TITI LIVI AB URBE CONDITA LIBER XXXV

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51

[1] Principio anni quo hæc gesta sunt, Sex. Digitius prætor in Hispania citeriore cum civitatibus iis quæ post profectionem M. Catonis permultæ rebellaverant crebra magis quam digna dictu proelia fecit et adeo pleraque adversa ut vix dimidium militum quam quod acceperat successori tradiderit. nec dubium est quin omnis Hispania sublatura animos fuerit, ni alter prætor P. Cornelius Cn. f. Scipio trans Hiberum multa secunda proelia fecisset, quo terrore non minus quinquaginta oppida ad eum defecerunt. prætor hæc gesserat Scipio: idem pro prætore Lusitanos peruastata ulteriore provincia cum ingenti præda domum redeuntes in ipso itinere adgressus ab hora tertia diei ad octavam incerto eventu pugnavit, numero militum impar, superior aliis; nam et acie frequenti armatis adversus longum et impeditum turba pecorum agmen et recenti milite adversus fessos longo itinere concurrerat. tertia namque vigilia exierant hostes; huic nocturno itineri tres diurnæ horæ accesserant, nec ulla quiete data laborem viæ proelium exceperat. itaque principio pugnæ vigoris aliquid in corporibus animisque fuit, et turbaverant primo Romanos; deinde æquata paulisper pugna est. in hoc discrimine ludos Jovi, si fudisset cecidissetque hostes, prætor vovit. tandem gradum acrius intulere Romani cessitque Lusitanus, deinde prorsus terga dedit; et cum institissent fugientibus victores, ad duodecim milia hostium sunt cæsa, capti quingenti quadraginta, omnes ferme equites, et signa militaria capta centum triginta quattuor; de exercitu Romano septuaginta et tres amissi. pugnatum haud procul Ilipa urbe est: eo victorem opulentum præda exercitum P. Cornelius reduxit. ea omnis ante urbem exposita est potestasque dominis suas res cognoscendi facta est; cetera vendenda quæstori data; quod inde refectum est, militi divisum.

[2] Nondum ab Roma profectus erat C. Flaminius prætor cum hæc in Hispania gerebantur. itaque adversæ quam secundæ res per ipsum amicosque ejus magis sermonibus celebrabantur; et temptaverat, quoniam bellum ingens in provincia exarsisset et exiguas reliquias exercitus ab Sex. Digitio atque eas ipsas plenas pavoris ac fugæ accepturus esset, ut sibi unam ex urbanis legionibus decernerent, ad quam cum militem ab se ipso scriptum ex senatus consulto adjecisset, eligeret ex omni numero sex milia et ducentos pedites, equites trecentos: ea se legione—nam in Sex. Digiti exercitu haud multum spei esse—rem gesturum. seniores negare ad rumores a privatis temere in gratiam magistratuum confictos senatus consulta facienda esse: nisi quod aut prætores ex provinciis scriberent aut legati renuntiarent, nihil ratum haberi debere; si tumultus in Hispania esset, placere tumultuarios milites extra Italiam scribi a prætore. mens ea senatus fuit ut in Hispania tumultuarii milites legerentur. Valerius Antias et in Siciliam navigasse dilectus causa C. Flaminium scribit et, ex Sicilia Hispaniam petentem, tempestate in Africam delatum vagos milites de exercitu P. Africani sacramento rogasse; his duarum provinciarum dilectibus tertium in Hispania adjecisse.

[3] Nec in Italia segnius Ligurum bellum crescebat. Pisas jam quadraginta milibus hominum, adfluente cotidie multitudine ad famam belli spemque prædæ, circumsedebant. Minucius consul Arretium die quam edixerat ad conveniendum militibus venit. inde quadrato agmine ad Pisas duxit, et cum hostes non plus mille passuum ab oppido trans fluvium movissent castra, consul urbem haud dubie seruatam adventu suo est ingressus. postero die et ipse trans fluvium quingentos ferme passus ab hoste posuit castra. inde levibus proeliis a populationibus agrum sociorum tutabatur: in aciem exire non audebat novo milite et ex multis generibus hominum conlecto necdum noto satis inter se ut fidere alii aliis possent. Ligures multitudine freti et in aciem exibant, parati de summa rerum decernere, et abundantes militum numero passim multas manus per extrema finium ad prædandum mittebant, et cum coacta vis magna pecorum prædæque esset, paratum erat præsidium per quod in castella eorum vicosque ageretur.

[4] Cum bellum Ligustinum ad Pisas constitisset, consul alter, L. Cornelius Merula, per extremos Ligurum fines exercitum in agrum Boiorum induxit, ubi longe alia belli ratio quam cum Liguribus erat. consul in aciem exibat, hostes pugnam detractabant; prædatumque ubi nemo obviam exiret discurrebant Romani, Boi diripi sua impune quam tuendo ea conserere certamen malebant. postquam omnia ferro ignique satis evastata erant, consul agro hostium excessit et ad Mutinam agmine incauto, ut inter pacatos, ducebat. Boi ut egressum finibus suis hostem sensere, sequebantur silenti agmine, locum insidiis quærentes. nocte prætergressi castra Romana saltum qua transeundum erat Romanis insederunt. id cum parum occulte fecissent, consul, qui multa nocte solitus erat movere castra, ne nox terrorem in tumultuario proelio augeret lucem expectavit et, cum luce moveret, tamen turmam equitum exploratum misit. postquam relatum est quantæ copiæ et in quo loco essent, totius agminis sarcinas in medium coici jussit et triarios vallum circumicere, cetero exercitu instructo ad hostem accessit. idem et Galli fecerunt, postquam apertas esse insidias et recto ac justo proelio, ubi vera vinceret virtus, dimicandum viderunt.

[5] Hora secunda ferme concursum est. sinistra sociorum [equitum] ala et extraordinarii prima in acie pugnabant; præerant duo consulares legati, M. Marcellus et Ti. Sempronius prioris anni consul. novus consul nunc ad prima signa erat, nunc legiones continebat in subsidiis, ne certaminis studio prius procurrerent quam datum signum esset. equites earum extra aciem in locum patentem Q. et P. Minucios tribunos militum educere jussit, unde cum signum dedisset impetum ex aperto facerent. hæc agenti nuntius venit a Ti. Sempronio Longo non sustinere extraordinarios impetum Gallorum: et cæsos permultos esse et qui supersint partim labore, partim metu remisisse ardorem pugnæ; legionem alteram ex duabus, si videretur, submitteret, priusquam ignominia acciperetur. secunda missa est legio et extraordinarii recepti. tum redintegrata est pugna, cum et recens miles et frequens ordinibus legio successisset; et sinistra ala ex proelio subducta est, dextra in primam aciem subiit. sol ingenti ardore torrebat minime patientia æstus corpora Gallorum; densis tamen ordinibus nunc alii in alios, nunc in scuta incumbentes sustinebant impetus Romanorum. quod ubi animaduertit consul, ad perturbandos ordines eorum C. Livium Salinatorem, qui præerat alariis equitibus, quam concitatissimos equos immittere jubet et legionarios equites in subsidiis esse. hæc procella equestris primo confudit et turbavit, deinde dissipavit aciem Gallorum, non tamen ut terga darent. obstabant duces, hastilibus cædentes terga trepidantium et redire in ordines cogentes; sed interequitantes alarii non patiebantur. consul obtestabatur milites ut paululum adniterentur: victoriam in manibus esse; dum turbatos et trepidantes viderent, instarent; si restitui ordines sissent, integro rursus eos proelio et dubio dimicaturos. inferre vexillarios jussit signa. omnes conisi tandem averterunt hostem. postquam terga dabant et in fugam passim effundebantur, tum ad persequendos eos legionarii equites immissi. quattuordecim milia Boiorum eo die sunt cæsa; vivi capti mille nonaginta duo, equites septingenti viginti unus, tres duces eorum, signa militaria ducenta duodecim, carpenta sexaginta tria. nec Romanis incruenta victoria fuit: supra quinque milia militum, ipsorum aut sociorum, amissa, centuriones tres et viginti, præfecti socium quattuor et M. Genucius et Q. et M. Marcii tribuni militum secundæ legionis.

[6] Eodem fere tempore duorum consulum litteræ allatæ sunt, L. Corneli de proelio ad Mutinam cum Bois facto et Q. Minuci a Pisis: comitia suæ sortis esse, ceterum adeo suspensa omnia in Liguribus se habere ut abscedi inde sine pernicie sociorum et damno rei publicæ non posset. si ita videretur patribus, mitterent ad collegam ut is, qui profligatum bellum haberet, ad comitia Romam rediret; si id facere gravaretur, quod non suæ sortis id negotium esset, se quidem facturum quodcumque senatus censuisset; sed etiam atque etiam viderent ne magis e re publica esset interregnum iniri quam ab se in eo statu relinqui provinciam. senatus C. Scribonio negotium dedit ut duos legatos ex ordine senatorio mitteret ad L. Cornelium consulem, qui litteras collegæ ad senatum missas deferrent ad eum et nuntiarent senatum, ni is ad magistratus subrogandos Romam veniret, potius quam Q. Minucium a bello integro avocaret interregnum iniri passurum. missi legati renuntiarunt L. Cornelium ad magistratus subrogandos Romam venturum. de litteris L. Corneli, quas scripserat secundum proelium cum Bois factum, disceptatio in senatu fuit, quia privatim plerisque senatoribus legatus M. Claudius scripserat fortunæ populi Romani et militum virtuti gratiam habendam quod res bene gesta esset: consulis opera et militum aliquantum amissum et hostium exercitum, cujus delendi oblata fortuna fuerit, elapsum. milites eo plures perisse quod tardius ex subsidiis qui laborantibus opem ferrent successissent; hostes e manibus emissos quod equitibus legionariis et tardius datum signum esset et persequi fugientes non licuisset.

[7] De ea re nihil temere decerni placuit; ad frequentiores consultatio dilata est. instabat enim cura alia, quod civitas fænore laborabat et quod, cum multis fænebribus legibus constricta avaritia esset, via fraudis inita erat ut in socios, qui non tenerentur iis legibus, nomina transcriberent; ita libero fænore obruebantur debitores. cujus coercendi cum ratio quæreretur, diem finiri placuit Feralia quæ proxime fuissent, ut qui post eam diem socii civibus Romanis credidissent pecunias profiterentur, et ex ea die pecuniæ creditæ quibus debitor vellet legibus jus creditori diceretur. inde postquam professionibus detecta est magnitudo æris alieni per hanc fraudem contracti, M. Sempronius tribunus plebis ex auctoritate patrum plebem rogavit plebesque scivit ut cum sociis ac nomine Latino creditæ pecuniæ jus idem quod cum civibus Romanis esset.

Hæc in Italia domi militiæque acta. in Hispania nequaquam tantum belli fuit quantum auxerat fama. C. Flaminius in citeriore Hispania oppidum Illuciam in Oretanis cepit, deinde in hibernacula milites deduxit; et per hiemem proelia aliquot nulla memoria digna adversus latronum magis quam hostium excursiones, vario tamen eventu nec sine militum jactura sunt facta. majores gestæ res a M. Fuluio. is apud Toletum oppidum cum Vaccæis Vettonibusque et Celtiberis signis conlatis dimicavit, exercitum earum gentium fudit fugavitque, regem Hilernum vivum cepit.

