TITI LIVI AB URBE CONDITA LIBER XXIX

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38

[1] Scipio postquam in Siciliam venit, voluntarios milites ordinavit centuriavitque. ex iis trecentos juvenes, florentes ætate et virium robore insignes, inermes circa se habebat, ignorantes quem ad usum neque centuriati neque armati seruarentur. tum ex totius Siciliæ juniorum numero principes genere et fortuna trecentos equites qui secum in Africam traicerent legit, diemque iis qua equis armisque instructi atque ornati adessent edixit. gravis ea militia, procul domo, terra marique multos labores magna pericula allatura videbatur; neque ipsos modo sed parentes cognatosque eorum ea cura angebat. ubi dies quæ dicta erat advenit, arma equosque ostenderunt. tum Scipio renuntiari sibi dixit quosdam equites Siculorum tamquam gravem et duram horrere eam militiam: si qui ita animati essent, malle eos sibi jam tum fateri quam postmodo querentes segnes atque inutiles milites rei publicæ esse; expromerent quid sentirent; cum bona venia se auditurum. ubi ex iis unus ausus est dicere se prorsus, si sibi utrum vellet liberum esset, nolle militare, tum Scipio ei: 'quoniam igitur, adulescens, quid sentires non dissimulasti, vicarium tibi expediam cui tu arma equumque et cetera instrumenta militiæ tradas et tecum hinc extemplo domum ducas exerceas docendum cures equo armisque.' læto condicionem accipienti unum ex trecentis quos inermes habebat tradit. ubi hoc modo exauctoratum equitem cum gratia imperatoris ceteri viderunt, se quisque excusare et vicarium accipere. ita trecentis Siculis Romani equites substituti sine publica impensa. docendorum atque exercendorum curam Siculi habuerunt, quia edictum imperatoris erat ipsum militaturum qui ita non fecisset. egregiam hanc alam equitum evasisse ferunt multisque proeliis rem publicam adjuvisse.

Legiones inde cum inspiceret, plurimorum stipendiorum ex iis milites delegit, maxime qui sub duce Marcello militaverant, quos cum optima disciplina institutos credebat tum etiam ab longa Syracusarum obsidione peritissimos esse urbium oppugnandarum; nihil enim parvum sed Carthaginis jam excidia agitabat animo. inde exercitum per oppida dispertit; frumentum Siculorum civitatibus imperat, ex Italia advecto parcit; veteres naves reficit et cum iis C. Lælium in Africam prædatum mittit; novas Panhormi subducit, quia ex viridi materia raptim factæ erant, ut in sicco hibernarent.

Præparatis omnibus ad bellum Syracusas, nondum ex magnis belli motibus satis tranquillas, venit. Græci res a quibusdam Italici generis eadem vi qua per bellum ceperant retinentibus, concessas sibi ab senatu repetebant. omnium primum ratus tueri publicam fidem, partim edicto, partim judiciis etiam in pertinaces ad obtinendam injuriam redditis suas res Syracusanis restituit. non ipsis tantum ea res sed omnibus Siciliæ populis grata fuit, eoque enixius ad bellum adjuverunt.

Eadem æstate in Hispania coortum ingens bellum conciente Ilergete Indibili nulla alia de causa quam per admirationem Scipionis contemptu imperatorum aliorum orto: eum superesse unum ducem Romanis ceteris ab Hannibale interfectis [rebantur]; eo nec in Hispaniam cæsis Scipionibus alium quem mitterent habuisse, et postquam in Italia gravius bellum urgeret, adversus Hannibalem eum arcessitum. præterquam quod nomina tantum ducum in Hispania Romani habeant, exercitum quoque inde veterem deductum; trepida omnia et inconditam turbam tironum esse. nunquam talem occasionem liberandæ Hispaniæ fore. seruitum ad eam diem aut Carthaginiensibus aut Romanis, nec in vicem his aut illis sed interdum utrisque simul. pulsos ab Romanis Carthaginienses: ab Hispanis, si consentirent, pelli Romanos posse, ut ab omni externo imperio soluta in perpetuum Hispania in patrios rediret mores ritusque. hæc taliaque dicendo non populares modo sed Ausetanos quoque, vicinam gentem, concitat et alios finitimos sibi atque illis populos. itaque intra paucos dies triginta milia peditum quattuor ferme equitum in Sedetanum agrum, quo edictum erat, convenerunt.

[2] Romani quoque imperatores L. Lentulus et L. Manlius Acidinus, ne glisceret prima neglegendo bellum, junctis et ipsi exercitibus per agrum Ausetanum hostico tamquam pacato clementer ductis militibus ad sedem hostium peruenere et trium milium spatio procul a castris eorum posuerunt castra. primo per legatos nequiquam temptatum ut discederetur ab armis; dein cum in pabulatores Romanos impetus repente ab equitibus Hispanis factus esset, summisso ab statione Romana equitatu equestre proelium fuit haud sane memorando in partem ullam eventu. sole oriente postero die armati instructique omnes mille ferme passus procul a castris Romanis aciem ostendere. medii Ausetani erant; cornua dextrum Ilergetes, lævum ignobiles tenebant Hispani populi; inter cornua et mediam aciem intervalla patentia satis late fecerant qua equitatum, ubi tempus esset, emitterent. et Romani more suo exercitum cum instruxissent, id modo hostium imitati sunt ut inter legiones et ipsi patentes equiti relinquerent vias. ceterum Lentulus ei parti usum equitis fore ratus quæ prior in dehiscentem intervallis hostium aciem equites emisisset, Ser. Cornelio tribuno militum imperat equites per patentes in hostium acie vias permittere equos jubeat. ipse coepta parum prospere pedestri pugna tantum moratus dum cedenti duodecimæ legioni, quæ in lævo cornu adversus Ilergetes locata erat, tertiam decimam legionem ex subsidiis in primam aciem firmamentum ducit, postquam æquata ibi pugna est, ad L. Manlium inter prima signa hortantem ac subsidia quibus res postulabat locis inducentem venit; indicat tuta ab lævo cornu esse; jam missum ab se Cornelium procella equestri hostes circumfusurum.

Vix hæc dicta dederat cum Romani equites in medios invecti hostes simul pedestres acies turbarunt, simul equitibus Hispanorum viam immittendi equos clauserunt. itaque omissa pugna equestri ad pedes Hispani descenderunt. Romani imperatores ut turbatos hostium ordines et trepidationem pavoremque et fluctuantia viderunt signa, hortantur orant milites ut perculsos invadant neu restitui aciem patiantur. non sustinuissent tam infestum impetum barbari, ni regulus ipse Indibilis cum equitibus ad pedes degressis ante prima signa peditum se objecisset. ibi aliquamdiu atrox pugna stetit; tandem postquam ii qui circa regem seminecem restantem deinde pilo terræ adfixum pugnabant obruti telis occubuerunt, tum fuga passim coepta. plures cæsi, quia equos conscendendi equitibus spatium non fuerat, et quia perculsis acriter institerunt Romani; nec ante abscessum est quam castris quoque exuerunt hostem. tredecim milia Hispanorum cæsa eo die, mille octingenti ferme capti: Romanorum sociorumque paulo amplius ducenti, maxime in lævo cornu, ceciderunt. pulsi castris Hispani aut qui ex proelio effugerant, sparsi primo per agros, deinde in suas quisque civitates redierunt.

[3] Tum a Mandonio evocati in concilium conquestique ibi clades suas increpitis auctoribus belli legatos mittendos ad arma tradenda deditionemque faciendam censuere. quibus culpam in auctorem belli Indibilem ceterosque principes quorum plerique in acie cecidissent conferentibus tradentibusque arma et dedentibus sese, responsum est in deditionem ita accipi eos si Mandonium ceterosque belli concitores tradidissent vivos; si minus, exercitum se in agrum Ilergetum Ausetanorumque et deinceps aliorum populorum inducturos. hæc dicta legatis renuntiataque in concilium. ibi Mandonius ceterique principes comprehensi et traditi ad supplicium. Hispaniæ populis reddita pax; stipendium ejus anni duplex et frumentum sex mensum imperatum sagaque et togæ exercitui, et obsides ab triginta ferme populis accepti.

Ita Hispaniæ rebellantis tumultu haud magno motu intra paucos dies concito et compresso, in Africam omnis terror versus. C. Lælius nocte ad Hipponem Regium cum accessisset, luce prima ad populandum agrum sub signis milites sociosque in auxilium navales duxit. omnibus pacis modo incuriose agentibus magna clades inlata; nuntiique trepidi Carthaginem terrore ingenti complevere classem Romanam Scipionemque imperatorem—et fama fuerat jam in Siciliam transgressum—aduenisse. nec quot naves vidissent nec quanta manus agros popularetur satis gnari omnia in majus metu augente accipiebant. itaque primo terror pavorque, dein mæstitia animos incessit: tantum fortunam mutasse ut qui modo ipsi exercitum ante moenia Romana habuissent victores stratisque tot hostium exercitibus omnes Italiæ populos aut vi aut voluntate in deditionem accepissent, ii verso Marte Africæ populationes et obsidionem Carthaginis visuri forent, nequaquam pari ad patienda ea robore ac Romani fuissent. illis Romanam plebem, illis Latium juventutem præbuisse majorem semper frequentioremque pro tot cæsis exercitibus subolescentem: suam plebem imbellem in urbe, imbellem in agris esse; mercede parari auxilia ex Afris, gente ad omnem auram spei mobili atque infida. jam reges, Syphacem post conloquium cum Scipione alienatum, Masinissam aperta defectione infestissimum hostem. nihil usquam spei, nihil auxilii esse. nec Magonem ex Gallia movere tumultus quicquam nec conjungere sese Hannibali, et Hannibalem ipsum jam et fama senescere et viribus.

