dare numina fas est. Bella pares superis facient civilia divos: Fulminibus manes, radiisque ornabit, et astris, Inque deum templis jurabit Roma per umbras. Ut rapido cursu fati suprema morantem Consumsere locum: parva tellure diremti, Inde manus spectant, vultusque agnoscere quærunt, Quo sua pila cadant, aut quæ sibi fata minentur, Facturi quæ monstra forent. Videre parentes Frontibus adversis, fraternaque cominus arma, Nec libuit mutare locum. Tamen omnia torpor Pectora constrinxit: gelidusque in viscera sanguis Perculsa pietate coit: totæque cohortes Pila parata diu tensis tenuere lacertis. Di tibi non mortem, quæ cunctis pœna paratur, Sed sensum post fata tuæ dent, Crastine, morti, Cujus torta manu commisit lancea bellum, Primaque Thessaliam Romano sanguine tinxit. O præceps rabies, cum Cæsar tela teneret, Inventa est prior ulla manus! Tunc stridulus ær Elisus lituis, conceptaque classica cornu: Tunc ausæ dare signa tubæ: tunc æthera tendit, Extremique fragor convexa irrupit Olympi, Unde procul nubes, quo nulla tonitrua durant. Excepit resonis clamorem vallibus Æmus, Peliacisque dedit rursus geminare cavernis: Pindus agit fremitus, Pangæaque saxa resultant, Œtææque gemunt rupes: vocesque furoris Expavere sui tota tellure relatas. Spargitur innumerum diversis missile votis. Vulnera pars optat, pars terræ figere tela, Ac puras servare manus. Rapit omnia casus, Atque incerta facit, quos vult, Fortuna nocentes. Sed quota pars cladis jaculis ferroque volanti Exacta est? Odiis solus civilibus ensis Sufficit, et dextras Romana in viscera ducit. Pompeii densis acies stipata catervis, Junxerat in seriem nexis umbonibus arma: Vixque habitura locum dextras ac tela movendi, Constiterat, gladiosque suos compressa tenebat. Præcipiti cursu vesanum Cæsaris agmen In densos agitur cuneos: perque arma, per hostem Quærit iter. Qua torta graves lorica catenas Opponit, tutoque latet sub tegmine pectus, Hac quoque perventum est ad viscera: totque per arma Extremum est, quod quisque ferit. Civilia bella Una acies patitur, gerit altera: frigidus inde Stat gladius; Calet omne nocens a Cæsare ferrum. Nec Fortuna diu, rerum tot pondera vertens, Abstulit ingentes, fato torrente, ruinas. Ut primum toto diduxit cornua campo Pompeianus eques, bellique per ultima fudit: Sparsa per extremos levis armatura maniplos Insequitur, sævasque manus immittit in hostem. Illic, quæque suo miscet gens prœlia telo, Romanus cunctis petitur cruor. Inde sagittæ, Inde faces et saxa volant, spatioque solutæ Æris et calido liquefactæ pondere glandes. Tunc et Ituræi, Medique Arabesque, soluto Arcu turba minax, nusquam rexere sagittas, Sed petitur solus, qui campis imminet, ær: Inde cadunt mortes. Sceleris sed crimine nullo Externum maculant chalybem; Stetit omne coactum Circa pila nefas. Ferro subtexitur æther, Noxque super campos telis conserta pependit. Tum Cæsar, metuens, ne frons sibi prima labaret Incursu, tenet obliquas post signa cohortes: Inque latus belli, qua se vagus hostis agebat, Immittit subitum non motis cornibus agmen. Immemores pugnæ, nulloque pudore timendi Præcipites fecere palam, civilia bella Non bene barbaricis umquam commissa catervis. Ut primum sonipes transfixus pectora ferro In caput effusi calcavit membra regentis; Omnis eques cessit campis, glomerataque pubes In sua conversis præceps ruit agmina frenis. Perdidit inde modum cædes, ac nulla secuta est Pugna, sed hinc jugulis, hinc ferro bella geruntur: Nec valet hæc acies tantum prosternere, quantum Inde perire potest. Utinam, Pharsalia, campis Sufficiat cruor iste tuis, quem barbara fundunt Pectora; Non alio mutentur sanguine fontes; Hic numerus totos tibi vestiat ossibus agros: Aut si Romano compleri sanguine mavis, Istis parce precor: vivant Galatæque Syrique, Cappadoces, Gallique, extremique orbis Iberi, Armenii, Cilices: nam post civilia bella Hic populus Romanus erit. Semel ortus in omnes It timor, et fatis datus est pro Cæsare cursus. Ventum erat ad robur Magni, mediasque catervas. Quod totos errore vago perfuderat agros, Constitit hic bellum, fortunaque Cæsaris hæsit. Illic non regum auxiliis collecta juventus Bella gerit, ferrumque manus movere rogatæ: Ille locus fratres habuit, locus ille parentes. Hic furor, hic rabies, hic sunt tua crimina, Cæsar. Hanc fuge, mens, belli partem, tenebrisque relinque, Nullaque tantorum discat me vate malorum, Quam multum bellis liceat civilibus, ætas. Hæ potius pereant lacrimæ, pereantque querelæ. Quidquid in hac acie gessisti, Roma, tacebo. Hic Cæsar, rabies populis, stimulusque furorum, Ne qua parte sui pereat scelus, agmina circum It vagus, atque animis ignes flagrantibus addit: Inspicit et gladios, qui toti sanguine manent, Qui niteant primo tantum mucrone cruenti, Quæ presso tremat ense manus, quis languida tela, Quis contenta ferat, quis præstet bella jubenti, Quem pugnare juvet, quis vultum cive peremto Mutet: obit latis proiecta cadavera campis: Vulnera multorum, totum fusura cruorem, Opposita premit ipse manu. Quacumque vagatur, Sanguineum veluti quatiens Bellone flagellum, Bistonas aut Mavors agitans, si verbere sævo Palladia stimulet turbatos ægide currus, Nox ingens scelerum, et cædes oriuntur, et instar Immensæ vocis gemitus, et pondere lapsi Pectoris arma sonant, confractique ensibus enses. Ipse manu subicit gladios, ac tela ministrat, Adversosque jubet ferro confundere vultus. Promovet ipse acies: impellit terga suorum: Verbere conversæ cessantes excitat hastæ. In plebem vetat ire manus, monstratque senatum. Scit, cruor imperii qui sit, quæ viscera rerum: Unde petat Romam, libertas ultima mundi Quo steterit ferienda loco. Permixta secundo Ordine nobilitas, venerandaque corpora ferro Urgentur: cædunt Lepidos, cæduntque Metellos, Corvinosque simul, Torquataque nomina, regum Sæpe duces, summosque hominum, te, Magne, remoto. Illic, plebeia contectus casside vultus, Ignotusque hosti, quod ferrum, Brute, tenebas! O decus imperii, spes o suprema senatus, Extremum tanti generis per sæcula nomen. Ne rue per medios nimium temerarius hostes, Nec tibi fatales admoveris ante Philippos, Thessalia periture tua. Nil proficis istic Cæsaris intentus jugulo: nondum attigit arcem Juris, et, humanum culmen, quo cuncta premuntur, Egressus, meruit fatis tam nobile letum. Vivat, et, ut Bruti procumbat victima, regnet. Hic patriæ perit omne decus: jacet aggere magno Patricium campis non mixta plebe cadaver. Mors tamen eminuit clarorum in strage virorum Pugnacis Domiti, quem clades fata per omnes Ducebant. Nusquam Magni Fortuna sine illo Succubuit: victus toties a Cæsare, salva Libertate perit. Tunc mille in vulnera lætus Labitur, ac venia gaudet caruisse secunda. Viderat in crasso volventem sanguine membra Cæsar, et increpitans; Jam Magni deseris arma, Successor Domiti; Sine te jam bella geruntur. Dixerat: ast illi suffecit pectora pulsans Spiritus in vocem, morientiaque ora resolvit: Non te funesta scelerum mercede potitum, Sed dubium fati, Cæsar, generoque minorem Adspicens, Stygias Magno duce liber ad umbras Et securus eo: te sævo Marte subactum, Pompeioque graves pœnas nobisque daturum, Cum morior, sperare licet. Non plura locutum Vita fugit, densæque oculos pressere tenebræ. Impendisse pudet lacrimas in funere mundi Mortibus innumeris, ac singula fata sequentem Quærere, letiferum per cujus viscera vulnus Exierit; Quis fusa solo vitalia calcet; Ore quis adverso demisso faucibus ense Expulerit moriens animam; Quis corruat ictu, Quis steterit, dum membra cadunt: quis pectore tela Transmittat, vel quos campis adfixerit hasta: Quis cruor emissis perruperit æra venis, Inque hostis cadat arma sui: quis pectora fratris Cædat, et, ut notum possit spoliare cadaver, Abscisum longe mittat caput: ora parentis Quis laceret, nimiaque probet spectantibus ira, Quem jugulat, non esse patrem. Mors nulla querela Digna sua est, nullosque hominum lugere vacamus. Non istas habuit pugnæ Pharsalia partes, Quas aliæ clades: illic per fata virorum, Per populos hic Roma perit: quæ militia illic, Mors hic gentis erat: sanguis ibi fluxit Achæus, Ponticus, Assyrius: cunctos hærere cruores Romanus campisque vetat consistere torrens. Majus ab hac acie, quam quod sua sæcula ferrent, Vulnus habent populi: plus est quam vita salusque, Quod perit: in totum mundi prosternimur ævum: Vincitur his gladiis omnis, quæ serviet, ætas. Proxima quid suboles, aut quid meruere nepotes In regnum nasci? Pavidi num gessimus arma? Teximus aut jugulos? Alieni pœna timoris In nostra cervice sedet. Post prœlia natis Si dominum, Fortuna, dabas, et bella dedisses. Jam Magnus transisse deos Romanaque fata Senserat infelix; Tota vix clade coactus Fortunam damnare suam. Stetit aggere campi Eminus, unde omnes sparsas per Thessala rura Adspiceret clades, quæ bello obstante latebant. Tot telis sua fata peti, tot corpora fusa, Ac se tam multo pereuntem sanguine vidit. Nec, sicut mos est miseris, trahere omnia secum Mersa juvat, gentesque suæ miscere ruinæ: Ut Latiæ post se vivat pars maxima turbæ, Sustinuit dignos etiam nunc credere votis Cœlicolas, volvitque sui solatia casus: Parcite; Ait, superi, cunctas prosternere gentes: Stante potest mundo, Romaque superstite, Magnus Esse miser. Si plura juvant mea vulnera, coniux Est mihi, sunt nati; Dedimus tot pignora fatis. Civiline parum est bello si meque meosque Obruis? Exiguæ clades sumus, orbe remoto? Omnia quid laceras, quid perdere cuncta laboras? Jam nihil est, Fortuna, meum. Sic fatur: et arma Signaque et adflictas omni jam parte catervas Circuit, et revocat matura in fata ruentes, Seque negat tanti. Nec deerat robur in enses Ire duci, juguloque pati vel pectore letum: Sed timuit, strato miles ne corpore Magni Non fugeret, supraque ducem procumberet orbis: Cæsaris aut oculis voluit subducere mortem. Nequidquam. Infelix, socero spectare volenti Præstandum est ubicumque capit. Sed tu quoque, coniux Caussa fugæ, vultusque tui: fatisque probatum est Te præsente mori. Tunc Magnum concitus aufert A bello sonipes, non tergo tela paventem, Ingentesque animos extrema in fata ferentem. Non gemitus, non fletus erat, salvaque verendus Maiestate dolor, qualem te, Magne, decebat Romanis præstare malis. Non impare vultu Adspicis Emathiam: nec te videre superbum Prospera bellorum, nec fractum adversa videbunt: Quamque fuit læto per tres infida triumphos, Tam misero Fortuna minor. Jam pondere fati Deposito securus abis: nunc tempora læta Respexisse vacat: spes numquam implenda recessit: Quid fueris, nunc scire licet. Fuge prœlia dire, Ac testare deos, nullum, qui perstet in armis, Jam tibi, Magne, mori: ceu flebilis Africa damni, Et ceu Munda nocens, Pharioque a gurgite cladess, Sic et Thessalicæ post te pars maxima pugnæ. Non jam Pompeii nomen populare per orbem, Nec studium belli: sed par, quod semper habemus, Libertas et Cæsar erunt: teque inde fugato Ostendit moriens, sibi se pugnasse, senatus. Nonne juvat pulsum bellis cessisse, nec istud Prospectasse nefas, spumantes cæde catervas? Respice turbatos incursu sanguinis amnes, Et soceri miserere tui. Quo pectore Romam Intrabit factus campis felicior istis? Quidquid in ignotis solus regionibus exsul, Quidquid sub Phario positus patiere tyranno; Crede deis, longo fatorum crede favori, Vincere pejus erat. Prohibe lamenta sonare, Flere veta populos: lacrimas luctusque remitte. Tam mala Pompeii, quam prospera, mundus adoret. Adspice securus vultu non supplice reges: Adspice possessas urbes, donataque regna, Ægyptum Libyamque: et terras elige morti. Vidit prima tuæ testis Larissa ruinæ Nobile, nec victum fatis caput. Omnibus illa Civibus effudit totas per mœnia vires: Obvia, ceu læto, præmittunt munera flentes: Pandunt templa, domos: socios se cladibus optant. Scilicet immenso superest ex nomine multum: Teque minor solo, cunctas impellere gentes Rursus in arma potes, rursusque in fata redire. Sed, quid opus victo populis aut urbibus? Inquit: Victori præstate fidem. Tu, Cæsar, in alto Cædis adhuc cumulo patriæ per viscera vadis: At tibi jam populos donat gener. Avehit inde Pompeium sonipes: gemitus lacrimæque sequuntur; Plurimaque in sævos populi convicia divos. Nunc tibi vera fides quæsiti, Magne, favoris Contigit, ac fructus. Felix se nescit amari. Cæsar ut Hesperio vidit satis arva natare Sanguine, parcendum ferro manibusque suorum Jam ratus, ut viles animas perituraque frustra Agmina permisit vitæ. Sed castra fugatos Ne revocent, pellatque quies nocturna pavorem, Protinus hostili statuit succedere vallo, Dum Fortuna calet, dum conficit omnia terror, Non veritus, grave ne fessis ac Marte subactis Hoc foret imperium. Non magno hortamine miles In prædam ducendus erat: Victoria nobis Plena, viri, dixit: superest pro sanguine merces, Quam monstrare meum est: neque enim donare vocabo, Quod sibi quisque dabit. Cunctis en plena metallis Castra patent: raptum Hesperiis e gentibus aurum Hic jacet, Eoasque premunt tentoria gazas. Tot regum fortuna simul Magnique coacta Exspectat dominos: propera præcedere, miles, Quos sequeris: quascumque tuas Pharsalia fecit, A victis rapiantur opes. Nec plura locutus, Impulit amentes aurique cupidine cæcos, Ire super gladios supraque cadavera patrum, Et cæsos calcare duces. Quæ fossa, quis agger Sustineat pretium belli scelerumque petentes! Scire volant, quanta fuerint mercede nocentes. Invenere quidem spoliato plurima mundo Bellorum in sumtus congestæ pondera massæ: Sed non implevit cupientes omnia mentes. Quidquid fodit Iber, quidquid Tagus extulit auri, Quod legit dives summis Arimaspus arenis Ut rapiant, parvo scelus hoc venisse putabunt. Cum sibi Tarpeias victor desponderit arces, Cum spe Romanæ promiserit omnia prædæ: Decipitur, quod castra rapit. Capit impia plebes Cespite patricio somnos: vacuumque cubile Regibus infandus miles premit: inque parentum, Inque toris fratrum posuerunt membra nocentes: Quos agitat vesana quies, somnique furentes: Thessalicam miseri versant in pectore pugnam. Invigilat cunctis sævum scelus, armaque tota Mente agitant, caputoque manus absente moventur, Ingemuisse putes campos, terramque nocentem Inspirasse animas, iniectumque æra totum Manibus, et superam Stygia formidine noctem. Exigit a miseris tristes victoria pœnas, Sibilaque et flammas infert sopor: umbra peremti Civis adest: sua quemque premit terroris imago. Ille senum vultus, juvenum videt ille figuras: Hunc agitant totis fraterna cadavera somnis: Pectore in hoc pater est: omnes in Cæsare manes. Haud alios, nondum Scythica purgatus in ara, Eumenidum vidit vultus Pelopeius Orestes: Nec magis adtonitos animi sensere tumultus, Cum fureret, Pentheus, aut cum desisset, Agave. Hunc omnes gladii, quos aut Pharsalia vidit, Aut ultrix visura dies, stringente senatu, Illa nocte premunt: hunc infera monstra flagellant. Heu quantum pœnæ misero mens conscia donat, Quod Styga, quod manes, ingestaque Tartara somnis Pompeio vivente videt! Tamen omnia passo Postquam clara dies Pharsalica damna retexit, Nulla loci facies revocat feralibus arvis Hærentes oculos. Cernit propulsa cruore Flumina, et excelsos cumulis æquantia colles Corpora, depressos in tabem spectat acervos, Et Magni numerat populos: epulisque paratur Ille locus, vultus ex quo faciesque jacentum Agnoscat. Juvat Emathiam non cernere terram, Et lustrare oculis campos sub clade latentes: Fortunam superosque suos in sanguine cernit. Ac ne læta furens scelerum spectacula perdat, Invidet igne rogi miseris, cœloque nocenti Ingerit Emathiam. Non illum Poenus humator Consulis, et Libyca succensæ lampade Cannæ Compellunt, hominum ritus ut servet in hostes: Sed meminit, nondum satiata cædibus ira, Cives esse suos. Petimus non singula busta, Discretosque rogos: unum da gentibus ignem: Non interpositis urantur corpora flammis. Aut, generi si pœna juvat, nemus exstrue Pindi: Erige congestas Œtæo robore silvas, Thessalicam videat Pompeius ab æquore flammam. Nil agis hac ira: tabesne cadavera solvat, An rogus, haud refert: placido natura receptat Cuncta sinu, finemque sui sibi corpora debent. Hos, Cæsar, populos si nunc non usserit ignis, Uret cum terris, uret cum gurgite ponti. Communis mundo superest rogus, ossibus astra Mixturus. Quocumque tuam Fortuna vocabit, Hæ quoque eunt animæ. Non altius ibis in auras, Non meliore loco Stygia sub nocte jacebis. Libera Fortunæ mors est: capit omnia tellus Quæ genuit: cœlo tegitur, qui non habet urnam. Tu, cui dant pœnas inhumato funere gentes, Quid fugis hanc cladem? Quid olentes deseris agros? Has trahe, Cæsar, aquas: hoc, si potes, utere cœlo. Sed tibi tabentes populi Pharsalica rura Eripiunt, camposque tenent victore fugato. Non solum Hæmonii, funesta ad pabula belli Bistonii venere lupi, tabemque cruentæ Cædis odorati Pholoen liquere leones. Tunc ursi latebras, obscœni tecta domosque Deseruere canes, et quidquid nare sagaci Æra non sanum motumque cadavere sensit. Jamque diu volucres civilia castra secutæ Conveniunt. Vos, quæ Nilo mutare soletis Threicias hiemes, ad mollem serius austrum Istis, aves. Numquam tanto se vulture cœlum Induit, aut plures presserunt æra pennæ. Omne nemus misit volucres, omnisque cruenta Alite sanguineis stillavit roribus arbor. Sæpe super vultus victoris et impia signa Aut cruor aut alto defluxit ab æthere tabes, Membraque deiecit jam lassis unguibus ales. Sic quoque non omnis populus pervenit ad ossa, Inque feras discerptus abit: non intima curant Viscera, nec totas avidæ sorbere medullas: Degustant artus. Latiæ pars maxima turbæ Fastidita jacet; Quam sol nimbique diesque Longior Emathiis resolutam miscuit arvis. Thessalia, infelix, quo tanto crimine, tellus, Læsisti superos, ut te tot mortibus unam, Tot scelerum fatis premerent? Quod sufficit ævum, Immemor ut donet belli tibi damna vetustas? Quæ seges infecta surget non decolor herba? Quo non Romanos violabis vomere manes? Ante novæ venient acies, scelerique secundo Præstabis nondum siccos hoc sanguine campos. Omnia majorum vertamus busta licebit, Et stantes tumulos, et qui radice vetusta Effudere suas, victis compagibus, urnas: Plus cinerum Hæmoniæ sulcis telluris aratur, Pluraque ruricolis feriuntur dentibus ossa. Nullus ab Emathio religasset litore funem Navita, nec terram quisquam movisset arator, Romani bustum populi: fugerentque coloni Umbrarum campos: gregibus dumeta carerent: Nullusque auderet pecori permittere pastor Vellere surgentem de nostris ossibus herbam; Ac, velut impatiens hominum vel solis iniqui Limite vel glacie, nuda atque ignota jaceres, Si non prima nefas belli, sed sola, tulisses. O superi, liceat terras odisse nocentes. Quid totum premitis, quid totum solvitis orbem? Hesperiæ clades, et flebilis unda Pachyni, Et Mutina, et Leucas puros fecere Philippos.