[8] Cum hæc in Hispania gerebantur, comitiorum jam appetebat dies. itaque L. Cornelius consul relicto ad exercitum M. Claudio legato Romam venit. is in senatu cum de rebus ab se gestis disseruisset quoque statu provincia esset, questus est cum patribus conscriptis quod tanto bello una secunda pugna tam feliciter perfecto non esset habitus diis immortalibus honos; postulavit deinde, supplicationem simul triumphumque decernerent. prius tamen quam relatio fieret, Q. Metellus, qui consul dictatorque fuerat, litteras eodem tempore dixit et consulis L. Corneli ad senatum et M. Marcelli ad magnam partem senatorum allatas esse inter se pugnantes, eoque dilatam esse consultationem ut præsentibus auctoribus earum litterarum disceptaretur. itaque expectasse sese ut consul, qui sciret ab legato suo adversus se scriptum aliquid, cum ipsi veniendum esset, deduceret eum secum Romam, cum etiam verius esset Ti. Sempronio imperium habenti tradi exercitum quam legato: nunc videri amotum de industria qui, <si> ea quæ scripsisset præsens diceret, arguere coram et, si quid vani adferret, argui posset, donec ad liquidum veritas explorata esset; itaque nihil eorum quæ postularet consul decernendum in præsentia censere. cum pergeret nihilo segnius referre ut supplicationes decernerentur triumphantique sibi urbem invehi liceret, M. et C. Titinii tribuni plebis se intercessuros si de ea re fieret senatus consultum dixerunt.

[9] Censores erant priore anno creati Sex. Ælius Pætus et C. Cornelius Cethegus. Cornelius lustrum condidit. censa sunt civium capita <C>CXLIIIDCCIV. aquæ ingentes eo anno fuerunt et Tiberis loca plana urbis inundavit; circa portam Flumentanam etiam conlapsa quædam ruinis sunt. et porta Cælimontana fulmine icta est murusque circa multis locis de cælo tactus; et Ariciæ et Lanuvii et in Aventino lapidibus pluit; et a Capua nuntiatum est examen vesparum ingens in forum advolasse et in Martis æde consedisse: eas conlectas cum cura et igni crematas esse. horum prodigiorum causa decemuiri libros adire jussi, et novemdiale sacrum factum et supplicatio indicta est atque urbs lustrata. iisdem diebus ædiculam Victoriæ Virginis prope ædem Victoriæ M. Porcius Cato dedicavit biennio post quam vovit. eodem anno coloniam Latinam in castrum Frentinum triumuiri deduxerunt A. Manlius Volso L. Apustius Fullo Q. Ælius Tubero, cujus lege deducebatur. tria milia peditum jere, trecenti equites, numerus exiguus pro copia agri. dari potuere tricena jugera in pedites, sexagena in equites: Apustio auctore tertia pars agri dempta est, quo postea, si vellent, novos colonos adscribere possent; vicena jugera pedites, quadragena equites acceperunt.

[10] In exitu jam annus erat, et ambitio magis quam unquam alias exarserat consularibus comitiis. multi et potentes petebant patricii plebeique: P. Cornelius Cn. filius Scipio, qui ex Hispania provincia nuper decesserat magnis rebus gestis, et L. Quinctius Flamininus, qui classi in Græcia præfuerat, et Cn. Manlius Volso, hi patricii; plebei autem C. Lælius Cn. Domitius C. Livius Salinator M'. Acilius. sed omnium oculi in Quinctium Corneliumque conjecti; nam et in unum locum petebant patricii ambo et rei militaris gloria recens utrumque commendabat. ceterum ante omnia certamen accendebant fratres candidatorum, duo clarissimi ætatis suæ imperatores. major gloria Scipionis et quo major eo propior invidiam, Quincti recentior ut qui eo anno triumphasset. accedebat quod alter decimum jam prope annum adsiduus in oculis hominum fuerat, quæ res minus verendos magnos homines ipsa satietate facit: consul iterum post devictum Hannibalem censorque fuerat; in Quinctio nova et recentia omnia ad gratiam erant, nihil nec petierat a populo post triumphum nec adeptus erat. pro fratre germano, non patrueli se petere aiebat, pro legato et participe administrandi belli: se terra, fratrem mari rem gessisse. his obtinuit ut præferretur candidato quem Africanus frater ducebat, quem Cornelia gens Cornelio consule comitia habente, quem tantum præiudicium senatus, virum e civitate optimum judicatum qui matrem Idæam Pessinunte venientem in urbem acciperet.

L. Quinctius et Cn. Domitius Ahenobarbus consules facti: adeo ne in plebeio quidem consule, cum pro C. Lælio niteretur, Africanus valuit. postero die prætores creati L. Scribonius Libo M. Fuluius Centumalus A. Atilius Serranus M. Bæbius Tamphilus L. Valerius Tappo Q. Salonius Sarra. ædilitas insignis eo anno fuit M. Æmilii Lepidi et L. Æmilii Pauli: multos pecuarios damnarunt; ex ea pecunia clupea inaurata in fastigio Jovis ædis posuerunt, porticum unam extra portam Trigeminam, emporio ad Tiberim adjecto, alteram ab porta Fontinali ad Martis aram qua in Campum iter esset perduxerunt.

[11] Diu nihil in Liguribus dignum memoria gestum erat: extremo ejus anni bis in magnum periculum res adducta est; nam et castra consulis oppugnata ægre sunt defensa et non ita multo post per saltum angustum cum duceretur agmen Romanum, ipsas fauces exercitus Ligurum insedit. qua cum exitus non pateret, converso agmine redire institit consul. et ab tergo fauces saltus occupatæ a parte hostium erant Caudinæque cladis memoria non animis modo sed prope oculis obversabatur. Numidas octingentos ferme equites inter auxilia habebat. eorum præfectus consuli pollicetur se parte utra vellet cum suis erupturum, tantum uti diceret utra pars frequentior vicis esset: in eos se impetum facturum et nihil prius quam flammam tectis injecturum, ut is pavor cogeret Ligures excedere saltu quem obsiderent et discurrere ad opem ferendam suis. conlaudatum eum consul spe præmiorum onerat. Numidæ equos conscendunt et obequitare stationibus hostium, neminem lacessentes, coeperunt. nihil primo adspectu contemptius: equi hominesque paululi et graciles, discinctus et inermis eques, præterquam quod jacula secum portat, equi sine frenis, deformis ipse cursus rigida ceruice et extento capite currentium. hunc contemptum de industria augentes labi ex equis et per ludibrium spectaculo esse. itaque qui primo intenti paratique si lacesserentur in stationibus fuerant, jam inermes sedentesque pars maxima spectabant. Numidæ adequitare, dein refugere, sed propius saltum paulatim evehi, velut quos impotentes regendi equi invitos efferrent. postremo subditis calcaribus per medias stationes hostium erupere et in agrum latiorem evecti omnia propinqua viæ tecta incendunt. proximo deinde vico inferunt ignem, ferro flammaque omnia peruastant. fumus primo conspectus, deinde clamor trepidantium in vicis auditus, postremo seniores puerique refugientes tumultum in castris fecerunt. itaque sine consilio, sine imperio pro se quisque currere ad sua tutanda; momentoque temporis castra relicta erant, et obsidione liberatus consul quo intenderat peruenit.

[12] Sed neque Boi neque Hispani, cum quibus eo anno bellatum erat, tam inimice infesti erant Romanis quam Ætolorum gens. ii post deportatos ex Græcia exercitus primo in spe fuerant et Antiochum in vacuam Europæ possessionem venturum nec Philippum aut Nabim quieturos. ubi nihil usquam moveri viderunt, agitandum aliquid miscendumque rati ne cunctando senescerent consilia, concilium Naupactum indixerunt. ibi Thoas prætor eorum conquestus injurias Romanorum statumque Ætoliæ, quod omnium Græciæ gentium civitatiumque inhonoratissimi post eam victoriam essent cujus causa ipsi fuissent, legatos censuit circa reges mittendos, qui non solum temptarent animos eorum sed suis quemque stimulis moverent ad Romanum bellum. Damocritus ad Nabim, Nicander ad Philippum, Dicæarchus frater prætoris ad Antiochum est missus. tyranno Lacedæmonio Damocritus ademptis maritimis civitatibus eneruatam tyrannidem dicere: inde militem, inde naves navalesque socios habuisse; inclusum suis prope muris Achæos videre dominantes in Peloponneso; nunquam habiturum reciperandi sua occasionem si eam quæ tum esset prætermisisset. [et] nullum exercitum Romanum in Græcia esse nec [propter] Gytheum aut maritimos alios Laconas dignam causam existimaturos Romanos cur legiones rursus in Græciam transmittant. hæc ad incitandum animum tyranni dicebantur ut, cum Antiochus in Græciam traiecisset, conscientia violatæ per sociorum injurias Romanæ amicitiæ conjungeret se cum Antiocho. et Philippum Nicander haud dissimili oratione incitabat; erat etiam major orationis materia, quo ex altiore fastigio rex quam tyrannus detractus erat, quoque plures ademptæ res. ad hoc vetusta regum Macedoniæ fama peragratusque orbis terrarum victoriis ejus gentis referebatur: et tutum vel incepto vel eventu se consilium adferre; nam neque ut ante se moveat Philippus quam Antiochus cum exercitu transierit in Græciam suadere et, qui sine Antiocho adversus Romanos Ætolosque tam diu sustinuerit bellum, ei adjuncto Antiocho, sociis Ætolis qui tum graviores hostes quam Romani fuerint, quibus tandem viribus resistere Romanos posse? adiciebat de duce Hannibale, nato adversus Romanos hoste, qui plures et duces et milites eorum occidisset quam quot superessent. hæc Philippo Nicander: alia Dicæarchus Antiocho; et omnium primum prædam de Philippo Romanorum esse dicere, victoriam Ætolorum, et aditum in Græciam Romanis nullos alios quam Ætolos dedisse et ad vincendum vires eosdem præbuisse; deinde quantas peditum equitumque copias præbituri Antiocho ad bellum essent, quæ loca terrestribus copiis, quos portus maritimis. tum de Philippo et Nabide libero mendacio abutebatur: paratum utrumque ad rebellandum esse et primam quamque occasionem reciperandi ea quæ bello amisissent arrepturos. ita per totum simul orbem terrarum Ætoli Romanis concitabant bellum.

[13] Et reges tamen aut non moti aut tardius moti sunt. Nabis extemplo circa omnes maritimos vicos dimisit ad seditiones in iis miscendas et alios principum donis ad suam causam perduxit, alios pertinaciter in societate Romana manentes occidit. Achæis omnium maritimorum Laconum tuendorum a T. Quinctio cura mandata erat. itaque extemplo et ad tyrannum legatos miserunt qui admonerent foederis Romani denuntiarentque ne pacem quam tantopere petisset turbaret, et auxilia ad Gytheum, quod jam oppugnabatur ab tyranno, et Romam qui ea nuntiarent legatos miserunt.

Antiochus rex, ea hieme Raphiæ in Phoenice Ptolomæo regi Ægypti filia in matrimonium data, cum Antiochiam se recepisset, per Ciliciam Tauro monte superato extremo jam hiemis Ephesum peruenit. inde principio veris, Antiocho filio misso in Syriam ad custodiam ultimarum partium regni, ne quid absente se ab tergo moveretur, ipse cum omnibus terrestribus copiis ad Pisidas, qui circa Sidam incolunt, oppugnandos est profectus. eo tempore legati Romani P. Sulpicius et P. Villius, qui ad Antiochum, sicut ante dictum est, missi erant, jussi prius Eumenem adire Elæam venere; inde Pergamum—ibi regia Eumenis fuit—escenderunt. cupidus belli adversus Antiochum Eumenes erat, gravem, si pax esset, accolam tanto potentiorem regem credens, eundem, si motum bellum esset, non magis parem Romanis fore quam Philippus fuisset et aut funditus sublatum iri aut, si pax victo daretur, multa illi detracta sibi accessura, ut facile deinde se ab eo sine ullo auxilio Romano tueri posset: etiam si quid adversi casurum foret, satius esse Romanis sociis quamcumque fortunam subire quam solum aut imperium pati Antiochi aut abnuentem vi atque armis cogi. ob hæc quantum auctoritate, quantum consilio valebat, incitabat Romanos ad bellum.