[4] In hæc deflenda prolapsos ab recenti nuntio animos rursus terror instans revocavit ad consultandum quonam modo obviam præsentibus periculis iretur. dilectus raptim in urbe agrisque haberi placet; mittere ad conducenda Afrorum auxilia; munire urbem, frumentum convehere, tela arma parare; instruere naves ac mittere ad Hipponem adversus Romanam classem. jam hæc agentibus nuntius tandem venit Lælium non Scipionem, copiasque quantæ ad incursiones agrorum satis sint transuectas; summæ belli molem adhuc in Sicilia esse. ita respiratum mittique ad Syphacem legationes aliosque regulos firmandæ societatis causa coeptæ. ad Philippum quoque missi qui ducenta argenti talenta pollicerentur ut in Siciliam aut in Italiam traiceret. missi et ad suos imperatores in Italiam ut omni terrore Scipionem retinerent; ad Magonem non legati modo sed viginti quinque longæ naves, sex milia peditum, octingenti equites, septem elephanti, ad hoc magna pecunia ad conducenda auxilia quibus fretus propius urbem Romanam exercitum admoveret conjungeretque se Hannibali.

Hæc Carthagini parabant agitabantque, cum ad Lælium prædas ingentes ex agro inermi ac nudo præsidiis agentem Masinissa fama Romanæ classis excitus cum equitibus paucis venit. is segniter rem agi ab Scipione questus, quod non exercitum jam in Africam traiecisset perculsis Carthaginiensibus, Syphace impedito finitimis bellis; quem certum habere, si spatium ad sua ut velit componenda detur, nihil sincera fide cum Romanis acturum. hortaretur stimularet Scipionem ne cessaret; se, quamquam regno pulsus esset, cum haud contemnendis copiis adfuturum peditum equitumque. nec ipsi Lælio morandum in Africa esse; classem credere profectam a Carthagine cum qua absente Scipione non satis tutum esset contrahi certamen.

[5] Ab hoc sermone dimisso Masinissa Lælius postero die naves præda onustas ab Hippone soluit, revectusque in Siciliam mandata Masinissæ Scipioni exposuit. iisdem ferme diebus naves quæ ab Carthagine ad Magonem missæ erant inter Albingaunos Ligures Genuamque accesserunt. in iis locis tum forte Mago tenebat classem; qui legatorum auditis verbis jubentium exercitus quam maximos comparare, extemplo Gallorum et Ligurum—namque utriusque gentis ingens ibi multitudo erat—concilium habuit; et missum se ad eos vindicandos in libertatem ait et, ut ipsi cernant, mitti sibi ab domo præsidia; sed quantis viribus quanto exercitu id bellum geratur, in eorum potestate esse. duos exercitus Romanos, unum in Gallia, alterum in Etruria esse; satis scire Sp. Lucretium se cum M. Livio juncturum; multa milia armanda esse ut duobus ducibus duobus exercitibus Romanis resistatur. Galli summam ad id suam voluntatem esse dicere; sed cum una castra Romana intra fines, altera in finitima terra Etruria prope in conspectu habeant, si palam fiat auxiliis adjutum ab sese Poenum, extemplo infestos utrimque exercitus in agrum suum incursuros. ea ab Gallis desideraret quibus occulte adjuvari posset: Liguribus, quod procul agro urbibusque eorum castra Romana sint, libera consilia esse; illos armare juventutem et capessere pro parte bellum æquum esse. Ligures haud abnuere: tempus modo duorum mensum petere ad dilectus habendos. interim Mago milites Gallos dimissis clam per agros eorum mercede conducere; commeatus quoque omnis generis occulte ad eum a Gallicis populis mittebantur. M. Livius exercitum volonum ex Etruria in Galliam traducit, junctusque Lucretio, si se Mago ex Liguribus propius urbem moveat, obviam ire parat, si Poenus sub angulo Alpium quietus se contineat, et ipse in eadem statione circa Ariminum Italiæ præsidio futurus.

[6] Post reditum ex Africa C. Læli et Scipione stimulato Masinissæ adhortationibus et militibus prædam ex hostium terra cernentibus tota classe efferri accensis ad traiciendum quam primum, intervenit majori minor cogitatio Locros urbem recipiendi, quæ sub defectionem Italiæ desciverat et ipsa ad Poenos. spes autem adfectandæ ejus rei ex minima re adfulsit. latrociniis magis quam justo bello in Bruttiis gerebantur res, principio ab Numidis facto et Bruttiis non societate magis Punica quam suopte ingenio congruentibus in eum morem; postremo Romani quoque milites jam contagione quadam rapto gaudentes, quantum per duces licebat, excursiones in hostium agros facere. ab iis egressi quidam urbe Locrenses circumuenti Regiumque abstracti fuerant. in eo captivorum numero fabri quidam fuere, adsueti forte apud Poenos mercede opus in arce Locrorum facere. hi cogniti ab Locrensium principibus qui pulsi ab adversa factione, quæ Hannibali Locros tradiderat, Regium se contulerant, cum cetera percontantibus, ut mos est qui diu absunt, quæ domi agerentur exposuissent, spem fecerunt si redempti ac remissi forent arcem se iis tradituros; ibi se habitare fidemque sibi rerum omnium inter Carthaginienses esse. itaque, ut qui simul desiderio patriæ angerentur simul cupiditate inimicos ulciscendi arderent, redemptis extemplo iis remissisque cum ordinem agendæ rei composuissent signaque quæ procul edita obseruarent, ipsi ad Scipionem Syracusas profecti, apud quem pars exsulum erat, referentes ibi promissa captivorum cum spem ab effectu haud abhorrentem consuli fecissent, tribuni militum cum iis M. Sergius et P. Matienus missi jussique ab Regio tria milia militum Locros ducere; et Q. Pleminio proprætori scriptum ut rei agendæ adesset.

Profecti ab Regio, scalas ad editam altitudinem arcis fabricatas portantes, media ferme nocte ex eo loco unde convenerat signum dedere proditoribus arcis; qui parati intentique et ipsi scalas ad id ipsum factas cum demisissent pluribusque simul locis scandentes accepissent, priusquam clamor oreretur in vigiles Poenorum, ut in nullo tali metu sopitos, impetus est factus. quorum gemitus primo morientium exauditus, deinde subita consternatio ex somno et tumultus cum causa ignoraretur, postremo certior res aliis excitantibus alios. jamque ad arma pro se quisque vocabat: hostes in arce esse et cædi vigiles; oppressique forent Romani nequaquam numero pares, ni clamor ab iis qui extra arcem erant sublatus incertum unde accidisset omnia vana augente nocturno tumultu fecisset. itaque velut plena jam hostium arce territi Poeni omisso certamine in alteram arcem—duæ sunt haud multum inter se distantes—confugiunt. oppidani urbem habebant, victoribus præmium in medio positam; ex arcibus duabus proeliis cottidie levibus certabatur. Q. Pleminius Romano, Hamilcar Punico præsidio præerat. arcessentes ex propinquis locis subsidia copias augebant: ipse postremo veniebat Hannibal, nec sustinuissent Romani nisi Locrensium multitudo, exacerbata superbia atque avaritia Poenorum, ad Romanos inclinasset.

[7] Scipioni ut nuntiatum est in majore discrimine Locris rem verti ipsumque Hannibalem adventare, ne præsidio etiam periclitaretur haud facili inde receptu, et ipse a Messana L. Scipione fratre in præsidio ibi relicto cum primum æstu fretum inclinatum est ~naves mari secundo misit. et Hannibal a Buloto amni—haud procul is ab urbe Locris abest—nuntio præmisso ut sui luce prima summa vi proelium cum Romanis ac Locrensibus consererent dum ipse aversis omnibus in eum tumultum ab tergo urbem incautam adgrederetur, ubi luce coeptam invenit pugnam, ipse nec in arcem se includere, turba locum artum impediturus, voluit, neque scalas quibus scanderet muros attulerat. sarcinis in aceruum conjectis cum haud procul muris ad terrorem hostium aciem ostendisset, cum equitibus Numidis circumequitabat urbem, dum scalæ quæque alia ad oppugnandum opus erant parantur, ad visendum qua maxime parte adgrederetur: progressus ad murum scorpione icto qui proximus eum forte steterat, territus inde tam periculoso casu receptui canere cum jussisset, castra procul ab ictu teli communit. classis Romana a Messana Locros aliquot horis multo die superante accessit; expositi omnes e navibus et ante occasum solis urbem ingressi sunt.