Jam super Herculeas fauces nemorosaque Tempe, Hæmoniæ deserta petens dispendia silvæ, Cornipedem exhaustum cursu stimulisque negantem Magnus agens, incerta fugæ vestigia turbat, Implicitasque errore vias. Pavet ille fragorem Motorum ventis nemorum; Comitumque suorum, Qui post terga ferit, trepidum laterique timentem Exanimat. Quamvis summo de culmine lapsus, Nondum vile sui pretium scit sanguinis esse, Seque memor fati tantæ mercedis habere Credit adhuc jugulum, quantum pro Cæsaris ipse Avulsa cervice daret. Deserta sequentem Non patitur tutis fatum celare latebris Clara viri facies. Multi, Pharsalica castra Cum peterent, nondum fama prodente ruinas, Occursu stupuere ducis, vertigine rerum Adtoniti: cladisque suæ vix ipse fidelis Auctor erat. Gravis est Magno, quicumque malorum Testis adest. Cunctis ignotus gentibus esse Mallet, et obscuro tutus transire per orbem Nomine; Sed longi pœnas Fortuna favoris Exigit a misero, quæ tanto pondere famæ Res premit adversas, fatisque prioribus urget. Nunc festinatos nimium sibi sentit honores, Actaque lauriferæ damnat Sullana juventæ. Nunc et Corycias classes, et Pontica signa Deiectum meminisse piget. Sic longius ævum Destruit ingentes animos, et vita superstes Imperio. Nisi summa dies cum fine bonorum Adfuit, et celeri prævertit tristia leto, Dedecori est fortuna prior. Quisquamne secundis Tradere se fatis audet, nisi morte parata? Litora contigerat, per quæ Peneius amnis Emathia jam clade rubens exibat in æquor. Inde ratis trepidum, ventis et fluctibus impar, Flumineis vix tuta vadis, evexit in altum. Cujus adhuc remis quatitur Corcyra sinusque Leucadii, Cilicum dominus terræque Liburnæ, Exiguam vector pavidus correpsit in alnum. Conscia curarum, secreta in litora Lesbi Flectere vela jubes, qua tunc tellure latebas, Mœstior, in mediis quam si, Cornelia, campis Emathiæ stares. Tristes præsagia curas Exagitant: trepida quatitur formidine somnus: Thessaliam nox omnis habet: tenebrisque remotis Rupis in abruptæ scopulos extremaque curris Litora, prospiciens fluctus: nutantia longe Semper prima vides venientis vela carinæ, Quærere nec quidquam de fato coniugis audes. En ratis, ad vestros quæ tendit carbasa portus, Quid ferat ignoras: et nunc tibi summa pavoris, Nuntius armorum tristis, rumorque sinister. Victus adest coniux. Quid perdis tempora luctus? Cum possis jam flere, times. Tunc puppe propinqua Prosiluit, crimenque deum crudele notavit, Deformem pallore ducem, vultusque prementem Canitie, atque atro squalentes pulvere vestes. Obvia nox miseræ cœlum lucemque tenebris Abstulit, atque animam clausit dolor: omnia nervis Membra relicta labant: riguerunt corda, diuque Spe mortis decepta jacet. Jam fune ligato Litoribus, lustrat vacuas Pompeius arenas. Quem postquam propius famulæ videre fideles, Non ultra gemitus tacitos incessere fata Permisere sibi, frustraque adtollere terra Semianimem conantur heram: quam pectore Magnus Ambit, et adstrictos refovet complexibus artus. Cœperat in summum revocato sanguine corpus Pompeii sentire manus, mœstamque mariti Posse pati faciem: prohibet succumbere fatis Magnus, et immodicos castigat voce dolores: Nobile cur robur Fortunæ vulnere primo, Femina, tantorum titulis insignis avorum, Frangis? Habes aditum mansuræ in sæcula famæ. Laudis in hoc sexu, non legum jura, nec arma, Unica materia est coniux miser. Erige mentem, Et tua cum fatis pietas decertet, et ipsum, Quod sum vicus, ama. Nunc sum tibi gloria major, A me quod fasces, et quod pia turba senatus, Tantaque discessit regum manus. Incipe Magnum Sola sequi. Deformis, adhuc vivente marito, Summus et augeri vetitus dolor. Ultima debet Esse fides, lugere virum. Tu nulla tulisti Bello damna meo. Vivit post prœlia Magnus, Sed Fortuna perit: quod defles, illud amasti Vocibus his correpta viri, vix ægra levavit Membra solo, tales gemitu rumpente querelas: O utinam in thalamos invisi Cæsaris issem Infelix coniux , et nulli læta marito! Bis nocui mundo: me pronuba ducit Erinnys Crassorumque umbræ; Devotaque manibus illis Assyrios in castra tuli civilia casus, Præcipitesque dedi populos, cunctosque fugavi A caussa meliore deos. O maxime coniux, O thalamis indigne meis, hoc juris habebat In tantum Fortuna caput! Cur impia nupsi, Si miserum factura fui? Nunc accipe pœnas, Sed quas sponte luam. Quo sit tibi mollius æquor, Certa fides regum, totusque paratior orbis, Sparge mari comitem. Mallem felicibus armis Dependisse caput: nunc clades denique lustra, Magne, tuas. Ubicumque jaces, civilibus armis Nostros ulta toros, ades huc atque exige pœnas, Julia crudelis, placataque pellice cæsa, Magno parce tuo. Sic fata, iterumque refusa Coniugis in gremium, cunctorum lumina solvit In lacrimas. Duri flectuntur pectora Magni, Siccaque Thessalia confundit lumina Lesbos. Tunc Mitylenæum pleno jam litore vulgus Adfatur Magnum: Si maxima gloria nobis Semper erit, tanti pignus servasse mariti, Tu quoque devotos sacro tibi fœdere muros, Oramus, sociosque lares dignare vel una Nocte tua: fac, Magne, locum, quem cuncta revisant Sæcula, quem veniens hospes Romanus adoret. Nulla tibi subeunda magis sunt mœnia victo. Omnia victoris possunt sperare favorem: Hæc jam crimen habet. Quid, quod jacet insula ponto, Cæsar eget ratibus? Procerum pars magna coibit, Certa loci. Noto reparandum est litore bellum Accipe templorum cultus, aurumque deorum: Accipe, si terris, si puppibus ista juventus Aptior est: tota, quantum valet, utere Lesbo. Accipe: ne Cæsar rapiat, tu victus habeto. Hoc solum crimen meritæ bene detrahe terræ, Ne nostram videare fidem felixque secutus, Et damnasse miser. Tali pietate virorum Lætus in adversis, et mundi nomine gaudens Esse fidem, Nullum toto mihi, dixit, in orbe Gratius esse solum, non parvo pignore vobis Ostendi. Tenuit nostros hac obside Lesbos Adfectus: hic sacra domus carique penates, Hic mihi Roma fuit. Non ulla in litora puppim Ante dedi fugiens, sævi cum Cæsaris iram Jam scirem meritam, servata coniuge, Lesbon, Non veritus tantam veniæ committere vobis Materiem. Sed jam satis est fecisse nocentes: Fata mihi totum mea sunt agitanda per orbem. Heu nimium felix æterno nomine Lesbos, Sive doces populos regesque admittere Magnum, Seu præstas mihi sola fidem. Nam quærere certum est. Fas quibus in terris, ubi sit scelus. Accipe, numen, Si quod adhuc mecum es, votorum extrema meorum: Da similes Lesbo populos, qui Marte subactum Non intrare suos, infesto Cæsare, portus, Non exire vetent. Dixit, mœstamque carinæ Imposuit comitem. Cunctos mutare putares Tellurem patriumque solum: sic litore toto Plangitur: infestæ tenduntur in æthera dextræ: Pompeiumque minus, cujus Fortuna dolorem Moverat, ast illam, quam toto tempore belli Ut civem videre suam, discedere cernens Ingemuit populus: quam vix, si castra mariti Victoris peteret, siccis dimittere matres Jam poterant oculis: tanto devinxit amore Hos pudor, hos probitas, castique modestia vultus, Quod, submissa nimis, nulli gravis hospita turbæ, Stantis adhuc fati vixit, quasi coniuge victo. Jam pelago medios Titan demissus ad ignes, Nec quibus abscondit, nec si quibus exerit orbem, Totus erat: vigiles Pompeii in pectore curæ Nunc socias adeunt Romani fœderis urbes, Et varias regum mentes, nunc invia mundi Arva super nimios soles Austrumque jacentes. Sæpe labor mœstus curarum odiumque futuri Proiecit fessos incerti pectoris æstus, Rectoremque ratis de cunctis consulit astris: Unde notet terras; Quæ sit mensura secandi Æquoris in cœlo; Syriam quo sidere servet: Aut quotus in plaustro Libyam bene dirigat ignis. Doctus ad hæc fatur taciti servator Olympi: Signifero quæcumque fluunt labentia cœlo, Numquam stante polo, miseros fallentia nautas Sidera non sequimur: sed qui non mergitur undis Axis inocciduus, gemina clarissimus Arcto, Ille regit puppes. Hic cum mihi semper in altum Surget et instabit summis minor Ursa ceruchis; Bosporon et Scythiæ curvantem litora pontum Spectamus. Quidquid descendit ab arbore summa Arctophylax, propiorque mari Cynosura feretur, In Syriæ portus tendit ratis. Inde Canopos Excipit, Australi cœlo contenta vagari Stella, timens Borean: illa quoque perge sinistra, Trans Pharon, in medio tanget ratis æquore Syrtes. Sed quo vela dari, quo nunc pede carbasa tendi Nostra jubes? Dubio contra cui pectore Magnus, Hoc solum toto, respondit, in æquore serva, Ut sit ab Emathiis semper tua longius oris Puppis, et Hesperiam pelago cœloque relinquas: Cetera da ventis. Comitem pignusque recepi Depositum: tunc certus eram, quæ litora vellem; Nunc portum Fortuna dabit. Sic fatur: at ille Justo vela modo pendentia cornibus æquis Torsit, et in lævum puppim dedit, utque secaret, Quas Samiæ cautes et quas Chios asperat, undas, Hos dedit in proram, tenet hos in puppe rudentes. Æquora senserunt motus, aliterque secante Jam pelagus rostro, nec idem spectante carina, Mutavere sonum. Non sic moderator equorum, Dexteriore rota lævum cum circuit axem, Cogit inoffensæ currus accedere metæ. Ostendit terras Titan, et sidera texit. Sparsus ab Emathia fugit quicumque procella, Adsequitur Magnum: primusque a litore Lesbi Occurrit natus, procerum mox turba fidelis. Nam neque deiecto fatis, acieque fugato Abstulerat Magno reges Fortuna ministros: Terrarum dominos et sceptra Eoa tenentes Exsul habet comites. Jubet ire in devia mundi Deiotarum, qui sparsa ducis vestigia legit. Quando, ait, Emathiis amissus cladibus orbis Qua Romanus erat, superest, fidissime regum, Eoam tentare fidem, populosque bibentes Euphraten, et adhuc securum a Cæsare Tigrim. Ne pigeat Magno quærentem fata remotas Medorum penetrare domos, Sythicosque recessus, Et totum mutare diem, vocesque superbo Arsacidæ perferre meas: Si fœdera nobis Prisca manent, mihi per Latium jurata Tonantem, Per vestros obstricta magos, implete pharetras, Armeniosque arcus Geticis intendite nervis: Si vos, o Parthi, peterem cum Caspia claustra, Et sequerer duros æterni Martis Alanos, Passus Achæmeniis late discurrere campis, In tutam trepidos numquam Babylona cœgi. Arva super Cyri, Chaldæique ultima regni Qua rapidus Ganges et qua Nysæus Hydaspes Accedunt pelago, Phœbi surgentis ab igne Jam propior, quam Persis, eram: tamen omnia vincens Sustinui nostris vos tantum deesse triumphis: Solus et e numero regum telluris Eoæ Ex æquo me Parthus adit. Nec munere Magni Stant semel Arsacidæ. Quis enim post vulnera cladis Assyriæ justas Latii compescuit iras? Tot meritis obstricta meis, nunc Parthia ruptis Excedat claustris vetitam per sæcula ripam, Zeugmaque Pellæum. Pompeio vincite, Parthi; Vinci Roma volet. Regem parere jubenti Ardua non piguit, positisque insignibus aulæ Egreditur, famuli raptos indutus amictus. In dubiis tutum est inopem simulare tyranno. Quanto igitur mundi dominis securius ævum Verus pauper agit! Dimisso in litora rege, Ipse per Icariæ scopulos, Ephesumque relinquens, Et placidi Colophona maris, spumantia parvæ Radit saxa Sami: spirat de litore Coo Aura fluens: Gnidon inde fugit, claramque relinquit Sole Rhodon, magnosque sinus Telmessidos undæ Compensat medio pelago. Pamphylia puppi Occurrit tellus: nec se committere muris Ausus adhuc ullis, te primum, parva Phaseli, Magnus adit. Nam te metui vetat incola rarus. Exhaustæque domus populis; Majorque carinæ, Quam tua, turba fuit. Tendens hinc carbasa rursus Jam Taurum, Tauroque videt Dipsunta cadentem. Crederet hoc Magnus, pacem cum præstitit undis Et sibi consultum. Cilicum per litora tutus Parva puppe fugit: sequitur pars magna senatus Ad profugum collecta ducem: parvisque Celendris, Qua portu mittitque rates recipitque Selinus, In Procerum cœtu tandem mœsta ora resolvit Vocibus his Magnus: Comites bellique fugæque, Atque instar patriæ, quamvis in litore nudo, In Cilicum terra, nullis circumdatus armis Consultem, rebusque novis exordia quæram, Ingentes præstate animos: non omnis in arvis Emathiis cecidi, nec sic mea fata premuntur, Ut nequeam relevare caput, cladesque receptas Excutere. An Libyæ Marium potuere ruinæ Erigere in fasces, plenis et reddere fastis: Me pressum leviore manu Fortuna tenebit? Mille meæ Graio volvuntur in æquore puppes, Mille duces: sparsit potius Pharsalia nostras, Quam subvertit, opes. Sed me vel sola tueri Fama potest rerum, toto quas gessimus orbe, Et nomen, quod mundus amat. Vos pendite regna Viribus atque fide, Libyen, Parthosque, Pharonque, Quænam Romanis deceat succurrere rebus. Ast ego curarum, proceres, arcana mearum Expromam, mentisque meæ quo pondera vergant. Ætas Niliaci nobis suspecta tyranni est: Ardua quippe fides robustos exigit annos. Hinc anceps dubii terret sollertia Mauri: Namque memor generis Carthaginis impia proles Imminet Hesperiæ, multusque in pectore vano est Hannibal; Obliquo maculat qui sanguine regnum, Et Numidas contingit avos, jam supplice Varo Intumuit, viditque loco Romana secundo. Quare agite, Eoum, comites, properemus in orbem. Dividit Euphrates ingentem gurgite mundum, Caspiaque immensos seducunt claustra recessus, Et polus Assyrias alter noctesque diesque Vertit, et abruptum est nostro mare discolor unda, Oceanusque suus. Regnandi sola voluntas. Celsior in campis sonipes, et fortior arcus; Nec puer aut senior letales tendere nervos Segnis, et a nulla mors est incerta sagitta. Primi Pellæas arcu fregere sarissas, Bactraque Medorum sedem, murisque superbam Assyrias Babylona domos. Nec pila timentur Nostra nimis Parthis, audentque in bella venire, Experti Scythicas, Crasso pereunte, sagittas. Spicula nec solo spargunt fidentia ferro; Stridula sed multo saturantur tela veneno. Vulnera parva nocent, fatumque in sanguine summo est O utinam non tanta mihi fiducia sæviis Esset in Arsacidis! Fatis nimis æmula nostris Fata movent Medos, multumque in gente deorum est Effundam populos alia tellure revulsos, Excitosque suis immittam sedibus ortus. Quodsi nos Eoa fides et barbara fallunt Fœdera, vulgati supra commercia mundi Naufragium Fortuna ferat. Non regna precabor, Quæ feci; Sed magna feram solatia mortis Orbe