[14] Sulpicius æger Pergami substitit; Villius cum Pisidiæ bello occupatum esse regem audisset, Ephesum profectus, dum paucos ibi moratur dies, dedit operam ut cum Hannibale, qui tum ibi forte erat, sæpe congrederetur, ut animum ejus temptaret et, si qua posset, metum demeret periculi quicquam ei ab Romanis esse. iis conloquiis aliud quidem actum nihil est, secutum tamen sua sponte est, velut consilio petitum esset, ut vilior ob ea regi Hannibal et suspectior ad omnia fieret.

Claudius, secutus Græcos Acilianos libros, P. Africanum in ea fuisse legatione tradit eumque Ephesi conlocutum cum Hannibale, et sermonem unum etiam refert: quærenti Africano quem fuisse maximum imperatorem Hannibal crederet, respondisse Alexandrum Macedonum regem, quod parva manu innumerabiles exercitus fudisset quod<que> ultimas oras, quas visere supra spem humanam esset, peragrasset. quærenti deinde quem secundum poneret, Pyrrhum dixisse: castra metari primum docuisse, ad hoc neminem elegantius loca cepisse, præsidia disposuisse; artem etiam conciliandi sibi homines eam habuisse ut Italicæ gentes regis externi quam populi Romani, tam diu principis in ea terra, imperium esse mallent. exsequenti quem tertium duceret, haud dubie semet ipsum dixisse. tum risum obortum Scipioni et subjecisse 'quidnam tu diceres, si me vicisses?' 'tum vero me' inquit 'et ante Alexandrum et ante Pyrrhum et ante alios omnes imperatores esse.' et perplexum Punico astu responsum et improvisum adsentationis genus Scipionem movisse, quod e grege se imperatorum velut inæstimabilem secrevisset.

[15] Villius ab Epheso Apameam processit. eo et Antiochus audito legatorum Romanorum adventu occurrit. Apameæ congressis disceptatio eadem ferme fuit quæ Romæ inter Quinctium et legatos regis fuerat. mors nuntiata Antiochi filii regis, quem missum paulo ante dixeram in Syriam, diremit conloquia. magnus luctus in regia fuit magnumque ejus juvenis desiderium; id enim jam specimen sui dederat uti, si vita longior contigisset, magni justique regis in eo indolem fuisse appareret. quo carior acceptiorque omnibus erat, eo mors ejus suspectior fuit: gravem successorem eum instare senectuti suæ patrem credentem per spadones quosdam, talium ministeriis facinorum acceptos regibus, veneno sustulisse. eam quoque causam clandestino facinori adiciebant quod Seleuco filio Lysimachiam dedisset, Antiocho quam similem daret sedem, ut procul ab se honore eum quoque ablegaret, non habuisset. magni tamen luctus species per aliquot dies regiam tenuit, legatusque Romanus ne alieno tempore incommodus obversaretur Pergamum concessit; rex Ephesum omisso quod incohaverat bello redit. ibi per luctum regia clausa cum Minnione quodam, qui princeps amicorum ejus erat, secreta consilia agitavit. Minnio, ignarus omnium externorum viresque æstimans regis ex rebus in Syria aut Asia gestis, non causa modo superiorem esse Antiochum quod nihil æqui postularent Romani sed bello quoque superaturum credebat. fugienti regi disceptationem cum legatis, seu jam experto eam minus prosperam seu mærore recenti confuso, professus Minnio se quæ pro causa essent dicturum persuasit ut a Pergamo accerserentur legati.

[16] Jam convaluerat Sulpicius; itaque ambo Ephesum venerunt. rex a Minnione excusatus et absente eo agi res coepta est. ibi præparata oratione Minnio 'specioso titulo' inquit 'uti vos, Romani, Græcarum civitatium liberandarum video; sed facta vestra orationi non conveniunt, et aliud Antiocho juris statuitis, alio ipsi utimini. qui enim magis Zmyrnæi Lampsacenique Græci sunt quam Neapolitani et Regini et Tarentini, a quibus stipendium, a quibus naves ex foedere exigitis? cur Syracusas atque in alias Siciliæ Græcas urbes prætorem quotannis cum imperio et virgis et securibus mittitis? nihil aliud profecto dicatis quam armis superatis vos iis has leges imposuisse. eandem de Zmyrna, Lampsaco civitatibusque quæ Joniæ aut Æolidis sunt causam ab Antiocho accipite. bello superatas a majoribus et stipendiarias ac vectigales factas in antiquum jus repetit. itaque ad hæc ei responderi velim, si ex æquo disceptatur et non belli causa quæritur.' ad ea Sulpicius 'fecit verecunde' inquit 'Antiochus, qui, si alia pro causa ejus non erant quæ dicerentur, quemlibet ista quam se dicere maluit. quid enim simile habet civitatium earum quas comparasti causa? ab Reginis et Neapolitanis et Tarentinis, ex quo in nostram venerunt potestatem, uno et perpetuo tenore juris, semper usurpato, nunquam intermisso, quæ ex foedere debent exigimus. potesne tandem dicere ut ii populi non per se, non per alium quemquam foedus mutaverint, sic Asiæ civitates, ut semel venere in majorum Antiochi potestatem, in perpetua possessione regni vestri mansisse et non alias earum in Philippi, alias in Ptolomæi fuisse potestate, alias per multos annos nullo ambigente libertatem usurpasse? nam si quod aliquando seruierunt, temporum iniquitate pressi, jus post tot sæcula adserendi eos in seruitutem faciet, quid abest quin actum nobis nihil sit, quod a Philippo liberavimus Græciam, et repetant posteri ejus Corinthum, Chalcidem, Demetriadem et Thessalorum totam gentem? sed quid ego causam civitatium ago quam ipsis agentibus et nos et regem ipsum cognoscere æquius est?'

[17] Vocari deinde civitatium legationes jussit, præparatas jam ante et instructas ab Eumene, qui quantumcumque virium Antiocho decessisset, suo id accessurum regno ducebat. admissi plures, dum suas quisque nunc querellas, nunc postulationes inserit et æqua iniquis miscent, ex disceptatione altercationem fecerunt. itaque nec remissa ulla re nec impetrata, æque ac venerant omnium incerti legati Romam redierunt. rex dimissis iis consilium de bello Romano habuit. ibi alius alio ferocius, quia quo quisque asperius adversus Romanos locutus esset, eo spes gratiæ major erat, alius superbiam postulatorum increpare, tamquam Nabidi victo, sic Antiocho, maximo Asiæ regum, imponentium leges: quamquam Nabidi tamen dominationem in patria sua et patria Lacedæmone remissam, Antiocho si Zmyrna et Lampsacus imperata faciant indignum videri; alii parvas et vix dictu dignas belli causas tanto regi eas civitates esse, sed initium semper a parvis injusta imperandi fieri, nisi crederent Persas, cum aquam terramque ab Lacedæmoniis petierint, gleba terræ et haustu aquæ eguisse. per similem temptationem <a> Romanis de duabus civitatibus agi, et alias civitates, simul duas jugum exuisse vidissent, ad liberatorem populum defecturas. si non libertas seruitute potior sit, tamen omni præsenti statu spem cuique novandi res suas blandiorem esse.

[18] Alexander Acarnan in consilio erat: Philippi quondam amicus, nuper relicto eo secutus opulentiorem regiam Antiochi et, tamquam peritus Græciæ nec ignarus Romanorum, in eum gradum amicitiæ regis ut consiliis quoque arcanis interesset acceptus erat. is tamquam non utrum bellandum esset necne consuleretur sed ubi et qua ratione bellum gereretur, victoriam se haud dubiam proponere animo adfirmabat, si in Europam transisset rex et in aliqua Græciæ parte sedem bello cepisset: jam primum Ætolos, qui umbilicum Græciæ incolerent, in armis eum inventurum, antesignanos ad asperrima quæque belli paratos; in duobus velut cornibus Græciæ Nabim a Peloponneso concitaturum omnia, repetentem Argivorum urbem, repetentem maritimas civitates quibus eum depulsum Romani Lacedæmonis muris inclusissent, a Macedonia Philippum, ubi primum bellicum cani audisset, arma capturum; nosse se spiritus ejus, nosse animum; scire ferarum modo quæ claustris aut vinculis teneantur, ingentes jam diu iras eum in pectore voluere. meminisse etiam se quotiens in bello precari omnes deos solitus sit ut Antiochum sibi darent adjutorem; cujus voti si compos nunc fiat, nullam moram rebellandi facturum. tantum non cunctandum nec cessandum esse; in eo enim victoriam verti si et loca opportuna et socii præoccuparentur. Hannibalem quoque sine mora mittendum in Africam esse ad distringendos Romanos.

[19] Hannibal non adhibitus est in consilium, propter conloquia cum Villio suspectus regi et in nullo postea honore habitus. primo eam contumeliam tacitus tulit; deinde melius esse ratus et percunctari causam repentinæ alienationis et purgare se, tempore apto quæsita simpliciter iracundiæ causa auditaque 'pater Hamilcar' inquit, 'Antioche, parvum admodum me, cum sacrificaret, altaribus admotum jurejurando adegit nunquam amicum fore populi Romani. sub hoc sacramento sex et triginta annos militavi, hoc me in pace patria mea expulit, hoc patria extorrem in tuam regiam adduxit: hoc duce, si tu spem meam destitueris, ubicumque vires, ubi arma esse sciam veniam, toto orbe terrarum quærens aliquos Romanis hostes. itaque si quibus tuorum meis criminibus apud te crescere libet, aliam materiam crescendi ex me quærant. odi odioque sum Romanis. id me verum dicere pater Hamilcar et di testes sunt. proinde cum de bello Romano cogitabis, inter primos amicos Hannibalem habeto: si qua res te ad pacem compellet, in id consilium alium cum quo deliberes quærito.' non movit modo talis oratio regem sed etiam reconciliavit Hannibali. ex consilio ita discessum est ut bellum gereretur.

[20] Romæ destinabant quidem sermonibus hostem Antiochum, sed nihildum ad id bellum præter animos parabant. consulibus ambobus Italia provincia decreta est, ita ut inter se compararent sortirenturue uter comitiis ejus anni præesset: ad utrum ea non pertineret cura, ut paratus esset si quo eum extra Italiam opus esset ducere legiones. huic consuli permissum ut duas legiones scriberet novas et socium nominis Latini viginti milia et equites octingentos. alteri consuli duæ legiones decretæ quas L. Cornelius consul superioris anni habuisset, et socium ac Latini nominis ex eodem exercitu quindecim milia et equites quingenti. Q. Minucio cum exercitu quem in Liguribus habebat prorogatum imperium; additum in supplementum ut quattuor milia peditum Romanorum scriberentur, centum quinquaginta equites, et sociis eodem quinque milia peditum imperarentur, ducenti quinquaginta equites. Cn. Domitio extra Italiam quo senatus censuisset provincia evenit, L. Quinctio Gallia et comitia habenda. prætores deinde provincias sortiti, M. Fuluius Centumalus urbanam, L. Scribonius Libo peregrinam, L. Valerius Tappo Siciliam, Q. Salonius Sarra Sardiniam, M. Bæbius Tamphilus Hispaniam citeriorem, A. Atilius Serranus ulteriorem. sed his duobus primum senatus consulto, deinde plebei etiam scito permutatæ provinciæ sunt: Atilio classis et Macedonia, Bæbio Bruttii decreti. Flaminio Fuluioque in Hispaniis prorogatum imperium. Atilio in Bruttios duæ legiones decretæ quæ priore anno urbanæ fuissent, et ut sociis eodem milia peditum quindecim imperarentur et quingenti equites. Bæbius Tamphilus triginta naves quinqueremes facere jussus et ex navalibus veteres deducere si quæ utiles essent et scribere navales socios; et consulibus imperatum ut ei duo milia socium ac Latini nominis et mille Romanos darent pedites. hi duo prætores et duo exercitus, terrestris navalisque, adversus Nabim aperte jam oppugnantem socios populi Romani dicebantur parari; ceterum legati ad Antiochum missi expectabantur, et priusquam ii redissent vetuerat Cn. Domitium consulem senatus discedere ab urbe.