Postero die coepta ex arce a Poenis pugna, et Hannibal jam scalis aliisque omnibus ad oppugnationem paratis subibat muros cum repente in eum nihil minus quam tale quicquam timentem patefacta porta erumpunt Romani. ad ducentos, improvidos cum invasissent, occidunt: ceteros Hannibal, ut consulem adesse sensit, in castra recipit, nuntioque misso ad eos qui in arce erant ut sibimet ipsi consulerent nocte motis castris abiit. et qui in arce erant igni injecto tectis quæ tenebant ut is tumultus hostem moraretur, agmen suorum fugæ simili cursu ante noctem adsecuti sunt.

[8] Scipio ut et arcem relictam ab hostibus et vacua vidit castra, vocatos ad contionem Locrenses graviter ob defectionem incusavit; de auctoribus supplicium sumpsit bonaque eorum alterius factionis principibus ob egregiam fidem adversus Romanos concessit. publice nec dare nec eripere se quicquam Locrensibus dixit; Romam mitterent legatos; quam senatus æquum censuisset, eam fortunam habituros. illud satis scire, etsi male de populo Romano meriti essent, in meliore statu sub iratis Romanis futuros quam sub amicis Carthaginiensibus fuerint. ipse Pleminio legato præsidioque quod arcem ceperat ad tuendam urbem relicto, cum quibus venerat copiis Messanam traiecit.

Ita superbe et crudeliter habiti Locrenses ab Carthaginiensibus post defectionem ab Romanis fuerant ut modicas injurias non æquo modo animo pati sed prope libenti possent; verum enimuero tantum Pleminius Hamilcarem præsidii præfectum, tantum præsidiarii milites Romani Poenos scelere atque avaritia superaverunt ut non armis sed vitiis videretur certari. nihil omnium quæ inopi invisas opes potentioris faciunt prætermissum in oppidanos est ab duce aut a militibus; in corpora ipsorum, in liberos, in conjuges infandæ contumeliæ editæ. jam avaritia ne sacrorum quidem spoliatione abstinuit; nec alia modo templa violata sed Proserpinæ etiam intacti omni ætate thesauri, præterquam quod a Pyrrho, qui cum magno piaculo sacrilegii sui manubias rettulit, spoliati dicebantur. ergo sicut ante regiæ naves laceratæ naufragiis nihil in terram integri præter sacram pecuniam deæ quam asportabant extulerant, tum quoque alio genere cladis eadem illa pecunia omnibus contactis ea violatione templi furorem objecit atque inter se ducem in ducem, militem in militem rabie hostili vertit.

[9] Summæ rei Pleminius præerat; militum pars sub eo quam ipse ab Regio adduxerat, pars sub tribunis erat. rapto poculo argenteo ex oppidani domo Plemini miles fugiens sequentibus quorum erat, obvius forte Sergio et Matieno tribunis militum fuit; cui cum jussu tribunorum ademptum poculum esset, jurgium inde et clamor, pugna postremo orta inter Plemini milites tribunorumque, ut suis quisque opportunus advenerat multitudine simul ac tumultu crescente. victi Plemini milites cum ad Pleminium cruorem ac volnera ostentantes non sine vociferatione atque indignatione concurrissent probra in eum ipsum jactata in jurgiis referentes, accensus ira domo sese proripuit vocatosque tribunos nudari ac virgas expediri jubet. dum spoliandis iis—repugnabant enim militumque fidem implorabant—tempus teritur, repente milites feroces recenti victoria ex omnibus locis, velut adversus hostes ad arma conclamatum esset, concurrerunt; et cum violata jam virgis corpora tribunorum vidissent, tum vero in multo impotentiorem subito rabiem accensi sine respectu non maiestatis modo sed etiam humanitatis, in legatum impetum lictoribus prius indignum in modum mulcatis faciunt. tum ipsum ab suis interceptum et seclusum hostiliter lacerant et prope exsanguem naso auribusque mutilatis relinquunt.

His Messanam nuntiatis Scipio post paucos dies Locros hexere advectus cum causam Plemini et tribunorum audisset, Pleminio noxa liberato relictoque in ejusdem loci præsidio, tribunis sontibus judicatis et in vincla conjectis ut Romam ad senatum mitterentur, Messanam atque inde Syracusas rediit. Pleminius impotens iræ, neglectam ab Scipione et nimis leviter latam suam injuriam ratus nec quemquam æstimare alium eam litem posse nisi qui atrocitatem ejus patiendo sensisset, tribunos attrahi ad se jussit, laceratosque omnibus quæ pati corpus ullum potest suppliciis interfecit, nec satiatus vivorum poena insepultos projecit. simili crudelitate et in Locrensium principes est usus quos ad conquerendas injurias ad P. Scipionem profectos audivit; et quæ antea per libidinem atque avaritiam foeda exempla in socios ediderat, tunc ab ira multiplicia edere, infamiæ atque invidiæ non sibi modo sed etiam imperatori esse.

[10] Jam comitiorum appetebat tempus cum a P. Licinio consule litteræ Romam allatæ se exercitumque suum gravi morbo adflictari, nec sisti potuisse ni eadem vis mali aut gravior etiam in hostes ingruisset; itaque quoniam ipse venire ad comitia non posset, si ita patribus videretur, se Q. Cæcilium Metellum dictatorem comitiorum causa dicturum. exercitum Q. Cæcili dimitti e re publica esse; [nam] neque usum ejus ullum in præsentia esse, cum Hannibal jam in hiberna suos receperit, et tanta incesserit in ea castra vis morbi ut nisi mature dimittantur nemo omnium superfuturus videatur. ea consuli a patribus facienda ut e re publica fideque sua duceret permissa. civitatem eo tempore repens religio invaserat invento carmine in libris Sibyllinis propter crebrius eo anno de cælo lapidatum inspectis, quandoque hostis alienigena terræ Italiæ bellum intulisset eum pelli Italia vincique posse si mater Idæa a Pessinunte Romam advecta foret. id carmen ab decemuiris inventum eo magis patres movit quod et legati qui donum Delphos portaverant referebant et sacrificantibus ipsis Pythio Apollini omnia læta fuisse et responsum oraculo editum majorem multo victoriam quam cujus ex spoliis dona portarent adesse populo Romano. in ejusdem spei summam conferebant P. Scipionis velut præsagientem animum de fine belli quod depoposcisset provinciam Africam. itaque quo maturius fatis ominibus oraculisque portendentis sese victoriæ compotes fierent, id cogitare atque agitare quæ ratio transportandæ Romam deæ esset.

[11] Nullasdum in Asia socias civitates habebat populus Romanus; tamen memores Æsculapium quoque ex Græcia quondam hauddum ullo foedere sociata valetudinis populi causa arcessitum, tunc jam cum Attalo rege propter commune adversus Philippum bellum coeptam amicitiam esse —facturum eum quæ posset populi Romani causa—, legatos ad eum decernunt M. Valerium Lævinum qui bis consul fuerat ac res in Græcia gesserat, M. Cæcilium Metellum prætorium, Ser. Sulpicium Galbam ædilicium, duos quæstorios Cn. Tremelium Flaccum et M. Valerium Faltonem. iis quinque naves quinqueremes ut ex dignitate populi Romani adirent eas terras ad quas concilianda maiestas nomini Romano esset decernunt. legati Asiam petentes protinus Delphos cum escendissent, oraculum adjerunt consulentes ad quod negotium domo missi essent perficiendi ejus quam sibi spem populoque Romano portenderet. responsum esse ferunt per Attalum regem compotes ejus fore quod peterent: cum Romam deam devexissent, tum curarent ut eam qui vir optimus Romæ esset hospitio exciperet. Pergamum ad regem venerunt. is legatos comiter acceptos Pessinuntem in Phrygiam deduxit sacrumque iis lapidem quam matrem deum esse incolæ dicebant tradidit ac deportare Romam jussit. præmissus ab legatis M. Valerius Falto nuntiavit deam apportari; quærendum virum optimum in civitate esse qui eam rite hospitio acciperet. Q. Cæcilius Metellus dictator ab consule in Bruttiis comitiorum causa dictus exercitusque ejus dimissus, magister equitum L. Veturius Philo. comitia per dictatorem habita. consules facti M. Cornelius Cethegus P. Sempronius Tuditanus absens cum provinciam Græciam haberet. prætores inde creati Ti. Claudius Nero M. Marcius Ralla L. Scribonius Libo M. Pomponius Matho. comitiis peractis dictator sese magistratu abdicavit.

Ludi Romani ter, plebeii septiens instaurati. curules erant ædiles Cn. et L. Cornelii Lentuli. Lucius Hispaniam provinciam habebat; absens creatus absens eum honorem gessit. Ti. Claudius Asellus et M. Junius Pennus plebeii ædiles fuerunt. ædem Virtutis eo anno ad portam Capenam M. Marcellus dedicavit septimo decimo anno postquam a patre ejus primo consulatu vota in Gallia ad Clastidium fuerat. et flamen Martialis eo anno est mortuus M. Æmilius Regillus.