jacens alio, nihil hæc in membra cruente, Nil socerum fecisse pie. Sed cuncta revolvens Vitæ fata meæ, semper venerabilis illa Orbis parte fui: quantus Mæotida supra! Quantus apud Tanaim toto conspectus in ortu! Quas magis in terras nostrum felicibus actis Nomen abit, aut unde redit majore triumpho? Roma, fave cœptis: quid enim tibi lætius umquam Præstiterint superi, quam, si civilia Partho Milite bella geras, tantam consumere gentem, Et nostris miscere malis? Cum Cæsaris arma Concurrent Medis, aut me Fortuna necesse est Vindicet, aut Crassos. Sic fatus, murmure sentit Consilium damnasse viros: quos Lentulus omnes Virtutis stimulis et nobilitate dolendi Præcessit, dignasque tulit modo consule voces: Siccine Thessaliæ mentem fregere ruinæ? Una dies mundi damnavit fata? Secundum Emathiam lis tanta datur? Jacet omne cruenti Vulneris auxilium? Solos tibi, Magne, reliquit Parthorum Fortuna pedes? Quid transfuga mundi Terrarum totos tractus cœlumque perosus, Adversosque polos alienaque sidera quæris, Chaldæos culture deos, et barbara sacra, Parthorum famulus? Quid caussa obtendtur armis Libertatis amor? Miserum quid decipis orbem, Si servire potes? Te, quem Romana regentem Horruit auditu, quem captos ducere reges Vidit ab Hyrcanis, Indoque a litore, silvis, Deiectum fatis, humilem, fractumque videbit, Extolletque animos Latium vesanus in orbem, Se simul, et Romam, Pompeio supplice, mensus? Nil animis fatisque tuis effabere dignum: Exiget ignorans Latiæ commercia linguæ, Ut lacrimis se, Magne roges. Patimurne pudoris Hoc vulnus, clades ut Parthia vindicet ante Hesperias, quam Roma suas? Civilibus armis Elegit te nempe ducem. Quid vulnera nostra In Scythicos spargis populos, cladesque latentes? Quid Parthos transire doces? Solatia tanti Perdit Roma mali, nullos admittere reges Sed civi servire suo. Juvat ire per orbem Ducentem sævas Romana in mœnia gentes, Signaque ab Euphrate cum Crassis capta sequentem? Qui solus regum, fato celante favorem. Defuit Emathiæ, nunc tantas ille lacesset Auditi victoris opes, aut jungere fata Tecum , Magne, volet? Non hæc fiducia genti est. Omnis in Arctois populus quicumque pruinis Nascitur, indomitus bellis, et mortis amator. Quidquid ad Boos tractus mundique teporem Labitur, emollit gentes dementia cœli. Illic et laxas vestes, et fluxa virorum Velamenta vides. Parthus per Medica rura, Sarmaticos inter campos, effusaque plano Tigridis arva solo, nulli superabilis hosti est Libertate fugæ: sed non, ubi terra tumebit, Aspera conscendet montis juga; Nec per opacas Bella geret tenebras incerto debilis arcu, Nec franget nando violenti vorticis amnem, Nec tota in pugna perfusus sanguine membra Exiget æstivum calido sub pulvere solem. Non aries illis, non ulla est machina belli: Haud fossas implere valent: Parthoque sequente Murus erit, quodcumque potest obstare sagittæ. Pugna levis, bellumque fugax, turmæque vagante, Et melior cessisse loco, quam pellere, miles. Illita tela dolis, nec Martem cominus umquam Ausa pati virtus, sed longe tendere nervos, Et, quo ferre velint, permittere vulnera ventis. Ensis habet vires, et gens quæcumque virorum est, Bella gerit gladiis; Nam Medos prœlia prima Exarmant, vacuæque jubent remeare pharetræ. Nulla manus illis fiducia, tota veneni est. Credis, Magne, viros, quos in discrimina belli Cum ferro venisse parum est? Tentare pudendum Auxilium tanti est, toto divisus ut orbe A terra moriare tua? Tibi barbara tellus Incumbat? Te parva tegant ac vilia busta, Invidiosa tamen, Crasso quærente sepulchrum? Sed tua sors levior, quoniam mors ultima pœna est, Nec metuenda viris. At non Cornelia letum Infando sub rege timet. Num barbara nobis Est ignota Venus, quas ritu cæca ferarum Polluit innumeris leges et fœdera tedæ Coniugibus? Thalamique patent secreta nefandi. Inter mille nurus epulis vesana meroque Regia non ullos exceptos legibus horret Concubitus: tot femineis complexibus unum Non lassat nox una marem. Jacuere sorores In fratrum thalamis, sacrataque pignora matrum. Damnat apud gentes sceleris non sponte peracti Œdipodionias infelix fabula Thebas: Parthorum dominus quoties sic sanguine mixto Nascitur Arsacides! Cui fas implere parentem, Quid rear esse nefas? Proles tam clara Metelli Stabit barbarico coniux millesima lecto: Quamquam non ulli plus regia, Magne, vacabit Sævitia stimulante Venus, titulisque virorum. Nam quo plura juvent Parthum portenta, fuisse Hanc sciet et Crassi: ceu pridem debila fatis Assyriia, trahitur cladis captiva vetustæ. Hæreat Eoæ vulnus miserabile sortis; Non solum auxilium funesto a rege petisse, Sed gessisse prius bellum civile pudebit. Nam quod apud populos crimen socerique tuumque Majus erit, quam quod, vobis miscentibus arma, Crassorum vindicta perit? Incurrere cuncti Debuerant in Bactra duces, et ne qua vacarent Arma, vel Arctoum Dacis Rhenique catervis Imperii nudare latus, dum perfida Susa In tumulos prolapsa virum, Babylonque jacerent. Assyriæ paci finem, Fortuna, precamur: Et, si Thessaliæ bellum civile peractum est, Ad Partho, qui vicit, eat. Gens unica mundi est, De qua Cæsareis possim gaudere triumphis. Non tibi, cum primum gelidum transibis Araxen, Umbra senis mœsti Scythicis confixa sagittis Ingeret has voces? Tu, quem post funera nostra Ultorem cinerum nudæ speravimus umbræ, Ad fœdus pacemque venis? Tunc plurima cladis Occurrent monimenta tibi: quæ mœnia trunci Lustrarunt cervice duces, ubi nomina tanta Obruit Euphrates, et nostra cadavera Tigris Detulit in terras, ac reddidit. Ire per ista Si potes, in media socerum quoque, Magne, sedentem Thessalia placare potes. Quin respicis orbem Romanum? Si regna times proiecta sub Austro, Infidumque Jubam, petimus Pharon arvaque Lagi. Syrtibus hinc Libycis tuto est Ægyptus: at inde Gurgite septeno rapidus mare submovet amnis: Terra suis contenta bonis, non indiga mercis Aut Jovis: in solo tanta est fiducia Nilo. Sceptra puer Ptolemæus habet, tibi debita, Magne, Tutelæ commissa tuæ. Quis nominis umbram Horreat? Innocua est ætas: nec jura fidemque Respectumque deum veteris speraveris aulæ. Nil pudet adsuetos sceptris: mitissima sors est Regnorum sub rege novo. Non plura locutus Impulit huc animos. Quantum spes ultima rerum Libertatis habet! Victa est sententia Magni. Tunc Cilicum liquere solum, Cyproque citatas Immisere rates, nullas cui prætulit aras Undæ diva memor Paphiæ, si numina nasci Credimus, aut quemquam fas est cœpisse deorum. Hæc ubi deseruit Pompeius litora, totos Emensus Cypri scopulos, quibus exit in Austrum, Inde maris vasti transverso vertitur æstu: Nec tenuit gratum nocturno lumine montem, Infimaque Ægypti pugnaci litora velo Vix tetigit, qua dividui pars maxima Nili In vada decurrit Pelusia septimus amnis. Tempus erat, quo Libra pares examinat horas, Non uno plus æqua die, noctique rependit Lux minor hibernæ verni solatia damni. Comperit ut regem Casio se monte tenere, Flectit iter: nec Phœbus adhuc, nec carbasa languent. Jam rapido speculator eques per litora cursu Hospitis adventu pavidam compleverat aulam. Consilii vix tempus erat: tamen omnia monstra Pellææ colere domus: quos inter Achoreus, Jam placidus senio, fractisque modestior annis, (Hunc genuit, custos Nili crescentis in arva, Memphis vana sacrit; Illo cultore deorum Lustra suæ Phœbes non unus vixerat Apis) Consilii vox prima fuit; Meritumque, fidemque, Sacraque defuncti jactavit pignora patris. Sed, melior suadere malis, et nosse tyrannos, Ausus Pompeium leto damnasse Pothinus: Jus et fas multos faciunt, Ptolemæe, nocentes. Dat pœnas laudata fides, cum sustinet, inquit, Quos Fortuna premit. Fatis accede deisque, Et cole felices; Miseros fuge. Sidera terra Ut distant, ut flamma mari, sic utile recto. Sceptrorum vis tota perit, si pendere justa Incipit: evertitque arces respectus honesti. Libertas scelerum est, quæ regna invisa tuetur, Sublatusque modus gladiis. Facere omnia sæve Non impune licet, nisi cum facis. Exeat aula, Qui vult esse pius. Virtus et summa potestas Non cœunt: semper metuet, quem sæva pudebunt. Non impune tuos Magnus contemserit annos; Qui te nec victos arcere a litore nostro Posse putat. Neu te sceptris privaverit hospes, Pignora sunt propiora tibi: Nilonque Pharonque, Si regnare piget, damnatæ redde sorori. Ægyptum certe Latiis tueamur ab armis. Quidquid non fuerit Magni, dum bella geruntur, Nec victoris erit. Toto jam pulsus ab orbe, Postquam nulla manet rerum fiducia, quærit, Cum qua gente cadat: rapitur civilibus umbris. Nec soceri tantum arma fugit: fugit ora senatus, Cujus Thessalicas saturat pars magna volucres: Et metuit gentes, quas uno in sanguine mixtas Deseruit: regesque timet, quorum omnia mersit: Thessaliæque reus, nulla tellure receptus, Sollicitat nostrum, quem nondum prodidit, orbem. Justior in Magnum nobis, Ptolemæe, querelæ Caussa data est. Quid sepositam semperque quietam Crimine bellorum maculas Pharon, arvaque nostra Victori suspecta facis? Cur sola cadenti Hæc placuit tellus, in quam Pharsalica fata Conferres, pœnasque tuas? Jam crimen habemus, Purgandum gladio, quod nobis sceptra senatus Te suadente dedit. Votis tua fovimus arma. Hoc ferrum, quod fata jubent proferre, paravi Non tibi, sed victo. Feriam tua viscera, Magne: Malueram soceri: rapimur, quo cuncta feruntur. Tene mihi dubitas an sit violare necesse, Cum liceat? Quæ te nostri fiducia regni Huc agit, infelix? Populum non cernis inermem, Arvaque vix refluo fodientem mollia Nilo ? Metiri sua regna decet viresque fateri. Tu, Ptolemæe, potes Magni fulcire ruinam, Sub qua Roma jacet? Bustum cineresque movere Thessalicos audes, bellumque in regna vocare? Ante aciem Emathiam nullis accessimus armis: Pompeii nunc castra placent, quæ deserit orbis? Nunc, victoris opes et cognita fata lacessis? Adversis non deesse decet, sed læta secutos. Nulla fides umquam miseros elegit amicos. Adsensere omnes sceleri. Lætatur honore Rex puer insueto, quod jam sibi tanta licere Permittant famuli. Sceleri delectus Achillas. Perfida qua tellus Casiis excurrit arenis, Et vada testantur junctas Ægyptia Syrtes, Exiguam sociis monstri gladiisque carinam Instruit. O superi, Nilusne et barbara Memphis, Et Pelusiaci tam mollis turba Canopi Hos animos? Sic fata premunt civilia mundum? Sic Romana jacent? Ullusque in cladibus istis Est locus Ægypto, Phariusque admittitur ensis? Hanc certe servate fidem, civilia bella: Cognatas præstate manus, externaque monstra Pellite, si meruit tam claro nomine Magnus Cæsaris esse nefas. Tanti; Ptolemæe, ruinam Nominis haud metuis cœloque tonante, profanas Inseruisse manus, impure ac semivir, audes? Non domitor mundi, nec ter Capitolia curru Invectus, regumque potens, vindexque senatus, Victorisque gener; Phario satis esse tyranno Quod poterat, Romanus erat. Quid viscera nostra Scrutaris gladio Nescis, puer improbe, nescis, Quo tua sit fortuna loco: jam jure sine ullo Nili sceptra tenes: cecidit civilibus armis, Qui tibi regna dedit. Jam vento vela negarat Magnus, et auxilio remorum infanda petebat Litora: quem contra non longa vecta biremi Adpulerat scelerata manus: Magnoque patere Fingens regna Phari, celsæ de puppe carinæ In parvam jubet ire ratem, litusque malignum Incusat, bimaremque vadis frangentibus æstum, Qui vetet externas terris advertere classes. Quodnisi fatorum leges intentaque jussu Ordinis æterni miseræ vicinia mortis Damnatum leto traherent ad litora Magnum, Non ulli comitum sceleris præsagia deerant: Quippe, fides si pura foret, si regia Magno Sceptrorum auctori vera pietate pateret, Venturum tota Pharium cum classe tyrannum. Sed cedit fatis, classemque relinquere jussus Obsequitur, letumque juvat præferre timori. Ibat in hostilem præceps Cornelia puppim, Hoc magis impatiens egresso deesse marito, Quod metuit clades. Remane, temeraria conjunx, Et tu, nate, precor, longeque e litore casus Exspectate meos: et in hac cervice tyrannm Explorate fidem, dixit. Sed dura vetanti Tendebat geminas amens Cornelia palmas: Quo sine me, crudelis, abis? Iterumne relinquor, Thessalicis submota malis? Numquam omine læto Distrahimur miseri. Poteras non flectere puppim, Cum fugeres, alio, latebrisque relinquere Lesbi, Omnibus a terris si nos arcere parabas. An tantum in fluctus placeo comes? Hæc ubi frustra Effudit, prima pendet tamen anxia puppe: Attonitoque metu nec quoquam avertere visus, Nec Magnum spectare potest. Stetit anxia classis Ad ducis eventum, metuens non arma nefasque, Sed ne submissis precibus Pompeius adoret Sceptra sua donata manu. Transire parantem Romanus Pharia miles de puppe salutat Septimius: qui (pro superum pudor!) Arma satelles Regia gestabat posito deformia pilo: Immanis, violentus, atrox, nullaque ferarum Mitior in cædes. Quis non, Fortuna, putasset Parcere te populis, quod bello hæc dextra vacasset, Thessaliaque procul tam noxia tela fugasses? Disponis gladios, ne quo non fiat in orbe, Heu, facinus civile tibi. Victoribus ipsis Dedecus, et numquam superum caritura pudore Fabula; Romanus regi sic paruit ensis, Pellæusque puer gladio tibi colla recidit, Magne, tuo. Qua posteritas in sæcula mittet Septimium fama? Scelus hoc quo nomine dicent, Qui Bruti dixere nefas? Jam venerat horæ Terminus extremæ, Phariamque ablatus in alnum Perdiderat jam jura sui. Tunc stringere ferrum Regia monstra parant. Ut vidit cominus enses, Involvit vultus, atque, indignatus apertum Fortunæ præstare caput, tunc lumina pressit, Continuitque animam, ne quas effundere voces Posset, et æternam fletu corrumpere tamam. At postquam mucrone latus funestus Achillas Perfodit, nullo gemitu consensit ad ictum, Despexitque nefas, servatque immobile corpus, Seque probat moriens, atque hæc in pectore volvit: Sæcula Romanos numquam tacitura labores Attendunt, ævumque sequens speculatur ab omni Orbe ratem, Phariamque fidem. Nunc consule famæ. Fata tibi longæ fluxerunt prospera vitæ: Ignorant populi, si non in morte probaris, An scieris adversa pati. Ne cede pudori, Auctoremque dole fati. Quacumque feriris, Crede manum soceri. Spargant lacerentque licebit, Sum tamen, o superi, felix, nullique potestas Hoc auferre deo. Mutantur prospera vitæ: Non fit morte miser. Videt hanc Cornelia cædem, Pompeiusque meus. Tanto patientius, oro, Claude, dolor, gemitus: natus coniuxque, peremptum Si mirantur, amant. Talis custodia Magno Mentis erat: jus hoc animi morientis habebat. At non tam patiens Cornelia cernere sævum Quam perferre nefas, miserandis æthera complet Vocibus: o conjunx, ego te scelerata peremi: Letiferæ tibi caussa moræ fuit avia Lesbos, Et prior in Nili pervenit litora Cæsar. Nam cui jus alii sceleris? Sed, quisquis in istud A superis immisse caput, vel Cæsaris iræ Vel tibi prospiciens, nescis, crudelis, ubi ipsa Viscera sint Magni: properas, atque ingeris ictus, Qua votum est victo. Pœnas non morte minores Pendat, et ante meum videat caput. Haud ego culpa Libera bellorum, quæ matrum sola per undas Et per castra comes, nullis absterrita fatis, Victum, quod reges etiam timuere, recepi. Hoc merui, coniux, in tuta puppe relinqui? Perfide, parcebas? Te fata extrema petente, Vita digna fui? Moriar, nec munere regis. Aut mihi præcipitem, nautæ, permittite saltum, Aut laqueum collo tortosque aptare rudentes: Aut aliquis Magno dignus comes exigat ensem. Pompeio præstare potest, quod Cæsaris armis Imputet. O sævi, properantem in fata tenetis Vivis adhuc, coniux, et jam Cornelia non est Juris, Magne, sui. Prohibent accersere mortem: Servor victori. Sic fata, interque suorum Lapsa manus, rapitur, trepida fugiente carina. At Magni cum terga sonent et pectora ferro, Permansisse decus sacræ venerabile formæ, Iratamque deis faciem, nil ultima mortis Ex habitu vultuque viri mutasse, fatentur Qui lacerum videre caput. Nam sævus in ipso Septimius sceleris majus scelus invenit actu: Ac retegit sacros, scisso velamine, vultus Semianimis Magni, spirantiaque occupat ora, Collaque in obliquo ponit languentia transtro. Tunc nervos venasque secat, nodosaque frangit Ossa diu: nondum artis erat, caput ense rotare. At postquam trunco cervix abscisa recessit, Vindicat hoc Pharius dextra gestare satelles. Degener atque operæ, miles Romane, secundæ, Pompeii diro sacrum caput ense recidis, Ut non ipse feras? Pro summi fata pudoris! Impius ut Magnum nosset puer, illa verenda Regibus hirta coma, et generosa fronte decora Cæsaries comprensa manu est, Pharioque