[21] Prætoribus Fuluio et Scribonio, quibus ut jus dicerent Romæ provincia erat, negotium datum ut præter eam classem cui Bæbius præfuturus erat centum quinqueremes pararent.

Priusquam consul prætoresque in provincias proficiscerentur, supplicatio fuit prodigiorum causa. capram sex hædos uno fetu edidisse ex Piceno nuntiatum est et Arreti puerum natum unimanum, Amiterni terra pluvisse, Formiis portam murumque de cælo tacta et, quod maxime terrebat, consulis Cn. Domiti bovem locutum 'Roma, cave tibi'. ceterorum prodigiorum causa supplicatum est: bovem cum cura seruari alique haruspices jusserunt. Tiberis infestiore quam priore <anno> impetu inlatus urbi duos pontes, ædificia multa maxime circa Flumentanam portam evertit. saxum ingens sive imbribus seu motu terræ leniore quam ut alioqui sentiretur labefactatum in vicum Jugarium ex Capitolio procidit et multos oppressit. in agris passim inundatis pecua ablata, villarum strages facta est.

Priusquam L. Quinctius consul in provinciam perueniret, Q. Minucius in agro Pisano cum Liguribus signis conlatis pugnavit: novem milia hostium occidit, ceteros fusos fugatosque in castra compulit. ea usque in noctem magno certamine oppugnata defensaque sunt. nocte clam profecti Ligures, prima luce vacua castra Romanus invasit; prædæ minus inventum est, quod subinde spolia agrorum capta domos mittebant. Minucius nihil deinde laxamenti hostibus dedit: ex agro Pisano in Ligures profectus castella vicosque eorum igni ferroque peruastavit. ibi præda Etrusca, quæ missa a populatoribus fuerat, repletus est miles Romanus.

[22] Sub idem tempus legati ab regibus Romam reverterunt. qui cum nihil quod satis maturam causam belli haberet nisi adversus Lacedæmonium tyrannum adtulissent, quem et Achæi legati nuntiabant contra foedus maritimam oram Laconum oppugnare, Atilius prætor cum classe missus in Græciam est ad tuendos socios. consules, quando nihil ab Antiocho instaret, proficisci ambo in provincias placuit. Domitius ab Arimino, qua proximum fuit, Quinctius per Ligures in Boios venit. duo consulum agmina diversa late agrum hostium peruastarunt. primo equites eorum pauci cum præfectis, deinde universus senatus, postremo in quibus aut fortuna aliqua aut dignitas erat, ad mille quingenti ad consules transfugerunt.

Et in utraque Hispania eo anno res prospere gestæ; nam et C. Flaminius oppidum Licabrum munitum opulentumque vineis expugnavit et nobilem regulum Corribilonem vivum cepit, et M. Fuluius proconsul cum duobus exercitibus hostium duo secunda proelia fecit, oppida duo Hispanorum, Vesceliam Helonemque, et castella multa expugnavit; alia voluntate ad eum defecerunt. tum in Oretanos progressus et ibi duobus potitus oppidis, Noliba et Cusibi, ad Tagum amnem ire pergit. Toletum ibi parva urbs erat, sed loco munito. eam cum oppugnaret, Vettonum magnus exercitus Toletanis subsidio venit. cum iis signis conlatis prospere pugnavit et fusis Vettonibus operibus Toletum cepit.

[23] Ceterum eo tempore minus ea bella quæ gerebantur curæ patribus erant quam expectatio nondum coepti cum Antiocho belli. nam etsi per legatos identidem omnia explorabantur, tamen rumores temere sine ullis auctoribus orti multa falsa veris miscebant; inter quæ allatum erat, cum in Ætoliam venisset Antiochus, extemplo classem eum in Siciliam missurum. itaque senatus, etsi prætorem Atilium cum classe miserat in Græciam, tamen, quia non copiis modo sed etiam auctoritate opus erat ad tenendos sociorum animos, T. Quinctium et Cn. Octavium et Cn. Seruilium et P. Villium legatos in Græciam misit; et ut M. Bæbius ex Bruttiis ad Tarentum et Brundisium promoveret legiones decrevit, inde, si res posceret, in Macedoniam traiceret; et ut M. Fuluius prætor classem navium viginti mitteret ad tuendam Siciliæ oram; et ut cum imperio esset qui classem eam duceret—duxit L. Oppius Salinator, qui priore anno ædilis plebei fuerat—; et ut idem prætor L. Valerio collegæ scriberet periculum esse ne classis regis Antiochi ex Ætolia in Siciliam traiceret, itaque placere senatui ad eum exercitum quem haberet tumultuariorum militum ad duodecim milia et quadringentos equites scriberet, quibus oram maritimam provinciæ qua vergeret in Græciam tueri posset. eum dilectum prætor non ex Sicilia ipsa tantum sed ex circumiacentibus insulis habuit oppidaque omnia maritima quæ in Græciam versa erant præsidiis firmavit. addidit alimenta rumoribus adventus Attali, Eumenis fratris, qui nuntiavit Antiochum regem Hellespontum cum exercitu transisse et Ætolos ita se parare ut sub adventum ejus in armis essent. et Eumeni absenti et præsenti Attalo gratiæ actæ et ædes liberæ, locus, lautia decreta et munera data: equi duo, bina equestria arma et vasa argentea centum pondo et aurea viginti pondo.

[24] Cum alii atque alii nuntii bellum instare adferrent, ad rem pertinere visum est consules primo quoque tempore creari. itaque senatus consultum factum est, ut M. Fuluius prætor litteras extemplo ad consulem mitteret quibus certior fieret senatui placere provincia exercituque tradito legatis Romam reverti eum et ex itinere præmittere edictum quo comitia consulibus creandis ediceret. parvit iis litteris consul et præmisso edicto Romam venit.

Eo quoque anno magna ambitio fuit, quod patricii tres in unum locum petierunt, P. Cornelius Cn. f. Scipio, qui priore anno repulsam tulerat, et L. Cornelius Scipio et Cn. Manlius Volso. P. Scipioni, ut dilatum viro tali non negatum honorem appareret, consulatus datus est; additur ei de plebe collega M'. Acilius Glabrio. postero die prætores creati L. Æmilius Paulus M. Æmilius Lepidus M. Junius Brutus A. Cornelius Mammula C. Livius et L. Oppius, utrique eorum Salinator cognomen erat; Oppius is erat qui classem viginti navium in Siciliam duxerat. interim dum novi magistratus sortirentur provincias, M. Bæbius a Brundisio cum omnibus copiis transire in Epirum est jussus et circa Apolloniam copias continere, et M. Fuluio prætori urbano negotium datum est ut quinqueremes novas quinquaginta faceret.

[25] Et populus quidem Romanus ita se ad omnes conatus Antiochi præparabat: Nabis jam non differebat bellum sed summa vi Gytheum oppugnabat et infestus Achæis, quod miserant obsessis præsidium, agros eorum vastabat. Achæi non antea ausi capessere bellum quam ab Roma revertissent legati, ut quid senatui placeret scirent, post reditum legatorum et Sicyonem concilium edixerunt et legatos ad T. Quinctium miserunt qui consilium ab eo peterent. in concilio omnium ad bellum extemplo capessendum inclinatæ sententiæ erant; litteræ T. Quincti cunctationem injecerunt, quibus auctor erat prætorem classemque Romanam expectandi. cum principum alii in sententia permanerent, alii utendum ejus quem ipsi consuluissent consilio censerent, multitudo Philopoemenis sententiam expectabat. prætor is tum erat et omnes eo tempore et prudentia et auctoritate anteibat. is præfatus bene comparatum apud Ætolos esse ne prætor, cum de bello consuluisset, ipse sententiam diceret, statuere quam primum ipsos quid vellent jussit: prætorem decreta eorum cum fide et cura exsecuturum adnisurumque ut, quantum in consilio humano positum esset, nec pacis eos pæniteret nec belli. plus ea oratio momenti ad incitandos ad bellum habuit quam si aperte suadendo cupiditatem res gerendi ostendisset. itaque ingenti consensu bellum decretum est, tempus et ratio administrandi ejus libera prætori permissa. Philopoemen, præterquam quod ita Quinctio placeret, et ipse existimabat classem Romanam expectandam, quæ a mari Gytheum tueri posset; sed metuens ne dilationem res non pateretur et non Gytheum solum sed præsidium quoque missum ad tuendam urbem amitteretur, naves Achæorum deduxit.

[26] Comparaverat et tyrannus modicam classem ad prohibenda si qua obsessis mari submitterentur præsidia, tres tectas naves et lembos pristesque, tradita vetere classe ex foedere Romanis. harum novarum tum navium agilitatem ut experiretur, simul ut omnia satis apta ad certamen essent, provectos in altum cotidie remigem militemque simulacris navalis pugnæ exercebat, in eo ratus verti spem obsidionis si præsidia maritima interclusisset. prætor Achæorum sicut terrestrium certaminum arte quemuis clarorum imperatorum vel usu vel ingenio æquabat, ita rudis in re navali erat, Arcas, mediterraneus homo, externorum etiam omnium, nisi quod in Creta præfectus auxiliorum militaverat, ignarus. navis erat quadriremis vetus, capta annis octoginta ante, cum Crateri uxorem Nicæam a Naupacto Corinthum veheret. hujus fama motus—fuerat enim nobile in classe regia quondam navigium—deduci ab Ægio putrem jam admodum et vetustate dilabentem jussit. hac tum prætoria nave præcedente classem, cum in ea Patrensis Tiso præfectus classis veheretur, occurrerunt a Gytheo Laconum naves; et primo statim incursu ad novam et firmam navem vetus, quæ per se ipsa omnibus compagibus aquam acciperet, divulsa est captique omnes qui in nave erant. cetera classis prætoria nave amissa quantum quæque remis valuit fugerunt. ipse Philopoemen in levi speculatoria nave fugit nec ante fugæ finem quam Patras ventum est fecit. nihil ea res animum militaris viri et multos experti casus imminuit: quin contra, si in re navali, cujus esset ignarus, offendisset, eo plus in ea quorum usu calleret spei nactus, breve id tyranno gaudium se effecturum adfirmabat.

[27] Nabis cum prospera <re> elatus, tum spem etiam haud dubiam nactus nihil jam a mari periculi fore, et terrestres aditus claudere opportune positis præsidiis voluit. tertia parte copiarum ab obsidione Gythei abducta ad Pleias posuit <castra>; imminet is locus et Leucis et Acriis, qua videbantur hostes exercitum admoturi. cum ibi stativa essent <et> pauci tabernacula haberent, multitudo alia casas ex harundine textas fronde, quæ umbram modo præberet, texissent, priusquam in conspectum hostis veniret, Philopoemen necopinantem eum improviso genere belli adgredi statuit. navigia parva in stationem occultam agri Argivi contraxit; in ea expeditos milites, cætratos plerosque, cum fundis et jaculis et alio levi genere armaturæ imposuit. inde litora legens cum ad propinquum castris hostium promunturium venisset, egressus callibus notis nocte Pleias peruenit et, sopitis vigilibus ut in nullo propinquo metu, ignem casis ab omni parte castrorum injecit. multi prius incendio absumpti sunt quam hostium adventum sentirent, et qui senserant nullam opem ferre potuerunt. ferro flammaque omnia absumpta; perpauci ex tam ancipiti peste ad Gytheum in majora castra perfugerunt. ita perculsis hostibus Philopoemen protinus ad depopulandam Tripolim Laconici agri, qui proximus finem Megalopolitarum est, duxit et magna vi pecorum hominumque inde abrepta, priusquam a Gytheo tyrannus præsidium agris mitteret, discessit. inde Tegeam exercitu contracto concilioque eodem et Achæis et sociis indicto, in quo et Epirotarum et Acarnanum fuere principes, statuit, quoniam satis et suorum a pudore maritimæ ignominiæ restituti animi et hostium conterriti essent, ad Lacedæmonem ducere, eo modo uno ratus ab obsidione Gythei hostem abduci posse. ad Caryas primum in hostium terra posuit castra. eo ipso die Gytheum expugnatum est. cujus rei ignarus Philopoemen castra ad Barbosthenem—mons est decem milia passuum ab Lacedæmone—promovit. et Nabis recepto Gytheo cum expedito exercitu inde profectus, cum præter Lacedæmonem raptim duxisset, Pyrrhi quæ vocant castra occupavit, quem peti locum ab Achæis non dubitabat. inde hostibus occurrit. obtinebant autem longo agmine propter angustias viæ prope quinque milia passuum; cogebatur agmen ab equitibus et maxima [a] parte auxiliorum, quod existimabat Philopoemen tyrannum mercennariis militibus, quibus plurimum fideret, ab tergo suos adgressurum. duæ res simul inopinatæ perculerunt eum: una præoccupatus quem petebat locus, altera quod primo agmini occurrisse hostem cernebat, ubi, cum per loca confragosa iter esset, sine levis armaturæ præsidio signa ferri non videbat posse.