[12] Neglectæ eo biennio res in Græcia erant. itaque Philippus Ætolos desertos ab Romanis, cui uni fidebant auxilio, quibus voluit condicionibus ad petendam et paciscendam subegit pacem. quod nisi omni vi perficere maturasset, bellantem eum cum Ætolis P. Sempronius proconsul, successor imperii missus Sulpicio cum decem milibus peditum et mille equitibus et triginta quinque rostratis navibus, haud parvum momentum ad opem ferendam sociis, oppressisset. vixdum pace facta nuntius regi venit Romanos Dyrrachium venisse Parthinosque et propinquas alias gentes motas esse ad spem novandi res Dimallumque oppugnari. eo se averterant Romani ab Ætolorum quo missi erant auxilio, irati quod sine auctoritate sua adversus foedus cum rege pacem fecissent. ea cum audisset Philippus ne qui motus major in finitimis gentibus populisque oreretur magnis itineribus Apolloniam contendit, quo Sempronius se receperat misso Lætorio legato cum parte copiarum et quindecim navibus in Ætoliam ad visendas res pacemque si posset turbandam. Philippus agros Apolloniatium vastavit et ad urbem admotis copiis potestatem pugnæ Romano fecit; quem postquam quietum muros tantummodo tueri vidit, nec satis fidens viribus ut urbem oppugnaret et cum Romanis quoque, sicut cum Ætolis, cupiens pacem si posset, si minus, indutias facere, nihil ultra inritatis novo certamine odiis in regnum se recepit.

Per idem tempus tædio diutini belli Epirotæ temptata prius Romanorum voluntate legatos de pace communi ad Philippum misere, satis confidere conventuram eam adfirmantes si ad conloquium cum P. Sempronio imperatore Romano venisset. facile impetratum—neque enim ne ipsius quidem regis abhorrebat animus—ut in Epirum transiret. Phoenice urbs est Epiri; ibi prius conlocutus rex cum Æropo et Derda et Philippo, Epirotarum prætoribus, postea cum P. Sempronio congreditur. adfuit conloquio Amynander Athamanum rex, et magistratus alii Epirotarum et Acarnanum. primus Philippus prætor verba facit et petit simul ab rege et ab imperatore Romano ut finem belli facerent darentque eam Epirotis veniam. P. Sempronius condiciones pacis dixit ut Parthini et Dimallum et Bargullum et Eugenium Romanorum essent, Atintania, si missis Romam legatis ab senatu impetrasset, ut Macedoniæ accederet. in eas condiciones cum pax conveniret, ab rege foederi adscripti Prusia Bithyniæ rex, Achæi Boeoti Thessali Acarnanes Epirotæ: ab Romanis Ilienses, Attalus rex, Pleuratus, Nabis Lacedæmoniorum tyrannus, Elei Messenii Athenienses. hæc conscripta consignataque sunt, et in duos menses indutiæ factæ donec Romam mitterentur legati ut populus in has condiciones pacem juberet; jusseruntque omnes tribus, quia verso in Africam bello omnibus aliis in præsentia levari bellis volebant. P. Sempronius pace facta ad consulatum Romam decessit.

[13] M. Cornelio P. Sempronio consulibus—quintus decimus is annus belli Punici erat—provinciæ Cornelio Etruria cum vetere exercitu, Sempronio Bruttii ut novas scriberet legiones decretæ: prætoribus M. Marcio urbana, L. Scribonio Liboni peregrina et eidem Gallia, M. Pomponio Mathoni Sicilia, Ti. Claudio Neroni Sardinia evenit. P. Scipioni cum eo exercitu, cum ea classe quam habebat, prorogatum in annum imperium est; item P. Licinio ut Bruttios duabus legionibus obtineret quoad eum in provincia cum imperio morari consuli e re publica visum esset. et M. Livio et Sp. Lucretio cum binis legionibus quibus adversus Magonem Galliæ præsidio fuissent prorogatum imperium est, et Cn. Octavio ut cum Sardiniam legionemque Ti. Claudio tradidisset ipse navibus longis quadraginta maritimam oram, quibus finibus senatus censuisset, tutaretur. M. Pomponio prætori in Sicilia Cannensis exercitus duæ legiones decretæ; T. Quinctius Tarentum, C. Hostilius Tubulus Capuam pro prætoribus, sicut priore anno, cum vetere uterque præsidio obtinerent. de Hispaniæ imperio, quos in eam provinciam duos pro consulibus mitti placeret latum ad populum est. omnes tribus eosdem L. Cornelium Lentulum et L. Manlium Acidinum pro consulibus, sicut priore anno tenuissent, obtinere eas provincias jusserunt. consules dilectum habere instituerunt et ad novas scribendas in Bruttios legiones et in ceterorum—ita enim jussi ab senatu erant—exercituum supplementum.

[14] Quamquam nondum aperte Africa provincia decreta erat occultantibus id, credo, patribus ne præsciscerent Carthaginienses, tamen in eam spem erecta civitas erat in Africa eo anno bellatum iri finemque bello Punico adesse. impleverat ea res superstitionum animos, pronique et ad nuntianda et ad credenda prodigia erant; eo plura volgabantur: duos soles visos, et nocte interluxisse, et facem Setiæ ab ortu solis ad occidentem porrigi visam: Tarracinæ portam, Anagniæ et portam et multis locis murum de cælo tactum: in æde Junonis Sospitæ Lanuvi cum horrendo fragore strepitum editum. eorum procurandorum causa diem unum supplicatio fuit, et novendiale sacrum quod de cælo lapidatum esset factum. eo accessit consultatio de matre Idæa accipienda, quam, præterquam quod M. Valerius unus ex legatis prægressus actutum in Italia fore nuntiaverat, recens nuntius aderat Tarracinæ jam esse. haud parvæ rei judicium senatum tenebat qui vir optimus in civitate esset; veram certe victoriam ejus rei sibi quisque mallet quam ulla imperia honoresue suffragio seu patrum seu plebis delatos. P. Scipionem Cn. filium ejus qui in Hispania ceciderat, adulescentem nondum quæstorium, judicaverunt in tota civitate virum bonorum optimum esse.—id quibus virtutibus inducti ita judicarint, sicut traditum a proximis memoriæ temporum illorum scriptoribus libens posteris traderem, ita meas opiniones conjectando rem vetustate obrutam non interponam. P. Cornelius cum omnibus matronis Ostiam obviam ire deæ jussus; isque eam de nave acciperet et in terram elatam traderet ferendam matronis. postquam navis ad ostium amnis Tiberini accessit, sicut erat jussus, in salum nave evectus ab sacerdotibus deam accepit extulitque in terram. matronæ primores civitatis, inter quas unius Claudiæ Quintæ insigne est nomen, accepere; cui dubia, ut traditur, antea fama clariorem ad posteros tam religioso ministerio pudicitiam fecit. eæ per manus, succedentes deinde aliæ aliis, omni obviam effusa civitate, turibulis ante januas positis qua præferebatur atque accenso ture precantibus ut volens propitiaque urbem Romanam iniret, in ædem Victoriæ quæ est in Palatio pertulere deam pridie idus Apriles; isque dies festus fuit. populus frequens dona deæ in Palatium tulit, lectisterniumque et ludi fuere, Megalesia appellata.

[15] Cum de supplemento legionum quæ in provinciis erant ageretur, tempus esse a quibusdam senatoribus subjectum est quæ dubiis in rebus utcumque tolerata essent, ea dempto jam tandem deum benignitate metu non ultra pati. erectis exspectatione patribus subjecerunt colonias Latinas duodecim quæ Q. Fabio et Q. Fuluio consulibus abnuissent milites dare, eas annum jam ferme sextum vacationem militiæ quasi honoris et beneficii causa habere cum interim boni obedientesque socii pro fide atque obsequio in populum Romanum continuis omnium annorum dilectibus exhausti essent. sub hanc vocem non memoria magis patribus renovata rei prope jam oblitteratæ quam ira inritata est. itaque nihil prius referre consules passi, decreverunt ut consules magistratus denosque principes Nepete Sutrio Ardea Calibus Alba Carseolis Sora Suessa Setia Circeiis Narnia Interamna—hæ namque coloniæ in ea causa erant—Romam excirent; iis imperarent, quantum quæque earum coloniarum militum plurimum dedisset populo Romano ex quo hostes in Italia essent, duplicatum ejus summæ numerum peditum daret et equites centenos vicenos; si qua eum numerum equitum explere non posset pro equite uno tres pedites liceret dare; pedites equitesque quam locupletissimi legerentur mitterenturque ubicumque extra Italiam supplemento opus esset. si qui ex iis recusarent, retineri ejus coloniæ magistratus legatosque placere neque si postularent senatum dari priusquam imperata fecissent. stipendium præterea iis coloniis in milia æris asses singulos imperari exigique quotannis, censumque in iis coloniis agi ex formula ab Romanis censoribus data; dari autem placere eandem quam populo Romano; deferrique Romam ab juratis censoribus coloniarum priusquam magistratu abirent. ex hoc senatus consulto accitis Romam magistratibus primoribusque earum coloniarum consules cum milites stipendiumque imperassent, alii aliis magis recusare ac reclamare: negare tantum militum effici posse: vix si simplum ex formula imperetur enisuros: orare atque obsecrare ut sibi senatum adire ac deprecari liceret: nihil se quare perire merito deberent admisisse; sed si pereundum etiam foret, neque suum delictum neque iram populi Romani ut plus militum darent quam haberent posse efficere. consules obstinati legatos manere Romæ jubent, magistratus ire domum ad dilectus habendos: nisi summa militum quæ imperata esset Romam adducta neminem iis senatum daturum. ita præcisa spe senatum adeundi deprecandique dilectus in iis duodecim coloniis per longam vacationem numero juniorum aucto haud difficulter est perfectus.