veruto, Dum vivunt vultus, atque os in murmura pulsant Singultus animæ, dum lumina nuda rigescunt, Suffixum caput est, quo numquam bella jubente Pax fuit: hoc leges, Campumque, et rostra movebat: Hac facie Fortuna tibi Romana placebas. Nec satis infando fuit hoc vidisse tyranno: Vult sceleri superesse fidem. Tunc arte nefanda Submota est capiti tabes: raptoque cerebro Exsiccata cutis, putrisque effluxit ab alto Humor, et infuso facies solidata veneno est. Ultima Lageæ stirpis, perituraque proles, Degener, incestæ sceptris cessure sororis, Cum tibi sacrato Macedon servetur in antro, Et regum cineres exstructo monte quiescant, Cum Ptolemæorum manes seriemque pudendam Pyramides claudant, indignaque Mausolea: Litora Pompeium feriunt, truncusque vadosis Huc illuc jactatur aquis? Adeone molesta Totum cura fuit socero servare cadaver? Hac Fortuna fide Magni tam prospera fata Pertulit: hac illum summo de culmine rerum Morte petit, cladesque omnes exegit in uno Sæva die, quibus immunes tot præstitit annos: Pompeiusque fuit, qui numquam mixta videret Læta malis: felix nullo turbante deorum, Et nullo parcente miser. Semel impulit illum Dilata Fortuna manu. Pulsatur arenis, Carpitur in scopulis, hausto per vulnera fluctu Ludibrium pelagi: nullaque manente figura, Una nota est Magno capitis factura revulsi. Ante tamen Pharias victor quam tangat arenas, Pompeio raptim tumulum Fortuna paravit, Ne jaceat nullo, vel ne meliore sepulchro. E latebris pavidus decurrit ad æquora Cordus. Quæstor ab Idalio Cinyrææ litore Cypri Infaustus Magni fuerat comes. Ille per umbras Ausus ferre gradum, victum pietate timorem Compulit, ut mediis quæsitum corpus in undis Duceret ad terram, traheretque ad litora Magnum. Lucis mœsta parum per densas Cynthia nubes Præbebat; Cano sed discolor æquore truncus Conspicitur. Tenet ille ducem complexibus arctis, Eripiente mari: nunc victus pondere tanto Exspectat fluctus, pelagoque juvante cadaver Impellit. Postquam sicco jam litore sedit, Incubuit Magno, lacrimasque effudit in omne Vulnus, et ad superos obscuraque sidera fatur: Non pretiosa petit cumulato ture sepulchra Pompeius, Fortuna, tuus; Non pinguis ad astra Ut ferat e membris Eoos fumus odores, Ut Romana suum gestent pia colla parentem, Præferat ut veteres feralis pompa triumphos, Ut resonent cantu tristi fora, totus ut ignem Proiectis mœrens exercitus ambiat armis. Da vilem Magno plebeii funeris arcam, Quæ lacerum corpus siccos effundat in ignes. Robora non desint misero, nec sordidus ustor. Sit satis, o superi, quod non Cornelia fuso Crine jacet, subicique facem complexa maritum Imperat, extremo sed abest a munere busti Infelix coniux, nec adhuc a litore longe est. Sic fatus, parvos juvenis procul adspicit ignes, Corpus, vile suis, nullo custode cremantes. Inde rapit flammas, semiustaque robora membris Subducens, Quæcumque es, sit, neglecta, nec ulli Cara tuo, sed Pompeio felicior umbra, Quod jam compositum violat manus hospita bustum, Da veniam; Si quid sensus post fata relictum est, Cedis et ipsa rogo, paterisque hæc damna sepulchri, Teque pudet sparsis Pompeii manibus, uri. Sic fatur, plenusque sinus ardente favilla Pervolat ad truncum; Qui fluctu pæne relatus Litore pendebat. Summas dimovit arenas, Et collecta procul laceræ fragmenta carinæ Exigua trepidus posuit scrobe. Nobile corpus Robora nulla premunt, nulla strue membra recumbunt: Admotus Magnum, non subditus, accipit ignis. Ile sedens juxta flammas: O maxime, dixit, Ductor, et Hesperii maiestas nominis una, Si tibi jactatu pelagi, si funere nullo Tristior iste rogus; Manes animamque potentem Officiis averte meis: injuria fati Hoc fas esse jubet; Ne ponti belua quidquam, Ne fera, ne volucres, ne sævi Cæsaris ira Audeat: exiguam, quantum potes, accipe flammam, Romana succense manu. Fortuna recursus Si det in Hesperiam, non hac in sede quiescent Tam sacri cineres, sed te Cornelia, Magne, Accipiet, nostraque manu transfundet in urnam. Interea parvo signemus litora saxo, Ut nota sit busti; Si quis placare peremptum Forte volet, plenos et reddere mortis honores; Inveniat trunci cineres, et norit arenas, Ad quas, Magne, tuum referat caput. Hæc ubi fatus, Excitat invalidas admoto fomite flammas. Carpitur, et lentum Magnus destillat in ignem, Tabe fovens bustum. Sed jam percusserat astra Auroræ præmissa dies: ille, ordine rupto Funeris, adtonitus latebras in litore quærit. Quam metuis, demens, isto pro crimine pœnam, Quo te fama loquax omnes accepit in annos Condita laudabit Magni socer impius ossa: I modo securus veniæ, fassusque sepulchrum Posce caput. Cogit pietas imponere finem Officio. Semiusta rapit resolutaque nondum Ossa satis, nervis et inustis plena medullis Æquorea restinguit aqua, congestaque in unum Parva clausit humo. Tunc, ne levis aura retectos Auferret cineres, saxo compressit arenam: Nautaque ne bustum religato fune moveret, Inscripsit sacrum semiusto stipite nomen: HIC SITUS EST MAGNUS. Placet hoc, Fortuna, sepulchrum Dicere Pompeii, quo condi maluit illum, Quam terra caruisse socer? Temeraria dextra, Cur obicis Magno tumulum, manesque vagantes Includis? Situs est, qua terra extrema refuso Pendet in Oceano. Romanum nomen et omne Imperium Magno est tumuli modus. Obrue saxa, Crimine plena deum. Si tota est Herculis Œte, Et juga tota vacant Bromio Nyseia, quare Unus in Ægypto Magno lapis Omnia Lagi Arva tenere potest, si nullo cespite nomen Hæserit. Erremus populi, cinerumque tuorum, Magne, metu nullas Nili calcemus arenas. Quodsi tam sacro dignaris nomine saxum, Adde actus tantos, monimentaque maxima rerum: Adde truces Lepidi motus, Alpinaque bella, Armaque Sertori, revocato consule, victa, Et currus, quos egit eques: commercia tuta Gentibus, et pavidos Cilicas maris. Adde subactam Barbariem, gentesque vagas, et quidquid in Euro Regnorum Boreaque jacet. Dic semper ab armis Civilem repetisse togam: ter curribus actis Contentum patriæ multos donasse triumphos. Quis capit hæc tumulus? Surgit miserabile bustum Non ullis plenum titulis, non ordine tanto Fastorum: solitumque legi super alta deorum Culmina, et exstructos spoliis hostilibus arcus, Haud procul est ima Pompeii nomen arena, Depressum tumulo, quod non legat advena rectus, Quod, nisi monstratum, Romanus transeat hospes. Noxia civili tellus Ægyptia fato, Haud equidem immerito Cumanæ carmine vatis Cautum, ne Nili Pelusia tangeret ora Hesperius miles, ripasque æstate tumentes. Quid tibi sæva precer pro tanto crimine tellus? Vertat aquas Nilus, quo nascitur orbe, retentus, Et steriles egeant hibernis imbribus agri, Totaque in Æthiopum putres solvaris arenas. Nos in templa tuam Romana accepimus Isin, Semicanesque deos, et sistra jubentia luctus, Et quem tu plangens hominem testaris Osirin: Tu nostros, Ægypte, tenes in pulvere Manes. Tu quoque, cum sævo dederis jam templa tyranno, Nondum Pompeii cineres, o Roma, petisti: Exsul adhuc jacet umbra ducis. Si sæcula prima Victoris timuere minas: nunc excipe saltem Ossa tui Magni, si nondum subruta fluctu Invisa tellure sedent. Quis busta timebit? Quis sacris dignam movisse verebitur umbram? Imperet hoc nobis utinam scelus, et velit uti Nostro Roma sinu: satis o nimiumque beatus, Si mihi contingat manes transferre revulsos Ausoniam, si tale ducis violare sepulchrum. Forsitan, aut sulco sterili cum poscere finem A superis, aut Roma volet feralibus Austris, Ignibus aut nimiis, aut terræ tecta moventi, Consilio jussuque deum transibis in urbem, Magne, tuam, summusque feret tua busta sacerdos. Nunc quis ad exustam Cancro torrente Syenen Ibit, et imbrifera siccas sub Pleiade Thebas, Spectator Nili: quis rubri stagna profundi, Aut Arabum portus mercis mutator Eoæ, Magne, petet, quem non tumuli venerabile saxum, Et cinis in summis forsan turbatus arenis Advertet, manesque tuos placare juvabit, Et Casio præferre Jovi? Nil ista nocebunt Famæ busta tuæ. Templis auroque sepultus Vilior umbra fores: nunc est pro numine summo, Hoc tumulo Fortuna jacens. Augustius aris Victoris Libyco pulsatur in æquore saxum. Tarpeiis qui sæpe deis sua tura negarunt, Inclusum fusco venerentur cespite numen. Proderit hoc olim, quod non mansura sepulcri Ardua marmoreo surrexit pondere moles. Pulveris exigui sparget non longa vetustas Congeriem, bustumque cadet, mortisque peribunt Argumenta tuæ. Veniet felicior ætas, Qua sit nulla fides saxum monstrantibus istud: Atque erit Ægyptus populis fortasse nepotum Tam mendax Magni tumulo, quam Creta Tonantis.
At non in Pharia manes jacuere favilla, Nec cinis exiguus tantam compescuit umbram: Prosiluit busto, semustaque membra relinquens Degeneremque rogum, sequitur convexa Tonantis, Qua niger astriferis connectitur axibus ær, Quaque patet terras inter lunæque meatus, (Semidei manes habitant, quos ignea virtus Innocuos vita patientes ætheris imi Fecit) et æternos animam collegit in orbes. Non illuc auro positi, nec ture sepulti Perveniunt. Illic postquam se lumine vero Implevit, stellasque vagas miratur, et astra Fixa polis, vidit quanta sub nocte jaceret Nostra dies, risitque sui ludibria trunci. Hinc super Emathiæ campos, et signa cruenti Cæsaris, ac sparsas volitavit in æquore classes; Et scelerum vindex in sancto pectore Bruti Sedit, et invicti posuit se mente Catonis. Ille, ubi pendebant casus, dubiumque manebat, Quem mundi dominum facerent civilia bella, Oderat et Magnum, quamvis comes isset in arma, Auspiciis raptus patriæ ductuque senatus: At post Thessalicas clades jam pectore toto Pompeianus erat. Patriam tutore carentem Excepit, populi trepidantia membra refovit, Ignavis manibus proiectos reddidit enses, Nec regnum cupiens gessit civilia bella, Nec servire timens. Nil caussa fecit in armis Ipse sua: totæ post Magni funera partes Libertatis erant: quas ne per litora fusas Colligeret rapido victoria Cæsaris actu, Corcyræ secreta petit, ac mille carinis Abstulit Emathiæ secum fragmenta ruinæ. Quis ratibus tantis fugientia crederet ire Agmina? Quis pelagus victas arctasse carinas? Dorida tunc Malean, et apertam Tænaron umbris, Inde Cythera petit: Boreaque urgente carinas Creta fugit: Dictæa legit, cedentibus undis, Litora. Tunc ausum classi præcludere portus Impulit ac sævas meritum Phycunta rapinas Sparsit: et hinc placidis alto delabitur auris In litus, Palinure, tuum: (neque enim æquore tantum Ausonio monumenta tenes, portusque quietos Testatur Libye Phrygio placuisse magistro;) Cum procul ex alto tendentes vela carinæ Ancipites tenuere animos, sociosne malorum, An veherent hostes. Præceps facit omne timendum Victor, et in nulla non creditur esse carina. Ast illæ puppes luctus planctusque ferebant, Et mala vel duri lacrimas motura Catonis. Nam postquam frustra precibus Cornelia nautas Privignique fugam tenuit, ne forte repulsus Litoribus Phariis remearet in æquora truncus, Ostenditque rogum non justi flamma sepulchri: Ergo indigna fui, dixit, Fortuna, marito Accendisse rogum, gelidosque effusa per artus Incubuisse viro? Laceros exurere crines? Membraque dispersi pelago componere Magni? Vulneribus cunctis largos infundere fletus? Ossibus et tepida vestes implere favilla, Quidquid ab extincto licuisset tollere busto, In templis sparsura deum? Sine funeris ullo Ardet honore rogus: manis hoc Ægyptia forsan Obtulit officium grave manibus. O bene nudi Crassorum cineres ! Pompeio contigit igni Inidia majore deum. Similisne malorum Sors mihi semper erit? Numquam dare busta licebit Coniugibus? Numquam plenas plangemus ad urnas? Quid porro tumulis opus est, aut ulla requiris Instrumenta, dolor ? Non toto pectore portas Impia Pompeium? Non imis hæret imago Visceribus? Quærat cineres victura superstes. Nunc tamen hinc longe qui fulget luce maligna Ignis, adhuc aliquid. Phario de litore surgens, Ostendit mihi, Magne, tui. Jam flamma resedit, Pompeiumque ferens vanescit solis ad ortus Fumus, et invisi tendunt mihi carbasa venti. Non mihi nunc tellus Pompeio si qua triumphos Victa dedit, non alta terens Capitolia currus Gratior: elapsus felix de pectore Magnus; Hunc volumus, quem Nilus habet, terræque nocenti Non hærere queror: crimen commendat arenas. Linquere, si qua fides, Pelusia litora nolo. Tu pete bellorum casus, et signa per orbem, Sexte, paterna move: namque hæc mandata reliquit Pompeius vobis in nostra condita cura: "Me cum fatalis leto damnaverit hora, Excipite, o nati, bellum civile, nec umquam, Dum tetris aliquis nostra de stirpe manebit, Cæsaribus regnare vacet. Vel sceptra, vel urbes Libertate sua validas impellite fama Nominis: has vobis partes, hæc arma relinquo. Inveniet classes, quisquis Pompeius in undas Venerit: et noster nullis non gentibus heres Bella dabit: tantum indomitos memoresque paterni Juris habete animos. Uni parere decebit, Si faciet partes pro libertate, Catoni." Exsolvi tibi, Magne, fidem; Mandata peregi. Insidiæ valuere tuæ, deceptaque vixi, Ne mihi commissas auferrem perfida voces. Jam nunc te per inane chaos, per Tartara, coniux, Si sunt ulla, sequar: quam longo tradita leto, Incertum est: pœnas animæ vivacis ab ipsa Ante feram. Potuit cernens tua vulnera, Magne, Non fugere in mortem: planctu concussa peribit, Effluet in lacrimas; Numquam veniemus ad enses, Aut laqueos, aut præcipites per inania jactus. Turpe, mori post te solo non posse dolore. Sic ubi fata, caput ferali obduxit amictu, Decrevitque pati tenebras, puppisque cavernis Delituit: sævumque arcte complexa dolorem Perfruitur lacrimis, et amat pro coniuge luctum. Illam non fluctus stridensque rudentibus Eurus Movit, et exsurgens ad summa pericula clamor: Votaque sollicitis faciens contraria nautis, Composita in mortem jacuit, favitque procellis. Prima ratem Cypros spumantibus accipit undis: Inde tenens pelagus, sed jam moderatior, Eurus In Libycas egit sedes, et castra Catonis. Tristis, ut in multo mens est præsaga timore, Adspexit patrios comites e litore Magnus, Et fratrem: medias præceps tunc fertur ad undas: Dic ubi sit, germane, parens: stat summa caputque Orbis, an occidimus? Romanaque Magnus ad umbras Abstulit? Hæc fatur: quem contra talia frater: O felix, quem Sors alias dispersit in oras, Quique nefas audis: oculos, germane, nocentes Spectato genitore fero. Non Cæsaris armis Occubuit, dignoque perit auctore ruinæ: Rege sub impuro Nilotica rura tenente, Hospitii fretus superis et munere tanto In proavos, cecidit donati victima regni. Vidi ego magnanimi lacerantes pectora patris: Nec credens Pharium tantum potuisse tyrannum, Litore Niliaco socerum jam stare putavi. Sed me nec sanguis, nec tantum vulnera nostri Adfecere senis, quantum gestata per urbem Ora ducis, quæ transfixo sublimia pilo Vidimus: hæc, fama est, oculis victoria iniqui Servari; Scelerisque fidem quæsisse tyrannum. Nam corpus Phariæne canes avidæque volucres Distulerint, an furtivus, quem vidimus, ignis Solverit, ignoro. Quæcumque injuria fati Abstulit hos artus, superis hæc crimina dono: Servata de parte queror. Cum talia Magnus Audisset, non in gemitus lacrimasque dolorem Effudit; Justaque furens pietate profatur: Præcipitate rates e sicco litore, nautæ; Classis in adversos erumpat remige ventos: Ite, duces, mecum: numquam civilibus armis Tanta fuit merces, inhumatos condere manes, Sanguine semiviri Magnum satiare tyranni. Non ego Pellæas arces, adytisque retectum Corpus Alexandri pigra Mareotide mergam? Non mihi pyramidum tumulis evulsus Amasis Atque alii reges Nilo torrente natabunt? Omnia dent pœnas nudo tibi, Magne, sepulchra: Evolvam busto jam numen gentibus Isin, Et sacer in Magni cineres mactabitur Apis, Et tectum lino spargam per vulgus Osirin, Suppositisque deis uram caput. Has mihi pœnas Terra dabit: linquam vacuos cultoribus agros, Nec, Nilus cui crescat, erit: solusque tenebis Ægyptum populis, genitor, superisque fugatis. Dixerat, et classem sævas rapiebat in undas. Sed Cato laudatam juvenis compescuit iram. Interea totis, audito funere Magni, Litoribus sonuit percussus planctibus æther: Exemploque carens et nulli cognitus ævo Luctus erat, mortem populos deflere potentis. Sed magis, ut visa est, lacrimis exhausta, solutas In vultus effusa comas, Cornelia puppi Egrediens, rursus geminato verbere plangunt. Ut primum in sociæ pervenit litora terræ, Collegit vestes, miserique insignia Magni, Armaque, et impressas auro, quas gesserat olim, Exuvias, pictasque togas, velamina summo Ter conspecta Jovi, funestoque intulit