[28] Erat autem Philopoemen præcipuæ in ducendo agmine locisque capiendis sollertiæ atque usus, nec belli tantum temporibus sed etiam in pace ad id maxime animum exercuerat. ubi iter quopiam faceret et ad difficilem transitu saltum venisset, contemplatus ab omni parte loci naturam, cum solus iret secum ipse agitabat animo, cum comites haberet ab his quærebat, si hostis eo loco apparuisset, quid si a fronte, quid si ab latere hoc aut illo, quid si ab tergo adoriretur capiendum consilii foret: posse instructos derecta acie, posse inconditum agmen et tantummodo aptum viæ occurrere. quem locum ipse capturus esset cogitando aut quærendo exsequebatur, aut quot armatis aut quo genere armorum—plurimum enim interesse—usurus; quo impedimenta, quo sarcinas, quo turbam inermem reiceret; quanto ea aut quali præsidio custodiret; et utrum pergere qua coepisset ire via an eam qua venisset repetere melius esset; castris quoque quem locum caperet, quantum munimento amplecteretur loci, qua opportuna aquatio, qua pabuli lignorumque copia esset; qua postero die castra moventi tutum maxime iter, quæ forma agminis esset. his curis cogitationibusque ita ab ineunte ætate animum agitaverat ut nulla ei nova in tali re cogitatio esset. et tum omnium primum agmen constituit; dein Cretenses auxiliares et quos Tarentinos vocabant equites binos secum trahentes equos ad prima signa misit et jussis equitibus subsequi super torrentem unde aquari possent rupem occupavit. eo impedimenta omnia et calonum turbam conlectam armatis circumdedit et pro natura loci castra communivit; tabernacula statuere in aspretis et inæquabili solo difficile erat. hostes quingentos passus aberant. ex eodem rivo utrique cum præsidio levis armaturæ aquati sunt; et priusquam, qualia [in] propinquis castris solent, contraheretur certamen, nox intervenit; postero die apparebat pugnandum pro aquatoribus circa rivum esse. nocte in valle a conspectu hostium aversa quantam multitudinem locus occulere poterat condidit cætratorum.

[29] Luce orta Cretensium levis armatura et Tarentini equites super torrentem proelium commiserunt. Telemnastus Cretensis popularibus suis, equitibus Lycortas Megalopolitanus præerat. Cretenses et hostium auxiliares equitumque idem genus, Tarentini, præsidio aquatoribus erant. aliquamdiu dubium proelium fuit, ut eodem ex parte utraque hominum genere et armis paribus. procedente certamine et numero vicere tyranni auxiliares et quia ita præceptum a Philopoemene præfectis erat ut modico edito proelio in fugam inclinarent hostemque ad locum insidiarum pertraherent. effuse secuti fugientes per convallem plerique et volnerati et interfecti sunt, priusquam occultum hostem viderent. cætrati ita, quantum latitudo vallis patiebatur, instructi sederant ut facile per intervalla ordinum fugientes suos acciperent. consurgunt deinde ipsi integri, recentes, instructi, et in hostes inordinatos, effusos, labore etiam et volneribus fessos impetum faciunt. nec dubia victoria fuit. extemplo terga dedit tyranni miles et haud paulo concitatiore cursu quam secutus erat fugiens ad castra est compulsus; multi cæsi captique in ea fuga sunt. et in castris quoque foret trepidatum, ni Philopoemen receptui cani jussisset, loca magis confragosa et quacumque temere processisset iniqua quam hostem metuens. inde et ex fortuna pugnæ et ex ingenio ducis conjectans in quo tum is pavore esset, unum de auxiliaribus specie transfugæ mittit ad eum, qui pro comperto adferret Achæos statuisse postero die ad Eurotan amnem, qui prope ipsis adfluit moenibus, progredi ut intercluderent iter, ne aut tyrannus cum vellet receptum ad urbem haberet aut commeatus ab urbe in castra portarentur, simul et temptaturos si quorum animi sollicitari ad defectionem a tyranno possent. non tam fidem dictis perfuga fecit quam perculso metu relinquendi castra causam probabilem præbuit. postero die Pythagoran cum auxiliaribus et equitatu stationem agere pro vallo jussit: ipse tamquam in aciem cum robore exercitus egressus signa ocius ferri ad urbem jussit.

[30] Philopoemen postquam citatum agmen per angustam et proclivem viam duci raptim vidit, equitatum omnem et Cretensium auxiliares in stationem hostium quæ pro castris erat emittit. illi ubi hostes adesse et a suis se desertos viderunt, primo in castra recipere se conati sunt; deinde postquam instructa acies tota Achæorum admovebatur, metu ne cum ipsis castris caperentur, sequi suorum agmen aliquantum prægressum insistunt. extemplo cætrati Achæorum in castra impetum faciunt et diripiunt; ceteri ad persequendos hostes ire pergunt. erat iter tale per quod vix tranquillum ab hostili metu agmen expediri posset. ut vero ad postremos proelium ortum est clamorque terribilis ab tergo paventium ad prima signa est perlatus, pro se quisque armis abjectis in circumiectas itineri siluas diffugiunt, momentoque temporis strage armorum sæpta via est, maxime hastis, quæ pleræque adversæ cadentes velut vallo objecto iter impediebant. Philopoemen utcumque possent instare et persequi auxiliaribus jussis—utique enim equitibus haud facilem futuram fugam —ipse gravius agmen via patentiore ad Eurotan amnem deduxit. ibi castris sub occasum solis positis levem armaturam, quam ad persequendum reliquerat hostem, opperiebatur. qui ubi prima vigilia venerunt, nuntiantes tyrannum cum paucis ad urbem penetrasse, ceteram multitudinem inermem toto sparsam vagari saltu, corpora curare eos jubet. ipse ex cetera copia militum qui, quia priores in castra venerant, refecti et cibo sumpto et modica quiete erant delectos, nihil præter gladios secum ferentes, extemplo educit et duarum portarum itineribus quæ Pharas quæque Barbosthenem ferunt eos instruxit, qua ex fuga recepturos sese hostes credebat. nec eum opinio fefellit. nam Lacedæmonii, quoad lucis superfuit quicquam, deviis callibus medio saltu recipiebant se; primo vespere, ut lumina in castris hostium conspexere, regione eorum occultis semitis se tenuerunt; ubi prægressi ea sunt, jam tutum rati in patentes vias descenderunt. ibi excepti ab insidente hoste passim ita multi cæsi captique sunt ut vix quarta pars de toto exercitu evaserit. Philopoemen incluso tyranno in urbem insequentes dies prope triginta vastandis agris Laconum absumpsit debilitatisque ac prope fractis tyranni viribus domum rediit, æquantibus eum gloria rerum Achæis imperatori Romano et, quod ad Laconum bellum attineret, præferentibus etiam.

[31] Dum inter Achæos et tyrannum bellum erat, legati Romanorum circuire sociorum urbes solliciti ne Ætoli partis alicujus animos ad Antiochum avertissent. minimum operæ in Achæis adeundis consumpserunt, quos, quia Nabidi infesti erant, ad cetera quoque satis fidos censebant esse. Athenas primum, inde Chalcidem, inde in Thessaliam jere, adlocutique concilio frequenti Thessalos Demetriadem iter flexere. eo Magnetum concilium indictum est. accuratior ibi habenda oratio fuit, quod pars principum alienati Romanis totique Antiochi et Ætolorum erant, quia cum reddi obsidem filium Philippo allatum esset stipendiumque impositum remitti, inter cetera vana allatum erat Demetriadem quoque ei reddituros Romanos esse. id ne fieret, Eurylochus princeps Magnetum factionisque ejus quidam omnia novari Ætolorum Antiochique adventu malebant. adversus eos ita disserendum erat ne timorem vanum iis demendo spes incisa Philippum abalienaret, in quo plus ad omnia momenti quam in Magnetibus esset. illa tantum commemorata, cum totam Græciam beneficio libertatis obnoxiam Romanis esse, tum eam civitatem præcipue; ibi enim non præsidium modo Macedonum fuisse sed regiam exædificatam, ut præsens semper in oculis habendus esset dominus; ceterum nequiquam ea facta, si Ætoli Antiochum in Philippi regiam adducerent et novus et incognitus pro vetere et experto habendus rex esset. Magnetarchen summum magistratum vocant; is tum Eurylochus erat, ac potestate ea fretus negavit dissimulandum sibi et Magnetibus esse quæ fama volgata de reddenda Demetriade Philippo foret: id ne fieret, omnia et conanda et audenda Magnetibus esse. et inter dicendi contentionem inconsultius evectus projecit tum quoque specie liberam Demetriadem esse, re vera omnia ad nutum Romanorum fieri. sub hanc vocem fremitus variantis multitudinis fuit partim adsensum partim indignationem dicere id ausum eum; Quinctius quidem adeo exarsit ira ut manus ad cælum tendens deos testes ingrati ac perfidi Magnetum invocaret. hac voce perterritis omnibus Zeno ex principibus unus, magnæ cum ob eleganter actam vitam auctoritatis tum quod semper Romanorum haud dubie partis fuerat, ab Quinctio legatisque aliis flens petit ne unius amentiam civitati adsignarent: suo quemque periculo furere. Magnetas non libertatem modo sed omnia quæ hominibus sancta caraque sint T. Quinctio et populo Romano debere: nihil quemquam ab diis immortalibus precari posse quod non Magnetes ab illis haberent, et in corpora sua citius per furorem sævituros quam ut Romanam amicitiam violarent.

[32] Hujus orationem subsecutæ multitudinis preces sunt; Eurylochus ex concilio itineribus occultis ad portam atque inde protinus in Ætoliam profugit. jam enim et id magis in dies Ætoli defectionem nudabant, eoque ipso forte tempore Thoas princeps gentis, quem miserant ad Antiochum, redierat inde Menippumque secum adduxerat regis legatum. qui, priusquam concilium iis daretur, impleverant omnium aures terrestres navalesque copias commemorando: ingentem vim peditum equitumque venire, ex India elephantos accitos, ante omnia, quo maxime credebant moveri multitudinis animos, tantum advehi auri ut ipsos emere Romanos posset. apparebat quid ea oratio in concilio motura esset; nam et venisse eos et quæ agerent omnia legatis Romanis deferebantur; et quamquam prope abscisa spes erat, tamen non ab re esse Quinctio visum est sociorum aliquos legatos interesse ei concilio, qui admonerent Romanæ societatis Ætolos, qui vocem liberam mittere adversus regis legatum auderent. Athenienses maxime in eam rem idonei visi sunt et propter civitatis dignitatem et vetustam societatem cum Ætolis. ab iis Quinctius petit ut legatos ad Panætolicum concilium mitterent. Thoas primus in eo concilio renuntiavit legationem. Menippus post eum intromissus optimum fuisse omnibus qui Græciam Asiamque incolerent ait integris rebus Philippi potuisse intervenire Antiochum: sua quemque habiturum fuisse neque omnia sub nutum dicionemque Romanam peruentura. 'nunc quoque' inquit, 'si modo vos quæ incohastis consilia constanter perducitis ad exitum, poterit diis juvantibus et Ætolis sociis Antiochus quamuis inclinatas Græciæ res restituere in pristinam dignitatem. ea autem in libertate posita est quæ suis stat viribus, non ex alieno arbitrio pendet.' Athenienses, quibus primis post regiam legationem dicendi quæ vellent potestas facta est, mentione omni regis prætermissa Romanæ societatis Ætolos meritorumque in universam Græciam T. Quincti admonuerunt: ne temere eam nimia celeritate consiliorum everterent; consilia calida et audacia prima specie læta, tractatu dura, eventu tristia esse. legatos Romanos, et in iis T. Quinctium, haud procul inde abesse; dum integra omnia essent, verbis potius de iis quæ ambigerentur disceptarent quam Asiam Europamque ad funestum armarent bellum.