[16] Altera item res prope æque longo neglecta silentio relata a M. Valerio Lævino est qui privatis conlatas pecunias se ac M. Claudio consulibus reddi tandem æquum esse dixit; nec mirari quemquam debere in publica obligata fide suam præcipuam curam esse; nam præterquam quod aliquid proprie ad consulem ejus anni quo conlatæ pecuniæ essent pertineret, etiam se auctorem ita conferendi fuisse inopi ærario nec plebe ad tributum sufficiente. grata ea patribus admonitio fuit; jussisque referre consulibus decreverunt ut tribus pensionibus ea pecunia solueretur; primam præsentem ii qui tum essent, duas tertii et quinti consules numerarent.

Omnes deinde alias curas una occupavit postquam Locrensium clades, quæ ignoratæ ad eam diem fuerant, legatorum adventu volgatæ sunt; nec tam Plemini scelus quam Scipionis in eo aut ambitio aut neglegentia iras hominum inritavit. decem legati Locrensium obsiti squalore et sordibus in comitio sedentibus consulibus velamenta supplicum, ramos oleæ, ut Græcis mos est, porgentes ante tribunal cum flebili vociferatione humi procubuerunt. quærentibus consulibus Locrenses se dixerunt esse, ea passos a Q. Pleminio legato Romanisque militibus quæ pati ne Carthaginienses quidem velit populus Romanus; orare uti sibi patres adeundi deplorandique ærumnas suas potestatem facerent.

[17] Senatu dato, maximus natu ex iis: 'scio, quanti æstimentur nostræ apud vos querellæ, patres conscripti, plurimum in eo momenti esse si probe sciatis et quomodo proditi Locri Hannibali sint et quomodo pulso Hannibalis præsidio restituti in dicionem vestram; quippe si et culpa defectionis procul a publico consilio absit, et reditum in vestram dicionem appareat non voluntate solum sed ope etiam ac virtute nostra, magis indignemini bonis ac fidelibus sociis tam indignas tam atroces injurias ab legato vestro militibusque fieri. sed ego causam utriusque defectionis nostræ in aliud tempus differendam arbitror esse duarum rerum gratia; unius ut coram P. Scipione, qui Locros recepit <et> omnium nobis recte perperamque factorum est testis, agatur; alterius quod qualescumque sumus tamen hæc quæ passi sumus pati non debuimus. non possumus dissimulare, patres conscripti, nos cum præsidium Punicum in arce nostra haberemus, multa foeda et indigna et a præfecto præsidii Hamilcare et ab Numidis Afrisque passos esse; sed quid illa sunt, conlata cum iis quæ hodie patimur? cum bona venia, quæso, audiatis, patres conscripti, id quod invitus eloquar. in discrimine est nunc humanum omne genus, utrum vos an Carthaginienses principes orbis terrarum videat. si ex iis quæ Locrenses aut ab illis passi sumus aut a vestro præsidio nunc cum maxime patimur æstimandum Romanum ac Punicum imperium sit, nemo non illos sibi quam vos dominos præoptet. et tamen videte quemadmodum in vos Locrenses animati sint. cum a Carthaginiensibus injurias tanto minores acciperemus, ad vestrum imperatorem confugimus: cum a vestro præsidio plus quam hostilia patiamur, nusquam alio quam ad vos querellas detulimus. aut vos respicietis perditas res nostras, patres conscripti, aut ne ab dis quidem immortalibus quod precemur quicquam superest.

'Q. Pleminius legatus missus est cum præsidio ad recipiendos a Carthaginiensibus Locros et cum eodem ibi relictus est præsidio. in hoc legato vestro—dant enim animum ad loquendum libere ultimæ miseriæ—nec hominis quicquam est, patres conscripti, præter figuram et speciem neque Romani civis præter habitum vestitumque et sonum Latinæ linguæ; pestis ac belua immanis, quales fretum quondam quo ab Sicilia dividimur ad perniciem navigantium circumsedisse fabulæ ferunt. ac si scelus libidinemque et avaritiam solus ipse exercere in socios vestros satis haberet, unam profundam quidem voraginem tamen patientia nostra expleremus: nunc omnes centuriones militesque vestros—adeo in promiscuo licentiam atque improbitatem esse voluit—Pleminios fecit; omnes rapiunt, spoliant, verberant, volnerant, occidunt; constuprant matronas, virgines, ingenuos raptos ex complexu parentium. cottidie capitur urbs nostra, cottidie diripitur; dies noctesque omnia passim mulierum puerorumque qui rapiuntur atque asportantur ploratibus sonant. miretur qui sciat, quomodo aut nos ad patiendum sufficiamus aut illos qui faciunt nondum tantarum injuriarum satietas ceperit. neque ego exsequi possum nec vobis operæ est audire singula quæ passi sumus: communiter omnia amplectar. nego domum ullam Locris, nego quemquam hominem expertem injuriæ esse; nego ullum genus sceleris, libidinis, avaritiæ superesse quod in ullo qui pati potuerit prætermissum sit. vix ratio iniri potest uter casus civitati sit detestabilior, cum hostes bello urbem cepere an cum exitiabilis tyrannus vi atque armis oppressit. omnia quæ captæ urbes patiuntur passi sumus et cum maxime patimur, patres conscripti; omnia quæ crudelissimi atque importunissimi tyranni scelera in oppressos cives edunt Pleminius in nos liberosque nostros et conjuges edidit.

[18] 'Unum est de quo nominatim et nos queri religio infixa animis cogat et vos audire et exsoluere rem publicam vestram religione, si ita vobis videbitur, velimus, patres conscripti; vidimus enim cum quanta cærimonia non vestros solum colatis deos sed etiam externos accipiatis. fanum est apud nos Proserpinæ, de cujus sanctitate templi credo aliquam famam ad vos peruenisse Pyrrhi bello, qui cum ex Sicilia rediens Locros classe præterueheretur, inter alia foeda quæ propter fidem erga vos in civitatem nostram facinora edidit, thesauros quoque Proserpinæ intactos ad eam diem spoliavit atque ita pecunia in naves imposita ipse terra est profectus. quid ergo evenit, patres conscripti? classis postero die foedissima tempestate lacerata omnesque naves quæ sacram pecuniam habuerunt in litora nostra ejectæ sunt; qua tanta clade edoctus tandem deos esse, superbissimus rex pecuniam omnem conquisitam in thesauros Proserpinæ referri jussit. nec tamen illi unquam postea prosperi quicquam evenit, pulsusque Italia ignobili atque inhonesta morte temere nocte ingressus Argos occubuit. hæc cum audisset legatus vester tribunique militum et mille alia quæ non augendæ religionis causa sed præsenti deæ numine sæpe comperta nobis majoribusque nostris referebantur, ausi sunt nihilominus sacrilegas admovere manus intactis illis thesauris et nefanda præda se ipsos ac domos contaminare suas et milites vestros. quibus per vos fidemque vestram, patres conscripti, priusquam eorum scelus expietis neque in Italia neque in Africa quicquam rei gesseritis, ne quod piaculi commiserunt non suo solum sanguine sed etiam publica clade luant.

'Quamquam ne nunc quidem, patres conscripti, aut in ducibus aut in militibus vestris cessat ira deæ. aliquotiens jam inter se signis conlatis concurrerunt. dux alterius partis Pleminius, alterius duo tribuni militum erant. non acrius cum Carthaginiensibus quam inter se ipsi ferro dimicaverunt, præbuissentque occasionem furore suo Locros recipiendi Hannibali nisi accitus ab nobis Scipio intervenisset. at hercule milites contactos sacrilegio furor agitat, in ducibus ipsis puniendis nullum deæ numen apparuit. immo ibi præsens maxime fuit. virgis cæsi tribuni ab legato sunt: legatus deinde insidiis tribunorum interceptus, præterquam quod toto corpore laceratus, naso quoque auribusque decisis exsanguis est relictus; recreatus dein legatus ex volneribus tribunos militum in vincla conjectos, dein verberatos seruilibus omnibus suppliciis cruciando occidit, mortuos deinde prohibuit sepeliri.