igni. Ille fuit miseræ Magni cinis. Accipit omnis Exemplum pietas, et toto litore busta Surgunt, Thessalicis reddentia manibus ignem. Sic, ubi, depastis submittere gramina campis Et renovare parans hibernas Apulus herbas, Igne fovet terras, simul et Garganus et arva Vulturis et calidi lucent buceta Matini. Non tamen ad Magni pervenit gratius umbras Omne quod in superos audet convicia vulgus, Pompeiumque deis obicit, quam pauca Catonis Verba, sed a pleno venientia pectore veri. Civis obit, inquit, multo majoribus impar Nosse modum juris, sed in hoc tamen utilis ævo, Cui non ulla fuit isti reverentia, salva Libertate potens, et solus plebe parata Privatus servire sibi, rectorque senatus, Sed regnantis, erat. Nil belli jure poposcit: Quæque dari voluit, voluit sibi posse negari. Immodicas possedit opes, sed plura retentis Intulit: invasit ferrum, sed ponere norat. Prætulit arma togæ: sed pacem armatus amavit. Juvit sumta ducem, juvit dimissa potestas. Casta domus, luxuque carens, corruptaque numquam Fortuna domini. Clarum et venerabile nomen Gentibus, et multum nostræ quod proderat urbi. Olim vera fides, Sulla Marioque receptis, Libertatis obit: Pompeio rebus ademto Nunc et ficta perit. Non jam regnare pudebit: Nec color imperii, nec frons erit ulla senatus. O felix, cui summa dies fuit obvia victo, Et cui quærendos Pharium scelus obtulit enses! Forsitan in soceri potuisset vivere regno. Scire mori, sors prima viris, sed proxima cogi. Et mihi, si fatis aliena in jura vemimus, Da talem, Fortuna, Jubam: non deprecor hosti Servari, dum me servet cervice recisa. Vocibus his major, quam si Romana sonarent Rostra ducis laudes, generosam venit ad umbram Mortis honos. Fremit interea discordia vulgi Castrorum, bellique piget post funera Magni, Cum Tarchondimotus linquendi signa Catonis Sustulit. Hunc rapta fugientem classe secutus Litus in extremum, tali Cato voce notavit: O numquam pacate Cilix, iterumne rapinas Vadis in æquoreas? Magnum Fortuna removit: Jam pelago pirata redis. Tunc respicit omnes In cœtu motuque viros: quorum unus, aperta Mente fugæ, tali compellat voce regentem: Nos, Cato, da veniam, Pompeii duxit in arma Non belli civilis amor, partesque favore Fecimus. Ille jacet, quem paci prætulit orbis, Caussaque nostra perit: patrios permitte penates, Desertamque domum, dulcesque revisere natos. Nam quis erit finis, si nec Pharsalia, pugnas, Nec Pompeius erit? Perierunt tempora vitæ, Mars eat in tutum: justas sibi nostra senectus Prospiciat flammas. Bellum civile sepulchra Vix ducibus præstare potest. Non barbara victos Regna manent: non Armenium mihi sæva minatur, Aut Scythicum Fortuna jugum: sub jura togati Civis eo. Quisquis Magno vivente secundus, Hic mihi primus erit: sacris præstabitur umbris Summus honor; Dominum, quem clades cogit, habebo; Nullum, Magne, ducem. Te solum in bella secutus, Post te fata sequar: neque enim sperare secunda Fas mihi, nec liceat. Fortuna cuncta tenentur Cæsaris: Emathium sparsit victoria ferrum. Clausa fides miseris, et toto solus in orbe est, Qui velit ac possit victis præstare salutem. Pompeio scelus est bellum civile peremto, Quo fuerat vivente fides. Si publica jura, Si semper patriam sequeris, Cato, signa petamus, Romanus quæ consul habet. Sic ille profatus Insiluit puppi, juvenum comitante tumultu. Actum Romanis fuerat de rebus, et omnis Indiga servitii fervebat litore plebes. Erupere ducis sacro de pectore voces: Ergo pari voto gessisti bella, juventus, Tu quoque pro dominis, et Pompeiana fuisti, Non Romana manus? Quod non in regna laboras, Quod tibi, non ducibus, vivis morerisque, quod orbem Adquiris nulli, quod jam tibi vincere tutum est, Bella fugis, quærisque jugum cervice vacante, Et nescis sine rege pati? Nunc caussa pericli Digna viris. Vestro potuit Pompeius abuti Sanguine: nunc patriæ jugulos ensesque negatis, Cum prope libertas? Unum Fortuna reliquit Jam tribus e dominis. Pudeat: plus regia Nili Contulit in leges, et Parthi militis arcus. Ite, o degeneres, Ptolemæi munus et arma Spernite. Quis vestras ulla putet esse nocentes Cæde manus? Credet faciles sibi terga dedisse, Credet ab Emathiis primos fugisse Philippis. Vadite securi: meruistis indice vitam Cæsare, non armis, non obsidione subacti. O famuli turpes, domini post fata prioris Itis ad heredem. Cur non majora mereri, Quam vitam veniamque, libet? Rapiatur in undas Infelix Magni coniux, prolesque Metelli: Ducite Pompeios: Ptolemæi vincite munus. Nostra quoque inviso quisquis feret ora tyranno, Non parva mercede dabit. Sciet ista juventus Cervicis pretio bene se mea signa secutam. Quin agite, et magna meritum cum cæde parate: Ignavum scelus est tantum fuga. Dixit: et omnes Haud aliter medio revocavit ab æquore puppes, Quam, simul effetas linquunt examina ceras, Atque oblita favi non miscent nexibus alas, Sed sibi quæque volat, nec jam degustat amarum Desidiosa thymum: Phrygii sonus increpat æris, Adtonitæ posuere fugam, studiumque laboris Floriferi repetunt, et sparsi mellis amorem: Gaudet in Hyblæo securus gramine pastor Divitias servasse casæ: sic voce Catonis Inculcata viris justi patientia Martis. Jamque acta belli non doctas ferre quietem Constituit mentes serieque agitare laborum. Primum litoreis miles lassatur arenis: Proximus in muros et mœnia Cyrenarum Est labor: exclusus nulla se vindicat ira: Pœnaque de victis sola est, vicisse, Catoni. Inde peti placuit Libyci contermina Maris Regna Jubæ; Sed iter mediis natura vetabat Syrtibus: has audax sperat sibi cedere virtus. Syrtes vel, primam mundo natura figuram Cum daret, in dubio pelagi terræque reliquit; (Nam neque subsedit penitus, quo stagna profundi Acciperet, nec se defendit ab æquore tellus; Ambigua sed lege loci jacet invia sedes: Æquora fracta vadis, abruptaque terra profundo, Et post multa sonant proiecti litora fluctus. Sic male deseruit, nullosque exegit in usus Hanc partem natura sui.) Vel plenior alto Olim Syrtis erat pelago, penitusque natabat: Sed rapidus Titan, ponto sua lumina pascens, Æquora subduxit zonæ vicina perustæ: Et nunc pontus adhuc Phœbo siccante repugnat. Mox ubi damnosum radios admoverit ævum, Tellus Syrtis erit: nam jam brevis unda superne Innatat, et late periturum deficit æquor. Ut primum remis actum mare propulit omne Classis onus, densis fremuit niger imbribus Auster In sua regna furens: tentatum classibus æquor Turbine defendit, longeque a Syrtibus undas Egit, et illato confregit litore pontum. Tum quarum recto deprendit carbasa malo Eripuit nautis; Frustraque rudentibus ausis Vela negare Noto, spatium vicere carinæ, Atque ultra proram tumuit sinus. Omnia si quis Providus antennæ suffixit lintea summæ, Vincitur, et nudis avertitur armamentis. Sors melior classi, quæ fluctibus incidit altis, Et certo jactata mari. Quæcumque levatæ Arboribus cæsis flatum effudere frementem, Abstulit has ventis liber contraria volvens Æstus, et obnixum victor detrudit in Austrum. Has vada destituunt, atque interrupta profundo Terra ferit puppes: dubioque obnoxia fato Pars sedet una ratis, pars altera pendet in undis. Tunc magis impactum brevibus mare, terraque sævit Obvia consurgens: quamvis elisus ab Austro, Sæpe tamen cumulos fluctus non vincit arenæ. Eminet in tergo pelagi procul omnibus arvis, Inviolatus aqua, sicci jam pulveris agger; Stant miseri nautæ, terræque hærente carina Litora nulla vident. Sic partem intercipit æquor: Pars ratium major regimen clavumque secuta est, Tuta fuga, nautasque loci sortita peritos, Torpentem Tritonos adit illæsa paludem. Hanc, ut fama, deus, quem toto litore pontus Audit ventosa perflantem murmura concha, Hanc et Pallas amat, patrio quæ vertice nata Terrarum primam Libyen (nam proxima cœlo est, Ut probat ipse calor) tetigit, stagnique quieta Vultus vidit aqua, posuitque in margine plantas, Et se dilecta Tritonida dixit ab unda. Quam juxta Lethon tacitus prælabitur amnis, Infernis, ut fama, trahens oblivia venis: Atque insopiti quondam tutela draconis, Hesperidum pauper spoliatus frondibus hortus. Invidus, annoso qui famam derogat ævo, Qui vates ad vera vocat. Fuit aurea silva, Divitiisque graves et fulvo germine rami: Virgineusque chorus nitidi custodia luci, Et numquam somno damnatus lumina serpens, Robora complexus rutilo curvata metallo. Abstulit arboribus pretium, nemorique laborem Alcides: passusque inopes sine pondere ramos, Retulit Argolico fulgentia poma tyranno. His igitur depulsa locis, effectaque classis Syrtibus, haud ultra Garamantidas attigit undas: Sed duce Pompeio Libyes melioris in oris Mansit. At impatiens virtus hærere Catonis Audet in ignotas agmen committere gentes, Armorum fidens, et terra cingere Syrtim. Hæc eadem suadebat hiems, quæ clauserat æquor; Et spes imber erat, nimios metuentibus ignes: Ut neque sole viam, nec duro frigore sævam, Inde polo Libyes, hinc bruma temperet annus. Atque ingressurus steriles sic fatur arenas: O quibus una salus placuit mea castra secutis Indomita cervice mori, componite mentes Ad magnum virtutis opus summosque labores. Vadimus in campos steriles, exustaque mundi, Qua nimius Titan, et raræ in fontibus undæ, Siccaque letiferis squalent serpentibus arva, Durum iter. Ad leges patriæque ruentis amorem Per mediam Libyen veniant, atque invia tentent, Si quibus in nullo positum est evadere voto, Si quibus ire sat est. Neque enim mihi fallere quemquam Est animus, tectoque metu perducere vulgus. Hi mihi sint comites, quos ipsa pericula ducent, Qui, me teste, pati vel quæ tristissima, pulchrum Romanumque putant. At qui sponsore salutis Miles eget, capiturque animæ dulcedine, vadat Ad dominum metiore via. Dum primus arenas Ingrediar, primusque gradus in pulvere ponam, Me calor æthereus feriat, mihi plena veneno Occurrat serpens; Fatoque pericula vestra Prætentate meo: sitiat, quicumque bibentem Viderit: aut umbras nemorum quicumque petentem, Æstuet: aut equitem peditum præcedere turmas, Deficiat; Si quo fuerit discrimine notum, Dux an miles eam. Serpens, sitis, ardor, arenæ, Dulcia virtuti: Gaudet patientia duris. Lætius est, quoties magno sibi constat, honestum. Sola potest Libye turbam præstare malorum, Ut deceat fugisse viros. Sic ille paventes Incendit virtute animos, et amore laborum, Irreducemque viam deserto limite carpit: Et, sacrum parvo nomen clausura sepulchro Invasit Libye securi fata Catonis. Tertia pars rerum Libye, si credere famæ Cuncta velis: at si ventos cœlumque sequaris, Pars erit Europæ. Neque enim plus litora Nili, Quam Scythicus Tanais primis a Gadibus absunt, Unde Europa fugit Libyen, et litora flexu Oceano fecere locum: sed major in unam Orbis abit Asiam. Nam cum communiter istæ Effundant Zephyrum, Boreæ latus illa sinistrum Contingens, dextrumque Noti, descendit in ortus, Eurum sola tenens. Libycæ quod fertile terræ est, Vergit in occasus: sed et hæc non fontibus ullis Solvitur: Arctoos raris Aquilonibus imbres Accipit, et nostris reficit sua rura serenis. In nullas vitiatur opes; Non ære neque auro Excoquitur, nullo glebarum crimine, pura, Et penitus terra est. Tantum Maurusia genti Robora divitiæ, quarum non noverat usum, Sed citri contenta comis vivebat, et umbris. In nemus ignotum nostræ venere secures, Extremoque epulas mensasque petivimus orbe. At quæcumque vagam Syrtim complectitur ora Sub nimio porrecta die, vicina perusti Ætheris, exurit messes, et pulvere Bacchum Enecat, et nulls putris radice tenetur. Temperies vitalis abest, et nulla sub illa Cura Jovis terra est: Natura deside torpet Orbis, et immotis annum non sentit arenis. Hoc tam segne solum raras tamen exserit herbas, Quas Nasamon gens dura legit, qui proxima ponto Nudus rura tenet; Quem mundi barbara damnis Syrtis alit. Nam litoreis populator arenis Imminet, et, nulla portus tangente carina, Novit epes. Sic cum toto commercia mundo Naufragiis Nasamones habent. Hac ire Catonem Dura jubet virtus. Illic secura juventus Ventorum, nullasque timens tellure procellas, Æquoreos est passa metus. Nam litore sicco, Quam pelago, Syrtis violentius accipit Austrum. Et terræ magis ille nocens. Non montibus illum Adversis frangit Libye, scopulisque repulsum Dissipat, et liquidas e turbine solvit in auras: Nec ruit in silvas, annosaque robora torquens Lassatur: patet omne solum, liberque meatu Æoliam rabiem totis exercet habenis: Et non imbriferam contorto pulvere nubem In flexum violentus agit: pars plurima terræ Tollitur, et numquam resoluto vertice pendet. Regna videt pauper Nasamon errantia vento, Discussasque domos: volitantque a culmine raptæ Detecto Garamante casæ. Non altius ignis Rapta vehit: quantumque licet consurgere fumo, Et violare diem, tantum tenet æra pulvis. Tum quoque Romanum solito violentius agmen Adgreditur, nullusque potest consistere miles, Instabilis, raptis etiam, quas calcat, arenis. Concuteret terras, orbemque a sede moveret, Si solida Libye compage et pondere duro Clauderet exesis Austrum scopulosa cavernis: Sed quia mobilibus facilis turbatur arenis, Nusquam luctando stabilis manet: imaque tellus Stat, quia summa fugit. Galeas et scuta virorum Pilaque contorsit violento spiritus actu, Intentusque tulit magni per inania cœli. Illud in externa forsan longeque remota Prodigium tellure fuit: delapsaque cœlo Arma timent gentes, hominumque erepta lacertis A superis demissa putant. Sic illa profecto Sacrifico cecidere Numæ, quæ lecta juventus Patricia cervice movet: spoliaverat Auster Aut Boreas populos ancilia nostra ferentes. Sic orbem torquente Noto Romana juventus Procubuit, metuensque rapi, constrinxit amictus, Inseruitque manus terræ: nec pondere solo, Sed nisu jacuit, vix sic immobilis Austro: Qui super ingentes cumulos involvit arenæ, Atque operit tellure viros. Vix tollere miles Membra valet, multo congestu pulveris hæreus. Adligat et stantes adfusæ magnus arenæ Agger, et immoti terra surgente tenentur. Saxa tulit penitus discussis proruta muris. Effuditque procul, miranda sorte malorum: Qui nullas videre domos, videre ruinas. Jamque iter omne latet: nec sunt discrimina terræ Ulla, nisi ætheriæ medio velut æquore flammæ. Sideribus novere vias: nec sidera nota Ostendit Libycæ finitor circulus oræ, Multaque devexo terrarum margine celat. Utque calor solvit, quem torserat æra ventus Incensusque dies, manant sudoribus artus, Arent ora siti: conspecta est parva maligna Unda procul vena: quam vix e pulvere miles Corripiens, patulum galeæ confudit in orbem, Porrexitque duci. Squalebant pulvere fauces Cunctorum: minimumque tenens dux ipse liquoris Invidiosus erat. Mene, inquit, degener unum Miles in hac turba vacuum virtute putasti? Usque adeo mollis primisque caloribus impar Sum visus? Quanto pœna tu dignior ista es, Qui, populo sitiente, bibas! Sic concitus ira Excussit galeam, suffecitque omnibus unda. Ventum erat ad templum, Libycis quod gentibus unum Inculti Garamantes habent. Stat sortifer istic Jupiter, ut memorant, sed non aut fulmina vibrans, Aut similis nostro, sed tortis cornibus Ammon. Non illic Libycæ posuerunt ditia gentes Templa, nec Eois splendent donaria gemmis. Quamvis Æthiopum populis Arabumque beatis Gentibus atque Indis unus sit Jupiter Ammon, Pauper adhuc deus est, nullis violata per ævum Divitiis delubra tenens: morumque priorum Numen, Romano templum defendit ab auro. Esse locis superos, testatur silva, per omnem Sola virens Libyen. Nam quidquid pulvere sicco Separat ardentem tepida Berenicida Lepti, Ignorat frondes: solus nemus extulit Ammon. Silvaram fons caussa loco, qui putria terræ Adligat, et domitas unda connectit arenas. Sic quoque nil obstat Phœbo, cum cardine summo Stat librata dies: truncum vix protegit arbor: Tam brevis in medium radiis compellitur umbra. Deprensum est, hunc esse locum, qua circulum alti Solstitii medium signorum percutit orbem. Non obliqua meant, nec Tauro Scorpius exit Rectior, aut Aries donat sua tempora Libræ, Aut Astræa jubet lentos descendere Pisces. Par Geminis Chiron, et idem quod Carcinos ardens Humidus Ægoceros: nec plus Leo tollitur Urna. At tibi, quæcumque es Libyco gens igne diremta, In Noton umbra cadit, quæ nobis exit in Arcton: Et segnis Cynosura subit: tu sicca profundo Mergi plaustra putas, nullumque in vertice summo Sidus habes immune mari; Procul axis uterque est, Et fuga signorum medio rapit omnia cælo. Stabant ante fores populi, quos miserat Eos, Cornigerique Jovis monitu nova fata petebant: Sed