[33] Multitudo avida novandi res Antiochi tota erat, et ne admittendos quidem in concilium Romanos censebant; principum maxime seniores auctoritate obtinuerunt ut daretur iis concilium. hoc decretum Athenienses cum rettulissent, eundum in Ætoliam Quinctio visum est: aut enim moturum aliquid aut omnes homines testes fore penes Ætolos culpam belli esse, Romanos justa ac prope necessaria sumpturos arma. postquam ventum est eo, Quinctius in concilio orsus a principio societatis Ætolorum cum Romanis et quotiens ab iis fides mota foederis esset, pauca de jure civitatium de quibus ambigeretur disseruit: si quid tamen æqui se habere arbitrarentur, quanto esse satius Romam mittere legatos, seu disceptare seu rogare senatum mallent, quam populum Romanum cum Antiocho, lanistis Ætolis, non sine magno motu generis humani et pernicie Græciæ dimicare? nec ullos prius cladem ejus belli sensuros quam qui movissent. hæc nequiquam velut vaticinatus Romanus. Thoas deinde ceterique factionis ejusdem cum adsensu omnium auditi peruicerunt ut ne dilato quidem concilio et absentibus Romanis decretum fieret, quo accerseretur Antiochus ad liberandam Græciam disceptandumque inter Ætolos et Romanos. huic tam superbo decreto addidit propriam contumeliam Damocritus prætor eorum; nam cum id ipsum decretum posceret eum Quinctius, non veritus maiestatem viri, aliud in præsentia quod magis instaret prævertendum sibi esse dixit: decretum responsumque in Italia brevi castris super ripam Tiberis positis daturum. tantus furor illo tempore gentem Ætolorum, tantus magistratus eorum cepit.

[34] Quinctius legatique Corinthum redierunt; inde ut quæque de Antiocho <adferrentur excipiebant. Ætoli ne> nihil per se ipsi moti et sedentes expectare adventum viderentur regis, concilium quidem universæ gentis post dimissos Romanos non habuerunt, per apocletos autem—ita vocant sanctius consilium: ex delectis constat viris—id agitabant quonam modo in Græcia res novarentur. inter omnes constabat in civitatibus principes et optimum quemque Romanæ societatis esse et præsenti statu gaudere, multitudinem et quorum res non ex sententia ipsorum essent omnia novare velle. Ætoli consilium cum rei <tum> spei quoque non audacis modo sed etiam impudentis ceperunt Demetriadem Chalcidem Lacedæmonem occupandi. singuli in singulas principes missi sunt Thoas Chalcidem, Alexamenus Lacedæmonem, Diocles Demetriadem. hunc exul Eurylochus, de cujus fuga causaque fugæ ante dictum est, quia reditus in patriam nulla alia erat spes, adjuvit. litteris Eurylochi admoniti propinqui amicique et qui ejusdem factionis erant liberos et conjugem ejus cum sordida veste, tenentes velamenta supplicum, <in> contionem frequentem accierunt singulos universosque obtestantes ne insontem indemnatum consenescere in exilio sinerent. et simplices homines misericordia et improbos seditiososque immiscendi res tumultu Ætolico spes movit, et pro se quisque revocari jubebant. his præparatis Diocles cum omni equitatu —et erat tum præfectus equitum—specie reducentis exulem hospitem profectus, die ac nocte ingens iter emensus, cum milia sex ab urbe abesset, luce prima tribus electis turmis, cetera multitudine equitum subsequi jussa, præcessit. postquam portæ adpropinquabat, desilire omnes ex equis jussit et loris ducere equos, itineris maxime modo solutis ordinibus, ut comitatus magis præfecti videretur quam præsidium. ibi una ex turmis ad portam relicta ne excludi subsequens equitatus posset, media urbe ac per forum manu Eurylochum tenens multis occurrentibus gratulantibusque domum deduxit. mox equitum plena urbs erat et loca opportuna occupabantur; tum in domos missi qui principes adversæ factionis interficerent. ita Demetrias Ætolorum facta est.

[35] Lacedæmone non urbi vis adferenda sed tyrannus dolo capiendus erat; quem spoliatum maritimis oppidis ab Romanis, tunc intra moenia etiam Lacedæmonis ab Achæis compulsum qui occupasset occidere, eum totius gratiam rei apud Lacedæmonios laturum. causam mittendi ad eum habuerunt quod fatigabat precibus ut auxilia sibi, cum illis auctoribus rebellasset, mitterentur. mille pedites Alexameno dati sunt et triginta delecti ex juventute equites. iis a prætore Damocrito in consilio arcano gentis, de quo ante dictum est, denuntiatur ne se ad bellum Achaicum aut rem ullam quam sua quisque opinione præcipere posset crederent missos esse: quidquid Alexamenum res monuisset subiti consilii capere, ad id quamuis inopinatum, temerarium, audax oboedienter exsequendum parati essent ac pro eo acciperent tamquam ad id unum agendum missos ab domo se scirent. cum his ita præparatis Alexamenus ad tyrannum venit, quem adveniens extemplo spei implevit: Antiochum jam transisse in Europam, mox in Græcia fore, terras maria armis viris completurum; non cum Philippo rem esse credituros Romanos; numerum iniri peditum equitumque ac navium non posse; elephantorum aciem conspectu ipso debellaturam. Ætolos toto suo exercitu paratos esse venire Lacedæmonem, cum res poscat, sed frequentes armatos ostendere advenienti regi voluisse. Nabidi quoque et ipsi faciendum esse ut quas haberet copias non sineret sub tectis marcescere otio sed educeret et in armis decurrere cogeret, simul animos acueret et corpora exerceret. consuetudine leviorem laborem fore et comitate ac benignitate ducis etiam non injucundum fieri posse. educi inde frequenter ante urbem in campum ad Eurotan amnem coepere. satellites tyranni media fere in acie consistebant; tyrannus cum tribus summum equitibus, inter quos plerumque Alexamenus erat, ante signa vectabatur, cornua extrema invisens; in dextro cornu Ætoli erant, et qui ante auxiliares tyranni fuerant et qui venerant mille cum Alexameno. fecerat sibi morem Alexamenus nunc cum tyranno inter paucos ordines circumeundi monendique eum quæ in rem esse videbantur, nunc in dextrum cornu ad suos adequitandi, mox inde velut imperato quod res poposcisset recipiendi ad tyrannum. sed quem diem patrando facinori statuerat, eo paulisper cum tyranno vectatus cum ad suos concessisset, tum equitibus ab domo secum missis 'agenda' inquit 'res est, juvenes, audendaque quam me duce impigre exsequi jussi estis. parate animos, dextras, ne quis in eo quod me viderit facientem cesset. qui cunctatus fuerit et suum consilium meo interponet, sciat sibi reditum ad penates non esse.' horror cunctos cepit et meminerant cum quibus mandatis exissent. tyrannus ab lævo cornu veniebat. ponere hastas equites Alexamenus jubet et se intueri: conligit et ipse animum confusum tantæ cogitatione rei. postquam adpropinquabat, impetum facit et transfixo equo tyrannum deturbat, jacentem equites confodiunt; multis frustra in loricam ictibus datis tandem in nudum corpus volnera peruenerunt, et priusquam <a> media acie succurreretur exspiravit.

[36] Alexamenus cum omnibus Ætolis citato gradu ad regiam occupandam pergit. corporis custodes, cum in oculis res gereretur, pavor primo cepit; deinde, postquam abire Ætolorum agmen videre, concurrunt ad relictum tyranni corpus, et spectatorum turba ex custodibus vitæ mortisque ultoribus est facta. nec movisset se quisquam si extemplo positis armis vocata in contionem multitudo fuisset et oratio habita tempori conveniens, frequentes inde retenti in armis Ætoli sine injuria cujusquam; sed, ut oportuit in consilio fraude coepto, omnia in maturandam perniciem eorum qui fecerant sunt acta. dux regia inclusus diem ac noctem in scrutandis thesauris tyranni absumpsit; Ætoli velut capta urbe quam liberasse videri volebant in prædam versi. simul indignitas rei, [ac] simul contemptus animos Lacedæmoniis ad coeundum fecit. alii dicere exturbandos Ætolos et libertatem, cum restitui videretur interceptam, repetendam; alii, ut caput agendæ rei esset, regii generis aliquem in speciem adsumendum. Laconicus ejus stirpis erat puer admodum, eductus cum liberis tyranni. eum in equum imponunt et armis arreptis Ætolos vagos per urbem cædunt. tum regiam invadunt; ibi Alexamenum cum paucis resistentem obtruncant. Ætoli circa Chalcioecon—Mineruæ æreum est templum—congregati cæduntur; pauci armis abjectis pars Tegeam, pars Megalen polin perfugiunt; ibi comprensi a magistratibus sub corona venierunt.

[37] Philopoemen audita cæde tyranni profectus Lacedæmonem cum omnia turbata metu invenisset, evocatis principibus et oratione habita, qualis habenda Alexameno fuerat, societati Achæorum Lacedæmonios adjunxit, eo etiam facilius quod ad idem forte tempus A. Atilius cum quattuor et viginti quinqueremibus ad Gytheum accessit. iisdem diebus circa Chalcidem Thoas per Euthymidam principem, pulsum opibus eorum qui Romanæ societatis erant, post T. Quincti legatorumque adventum, et Herodorum, Cianum mercatorem sed potentem Chalcide propter divitias, præparatis ad proditionem iis qui Euthymidæ factionis erant, nequaquam eandem fortunam qua Demetrias per Eurylochum occupata erat habuit. Euthymidas ab Athenis—eum domicilio delegerat locum—Thebas primum, hinc Salganea processit, Herodorus ad Thronium. inde haud procul in Maliaco sinu duo milia peditum Thoas et ducentos equites, onerarias leves ad triginta habebat. eas cum sescentis peditibus Herodorus traicere in insulam Atalanten jussus, ut inde, cum pedestres copias adpropinquare jam Aulidi atque Euripo sensisset, Chalcidem traiceret; ipse ceteras copias nocturnis maxime itineribus quanta poterat celeritate Chalcidem ducebat.

[38] Micythio et Xenoclides, penes quos tum summa rerum pulso Euthymida Chalcide erat, seu ipsi per se suspicati seu indicata re, primo pavidi nihil usquam spei nisi in fuga ponebant; deinde postquam resedit terror et prodi et deseri non patriam modo sed etiam Romanorum societatem cernebant, consilio tali animum adjecerunt.