'Has dea poenas a templi sui spoliatoribus habet, nec ante desinet omnibus eos agitare furiis quam reposita sacra pecunia in thesauris fuerit. majores quondam nostri gravi Crotoniensium bello, quia extra urbem templum est, transferre in urbem eam pecuniam voluerunt; noctu audita ex delubro vox est: abstinerent manus, deam sua defensuram. quia movendi inde thesauros religio incussa erat, muro circumdari templum voluerunt; ad aliquantum jam altitudinis excitata erant moenia cum subito conlapsa ruina sunt. sed et nunc et tunc et sæpe alias dea suam sedem suumque templum aut tutata est aut a violatoribus gravia piacula exegit: nostras injurias nec potest nec possit alius ulcisci quam vos, patres conscripti. ad vos vestramque fidem supplices confugimus. nihil nostra interest utrum sub illo legato sub illo præsidio Locros esse sinatis an irato Hannibali et Poenis ad supplicium dedatis. non postulamus ut extemplo nobis, ut de absente, ut indicta causa credatis: veniat, coram ipse audiat, ipse diluat. si quicquam sceleris quod homo in homines edere potest in nos prætermisit, non recusamus quin et nos omnia eadem iterum si pati possumus patiamur et ille omni divino humanoque liberetur scelere.'

[19] Hæc cum ab legatis dicta essent quæsissetque ab iis Q. Fabius detulissentne eas querellas ad P. Scipionem, responderunt missos legatos esse sed eum belli apparatu occupatum esse et in Africam aut jam traiecisse aut intra paucos dies traiecturum; et legati gratia quanta esset apud imperatorem expertos esse cum inter eum et tribunos cognita causa tribunos in vincla conjecerit, legatum æque sontem aut magis etiam in ea potestate reliquerit. jussis excedere templo legatis, non Pleminius modo sed etiam Scipio principum orationibus lacerari. ante omnes Q. Fabius natum eum ad corrumpendam disciplinam militarem arguere: sic et in Hispania plus prope per seditionem militum quam bello amissum; externo et regio more et indulgere licentiæ militum et sævire in eos. sententiam deinde æque trucem orationi adjecit: Pleminium legatum vinctum Romam deportari placere et ex vinculis causam dicere ac, si vera forent quæ Locrenses quererentur, in carcere necari bonaque ejus publicari: P. Scipionem quod de provincia decessisset injussu senatus revocari, agique cum tribunis plebis ut de imperio ejus abrogando ferrent ad populum: Locrensibus coram senatum respondere quas injurias sibi factas quererentur eas neque senatum neque populum Romanum factas velle; viros bonos sociosque et amicos eos appellari; liberos conjuges quæque alia erepta essent restitui: pecuniam quanta ex thesauris Proserpinæ sublata esset conquiri duplamque pecuniam in thesauros reponi, et sacrum piaculare fieri ita ut prius ad collegium pontificum referretur, quod sacri thesauri moti aperti violati essent, quæ piacula, quibus dis, quibus hostiis fieri placeret: milites qui Locris essent omnes in Siciliam transportari: quattuor cohortes sociorum Latini nominis in præsidium Locros adduci.

Perrogari eo die sententiæ accensis studiis pro Scipione et adversus Scipionem non potuere. præter Plemini facinus Locrensiumque cladem ipsius etiam imperatoris non Romanus modo sed ne militaris quidem cultus jactabatur: cum pallio crepidisque inambulare in gymnasio; libellis eum palæstræque operam dare; æque [segniter] molliter cohortem totam Syracusarum amoenitate frui; Carthaginem atque Hannibalem excidisse de memoria; exercitum omnem licentia corruptum, qualis Sucrone in Hispania fuerit, qualis nunc Locris, sociis magis quam hosti metuendum.

[20] Hæc quamquam partim vera partim mixta eoque similia veris jactabantur, tamen vicit Q. Metelli sententia qui de ceteris Maximo adsensus de Scipionis causa dissensit: qui enim convenire quem modo civitas juvenem admodum unum reciperandæ Hispaniæ delegerit ducem, quem recepta ab hostibus Hispania ad imponendum Punico bello finem creaverit consulem, spe destinaverit Hannibalem ex Italia retracturum, Africam subacturum, eum repente, tamquam Q. Pleminium, indicta causa prope damnatum ex provincia revocari, cum ea quæ in se nefarie facta Locrenses quererentur ne præsente quidem Scipione facta dicerent, neque aliud quam patientia aut pudor quod legato pepercisset insimulari posset? sibi placere M. Pomponium prætorem, cui Sicilia provincia sorti evenisset, triduo proximo in provinciam proficisci: consules decem legatos quos iis videretur ex senatu legere quos cum prætore mitterent, et duos tribunos plebei atque ædilem; cum eo consilio prætorem cognoscere; si ea quæ Locrenses facta quererentur jussu aut voluntate P. Scipionis facta essent, ut eum de provincia decedere juberent; si P. Scipio jam in Africam traiecisset, tribuni plebis atque ædilis cum duobus legatis quos maxime idoneos prætor censuisset in Africam proficiscerentur, tribuni atque ædilis qui reducerent inde Scipionem, legati qui exercitui præessent donec novus imperator ad eum exercitum venisset: si M. Pomponius et decem legati comperissent neque jussu neque voluntate P. Scipionis ea facta esse, ut ad exercitum Scipio maneret bellumque ut proposuisset gereret. hoc facto senatus consulto, cum tribunis plebis actum est aut compararent inter se aut sorte legerent qui duo cum prætore ac legatis irent: ad collegium pontificum relatum de expiandis quæ Locris in templo Proserpinæ tacta ac violata elataque inde essent.

Tribuni plebis cum prætore et decem legatis profecti M. Claudius Marcellus et M. Cincius Alimentus; ædilis plebis datus est quem, si aut in Sicilia prætori dicto audiens non esset Scipio aut jam in Africam traiecisset, prendere tribuni juberent, ac jure sacrosanctæ potestatis reducerent. prius Locros ire quam Messanam consilium erat.

[21 ] Ceterum duplex fama est quod ad Pleminium attinet. alii auditis quæ Romæ acta essent in exsilium Neapolim euntem forte in Q. Metellum unum ex legatis incidisse et ab eo Regium vi retractum tradunt: alii ab ipso Scipione legatum cum triginta nobilissimis equitum missum qui Q. Pleminium in catenas et cum eo seditionis principes conicerent. ii omnes seu ante Scipionis seu tum prætoris jussu traditi in custodiam Reginis sunt.

Prætor legatique Locros profecti primam, sicuti mandatum erat, religionis curam habuere; omnem enim sacram pecuniam quæque apud Pleminium quæque apud milites erat conquisitam, cum ea quam ipsi secum attulerant, in thesauris reposuerunt ac piaculare sacrum fecerunt. tum vocatos ad contionem milites prætor signa extra urbem efferre jubet castraque in campo locat cum gravi edicto si quis miles aut in urbe restitisset aut secum extulisset quod suum non esset: Locrensibus se permittere ut quod sui quisque cognosset prenderet, si quid non compareret repeteret; ante omnia libera corpora placere sine mora Locrensibus restitui; non levi defuncturum poena qui non restituisset. Locrensium deinde contionem habuit atque iis libertatem legesque suas populum Romanum senatumque restituere dixit; si qui Pleminium aliumue quem accusare vellet, Regium se sequeretur: si de P. Scipione publice queri vellent ea quæ Locris nefarie in deos hominesque facta essent jussu aut voluntate P. Scipionis facta esse, legatos mitterent Messanam; ibi se cum consilio cogniturum. Locrenses prætori legatisque, senatui ac populo Romano gratias egerunt: se ad Pleminium accusandum ituros: Scipionem, quamquam parum injuriis civitatis suæ doluerit, eum esse virum quem amicum sibi quam inimicum malint esse; pro certo se habere neque jussu neque voluntate P. Scipionis tot tam nefanda commissa, sed aut Pleminio nimium [aut] sibi parum creditum, aut natura insitum quibusdam esse ut magis peccari nolint quam satis animi ad vindicanda peccata habeant. et prætori et consilio haud mediocre onus demptum erat de Scipione cognoscendi. Pleminium et ad duo et triginta homines cum eo damnaverunt atque in catenis Romam miserunt. ipsi ad Scipionem profecti sunt ut ea quoque quæ volgata sermonibus erant de cultu ac desidia imperatoris solutaque disciplina militiæ comperta oculis referrent Romam.

[22] Venientibus iis Syracusas Scipio res, non verba ad purgandum sese paravit. exercitum omnem eo convenire, classem expediri jussit, tamquam dimicandum eo die terra marique cum Carthaginiensibus esset. quo die venerunt hospitio comiter acceptis, postero die terrestrem navalemque exercitum, non instructos modo sed hos decurrentes, classem in portu simulacrum et ipsam edentem navalis pugnæ ostendit; tum circa armamentaria et horrea bellique alium apparatum visendum prætor legatique ducti. tantaque admiratio singularum universarumque rerum incussa ut satis crederent aut illo duce atque exercitu vinci Carthaginiensem populum aut alio nullo posse, juberentque quod di bene verterent traicere et spei conceptæ quo die illum omnes centuriæ priorem consulem dixissent primo quoque tempore compotem populum Romanum facere; adeoque lætis inde animis profecti sunt, tamquam victoriam non belli magnificum apparatum nuntiaturi Romam essent.