Latio cessere duci: comitesque Catonem Orant, exploret Libycum memorata per orbem Numina, de fama tam longi judicet ævi. Maximus hortator scrutandi voce deorum Eventus Labienus erat. Sors obtulit, inquit, Et Fortuna viæ tam magni numinis ora Consiliumque dei: tanto duce possumus uti Per Syrtes, bellique datos cognoscere casus. Nam cui crediderim superos arcana daturos Dicturosque magis, quam sancto vera Catoni? Certe vita tibi semper directa supernas Ad leges, sequerisque deum. Datur, ecce, loquendi Cum Jove libertas: inquire in fata nefandi Cæsaris, et patriæ venturos excute mores: Jure suo populis uti legumque licebit, An bellum civile perit. Tua pectora sacra Voce reple: duræ semper virtutis amator, Quære quid est virtus, et posce exemplar honesti. Ille, deo plenus, tacita quem mente gerebat, Effudit dignas adytis e pectore voces: Quid quæri, Labiene, jubes? An liber in armis Occubuisse velim potius, quam regna videre? An sit vita nihil, et longa? An differat ætas? An noceat vis ulla bono? Fortunaque perdat Opposita virtute minas? Laudandaque velle Sit satis, et numquam successu crescat honestum? Scimus, et hæc nobis non altius inseret Ammon. Hæremus cuncti superis, temploque tacente, Nil agimus nisi sponte dei: nec vocibus ullis Numen eget: dixitque semel nascentibus auctor Quidquid scire licet: steriles nec legit arenas, Ut caneret paucis, mersitque hoc pulvere verum: Estque dei sedes, ubi terra, et pontus, et ær, Et cœlum, et virtus. Superos quid quærimus ultra? Juppiter est, quodcumque vides, quodcumque moveris. Sortilegis egeant dubii, semperque futuris Casibus ancipites: me non oracula certum, Sed mors certa facit. Pavido fortique cadendum est: Hoc satis est dixisse Jovem. Sic ille profatur: Servataque fide templi, discedit ab aris, Non exploratum populis Ammona relinquens. Ipse manu sua pila gerens, præcedit anheli Militis ora pedes: monstrat tolerare labores, Non jubet: et nulla vehitur cervice supinus, Carpentoque sedens. Somni parcissimus ipse est, Ultimus haustor aquæ. Cum tandem fonte reperto Indiga conatur laticis potare juventus, Stat, dum lixa bibat. Si veris magna paratur Fama bonis, et si successu nuda remoto Inspicitur virtus, quidquid laudamus in ullo Majorum, Fortuna fuit. Quis Marte secundo, Quis tantum meruit populorum sanguine nomen? Hunc ego per Syrtes Libyæque extrema triumphum Ducere maluerim, quam ter Capitolia curru Scandere Pompeii, quam frangere colla Jugurthæ. Ecce parens verus patriæ, dignissimus aris, Roma, tuis; Per quem numquam jurare pudebit, Et quem, si steteris umquam cervice soluta, Tunc olim factura deum. Jam spissior ignis, Et plaga, quam nullam superi mortalibus ultra A medio fecere die, calcatur, et unda Rarior: inventus mediis fons unus arenis Largus aquæ, sed quem serpentum turba tenebat Vix capiente loco. Stabant in margine siccæ Aspides, in mediis sitiebant Dipsades undi. Ductor, ut adspexit perituros fonte relicto, Adloquitur: Vana specie conterrite leti, Ne dubita, miles, tutos haurire liquores: Noxia serpentum est admito sanguine pestis: Morsu virus habent, et fatum dente minantur: Pocula morte carent. Dixit, dubiumque venenum Hausit: et in tota Libyæ fons unus arena Ille fuit, de quo primus sibi posceret undam. Cur Libycus tantis exundet pestibus ær Fertilis in mortes, aut quid secreta nocenti Miscuerit natura solo, non cura laborque Noster scire valet: nisi quod vulgata per orbem Fabula pro vera decepit sæcula caussa. Finibus extremis Libyes, ubi fervida tellus Accipit Oceanum demisso sole calentem, Squalebant late Phorcynidos arva Medusæ, Non nemorum protecta coma, non mollia sulco, Sed dominas vultu conspectis aspera saxis, Hoc primum natura nocens in corpore sævas Eduxit pestes: illis e faucibus angues Stridula fuderunt vibratis sibila linguis, Femineæ qui more comæ per terga soluti, Ipsa flagellabant gaudentis colla Medusæ. Surgunt adverse subrectæ fronte colubræ, Vipereumque fluit depexo crine venenum. Hoc habet infelix, cunctis impune, Medusa, Quod spectare licet Nam rictus oraque monstri Quis timuit? Quem, qui recto se lumine vidit, Passa Medusa mori est. Rapuit dubitantia fata, Prævenitque metus: anima periere retenta Membra, nec emissæ riguere sub ossibus umbræ. Eumenidum crines solos movere furores: Cerberus Orpheo lenivit sibila cantu: Amphitryoniades vidit, cum vinceret, Hydram; Hoc monstrum timuit genitor, numenque secundum Phorcus aquis, Cetoque parens, ipsæque sorores Gorgones: hoc potuit cœlo pelagoque minari Torporem insolitum, mundoque abducere terram. E cœlo volucres subito cum pondere lapsæ: In scopulis hæsere feræ: vicina colentes Æthiopum totæ riguerunt marmore gentes. Nullum animal visus patiens, ipsique retrorsum Effusi faciem vitabant Gorgonis angues. Illa sub Hesperiis stantem Titana columnis In cautes Atlanta dedit: cœloque timente Olim Phlegræo stantes serpente gigantes, Erexit montes, bellumque immane deorum Pallados in medio confecit pectore Gorgon. Quo postquam partu Danæs et divite nimbo Ortum Parrhasiæ vexerunt Persea pennæ Arcados auctoris citharæ liquidæque palæstræ, Et subitus præpes Cyllenida sustulit harpen, Harpen alterius monstri jam cæde rubentem, A Jove dilectæ fuso custode juvencæ: Auxilium volucri Pallas tulit innuba fratri, Pacta caput monstri: terræque in fine Libyssæ Persea Phœbeos converti jussit ad ortus, Gorgonis averso sulcantem regna volatu: Et clypeum lævæ fulvo dedit ære nitentem, In quo saxificam jussit spectare Medusam. Quam sopor, æternam tracturus morte quietem, Obruit haud totam. Vigilat pars magna comarum, Defenduntque caput prætenti crinibus hydri: Pars jacet in medios vultus oculique tenebras. Ipsa regit trepidum Pallas, dextraque tremente Perseos aversi Cyllenida dirigit harpen, Lata colubriferi rumpens confinia colli. Quos habuit vultus hamati vulnere ferri Cæsa caput Gorgon! Quanto spirasse veneno Ora rear! Quantumque oculos effundere mortis! Nec Pallas spectare potest: vultusque gelassent Perseos aversi, si non Tritonia densos Sparsisset crines, texissetque ora colubri. Aliger in cœlum sic rapta Gorgone fugit. Ille quidem pensabat iter, propiusque secabat Æthera, si medias Europæ scinderet urbes; Pallas frugiferas jussit non lædere terras, Et parci populis. Quis enim non præpete tanto Æthera respiceret? Zephyro convertitur ales, Itque super Libyen, quæ, nullo consita cultu, Sideribus Phœboque vacat: premit orbita solis, Exuritque solum; Nec terra celsior ulla Nox cadit in cœlum, lunæque meatibus obstat, Si flexus oblita vagi per recta cucurrit Signa, nec in Borean aut in Noton effugit umbram. Illa tamen sterilis tellus, fecundaque nulli Arva bono, virus stillantis tabe Medusæ Concipiunt, dirosque fero de sanguine rores, Quos calor adiuvit, putrique incoxit arenæ. Hic, quæ prima caput movit de pulvere tabes, Aspida somniferam tumida cervice levavit. Plenior huic sanguis et crassi gutta veneni Decidit: in nulla plus est serpente coactum. Ipsa caloris egens gelidum non transit in orbem Sponte sua, Niloque tenus metitur arenas. Sed quis erit nobis lucri pudor? Inde petuntur Huc Libycæ mortes, et fecimus Aspida mercem. At non stare suum miseris passura cruorem, Squamiferos ingens Hæmorrhois explicat orbes: Natus et, ambiguæ coleret qui Syrtidos arva, Chersydros, tractique via fumante Chelydri: Et semper recto lapsurus limite Cenchris: Pluribus ille notis variatam pingitur alvum, Quam parvis tinctus maculis Thebanus Ophites. Concolor exustis atque indiscretus arenis Ammodytes: spinaque vagi torquente Cerastæ: Et Scytale, sparsis etiam nunc sola pruinis Exuvias positura suas: et torrida Dipsas: Et gravis in geminum vergens caput Amphisbæna: Et Natrix violator aquæ, Jaculique volucres, Et contentus iter cauda sulcare Pareas: Oraque distendens avidus spumantia Prester: Ossaque dissolvens cum corpore tabificus Seps. Sibilaque effundens cunctas terrentia pestes, Ante venena nocens, late sibi submovet omne Vulgus, et in vacua regnat Basiliscus arena. Vos quoque, qui cunctis innoxia numina terris Serpitis, aurato nitidi fulgore dracones, Pestiferos ardens facit Africa. Ducitis altum Æra cum pennis, armentaque tota secuti Rumpitis ingentes amplexi verbere tauros: Nec tutus spatio est elephas: datis omnia leto: Nec vobis opus est ad noxia fata veneno. Has inter pestes duro Cato milite siccum Emetitur iter, tot tristia fata suorum Insolitasque videns parvo cum vulnere mortes. Signiferum juvenem Tyrrheni sanguinis Aulum Torta caput retro Dipsas calcata momordit. Frons dolor aut sensus dentis fuit: ipsaque leti Frons caret invidia, nec quidquam plaga minatur. Ecce subit virus tacitum, carpitque medullas Ignis edax, calidaque incendit viscera tabe. Ebibit humorem circum vitalia fusum Pestis, et in sicco linguam torrere palato Cœpit; Defessos iret qui sudor in artus Non fuit, atque oculos lacrimarum vena refugit. Non decus imperii, non mœsti jura Catonis Ardentem tenuere virum, quin spargere signa Auderet, totisque furens exquireret agris, Quas poscebat aquas sitiens in corde venenum. Ille vel in Tanain missus Rhodanumque Padumque Arderet, Nilumque bibens per rura vagantem. Accessit morti Libye, fatisque minorem Famam Dipsas habet, terris adiuta perustis. Scrutatur venas penitus squalentis arenæ: Nunc redit ad Syrtes, et fluctus accipit ore Æquoreusque placet, sed non sibi sufficit, humor. Nec sentit fatique genus mortemque veneni, Sed putat esse sitim, ferroque aperite tumentes Sustinuit venas, atque os implere cruore. Jussit signa rapi propere Cato: discere nulli Permissum est, hoc posse sitim. Sed tristior illa Mors erat ante oculos: miserique in crure Sabelli Seps stetit exiguus, quem flexo dente tenacem Avulsitque manu, piloque adfixit arenis: Parva modo serpens; Sed qua non ulla cruentæ Tantum mortis habet. Nam plagæ proxima circum Fugit rapta cutis, pallentiaque ossa retexit. Jamque sinu laxo nudum est sine corpore vulnus; Membra natant sanie: suræ fluxere: sine ullo Tegmine poples erat: femorum quoque musculus omni Liquitur, et nigra distillant inguina tabe. Dissiluit stringens uterum membrana, fluuntque Viscera: nec, quantum toto de corpore debet, Effluit in terras: sævum sed membra venenum Decoquit; In minimum mox contrahit omnia virus Vincula nervorum, et laterum contexta, cavumque Pectus, et abstrusum fibris vitalibus, omne Quidquid homo est, aperit pestis. Natura profana Morte patet: manant humeri fortesque lacerti: Colla caputque fluunt. Calido non ocius Austro Nix resoluta cadit, nec solem cera sequetur. Parva loquor, corpus sanie stillasse perustum: Hoc et flamma potet. Sed quis rogus abstulit ossa Hæc quoque discedunt, putresque secuta medullas Nulla manere sinunt rapidi vestigia fati. Cyniphias inter pestes tibi palma nocendi est; Eripiunt omnes animam, tu sola cadaver. Ecce subit fades leto diversa fluenti Nasidium Marsi cultorem torridus agri Percussit Prester. Illi rubor igneus ora Succendit, tenditque cutem, pereunte figura, Miscens cuncta tumor, toto jam corpore major: Humanumque egressa modum, super omnia membra Efflatur sanies: late pollente veneno, Ipse latet penitus congesto corpore mersus: Nec lorica tenet distenti corporis auctum. Spumeus accenso non sic exundat aheno Undarum cumulis: nec tantos carbasa Coro Curvavere sinus. Tumidos jam non capit artus Informis globus, et confuso pondere truncus. Intactum, volucrum rostris epulasque daturum Haud impune feris, non ausi tradere busto, Nondum stante modo, crescens fugere cadaver. Sed majora parant Libycæ spectacula pestes. Impressit dentes Hæmorrhois aspera Tullo Magnanimo juveni, miratorique Catonis. Utque solet pariter totis se effundere signis Corycii pressura croci: sic omnia membra Emisere simul rutilum pro sanguine virus. Sanguis erant lacrimæ: quæcumque foramina novit Humor, ab his largus manat cruor: ore redundant, Et patulæ nares: sudor rubet: omnia plenis Membra fluunt venis: totum est pro vulnere corpus, At tibi, Leve miser, fixus præcordia pressit Nilaca serpente cruor: nulloque dolore Testatus morsus, subita caligine mortem Accipis, et Stygias somno descendis ad umbras. Non tam veloci corrumpunt pocula leto, Stipite quæ diro virgas mentita Sabinas Toxica fatilegi carpunt matura Sabæi. Ecce procul sævus sterilis se robore trunci Torsit et immisit (jaculum vocat Africa) serpens: Perque caput Paulli transactaque tempora fugit. Nil ibi virus agit: rapuit cum vulnere fatum. Deprensum est, quæ funda rotat, quam lenta volarent. Quam segnis Scythicæ strideret arundinis ær. Quid prodest miseri Basiliscus cuspide Murri Transactuas? Velox currit per tela venenum, Invaditque manum: quam protinus ille retecto Ense ferit, totoque simul demittit ab armo; Exemplarque sui spectans miserabile leti Stat tutus, pereunte manu. Quis fata putaret Scorpion aut vires maturæ mortis habere. Ille minax nodis, et recto verbere sævus, Teste tulit cœlo victi decus Orionis. Quis calcare tuas metuat, Solpuga, latebras? Et tibi dant Stygiæ jus in sua fila sorores. Sic nec clara dies nec nox dabat atra quietem Suspecta est miseris in qua tellure jacebant. Nam neque congestæ struxere cubilia frondes Nec culmis crevere tori: sed corpora fatis Expositi volvuntur humo, calidoque vapore Adliciunt gelidas nocturno frigore pestes: Innocuosque diu rictus torpente veneno Inter membra fovent. Nec, quæ mensura viarum, Quisve modus, norant, cœlo duce. Sæpe querentes, Reddite, di, clamant, miseris, quæ fugimus, arma: Reddite Thessaliam. Patimur cur segnia fata In gladios jurata manus? Pro Cæsare pugnant Dipsades, et peragunt civilia bella cerastæ. Ire libet, qua zona rubens atque axis inustus Solis equis: juvat ætheriis adscribere caussis, Quod peream, cœloque mori. Nil, Africa, de te, Nec de te, natura, queror: tot monstra ferentem, Gentibus ablatum, dederas serpentibus orbem: Impatienseque solum Cereris, cultore negato, Damnasti, atque homines voluisti deesse venenis. In loca serpentum nos venimus: accipe pœnas, Tu, quisquis superum, commercia nostra perosus, Hinc torrente plaga, dubiis hinc Syrtibus orbem Abrumpens, medio posuisti limite mortes. Per secreta tui bellum civile recessus Vadit; Et arcani miles tibi conscius orbis Claustra petit mundi. Forsan majora supersunt Ingressis. Cœunt ignes stridentibus undis, Et premitur natura poli. Sed longius ista Nulla jacet tellus, quam fama cognita nobis Tristia regna Jubæ. Quæremus forsitan istas Serpentum terras; Habet et solatia cœlum: Vivit adhuc aliquid. Patriæ non arva requiro, Europamque, alios soles, Asiamque, videntem: Qua te parte poli, qua te tellure reliqui, Africa? Cyrenis etiam nunc bruma rigebat. Exiguane via legem convertimus anni? Imus in adversos axes: evolvimur orbe: Terga damus ferienda Noto. Nunc forsitan ipsa est Sub pedibus jam Roma meis. Solatia fati Hæc petimus: veniant hostes, Cæsarque sequatur, Qua fugimus. Sic dura suos patienia questus Exonerat: cogit tantos tolerare labores Summa ducis virtus, qui nuda fusus arena Excubat, atque omni Fortunam provocat hora. Omnibus unus adest fatis; Quocumque vocatur, Advolat, atque ingens meritum maiusque salute Contulit, in letum vires: puduitque gementem Illo teste mori. Quod jus habuisset in ipsum Ulla lues? Casus alieno pectore vincit Spectatorque docet, magnos nil posse dolores. Vix miseris serum tanto lassata periclo Auxilium Fortuna dedit. Gens unica terras Incolit a sævo serpentum innoxia morsu, Marmaridæ Psyili: par lingua potentibus herbis: Ipse cruor tutus, nullumque admittere virus, Vel cantu cessante, potest. Natura locorum Jussit, ut immunes mixti serpentibus essent Profuit in mediis sedem posuisse venenis Pax illis cum morte data est. Fiducia tanta est Sanguinis: in terras parvus cum decidit infans, Ne qua sit externæ Veneris mixtura timentes, Letifera dubios explorant aspide partus. Utque Jovis volucer, calido cum protulit ovo Implumes natos, solis convertit ad ortus: Qui potuere pati radios, et lumine recto Sustinuere diem cœli, servantur in usus; Qui Phœbo cessere, jacent: sic pignora gentis Psyllus habet, si quis tactos non horruit angues, Si quis donatis lusit serpentibus infans. Nec solum gens illa sua contenta salute: Excubat hospitibus, contraque nocentia monstra Psyllus adest populis. Qui, tunc Romana secutus Signa, simul jussit statui tentoria ductor, Primum, quas valli spatium comprendit, arenas Expurgat cantu, verbisque fugantibus angues. Ultima