Sacrum anniversarium eo forte tempore Eretriæ Amarynthidis Dianæ erat, quod non popularium modo sed Carystiorum etiam coetu celebratur. eo miserunt qui orarent Eretrienses Carystiosque ut et suarum fortunarum in eadem insula geniti misererentur et Romanam societatem respicerent: ne sinerent Ætolorum Chalcidem fieri; Euboeam habituros, si Chalcidem habuissent; grave fuisse Macedonas dominos, multo minus tolerabiles futuros Ætolos. Romanorum maxime respectus civitates movit et virtutem nuper in bello <et> in victoria justitiam benignitatemque expertas. itaque quod roboris in juventute erat utraque civitas armavit misitque. iis tuenda moenia Chalcidis oppidani cum tradidissent, ipsi omnibus copiis transgressi Euripum ad Salganea posuerunt castra. inde caduceator primum, deinde legati ad Ætolos missi percunctatum quo suo dicto factove socii atque amici ad se oppugnandos venirent. respondit Thoas dux Ætolorum non ad oppugnandos sed ad liberandos ab Romanis venire sese: splendidiore nunc eos catena sed multo graviore vinctos esse quam cum præsidium Macedonum in arce habuissent. se vero negare Chalcidenses aut seruire ulli aut præsidio cujusquam egere. ita digressi ex conloquio legati ad suos; Thoas et Ætoli, ut qui spem omnem in eo ut improviso opprimerent habuissent, ad justum bellum oppugnationemque urbis mari ac terra munitæ haudquaquam pares, domum rediere. Euthymidas postquam castra popularium ad Salganea esse profectosque Ætolos audivit, et ipse a Thebis Athenas rediit; et Herodorus cum per aliquot dies intentus ab Atalante signum nequiquam expectasset, missa speculatoria nave ut quid moræ esset sciret, postquam rem omissam ab sociis vidit, Thronium unde venerat repetit.

[39] Quinctius quoque his auditis ab Corintho veniens navibus in Chalcidi<co> Euripo Eumeni regi occurrit. placuit quingentos milites præsidii causa relinqui Chalcide ab Eumene rege, ipsum Athenas ire. Quinctius quo profectus erat Demetriadem contendit, ratus Chalcidem liberatam momenti aliquid apud Magnetas ad repetendam societatem Romanam facturam, et ut præsidii aliquid esset suæ partis hominibus, Eunomo prætori Thessalorum scripsit ut armaret juventutem, et <Uillium> ad Demetriadem præmisit ad temptandos animos, non aliter nisi pars aliqua inclinaret ad respectum pristinæ societatis rem adgressurus. Villius quinqueremi nave ad ostium portus est invectus. eo multitudo Magnetum omnis cum se effudisset, quæsivit Villius utrum ad amicos an ad hostes venisse se mallent. respondit Magnetarches Eurylochus ad amicos venisse eum, sed abstineret portu et sineret Magnetas in concordia et libertate esse nec per conloquii speciem multitudinem sollicitaret. altercatio inde non sermo fuit, cum Romanus ut ingratos increparet Magnetas imminentesque prædiceret clades, multitudo obstreperet nunc senatum nunc Quinctium accusando. ita inrito incepto Villius ad Quinctium sese recepit. at Quinctius nuntio ad prætorem misso ut reduceret domum copias, ipse navibus Corinthum rediit.

[40] Abstulere me velut de spatio Græciæ res immixtæ Romanis, non quia ipsas operæ pretium esset perscribere sed quia causæ cum Antiocho fuerunt belli. consulibus designatis —inde namque deverteram—L. Quinctius et Cn. Domitius consules in provincias profecti sunt, Quinctius in Ligures, Domitius adversus Boios. Boi quieverunt, atque etiam senatus eorum cum liberis et præfecti cum equitatu—summa omnium mille et quingenti—consuli dediderunt sese. ab altero consule ager Ligurum late est vastatus castellaque aliquot capta, unde non præda modo omnis generis cum captivis parta sed recepti quoque aliquot cives sociique qui in hostium potestate fuerant.

Eodem hoc anno Vibonem colonia deducta est ex senatus consulto plebique scito. tria milia et septingenti pedites jerunt, trecenti equites; triumuiri deduxerunt eos Q. Nævius M. Minucius M. Furius Crassipes; quina dena jugera agri data in singulos pedites sunt, duplex equitibus. Bruttiorum proxime fuerat ager; Brutti ceperant de Græcis. Romæ per idem tempus duo maximi fuerunt terrores, diutinus alter sed segnior: terra dies duodequadraginta movit. per totidem dies feriæ in sollicitudine ac metu fuere; [in] triduum ejus rei causa supplicatio habita est. ille non pavor vanus sed vera multorum clades fuit: incendio a foro Bovario orto diem noctemque ædificia in Tiberim versa arsere tabernæque omnes cum magni pretii mercibus conflagraverunt.

[41] Jam fere in exitu annus erat, et in dies magis et fama de bello Antiochi et cura patribus crescebat; itaque de provinciis designatorum magistratuum, quo intentiores essent omnes, agitari coeptum est. decrevere ut consulibus Italia et quo senatus censuisset—eam esse bellum adversus Antiochum regem omnes sciebant—provinciæ essent; cujus ea sors esset, quattuor milia peditum civium Romanorum et trecenti equites, sex milia socium Latini nominis cum quadringentis equitibus sunt decreta. eorum dilectum habere L. Quinctius consul jussus, ne quid moraretur quo minus consul novus quo senatus censuisset extemplo proficisci posset. item de provinciis prætorum decretum est, prima ut sors duæ urbanaque et inter cives ac peregrinos jurisdictio esset, secunda Bruttii, tertia classis ut navigaret quo senatus censuisset, quarta Sicilia, quinta Sardinia, sexta Hispania ulterior. imperatum præterea L. Quinctio consuli est ut duas legiones civium Romanorum novas conscriberet et socium ac Latini nominis viginti milia peditum et octingentos equites. eum exercitum prætori cui Bruttii provincia evenisset decreverunt.

Ædes duæ Jovis eo anno in Capitolio dedicatæ sunt; voverat L. Furius Purpurio prætor Gallico bello unam, alteram consul; dedicavit Q. Marcius Ralla duumuir. judicia in fæneratores eo anno multa severe sunt facta, accusantibus privatos ædilibus curulibus M. Tuccio et P. Junio Bruto. de multa damnatorum quadrigæ inauratæ in Capitolio positæ et in cella Jovis supra fastigium ædiculæ [et] duodecim clupea inaurata; et iidem porticum extra portam Trigeminam inter lignarios fecerunt.

[42] Intentis in apparatum novi belli Romanis ne ab Antiocho quidem cessabatur. tres eum civitates tenebant, Zmyrna et Alexandria Troas et Lampsacus, quas neque vi expugnare ad eam diem poterat neque condicionibus in amicitiam perlicere, neque ab tergo relinquere traiciens ipse in Europam volebat. tenuit eum et de Hannibale deliberatio. et primo naves apertæ quas cum eo missurus in Africam fuerat moratæ sunt; deinde an omnino mittendus esset consultatio mota est, maxime a Thoante Ætolo, qui omnibus in Græcia tumultu completis Demetriadem adferebat in potestate esse, et quibus mendaciis de rege, multiplicando verbis copias ejus, erexerat multorum in Græcia animos, iisdem et regis spem inflabat: omnium votis eum accersi; concursum ad litora futurum, unde classem regiam prospexissent. hic idem ausus de Hannibale est movere sententiam prope jam certam regis. nam neque dimittendam partem navium a classe regia censebat neque, si mittendæ naves forent, minus quemquam ei classi quam Hannibalem præficiendum: exulem illum et Poenum esse, cui mille in dies nova consilia vel fortuna sua vel ingenium possit facere, et ipsam eam gloriam belli qua velut dote Hannibal concilietur nimiam in præfecto regio esse. regem conspici, regem unum ducem, unum imperatorem videri debere. si classem, si exercitum amittat Hannibal, idem damni fore ac si per alium ducem amittantur; si quid prospere eveniat, Hannibalis eam, non Antiochi gloriam fore; si vero universo bello vincendi Romanos fortuna detur, quam spem esse sub rege victurum Hannibalem, uni subjectum, qui patriam prope non tulerit? non ita se a juventa eum gessisse, spe animoque complexum orbis terrarum imperium, ut in senectute dominum laturus videatur. nihil opus esse regi duce Hannibale; comite et consiliario eodem ad bellum uti posse. modicum fructum ex ingenio tali neque gravem neque inutilem fore: si summa petantur, et dantem et accipientem prægravatura.

[43] Nulla ingenia tam prona ad invidiam sunt quam eorum qui genus ac fortunam suam animis non æquant, quia virtutem et bonum alienum oderunt. extemplo consilium mittendi Hannibalis, quod unum in principio belli utiliter cogitatum erat, abjectum est. Demetriadis maxime defectione ab Romanis ad Ætolos elatus non ultra differre profectionem in Græciam constituit. priusquam solueret naves, Ilium a mari escendit ut Mineruæ sacrificaret. inde ad classem regressus proficiscitur quadraginta tectis navibus, apertis sexaginta, et ducentæ onerariæ cum omnis generis commeatu bellicoque alio apparatu sequebantur. Imbrum primo insulam tenuit; inde Sciathum traiecit; ubi conlectis in alto quæ dissipatæ erant navibus ad Pteleum primum continentis venit. ibi Eurylochus ei Magnetarches principesque Magnetum ab Demetriade occurrerunt; quorum frequentia lætus die postero in portum urbis navibus est invectus, copias haud procul inde exposuit. decem milia peditum fuere et quingenti equites, sex elephanti, vix ad Græciam nudam occupandam satis copiarum, nedum ad sustinendum Romanum bellum.

Ætoli, postquam Demetriadem venisse Antiochum allatum est, concilio indicto decretum quo accerserent eum fecerunt. jam profectus ab Demetriade rex, quia ita decreturos sciebat, Phalara in sinum Maliacum processerat. inde decreto accepto Lamiam venit, exceptus ingenti favore multitudinis cum plausibus clamoribusque et quibus aliis lætitia effusa volgi significatur.

[44] In concilium ut ventum est, ægre a Phænea prætore principibusque aliis introductus silentio facto dicere orsus rex. prima ejus oratio fuit [primo] excusantis quod tanto minoribus spe atque opinione omnium copiis venisset: id suæ impensæ erga eos voluntatis maximum debere indicium esse, quod nec paratus satis ulla re et tempore ad navigandum immaturo vocantibus legatis eorum haud gravate obsecutus esset credidissetque, cum se vidissent Ætoli, omnia vel in se uno posita præsidia existimaturos esse. ceterum eorum quoque se quorum expectatio destituta in præsentia videatur spem abunde expleturum; nam simul primum anni tempus navigabile præbuisset mare, omnem se Græciam armis viris equis, omnem oram maritimam classibus completurum, nec impensæ nec labori nec periculo parsurum, donec depulso ceruicibus eorum imperio Romano liberam vere Græciam atque in ea principes Ætolos fecisset. cum exercitibus commeatus quoque omnis generis ex Asia venturos: in præsentia curæ esse Ætolis debere ut copia frumenti suis et annona tolerabilis rerum aliarum suppeditetur.

[45] In hanc sententiam rex cum magno omnium adsensu locutus discessit. post discessum regis inter duos principes Ætolorum Phæneam et Thoantem contentio fuit. Phæneas reconciliatore pacis et disceptatore de iis quæ in controversia cum populo Romano essent utendum potius Antiocho censebat quam duce belli: adventum ejus et maiestatem ad verecundiam faciendam Romanis vim majorem habituram quam arma. multa homines, ne bellare necesse sit, voluntate remittere quæ bello et armis cogi non possint. Thoas negare paci studere Phæneam sed discutere apparatum belli velle, ut tædio et impetus relanguescat regis et Romani tempus ad comparandum habeant; nihil enim æqui ab Romanis impetrari posse totiens legationibus missis Romam, totiens cum ipso Quinctio disceptando satis expertum esse, nec nisi abscisa omni spe auxilium Antiochi imploraturos fuisse. quo celerius spe omnium oblato non esse elanguescendum, sed orandum potius regem ut quoniam, quod maximum fuerit, ipse vindex Græciæ venerit, copias quoque terrestres navalesque accersat. armatum regem aliquid impetraturum: inermem non pro Ætolis modo sed ne pro se quidem ipso momenti ullius futurum apud Romanos. hæc vicit sententia, imperatoremque regem appellandum censuerunt et triginta principes cum quibus, si qua vellet, consultaret delegerunt.