Pleminius quique in eadem causa erant postquam Romam est ventum extemplo in carcerem conditi. ac primo producti ad populum ab tribunis apud præoccupatos Locrensium clade animos nullum misericordiæ locum habuerunt: postea cum sæpius producerentur, jam senescente invidia molliebantur iræ; et ipsa deformitas Plemini memoriaque absentis Scipionis favorem ad volgum conciliabat. mortuus tamen prius in vinclis est quam judicium de eo populi perficeretur.

Hunc Pleminium Clodius Licinus in libro tertio rerum Romanarum refert ludis votivis quos Romæ Africanus iterum consul faciebat conatum per quosdam quos pretio corruperat aliquot locis urbem incendere ut effringendi carceris fugiendique haberet occasionem; patefacto dein scelere delegatum in Tullianum ex senatus consulto.

De Scipione nusquam nisi in senatu actum, ubi omnes legatique et tribuni classem exercitum ducemque verbis extollentes effecerunt ut senatus censeret primo quoque tempore in Africam traiciendum Scipionique permitteretur ut ex iis exercitibus qui in Sicilia essent ipse eligeret quos in Africam secum traiceret, quos provinciæ relinqueret præsidio.

[23] Dum hæc apud Romanos geruntur, Carthaginienses quoque cum speculis per omnia promunturia positis percontantes paventesque ad singulos nuntios sollicitam hiemem egissent, haud parvum et ipsi tuendæ Africæ momentum adjecerunt societatem Syphacis regis, cujus maxime fiducia traiecturum in Africam Romanum crediderant. erat Hasdrubali Gisgonis filio non hospitium modo cum rege, de quo ante dictum est cum ex Hispania forte in idem tempus Scipio atque Hasdrubal convenerunt, sed mentio quoque incohata adfinitatis ut rex duceret filiam Hasdrubalis. ad eam rem consummandam tempusque nuptiis statuendum—iam enim et nubilis erat virgo—profectus Hasdrubal ut accensum cupiditate—et sunt ante omnes barbaros Numidæ effusi in venerem—sensit, virginem a Carthagine arcessit maturatque nuptias; et inter aliam gratulationem ut publicum quoque foedus privato adiceretur societas inter populum Carthaginiensem regemque, data ultro citroque fide eosdem amicos inimicosque habituros, jure jurando adfirmatur.

Ceterum Hasdrubal, memor et cum Scipione initæ regi societatis et quam vana et mutabilia barbarorum ingenia essent, veritus ne, si traiecisset in Africam Scipio, parvum vinculum eæ nuptiæ essent, dum accensum recenti amore Numidam habet perpellit blanditiis quoque puellæ adhibitis ut legatos in Siciliam ad Scipionem mittat per quos moneat eum ne prioribus suis promissis fretus in Africam traiciat; se et nuptiis civis Carthaginiensis, filiæ Hasdrubalis quem viderit apud se in hospitio, et publico etiam foedere cum populo Carthaginiensi junctum optare primum ut procul ab Africa, sicut adhuc fecerint, bellum Romani cum Carthaginiensibus gerant, ne sibi interesse certaminibus eorum armaque aut hæc aut illa abnuentem alteram societatem sequi necesse sit: si non abstineat Africa Scipio et Carthagini exercitum admoveat, sibi necessarium fore et pro terra Africa in qua et ipse sit genitus et pro patria conjugis suæ proque parente ac penatibus dimicare.

[24] Cum his mandatis ab rege legati ad Scipionem missi Syracusis eum convenerunt. Scipio quamquam magno momento rerum in Africa gerendarum magnaque spe destitutus erat, legatis propere priusquam res volgaretur remissis in Africam litteras dat ad regem quibus etiam atque etiam monet eum ne jura hospitii secum neu cum populo Romano initæ societatis neu fas fidem dexteras deos testes atque arbitros conventorum fallat. ceterum quando neque celari adventus Numidarum poterat—uagati enim in urbe obversatique prætorio erant—et, si sileretur quid petentes venissent, periculum erat ne vera eo ipso quod celarentur sua sponte magis emanarent, timorque in exercitum incederet ne simul cum rege et Carthaginiensibus foret bellandum, avertit a vero falsis præoccupando mentes hominum, et vocatis ad contionem militibus non ultra esse cunctandum ait; instare ut in Africam quam primum traiciat socios reges. Masinissam prius ipsum ad C. Lælium venisse querentem quod cunctando tempus tereretur: nunc Syphacem mittere legatos idem admirantem quæ tam diuturnæ moræ sit causa postulantemque ut aut traiciatur tandem in Africam exercitus aut, si mutata consilia sint, certior fiat ut et ipse sibi ac regno suo possit consulere. itaque satis jam omnibus instructis apparatisque et re jam non ultra recipiente cunctationem, in animo sibi esse Lilybæum classe traducta eodemque omnibus peditum equitumque copiis contractis quæ prima dies cursum navibus daret dis bene juvantibus in Africam traicere. litteras ad M. Pomponium mittit ut, si ei videretur, Lilybæum veniret ut communiter consulerent quas potissimum legiones et quantum militum numerum in Africam traiceret. item circum oram omnem maritimam misit ut naves onerariæ comprensæ Lilybæum omnes contraherentur.

Quicquid militum naviumque in Sicilia erat cum Lilybæum convenisset et nec urbs multitudinem hominum neque portus naves caperet, tantus omnibus ardor erat in Africam traiciendi ut non ad bellum duci viderentur sed ad certa victoriæ præmia. præcipue qui superabant ex Cannensi exercitu milites illo non alio duce credebant navata rei publicæ opera finire se militiam ignominiosam posse. et Scipio minime id genus militum aspernabatur, ut qui neque ad Cannas ignavia eorum cladem acceptam sciret neque ullos æque veteres milites in exercitu Romano esse expertosque non variis proeliis modo sed urbibus etiam oppugnandis. quinta et sexta Cannenses erant legiones. eas se traiecturum in Africam cum dixisset, singulos milites inspexit, relictisque quos non idoneos credebat in locum eorum subjecit quos secum ex Italia adduxerat, supplevitque ita eas legiones ut singulæ sena milia et ducenos pedites, trecenos haberent equites. sociorum item Latini nominis pedites equitesque de exercitu Cannensi legit.

[25] Quantum militum in Africam transportatum sit non parvo numero inter auctores discrepat. alibi decem milia peditum duo milia et ducentos equites, alibi sedecim milia peditum mille et sescentos equites, alibi parte plus dimidia rem auctam, quinque et triginta milia peditum equitumque in naves imposita <inuenio>. quidam non adjecere numerum, inter quos me ipse in re dubia poni malim. Coelius ut abstinet numero, ita ad immensum multitudinis speciem auget: volucres ad terram delapsas clamore militum ait tantamque multitudinem conscendisse naves ut nemo mortalium aut in Italia aut in Sicilia relinqui videretur.

Milites ut naves ordine ac sine tumultu conscenderent ipse eam sibi curam sumpsit: nauticos C. Lælius, qui classis præfectus erat, in navibus ante conscendere coactos continuit: commeatus imponendi M. Pomponio prætori cura data: quinque et quadraginta dierum cibaria, e quibus quindecim dierum cocta, imposita. ut omnes jam in navibus erant, scaphas circummisit ut ex omnibus navibus gubernatoresque et magistri navium et bini milites in forum convenirent ad imperia accipienda. postquam convenerunt, primum ab iis quæsivit si aquam hominibus jumentisque in totidem dies quot frumentum imposuissent. ubi responderunt aquam dierum quinque et quadraginta in navibus esse, tum edixit militibus ut silentium quieti nautis sine certamine ad ministeria exsequenda bene oboedientes præstarent. cum viginti rostratis se ac L. Scipionem ab dextro cornu, ab lævo totidem rostratas et C. Lælium præfectum classis cum M. Porcio Catone—quæstor is tum erat—onerariis futurum præsidio. lumina in navibus singula rostratæ, bina onerariæ haberent: in prætoria nave insigne nocturnum trium luminum fore. Emporia ut peterent gubernatoribus edixit.—fertilissimus ager eoque abundans omnium copia rerum est regio, et imbelles—quod plerumque in uberi agro evenit —barbari sunt priusque quam ab Carthagine subveniretur opprimi videbantur posse.—iis editis imperiis redire ad naves jussi et postero die bis bene juvantibus signo dato soluere naves.