castrorum medicatus circuit ignis. Hic ebulum stridet, peregrinaque galbana sudant, Et tamarix non læta comis, Eoaque costus, Et panacea potens, et Thessala centaurea: Peucedanumque sonat flammis, Erycinaque thapsos; Et larices fumoque gravem serpentibus urunt Abrotanum, et longe nascentis cornua cervi. Sic nox tuta viris. At si quis peste diurna Fata trahit, tunc sunt magicæ miracula gentis, Psyllorumque ingens et rapti pugna veneni. Nam primum tacta designat membra saliva, Quæ cohibet virus, retinetque in vulnere pestem. Plurima tum volvit spumanti carmina lingua Murmure continuo, nec dant suspiria cursus Vulneris, aut minimum patiuntur fata tacere. Sæpe quidem pestis nigris inserta medullis Excantata fugit: sed si quod tardius audit Virus, et elicitum jussumque exire repugnat, Tunc superincumbens pallentia vulnera lambit, Ore venena trahens, et siccat dentibus artus, Extractamque tenens gelido de corpore mortem Exspuit: et cujus morsus superaverit anguis, Jam promtum Psyllis vel gustu nosse veneni. Hoc igitur melior tandem Romana juventus Auxilio, late squalentibus errat in arvis. Bis positis Phœbe flammis, bis luce recepta Vidit arenivagum surgens fugiensque Catonem. Jamque illis magis atque magis durescere pulvis Cœpit, et in terram Libye spissata reverti. Jamque procul raræ nemorum se tollere frondes: Surgere congesto non culta mapalia culmo. Quanta dedit miseris melioris gaudia terræ, Cum primum sævos contra videre leones! Proxima Leptis erat, cujus statione quietam Exegere hiemem, nimbis flammisque carentem. Cæsar ut Emathia satiatus clade recessit, Cætera curarum proiecit pondera, soli Intentus genero: cujus vestigia frustra Terris sparsa legens, fama duce tendit in undas, Threiciasque legit fauces, et amore notatum Æquor, et Heroas lacrimoso litore turres, Qua pelago nomen Nepheleias abstulit Helle. Non Asiam brevioris aquæ disterminat usquam Fluctus ab Europa, quamvis Byzantion arcto Pontus et ostriferam dirimat Chalcedona cursu, Euxinumque ferens parvo ruat ore Propontis. Sigeasque petit famæ mirator arenas, Et Simœntis aquas, et Graio nobile busto Rhœtion, et multum debentes vatibus umbras. Circuit exustæ nomen memorabile Troiæ, Magnaque Phœbei quærit vestigia muri. Jam silvæ steriles et putres robore trunci Assaraci pressere domos, et templa deorum Jam lassa radice tenent: ac tota teguntur Pergama dumetis: etiam periere ruinæ. Adspicit Hesiones scopulos, silvasque latentes, Anchisæ thalamos; Quo judex sederit antro: Unde puer raptus cœlo: quo vertice Nais Luserit Œnone: nullum est sine nomine saxum. Inscius in sicco serpentem pulvere rivum Transierat, qui Xanthus erat. Securus in alto Gramine ponebat gressus; Phryx incola manes Hectoreos calcare vetat. Discussa jacebant Saxa, nec ullius faciem servantia sacri; Herceas, monstrator ait, non respicis aras? O sacer et magnus vatum labor, omnia fato Eripis, et populis donas mortalibus ævum. Invidia sacræ, Cæsar, ne tangere famæ: Nam, si quid Latiis fas est promittere Musis, Quantum Smyrnæi durabunt vatis honore, Venturi me teque legent: Pharsalia nostra Vivet, et a nullo tenebris damnabimur ævo. Ut ducis implevit visus veneranda vetustas, Erexit subitas congestu cespitis aras, Votaque thuricremos non irrita fudit in ignes. Di cinerum, Phrygias colitis quicumque ruinas, Æneæque mei, quos nunc Lavinia sedes Servat et Alba, lares, et quorum lucet in aris Ignis adhuc Phrygius, nullique adspecta virorum Pallas, in abstruso pignus memorabile templo, Gentis Juleæ vestris clarissimus aris Dat pia tura nepos, et vos in sede priori Rite vocat: date felices in cetera cursus. Restituam populos: grata vice mœnia reddent Ausonidæ Phrygibus, Romanaque Pergama surgent. Sic fatus, repetit classes, et tota secundis Vela dedit Coris; Avidusque urgente procella Iliacas pensare moras, Asiamque potentem Prævehitur, pelagoque Rhodon spumante reliquit. Septima nox, Zephyro numquam laxante rudentes, Ostendit Phariis Ægyptia litora flammis. Sed prius orta dies nocturnam lampada texit, Quam tutas intraret aquas. Ibi plena tumultu Litora, et incerto turbatas murmure voces Accipit: ac, dubiis veritus se credere regnis, Abstinuit tellure rates. Sed dira satelles Regis dona ferens, medium provectus in æquor, Colla gerit Magni, Phario velamine tecta, Ac prius infanda commendat crimina voce: Terrarum domitor, Romanæ maxime gentis, Et, quod adhuc nescis, genero secure perempto; Rex tibi Pellæus terræ pelagique labores Donat et , Emathiis quod solum defuit armis, Exhibet: absenti bellum civile peractum est. Thessalicas Magnus quarens reparare ruinas, Ense jacet nostro: tanto te pignore, Cæsar, Emimus: hoc tecum percussum est sanguine fœdus. Accipe regna Phari, nullo quæsita cruore: Accipe Niliaci jus gurgitis: accipe, quidquid Pro Magni cervice dares; Dignumque clientem Castris crede tuis, cui tantum fata licere In generum voluere tuum. Nec vile putaris Hoc meritum, nobis facili quod cæde peractum est. Hospes avitus erat: depulso sceptra parenti Reddiderat. Quid plura feram? Tu nomina tanto Invenies operi, vel famam consule mundi. Si scelus est, plus te nobis debere fateris, Quod scelus hoc non ipse facis. Sic fatus, opertum Detexit tenuitque caput. Jam languida morte Effigies habitum noti mutaverat oris. Non primo Cæsar damnavit munera vis, Avertitque oculos: vultus, dum crederet, hæsit. Utque fidem vidit sceleris, tutumque putavit Jam bonus esse socer; Lacrimas non sponte cadentes Effudit, gemitusque expressit pectore læto, Non aliter manifesta putans abscondere mentis Gaudia, quam lacrimis: meritumque immane tyranni Destruit, et generi mavult lugere revulsum, Quam debere, caput. Qui duro membra senatus Calcarat vultu, qui sicco lumine campos Viderat Emathios, uni tibi, Magne, negare Non audet gemitus. O sors durissima fati! Hunccine tu, Cæsar, scelerato Marte petisti, Qui tibi flendus erat? Non mixti fœdera tangunt Te generis, nec nata jubet mœrere neposque? Credis apud populos Pompeii nomen amantes Hoc castris prodesse tuis? Fortasse tyranni Tangeris invidia, captique in viscera Magni Hoc aliis licuisse doles, quererisque perisse Vindictam belli, raptumque e jure superbi Victoris generum. Quisquis te flere cœgit Impetus, a vera longe pietate recessit. Scilicet hoc animo terras atque æquora lustras, Necubi suppressus pereat gener? O bene rapta Arbitrio mors ista tuo! Quam magna remisit Crimina Romano tristis Fortuna pudori, Quod te non passa est misereri, perfide, Magni Viventis! Nec non his fallere vocibus audet, Adquiritque fidem simulati fronte doloris: Aufer ab adspectu nostro funesta, satelles, Regis dona tui: pejus de Cæsare vestrum, Quam de Pompeio, meruit scelus. Unica belli Præmia civilis, victis donare salutem, Perdidimus. Quodsi Phario germana tyranno Non invisa foret, potuissem reddere regi, Quod meruit, fratrique tuum pro munere tali Misissem, Cleopatra, caput. Secreta quid arma Movit, et inseruit nostro sua tela labori? Ergo in Thessalicis Pellæo fecimus arvis Jus gladio? Vestris quæsita licentia regnis? Non tuleram Magnum mecum Romana regentem: Te, Ptolemæe, feram? Frustra civilibus armis Miscuimus gentes, si qua est hoc orbe potestas Altera, quam Cæsar: si tellus ulla duorum est. Vertissem Latias a vestro litore proras: Famæ cura vetat, ne non damnasse ruentam, Sed videar timuisse, Pharon. Nec fallere vos me Credite victorem. Nobis quoque tale paratum Litoris hospitium. Ne sic mea colla gerantur, Thessaliæ Fortuna facit. Majore profecto, Quam metui poterat, discrimine gessimus arma; Exsilium generique minas Romamque timebam: Pœna fugæ Ptolemæus erat. Sed parcimus annis, Donamusque nefas. Sciat hac pro cæde tyrannus Nil venia plus posse dari. Vos condite busto Tanti colla ducis: sed non, ut crimina solum Vestra tegat tellus; Justo date thura sepulchro Et placate caput, cineresque in litore fusos Colligite, atque unam sparsis date manibus urnam. Sentiat adventum soceri, vocesque querentis Audiat umbra pias. Dum nobis omnia præfert, Dum vitam Phario mavult debere clienti, Læta dies rapta est populis: concordia mundo Nostra perit. Caruere deis mea vota secundis, Ut te complexus, positis felicibus armis, Adfectus abs te veteres vitamque rogarem, Magne, tuam: dignaque satis mercede laborum Contentus, par esse tibi, tunc pace fideli Fecissem, ut victus posses ignoscere divis Fecisses, ut Roma mihi. Nec, talia fatus, Invenit fletus comitem, nec turba querenti Credidit: abscondunt gemitus, et pectora læta Fronte tegunt, hilaresque nefas spectare cruentum (O bona libertas!) Cum Cæsar lugeat, audeat.
Ut primum terras, Pompeii colla secutus, Adtigit, et diras calcavit Cæsar arenas: Pugnavit Fortuna ducis fatumque nocentis Ægypti, regnum Lagi Romana sub arma Iret, an eriperet mundo Memphiticus ensis Victoria victique caput. Tua profuit umbra, Magne, tui socerum rapuere a sanguine manes. Ne populus post te Nilum Romanus amaret. Inde Parætoniam fertur securus in urbem Pignore tam sævi sceleris, sua signa secutus. Sed fremitu vulgi, fasces et jura querentis Inferri Romana suis, discordia sensit Pectora et ancipites animos, Magnumque perisse Non sibi. Tum vultu semper celante timorem, Intrepidus superum sedes et templa vetusti Numinis, antiquas Macetum testantia vires, Circuit: et, nulla captus dulcedine rerum, Non auro cultuque deum, non mœnibus urbis, Effossum tumulis cupide descendit in antrum. Illic Pellæi proles vesana Philippi, Felix prædo, jacet, terrarum vindice fato Raptus. Sacratis totum spargenda per orbem Membra viri posuere adytis. Fortuna pepercit Manibus, et regni duravit ad ultima fatum. Nam sibi libertas umquam si redderet orbem, Ludibrio servatus erat, non utile mundo Editus exemplum, terras tot posse sub uno Esse viro. Macetum fines latebrasque suorum Deseruit, victasque patri despexit Athenas: Perque Asiæ populos fatis urgentibus actus Humana cum strage ruit, gladiumque per omnes Exegit gentes: ignotos miscuit amnes, Persarum Euphraten, Indorum sanguine Gangen: Terrarum fatale malum, fulmenque, quod omnes Percuteret pariter populos, et sidus inicum Gentibus. Oceano classes inferre parabat Exteriore mari. Non illi flamma, nec undæ, Nec sterilis Libye, nec Syrticus obstitit Ammon. Isset in occasus, mundi devexa secutus, Ambissetque polos, Nilumque a fonte bibisset: Occurrit suprema dies, naturaque solum Hunc potuit finem vesano ponere regi; Qui secum invidia, qua totum ceperat orbem, Abstulit imperium; Nulloque herede relicto Totius fati, lacerandas præbuit urbes. Sed cecidit, Babylone sua Parthoque verendus. Pro pudor! Eoi propius timuere sarissas, Quam nunc pila timent, populi. Licet usque sub Arcton Regnemus, Zephyrique domos terrasque premamus Flagrantis post terga Noti: cedemus in ortus Arsacidum domino. Non felix Parthia Crassis Exiguæ secura fuit provincia Pellæ. Jam, Pelusiaco veniens a gurgite Nili, Rex puer imbellis populi sedaverat iras; Obside quo pacis Pellæa tutus in aula Cæsar erat: cum se parva Cleopatra biremi, Corrupto custode Phari laxare catenas, Intulit Emathiis, ignaro Cæsare, tectis; Dedecus Ægypti, Latii feralis Erinnys, Romano non casta malo. Quantum impulit Argos Iliacasque domos facie Spartana nocenti, Hesperios auxit tantum Cleopatra furores. Terruit illa suo, si fas, Capitolia sistro, Et Romana petit imbelli signa Canopo, Cæsare captivo Pharios ductura triumphos: Leucadioque fuit dubius sub gurgite casus, An mundum ne nostra quidem matrona teneret. Hoc animi nox illa dedit, quæ prima cubili Miscuit incestam ducibus Ptolemaida nostris. Quis tibi vesani veniam non donet amoris, Antoni, durum cum Cæsaris hauserit ignes Pectus, et in media rabie, medioque furore, Et Pompeianis habitata manibus aula, Sanguine Thessalicæ cladis perfusus adulter Admisit Venerem curis, et miscuit armis Illicitosque toros, et non ex coniuge partus? Pro pudor! Oblitus Magni, tibi, Julia, fratres Obscena de matre dedit: partesque fugatas Passus in extremis Libyæ coalescere regnis, Tempora Niliaco turpis dependit amori, Dum donare Pharon, dum non sibi vincere mavult. Quem, formæ confisa suæ, Cleopatra sine ullis Tristis adit lacrimis, simulatum comta dolorem, Qua decuit, veluti laceros dispersa capillos, Et sic orsa loqui: Si qua est, o maxime Cæsar, Nobilitas, Pharii proles clarissima Lagi, Exsul in æternum, sceptris depulsa paternis, Si tua restituat veteri me dextera fato, Complector regina pedes. Tu gentibus æquum Sidus ades nostris. Non urbes prima tenebo Femina Niliacas: nullo discrimine sexus Reginam scit ferre Pharos. Lege summa perempti Verba patris, qui jura mihi communia regni Et thalamos cum fratre dedit. Puer ille sororem, Sit modo liber, amat: sed habet sub jure Pothini Adfectus ensesque suos. Nil ipsa paterni Juris inire peto: culpa tantoque pudore Solve domum: remove funesta satellitis arma, Et regem regnare jube. Quantosne tumores Mente gerit famulus, Magni cervice revulsa! Jam tibi (sed procul hoc avertant fata) minatur. Sat fuit indignum, Cæsar, mundoque tibique, Pompeiam facinus meritumque fuisse Pothini. Nequidquam duras tentasset Cæsaris aures: Vultus adest precibus, faciesque incesta perorat. Exigit infandam, corrupto judice, noctem. Pax ubi parta duci donisque ingentibus emta est, Excepere epulæ tantarum gaudia rerum: Explicuitque suos magno Cleopatra tumultu Nondum translatos Romana in sæcula luxus. Ipse locus templi, quod vix corruptior ætas Exstruat, instar erat: laqueataque tecta ferebant Divitias, crassumque trabes absconderat aurum. Nec summis crustata domus sectisque nitebat Marmoribus: stabatque sibi non segnis Achates Purpureusque lapis; Totaque effusus in aula Calcabatur Onyx. Hebenus Merœtica vastos Non operit postes, sed stat pro robore vili, Auxilium, non forma, domus. Ebur atria vestit, Et subfixa manu foribus testudinis Indæ Terga sedent, crebro maculas distincta smaragdo. Fulget gemma toris, et iaspide fulva supellex: Strata micant: Tyrio quorum pars maxima suco Cocta diu, virus non uno duxit aheno; Pars auro plumata nitet; Pars ignea cocco, Ut mos est Phariis miscendi licia telis. Tum famulæ numerus turbæ, populusque minister; Discolor hos sanguis, alios distinxerat ætas: Hæc Libycos, pars tam flavos gerit alter crines, Ut nullis Cæsar Rheni se dicat in arvis Tam rutilas vidisse comas; Pars sanguinis usti, Torta caput, refugosque gerens a fronte capillos. Nec non infelix ferro mollita juventus Atque exsecta virum. Stat contra fortior ætas, Vix ulla fuscante tamen lanugine malas. Discubuere illic reges, majorque potestas Cæsar: et immodice formam fucata nocentem, Nec sceptris contenta suis, nec fratre marito, Plena maris rubri spoliis, colloque comisque Divitias Cleopatra gerit, cultuque laborat. Candida Sidonio perlucent pectora filo, Quod Nilotis acus compressum pectine Serum Solvit, et extenso laxavit stamina velo. Dentibus hic niveis sectos Atlantide silva Imposuere orbes; Quales ad Cæsaris ora Nec capto venere Juba. Pro! Cæcus et amens Ambitione furor, civilia bella gerenti Divitias aperire suas, incendere mentem Hospitis armati. Non sit licet ille nefando Marte paratus opes mundi quæsisse ruina: Pone duces priscos et nomina pauperis ævi, Fabricios Curiosque graves: hic ille recumbat Sordidus Hetruscis abductus Consul aratris, Optabit patriæ talem duxisse triumphum. Infudere epulas auro, quod terra, quod ær, Quod pelagus Nilusque dedit, quod luxus inani Ambitione furens toto quæsivit in orbe, Non mandante fame. Multas volucresque ferasque Ægypti posuere deos: manibusque ministrat Niliacas crystallus aquas: gemmæque capaces Excepere merum, sed non Mareotidos uvæ, Nobile sed paucis senium cui contulit annis Indomitum Merœ cogens spumare Falernum. Accipiunt sertas nardo florente coronas, Et numquam fugiente rosa: multumque madenti Infudere comæ, quod nondum evanuit aura Cinnamon, externa nec perdidit æra terra: Advectumque recens vicinæ messis amomum. Discit opes Cæsar spoliati perdere mundi, Et gessisse pudet genero cum paupere bellum, Et caussas Martis Phariis cum gentibus optat. Postquam epulis Bacchoque modum lassata voluptas Imposuit, longis Cæsar producere noctem Inchoat adloquiis: summaque in sede jacentem Linigerum placidis compellat Achorea dictis: O sacris devote senex, quodque arguit ætas, Non neglecte deis, Phariæ primordia gentis, Terrarumque situm, vulgique edissere mores, Et ritus formasque deum: quodcumque vetustis Insculptum