[46] Ita dimisso concilio multitudo omnis in suas civitates dilapsa est; rex postero die cum apocletis eorum unde bellum ordiretur consultabat. optimum visum est Chalcidem, frustra ab Ætolis nuper temptatam, primum adgredi, et celeritate magis in eam rem quam magno conatu et apparatu opus esse. itaque cum mille peditibus rex qui Demetriade secuti erant profectus per Phocidem est, et alio itinere principes Ætoli juniorum paucis evocatis ad Chæroneam occurrerunt et decem constratis navibus secuti sunt. rex ad Salganea castris positis navibus ipse cum principibus Ætolorum Euripum traiecit; et, cum haud procul portu egressus esset, magistratus quoque Chalcidensium et principes ante portam processerunt. pauci utrimque ad conloquium congressi sunt. Ætoli magnopere suadere ut salua Romanorum amicitia regem quoque adsumerent socium atque amicum; neque enim eum inferendi belli sed liberandæ Græciæ causa in Europam traiecisse, et liberandæ re, non verbis et simulatione, quod fecissent Romani. nihil autem utilius Græciæ civitatibus esse quam utramque complecti amicitiam; ita enim ab utriusque injuria tutas alterius semper præsidio et fiducia fore. nam si non recepissent regem, viderent quid patiendum iis extemplo foret, cum Romanorum procul auxilium, hostis Antiochus, cui resistere suis viribus non possent, ante portas esset. ad hæc Micythio, unus ex principibus, mirari se dixit ad quos liberandos Antiochus relicto regno suo in Europam traiecisset; nullam enim civitatem se in Græcia nosse quæ aut præsidium habeat aut stipendium Romanis pendat aut foedere iniquo adligata quas nolit leges patiatur; itaque Chalcidenses neque vindice libertatis ullo egere, cum liberi sint, neque præsidio, cum pacem ejusdem populi Romani beneficio et libertatem habeant. amicitiam regis non aspernari nec ipsorum Ætolorum. id primum eos pro amicis facturos, si insula excedant atque abeant; nam ipsis certum esse non modo non recipere moenibus sed ne societatem quidem ullam pacisci nisi ex auctoritate Romanorum.

[47] Hæc renuntiata regi ad naves ubi restiterat cum essent, in præsentia—neque enim iis venerat copiis ut vi agere quicquam posset—reverti Demetriadem placuit. ibi, quoniam primum vanum inceptum evasisset, consultare cum Ætolis rex quid deinde fieret. placuit <Boeotos>, Achæos, Amynandrum regem Athamanum temptare. Boeotorum gentem aversam ab Romanis jam inde a Brachylli morte et quæ secuta eam fuerant censebant; Achæorum Philopoemenem principem æmulatione gloriæ in bello Laconum infestum invisumque esse Quinctio credebant. Amynander uxorem Apamam, filiam Alexandri cujusdam Megalopolitani, habebat, qui se oriundum a magno Alexandro ferens filiis duobus Philippum atque Alexandrum et filiæ Apamam nomina imposuerat; quam regiis inclutam nuptiis major e fratribus Philippus secutus in Athamaniam fuerat. hunc forte ingenio vanum Ætoli et Antiochus impulerant in spem Macedoniæ regni, quod is vere regum stirpis esset, si Amynandrum Athamanesque Antiocho conjunxisset; et ea vanitas promissorum non apud Philippum modo sed etiam apud Amynandrum valuit.

[48] In Achaia legatis Antiochi Ætolorumque coram T. Quinctio Ægii datum est concilium. Antiochi legatus prior quam Ætoli est auditus. is, ut plerique quos opes regiæ alunt, vaniloquus maria terrasque inani sonitu verborum complevit: equitum innumerabilem vim traici Hellesponto in Europam, partim loricatos, quos cataphractos vocant, partim sagittis ex equo utentes et, a quo nihil satis tecti sit, averso refugientes equo certius figentes. his equestribus copiis quamquam vel totius Europæ exercitus in unum coacti obrui possent, adiciebat multiplices copias peditum et nominibus quoque gentium vix fando auditis terrebat, Dahas Medos Elymæosque et Cadusios appellans; navalium vero copiarum, quas nulli portus capere in Græcia possent, dextrum cornu Sidonios et Tyrios, sinistrum Aradios et ex Pamphylia Sidetas tenere, quas gentes nullæ unquam nec arte nec virtute navali æquassent. jam pecuniam, jam alios belli apparatus referre superuacaneum esse: scire ipsos abundasse semper auro regna Asiæ. itaque non cum Philippo nec Hannibale rem futuram Romanis, principe altero unius civitatis, altero Macedoniæ tantum regni finibus incluso, sed cum magno Asiæ totius partisque Europæ rege. eum tamen, quamquam ab ultimis orientis terminis ad liberandam Græciam veniat, nihil postulare ab Achæis in quo fides eorum adversus Romanos, priores socios atque amicos, lædatur; non enim ut secum adversus eos arma capiant, sed ut neutri parti sese conjungant petere. pacem utrique parti, quod medios deceat amicos, optent: bello se non interponant. idem ferme et Ætolorum legatus Archidamus petiit ut, quæ facillima et tutissima esset, quietem præstarent spectatoresque belli fortunarum alienarum eventum sine ullo discrimine rerum suarum opperirentur. provectus deinde est intemperantia linguæ in maledicta nunc communiter Romanorum, nunc proprie ipsius Quincti, ingratos appellans et exprobrans non victoriam modo de Philippo virtute Ætolorum partam sed etiam salutem, ipsumque et exercitum sua opera seruatos. quo enim illum unquam imperatoris functum officio esse? auspicantem immolantemque et vota nuncupantem sacrificuli vatis modo in acie vidisse, cum ipse corpus suum pro eo telis hostium obiceret.

[49] Ad ea Quinctius coram quibus magis quam apud quos verba faceret dicere Archidamum rationem habuisse; Achæos enim probe scire Ætolorum omnem ferociam in verbis, non in factis esse, et in conciliis magis contionibusque quam in acie apparere; itaque parvi Achæorum existimationem, quibus notos esse se scirent, fecisse: legatis regis et per eos absenti regi eum se jactasse. quod si quis antea ignorasset quæ res Antiochum et Ætolos conjunxisset, ex legatorum sermone potuisse apparere: mentiendo in vicem jactandoque vires quas non haberent, inflasse vana spe atque inflatos esse. 'dum hi ab se victum Philippum, sua virtute protectos Romanos et, quæ modo audiebatis, narrant vos ceterasque civitates et gentes suam sectam esse secuturos, rex contra peditum equitumque nubes jactat et consternit maria classibus suis. est autem res simillima cenæ Chalcidensis hospitis mei, et hominis boni et sciti convivatoris, apud quem solstitiali tempore comiter accepti cum miraremur unde illi eo tempore anni tam varia et multa venatio, homo non qua isti sunt gloriosus renidens condimentis ait varietatem illam et speciem ferinæ carnis ex mansueto sue factam.' hoc dici apte in copias regis, quæ paulo ante jactatæ sint, posse; varia enim genera armorum et multa nomina gentium inauditarum, Dahas <et Medos> et Cadusios et Elymæos, Syros omnes esse, haud paulo mancipiorum melius propter seruilia ingenia quam militum genus. 'et utinam subicere oculis vestris, Achæi, possem concursationem regis magni ab Demetriade nunc Lamiam in concilium Ætolorum, nunc Chalcidem: videretis vix duarum male plenarum legiuncularum instar in castris regis, videretis regem nunc mendicantem prope frumentum ab Ætolis quod militi admetiatur, nunc mutuas pecunias fænore in stipendium quærentem, nunc ad portas Chalcidis stantem et mox, inde exclusum, nihil aliud quam Aulide atque Euripo spectatis in Ætoliam redeuntem. male crediderunt et Antiochus Ætolis et Ætoli regiæ vanitati; quo minus vos decipi debetis sed expertæ potius spectatæque Romanorum fidei credere. nam quod optimum esse dicunt, non interponi vos bello, nihil immo tam alienum rebus vestris est: quippe sine gratia, sine dignitate præmium victoris eritis.'

[50] Nec absurde adversus utrosque respondisse visus est, et facile erat orationem apud faventes æquis auribus accipi. nulla enim nec disceptatio nec dubitatio fuit quin omnes eosdem genti Achæorum hostes et amicos quos populus Romanus censuisset judicarent bellumque et Antiocho et Ætolis nuntiari juberent. auxilia etiam quo censuit Quinctius, quingentorum militum Chalcidem, quingentorum Piræum extemplo miserunt. erat enim haud procul seditione Athenis res, trahentibus ad Antiochum quibusdam spe largitionum venalem pretio multitudinem, donec ab iis qui Romanæ partis erant Quinctius est accitus et accusante Leonte quodam Apollodorus auctor defectionis damnatus atque in exilium est ejectus.

Et ab Achæis quidem cum tristi responso legatio ad regem rediit; Boeoti nihil certi responderunt: cum Antiochus in Boeotiam venisset, tum quid sibi faciundum esset se deliberaturos esse.

Antiochus cum ad Chalcidis præsidium et Achæos et Eumenem regem misisse audisset, maturandum ratus ut et prævenirent sui et venientes, si possent, exciperent, Menippum cum tribus ferme milibus militum et cum omni classe Polyxenidan mittit, ipse paucos post dies sex milia suorum militum et ex ea copia quæ Lamiæ repente conligi potuit non ita multos Ætolos ducit. Achæi quingenti <et> ab Eumene rege modicum auxilium missum duce Xenoclide Chalcidensi nondum obsessis itineribus tuto transgressi Euripum Chalcidem peruenerunt. Romani milites, quingenti ferme et ipsi, cum jam Menippus castra ante Salganea ad Hermæum, qua transitus ex Boeotia in Euboeam insulam est, haberet, venerunt. Micythio erat cum iis, legatus ab Chalcide ad Quinctium ad id ipsum præsidium petendum missus. qui postquam obsessas ab hostibus fauces vidit, omisso ad Aulidem itinere Delium convertit, ut inde in Euboeam transmissurus.

[51] Templum est Apollinis Delium, imminens mari; quinque milia passuum ab Tanagra abest; minus quattuor milium inde in proxima Euboeæ est mari traiectus. ubi et in fano lucoque ea religione et eo jure sancto quo sunt templa quæ asyla Græci appellant, et nondum aut indicto bello aut ita commisso ut strictos gladios aut sanguinem usquam factum audissent, cum per magnum otium milites alii ad spectaculum templi lucique versi, alii in litore inermes vagarentur, magna pars per agros lignatum pabulatumque dilapsa esset, repente Menippus palatos passim adgressus ~eos cecidit, ad quinquaginta vivos cepit; perpauci effugerunt, in quibus Micythio parva oneraria nave exceptus. ea res Quinctio Romanisque sicut jactura militum molesta, ita ad jus inferendi Antiocho belli adjecisse aliquantum videbatur. Antiochus admoto ad Aulidem exercitu, cum rursus oratores partim ex suis partim Ætolos Chalcidem misisset qui eadem illa quæ nuper cum minis gravioribus agerent, nequiquam contra Micythione et Xenoclide tendentibus facile tenuit ut portæ sibi aperirentur. qui Romanæ partis erant sub adventum regis urbe excesserunt. Achæorum et Eumenis milites Salganea tenebant, et in Euripo castellum Romani milites pauci custodiæ causa loci communiebant. Salganea Menippus, rex ipse castellum Euripi oppugnare est adortus. priores Achæi et Eumenis milites pacti ut sine fraude liceret abire, præsidio excesserunt; pertinacius Romani Euripum tuebantur. hi quoque tamen cum terra marique obsiderentur et jam machinas tormentaque adportari viderent, non tulere obsidionem. cum id, quod caput erat Euboeæ, teneret rex, ne ceteræ quidem insulæ ejus urbes imperium abnuerunt; magnoque principio sibi orsus bellum videbatur, quod tanta insula et tot opportunæ urbes in suam dicionem venissent.