est adytis, profer, noscique volentes Prode deos. Si Cecropium sua sacra Platonem Majores docuere tui: quis dignior umquam Hoc fuit auditu, mundique capacior hospes? Fama quidem generi Pharias me duxit ad urbes, Sed tamen et vestri. Media inter prœlia semper Stellarum cœlique plagis superisque vacavi, Nec meus Eudoxi vincetur Fastibus annus. Sed cum tanta meo vivat sub pectore virtus, Tantus amor veri, nihil est quod noscere malim, Quam fluvii caussas per sæcula tanta latentes, Ignotumque caput. Spes sit mihi certa videndi Niliacos fontes, bellum civile relinquam. Finierat, contraque sacer sic orsus Achoreus: Fas mihi, magnorum, Cæsar, secreta parentum Prodere, ad hoc ævi populis ignota profanis. Sit pietas aliis, miracula tanta silere: Ast ego cœlicolis gratum reor, ire per omnes Hoc opus, et sacras populis notescere leges. Sideribus, quæ sola fugam moderantur Olympi, Occurruntque polo, diversa potentia prima Mundi lege data est. Sol tempora dividit anni, Mutat nocte diem, radiisque potentibus astra Ire vetat, cursuque vagos statione moratur. Luna suis vicibus Tethyn terrenaque miscet. Frigida Saturno glacies et zona nivalis Cessit. Habet ventos incertaque fulmina Mavors. Sub Jove temperies et numquam turbidus ær. At fecunda Venus cunctarum semina rerum Possidet; Immensæ Cyllenius arbiter undæ est. Hunc ubi pars cœli tenuit, qua mixta Leonis Sidera sunt Cancro, rapidos qua Sirius ignes Exerit, et varii mutator circulus anni Ægoceron Cancrumque tenet, cui subdita Nili Ora latent: quæ cum dominus percussit aquarum Igne superiecto, tunc Nilus fonte soluto Exit, ut Oceanus lunaribus incrementis Jussus adest, auctusque suos non ante coarctat, Quam nos æstivas a sole receperit horas. Vana fides veterum, Nilo, quo crescat in arva, Æthiopum prodesse nivis. Non Arctos in illis Montibus, aut Boreas. Testis tibi sole perusti Ipse color populi, calidique vaporibus Austri. Adde, quod omne caput fluvii, quodcumque soluta Præcipitat glaces, ingresso vere tumescit Prima tabe nivis: Nilus neque suscitat undas Ante Canis radios, nec ripis adligat amnem Ante parem nocti, Libra sub judice, Phœbum. Inde etiam leges aliarum nescit aquarum: Nec tumet hibernus, quum, longe sole remoto, Officiis caret unda suis: dare jussus iniquo Temperiem cœlo, mediis æstatibus exit. Sub torrente plaga, ne terras dissipet ignis, Nilus adest mundo, contraque incensa Leonis Ora tumet: Cancroque suam torrente Syenen, Imploratus adest: nec campos liberat undis, Donec in autumnum declinet Phœbus, et umbras Extendat Merœ. Quis caussas reddere possit Sic jussit natura parens decurrere Nilum: Sic opus est mundo. - Zephyros quoque vana vetustas His adscribit aquis, quorum stata tempora flatus Continuique dies, et in æra longa potestas: Vel quod ab occiduo pellunt tot nubila cœlo Trans Noton, et fluvio cogunt incumbere nimbos: Vel quod aquas toties rumpentis litora Nili Adsiduo feriunt, coguntque resistere fluctus Ille mora cursus adversique obiice ponti Æstuat in campos. - Sunt, qui spiramina terris Esse putant, magnosque cavæ compagis hiatus. Commeat hac penitus tacitis discursibus unda, Frigore ab Arctoo medium revocata sub axem, Cum Phœbus pressit Merœn, tellusque perusta Illuc duxit aquas. Trahitur Gangesque Padusque Per tacitum mundi. Tunc omnia flumina Nilus Uno fonte vomens non uno gurgite perfert. Rumor, ab Oceano, qui terras adligat omnes, Exundante procul violentum erumpere Nilum, Æquoreosque sales longo mitescere tractu. Nec non Oceano pasci Phœbumque polumque Credimus: hunc, caldi tetigit cum brachia Cancri, Sol rapit, atque undæ plus, quam quod digerat ær, Tolitur. Hoc noctes referunt, Niloque refundunt. Ast ego, si tantam jus est mihi solvere litem, Quasdam, Cæsar, aquas post mundi sera peracti Sæcula, concussis terrarum erumpere venis, Non id agente deo, quasdam compage sub ipsa Cum toto cœpisse reor, quas ille creator Atque opifex rerum certo sub jure cœrcet. Quæ tibi noscendi Nilum, Romane, cupido, Et Phariis Persisque fuit, Macetumque tyrannis: Nullaque non ætas voluit conferre futuris Notitiam: sed vincit adhuc natura latendi. Summus Alexander regum, quos Memphis adorat, Invidit Nilo, misitque per ultima terræ Æthiopum lectos: illos rubicunda perusti Zona poli tenuit; Nilum videre calentem. Venit ad occasus mundique extrema Sesostris, Et Pharios currus regum cervicibus egit: Ante tamen, vestros amnes, Rhodanumque Padumque, Quam Nilum, de fonte bibit. Vesanus in ortus Cambyses longi populos pervenit ad ævi, Defectusque epulis et pastus cæde suorum, Ignoto te, Nile, redit. Non fabula mendax Ausa loqui de fonte tuo est. Ubicunque videris, Quæreris: et nulli contingit gloria genti, Ut Nilo sit læta suo. Tua flumina prodam, Qua deus, undarum colator, Nile, tuarum, Te mihi isse dedit. Medio consurgis ab axe, Ausus in ardentem ripas adtollere Cancrum: In Borean is rectus aquis, mediumque Booten: Ursus in occasum flexu torquetur et ortus, Nunc Arabum populis, Libycis nunc æquus arenis: Teque vident primi, quærunt tamen hi quoque, Seres, Æthiopumque feris alieno gurgite campos: Et te terrarum nescit cui debeat orbis. Arcanum natura caput non prodidit ulli, Nec licuit populis parvum te, Nile, videre, Amovitque sinus, et gentes maluit ortus Mirari, quam nosse, tuos. Consurgere in ipsis Jus tibi solstitiis, aliena crescere bruma, Atque hiemes adferre tuas: solique vagari Concessum per utrosque polos. Hic quæritur ortus, Illic finis aquæ. Late tibi gurgite rupto Ambitur nigris Merœ fecunda colonis, Læta comis ebeni: quæ, quamvis arbore multa Frondeat, æstatem nulla sibi mitigat umbra: Linea tam rectum mundi ferit illa Leonem. Inde plagas Phœbi, damnum non passus aquarum, Præveheris, sterilesque diu metiris arenas, Nunc omnes unum vires collectus in amnem, Nunc vagus, et spargens facilem tibi cedere ripam. Rursus multifidas revocat piger alveus undas, Qua dirimunt Arabum populis Ægyptia rura Regni claustra Philæ. Mox te deserta secantem, Qua dirimunt nostrum rubro commercia pontum, Mollis lapsus agit. Quis te tam lene fluentem Moturum tantas violenti gurgitis iras, Nile, putet? Sed cum lapsus abrupta viarum Excepere tuos, et præcipites cataractæ, Ac nusquam vetitis ullas obsistere cautes Indignaris aquis: spuma tunc astra lacessis: Cuncta fremunt undis: ac multo murmure montis Spumeus invictis canescit fluctibus amnis. Hinc, Abaton quam nostra vocat veneranda vetustas, Terra potens, primos sentit percussa tumultus, Et scopuli, placuit fluvii quos dicere venas, Quod manifesta novi primum dant signa tumoris. Hinc montes natura vagis circumdedit undis, Qui Libyæ te, Nile, negant: quos inter in alta It convalle jacens jam molibus unda receptis. Prima tibi campos permittit apertaque Memphis Rura, modumque vetat crescendi ponere ripas. Sic velut in tuta securi pace trahebant Noctis iter mediæ: sed non vesana Pothini Mens imbuta semel tam sacra cæde, vacabat A scelerum motu. Magno nihil ille peremto Jam putat esse nefas: habitant sub pectore manes, Ultricesque deæ dant in nova monstra furorem. Dignatur viles isto quoque sanguine dextras, Quo Fortuna parat victos perfundere Patres; Pœnaque civilis belli, vindicta senatus Pæne data est famulo. Procul hoc avertite, fata, Crimen, ut hæc Bruto cervix absente secetur. In scelus it Pharium Romani pœna tyranni, Exemplumque perit. Struit audax irrita fatis: Nec parat occultæ cædem committere fraudi, Invictumque ducem detecto Marte lacessit. Tantum animi delicta dabant, ut colla ferire Cæsaris, et socerum jungi tibi, Magne, juberet: Atque hæc dicta monet famulos perferre fideles Ad Pompeianæ socium sibi cædis Achillam, Quem puer imbellis cunctis præfecerat armis, Et dederat ferrum, nullo sibi jure retento, In cunctos, in seque simul. Tu mollibus, inquit, Nunc incumbe toris, et pingues exige somnos: Invasit Cleopatra domum. Nec prodita tantum est, Sed donata Pharos. Cessas accurrere solus Ad dominæ thalamos? Nubit soror impia fratri: Nam Latio jam nupta duci est: interque maritos Discurrens Ægypton habet, Romamque meretur. Expugnare senem potuit Cleopatra venenis: Crede, miser, puero: quem nox si junxerit una, Et semel amplexus incesto pectore passus Hauserit obscœnum titulo pietatis amorem, Meque tuumque caput per singula forsitan illi Oscula donabit. Crucibus flammisque luemus, Si fuerit formosa soror. Nil undique restat Auxilii: rex hinc coniux, hinc Cæsar adulter. Et sumus, ut fatear, tam sæva judice sontes: Quem non ex nobis credet Cleopatra nocentem, A quo casta fuit? Per, te, quod fecimus una Perdidimusque nefas, perque ictum sanguine Magni Fœdus, ades: subito bellum molire tumultu: Irrue nocturnus: rumpamus funere tædas, Crudelemque toris dominam mactemus in ipsis Cum quocumque viro. Nec nos deterreat ausis Hesperii Fortuna ducis. Quæ sustulit illum Imposuitque orbi, communis gloria nobis: Nos quoque sublimes Magnus facit. Adspice litus, Spem nostri sceleris: pollutos consule fluctus, Quid liceat nobis: tumulumque e pulvere parvo Adspice Pompeii non omnia membra tegentem. Quem metuis, par hujus erat. Non sanguine clari: Quid refert? Nec opes populorum ac regna movemus: Ad scelus ingentis fati sumus. Adtrahit illos In nostras Fortuna manus. En, altera venit Victima nobilior. Placemus cæde secunda Hesperias gentes. Jugulus mihi Cæsaris haustus Hoc præstare potest, Pompeii cæde nocentes Ut populus Romanus amet. Quid nomina tanta Horremus, viresque ducis, quibus ille relictis Miles erit? Nox hæc peraget civilia bella, Inferiasque dabit populis, et mittet ad umbras. Quod debetur adhuc mundo caput. Ite feroces Cæsaris in jugulum: præstet Lagea juventus Hoc regi, Romana sibi. Tu parce morari: Plenum epulis, madidumque mero, Venerique paratum Invenies: aude: superi tot vota Catonum Brutorumque tibi tribuent. Noli segnis Achillas Suadenti parere nefas. Haud clara movendis, Ut mos, signa dedit castris, nec prodidit arma Ullius clangore tubæ: temere omnia sævi Instrumenta rapit belli. Pars maxima turbæ Plebis erat Latiæ: sed tanta oblivio mentes Cepit, in externos corrupto milite mores, Ut duce sub famulo jussuque satellitis irent, Quos erat indignum Phario parere tyranno. Nulla fides pietasque viris, qui castra sequuntur; Venalesque manus, ubi fas, ubi maxima merces, Ære merent parvo: jugulumque in Cæsaris ire Non sibi dant. Pro fas! Ubi non civilia bella Invenit imperii fatum miserabile nostri? Thessaliæ subducta acies in litore Nili More furit patrio. Quid te plus, Magne, recepto Ausa foret Lagea domus? Dat scilicet omnis Dextera, quod debet superis: nullique vacare Fas est Romano. Latium sic scindere corpus Dis placitum: non in soceri generique favorem Discedunt populi: civilia bella satelles Movit, et in partem Romani venit Achillas. Et nisi fata manus a sanguine Cæsaris arcent, Hæ vincent partes. Aderat maturus uterque, Et districta epulis ad cunctas aula patebat Insidias, poteratque cruor per regia fundi Pocula Cæsareus, mensæque incumbere cervix. Sed metuunt belli trepidos in nocte tumultus, Ne cædes confusa mauu permissaque fatis Te, Ptolemæe, trahat. Tanta est fiducia ferri. Non rapuere nefas: summi contemta facultas Est operis: visum famulis reparabile damnum, Illam mactandi dimittere Cæsaris horam. Servatur pœnas in aperta luce daturus. Donata est nox una duci, vixitque Pothini Munere Phœbeos Cæsar dilatus in ortus. Lucifer a Casia prospexit rupe, diemque Misit in Ægyptum, primo quoque sole calentem, Cum procul a muris acies non sparsa maniplis Nec vaga conspicitur, sed justos qualis ad hostes Recta fronte venit, Passuri cominus arma, Laturique ruunt. At Cæsar, mœnibus urbis Diffisus, foribus clausæ se protegit aulæ, Degeneres passus latebras. Nec tota vacabat Regia compresso; Minima collegerat arma Parte domus: tangunt animos iræque metusque: Et timet incursus, indignaturque timere. Sic fremit in parvis fera nobilis abdita claustris, Et frangit rabidos præmorso carcere dentes; Nec secus in Siculis fureret tua flamma cavernis, Obstrueret summam si quis tibi, Mulciber, Ætnam. Audax Thessalici nuper qui rupe sub Æmi Hesperiæ cunctos proceres aciemque senatus Pompeiumque ducem, caussa spectare vetante, Non timuit, fatumque sibi promisit iniquum, Expavit servile nefas, intraque penates Obruitur telis: quem non violasset Alanus, Non Scytha, non fixo qui ludit in hospite Maurus; Hic, cui Romani spatium non sufficit orbis, Parvaque regna putat Tyriis cum Gadibus Indos, Ceu puer imbellis, ceu captis femina muris, Quærit tuta domus: spem vitæ in limine clauso Ponit, et incerto lustrat vagus atria cursu: Non sine rege tamen; Quem ducit in omnia secum, Sumturus pœnas et grata piacula morti, Missurusque tuum, si non sint tela nec ignes, In famulos, Ptolemæe, caput. Sic barbara Colchis Creditur, ultorem metuens regnique fugæque, Ense suo fratrisque simul cervice parata Exspectasse patrem. Cogunt tamen ultima rerum Spem pacis tentare ducem: missusque satelles Regius, ut sævos absentia voce tyranni Corriperet famulos, quo bellum auctore moverent. Sed neque jus mundi valuit, neque fœdera sancta Gentibus: orator regis pacisque sequester Æstimat in numero scelerum ponenda tuorum, Tot monstris Ægypte nocens. Non Thessala tellus, Vastaque regna Jubæ, non Pontus et impia signa Pharnacis, et gelido circumfluus orbis Ibero Tantum ausus scelerum, non Syrtis barbara, quantum Deliciæ fecere tuæ. Premit undique bellum, Inque domum jam tela cadunt, quassantque penates. Non aries uno moturus limina pulsu, Fracturusque domum; Non ulla est machina belli: Nec flammis mandatur opus: sed cæca juventus Consilii, vastos ambit divulsa penates, Et nusquam totis incursat viribus agmen. Fata vetant, murique vicem Fortuna tuetur. Nec non et ratibus tentatur regia, qua se Protulit in medios audaci margine fluctus Luxuriosa domus. Sed abest defensor ubique Cæsar, et hos aditu gladiis, hos ignibus arcet: Obsessusque gerit (tanta est constantia mentis) Expugnantis opus. Piceo jubet unguine tinctas Lampadas immitti junctis in vela carinis. Nec piger ignis erat per stuppea vincula perque Manantes cera tabulas: et tempore eodem Transtraque nautarum summique arsere ceruchi. Jam prope semustæ merguntur in æquore classes, Jamque hostes et tela natant. Nec puppibus ignis Incubuit solis: sed quæ vicina fuere Tecta mari, longis rapuere vaporibus ignem: Et cladem fovere Noti, percussaque flama Turbine, non alio motu per tecta cucurrit, Quam solet ætherio lampas discurrere sulco, Materiaque carens atque ardens ære solo. Illa lues clausa paullum revocavit ab aula Urbis in auxilium populos. Nec tempora cladis Perdidit in somnos, sed cæca nocte carinis Insiluit Cæsar, semper feliciter usus Præcipiti cursu bellorum, et tempore rapto. Tunc claustrum pelagi cepit Pharon. Insula quondam In medio stetit illa mari, sub tempore vatis Proteos: at nunc est Pellæis proxima muris. Illa duci geminos bellorum præstitit usus: Abstulit excursus et fauces æquoris hosti; Cæsaris auxiliis aditus et libera ponti Ostia permisit. Nec pœnas inde Pothini Distulit ulterius sed non qua debuit ira, Non cruce, non flammis, rabido non dente ferarum; Heu facinus! Cervix gladio male cæsa pependit: Magni morte perit! Nec non, subrepta paratis A famulo Ganymede dolis, pervenit ad hostes Cæsaris Arsinœ: quæ castra carentia rege, Ut proles Lagea, tenet, famulumque tyranni Terribilem justo transegit Achillea ferro. Altera, Magne, tuis jam victima mittitur umbris: Nec satis hoc Fortuna putat. Procul absit, ut ista Vindictæ sit summa tuæ. Non ipse tyrannus Sufficit in pœnas, non omnis regia Lagi. Dum patrii veniant in viscera Cæsaris enses, Magnus inultus erit. Sed non auctore furoris Sublato cecidit rabies: nam rursus in arma Auspiciis Ganymedis eunt: ac multa secundo Prœlia Marte gerunt. Potuit, discrimine summo Cæsaris, illa dies in famam et sæcula mitti. Molis in exiguæ spatio stipantibus armis, Dum parat in vacuus Martem transferre carinas Dux Latius, tota subiti formidine belli Cingitur: hinc densæ prætexunt litora classes, Hinc tergo insultant pedites: via nulla salutis, Non fuga, non virtus: vix spes quoque mortis honestæ. Non acie fusa, nec magnæ stragis acervo Vincendus tunc Cæsar erat, sed sanguine nullo, Captus sorte loci. Pendet, dubiusne timeret, Optaretne mori. Respexit in agmine denso Scævam, perpetuæ meritum jam nomina famæ Ad campos, Epidamne, tuos, ubi solus apertis Obsedit muris calcantem mœnia Magnum.