[26] Multæ classes Romanæ e Sicilia atque ipso illo portu profectæ erant; ceterum non eo bello solum—nec id mirum; prædatum enim tantummodo pleræque classes jerant—sed ne priore quidem ulla profectio tanti spectaculi fuit; quamquam, si magnitudine classis æstimares, et bini consules cum binis exercitibus ante traiecerant et prope totidem rostratæ in illis classibus fuerant quot onerariis Scipio tum traiciebat; nam præter quadraginta longas naves quadringentis ferme onerariis exercitum travexit. sed et bellum bello secundum priore ut atrocius Romanis videretur, cum quod in Italia bellabatur tum ingentes strages tot exercituum simul cæsis ducibus effecerant, et Scipio dux partim factis fortibus partim suapte fortuna quadam ~ingenti~ ad incrementa gloriæ celebratus converterat animos, simul et mens ipsa traiciendi, nulli ante eo bello duci temptata, quod ad Hannibalem detrahendum ex Italia transferendumque et finiendum in Africa bellum se transire volgaverat. concurrerat ad spectaculum in portum omnis turba non habitantium modo Lilybæi sed legationum omnium ex Sicilia quæ et ad prosequendum Scipionem officii causa convenerant et prætorem provinciæ M. Pomponium secutæ fuerant; ad hoc legiones quæ in Sicilia relinquebantur ad prosequendos commilitones processerant; nec classis modo prospectantibus e terra, sed terra etiam omnis circa referta turba spectaculo navigantibus erat.

[27] Ubi inluxit, Scipio e prætoria nave silentio per præconem facto 'divi divæque' inquit 'qui maria terrasque colitis, vos precor quæsoque uti quæ in meo imperio gesta sunt geruntur postque gerentur, ea mihi populo plebique Romanæ sociis nominique Latino qui populi Romani quique meam sectam imperium auspiciumque terra mari amnibusque sequuntur bene verruncent, eaque vos omnia bene juvetis, bonis auctibus auxitis; saluos incolumesque victis perduellibus victores spoliis decoratos præda onustos triumphantesque mecum domos reduces sistatis; inimicorum hostiumque ulciscendorum copiam faxitis; quæque populus Carthaginiensis in civitatem nostram facere molitus est, ea ut mihi populoque Romano in civitatem Carthaginiensium exempla edendi facultatem detis.'

Secundum has preces cruda exta cæsa victima, uti mos est, in mare projecit tubaque signum dedit proficiscendi. vento secundo vehementi satis provecti celeriter e conspectu terræ ablati sunt; et a meridie nebula occepit ita vix ut concursus navium inter se vitarent; lenior ventus in alto factus. noctem insequentem eadem caligo obtinuit: sole orto est discussa, et addita vis vento. jam terram cernebant. haud ita multo post gubernator Scipioni ait non plus quinque milia passuum Africam abesse; Mercuri promunturium se cernere; si jubeat eo dirigi, jam in portu fore omnem classem. Scipio, ut in conspectu terra fuit, precatus deos uti bono rei publicæ suoque Africam viderit, dare vela et alium infra navibus accessum petere jubet. vento eodem ferebantur; ceterum nebula sub idem ferme tempus quo pridie exorta conspectum terræ ademit et ventus premente nebula cecidit. nox deinde incertiora omnia fecit; itaque ancoras ne aut inter se concurrerent naves aut terræ inferrentur jecere. ubi inluxit, ventus idem coortus nebula disiecta aperuit omnia Africæ litora. Scipio quod esset proximum promuntorium percontatus cum Pulchri promunturium id vocari audisset, 'placet omen;' inquit 'huc dirigite naves.' eo classis decurrit, copiæque omnes in terram expositæ sunt.

Prosperam navigationem sine terrore ac tumultu fuisse permultis Græcis Latinisque auctoribus credidi. Coelius unus præterquam quod non mersas fluctibus naves ceteros omnes cælestes maritimosque terrores, postremo abreptam tempestate ab Africa classem ad insulam Ægimurum, inde ægre correctum cursum exponit, et prope obrutis navibus injussu imperatoris scaphis, haud secus quam naufragos, milites sine armis cum ingenti tumultu in terram evasisse.

[28] Expositis copiis Romani castra in proximis tumulis metantur. jam non in maritimos modo agros conspectu primum classis dein tumultu egredientium in terram pavor terrorque peruenerat, sed in ipsas urbes; neque enim hominum modo turba mulierum puerorumque agminibus immixta omnes passim compleverat vias, sed pecora quoque præ se agrestes agebant, ut relinqui subito Africam diceres. urbibus vero ipsis majorem quam quem secum attulerant terrorem inferebant; præcipue Carthagini prope ut captæ tumultus fuit. nam post M. Atilium Regulum et L. Manlium consules, annis prope quinquaginta, nullum Romanum exercitum viderant præter prædatorias classes quibus escensiones in agros maritimos factæ erant, raptisque quæ obvia fors fecerat prius recursum semper ad naves quam clamor agrestes conciret fuerat. eo major tum fuga pavorque in urbe fuit. et hercule neque exercitus domi validus neque dux quem opponerent erat. Hasdrubal Gisgonis filius genere, fama, divitiis, regia tum etiam adfinitate, longe primus civitatis erat; sed eum ab ipso illo Scipione aliquot proeliis fusum pulsumque in Hispania meminerant nec magis ducem duci parem quam tumultuarium exercitum suum Romano exercitui esse. itaque velut si urbem extemplo adgressurus Scipio foret, ita conclamatum ad arma est portæque raptim clausæ et armati in muris vigiliæque et stationes dispositæ ac nocte insequenti vigilatum est. postero die quingenti equites, speculatum ad mare turbandosque egredientes ex navibus missi, in stationes Romanorum inciderunt. jam enim Scipio, classe Uticam missa, ipse haud ita multum progressus a mari tumulos proximos ceperat; equites et in stationibus locis idoneis posuerat et per agros miserat prædatum.

[29] Hi cum Carthaginiensi equitatu proelium cum commisissent, paucos in ipso certamine, plerosque fugientes persecuti, in quibus præfectum quoque Hannonem, nobilem juvenem, occiderunt. Scipio non agros modo circa vastavit sed urbem etiam proximam Afrorum satis opulentam cepit; ubi præter cetera, quæ extemplo in naves onerarias imposita missaque in Siciliam erant, octo milia liberorum servorumque capitum sunt capta.

Lætissimus tamen Romanis in principio rerum gerendarum adventus fuit Masinissæ; quem quidam cum ducentis haud amplius equitibus, plerique cum duum milium equitatu tradunt venisse. ceterum cum longe maximus omnium ætatis suæ regum hic fuerit plurimumque rem Romanam juverit, operæ pretium videtur excedere paulum ad enarrandum quam varia fortuna usus sit in amittendo reciperandoque paterno regno.—militanti pro Carthaginiensibus in Hispania pater ei moritur; Galæ nomen erat. regnum ad fratrem regis Oezalcem pergrandem natu—ita mos apud Numidas est—peruenit. haud multo post Oezalce quoque mortuo major ex duobus filiis ejus Capussa, puero admodum altero, paternum imperium accepit. ceterum cum magis jure gentis quam auctoritate inter suos aut viribus obtineret regnum, exstitit quidam Mazætullus nomine, non alienus sanguine regibus, familiæ semper inimicæ ac de imperio varia fortuna cum iis qui tum obtinebant certantis. is concitatis popularibus, apud quos invidia regum magnæ auctoritatis erat, castris palam positis descendere regem in aciem ac dimicare de regno coegit. in eo proelio Capussa cum multis principum cecidit. gens Mæsuliorum omnis in dicionem imperiumque Mazætulli concessit; regio tamen nomine abstinuit contentusque nomine modico tutoris puerum Lacumazen, qui stirpis regiæ supererat, regem appellat. Carthaginiensem nobilem feminam, sororis filiam Hannibalis, quæ proxime Oezalci regi nupta fuerat, matrimonio sibi jungit spe Carthaginiensium societatis, et cum Syphace hospitium vetustum legatis missis renovat, omnia ea auxilia præparans adversus Masinissam.

[30] Et Masinissa audita morte patrui, dein nece fratris patruelis, ex Hispania in Mauretaniam—Baga ea tempestate rex Maurorum erat—traiecit. ab eo supplex infimis precibus auxilium itineri, quoniam bello non poterat, quattuor milia Maurorum impetravit. cum iis præmisso nuntio ad paternos suosque amicos cum ad fines regni peruenisset, quingenti ferme Numidæ ad eum convenerunt. igitur Mauris inde sicut convenerat retro ad regem remissis, quamquam aliquanto minor spe multitudo ~conueniret~, nec cum qua tantam rem adgredi satis auderet, ratus agendo ac moliendo vires quoque ad agendum aliquid conlecturum, proficiscenti ad Syphacem Lacumazæ regulo ad Thapsum occurrit. trepidum agmen cum in urbem refugisset, urbem Masinissa primo impetu capit et ex regiis alios tradentes se recipit, alios vim parantes occidit; pars maxima cum ipso puero inter tumultum ad Syphacem quo primum intenderant iter peruenerunt. fama hujus modicæ rei in principio rerum prospere actæ convertit ad Masinissam Numidas, adfluebantque undique ex agris vicisque veteres milites Galæ et incitabant juvenem ad reciperandum paternum regnum. numero militum aliquantum Mazætullus superabat; nam et ipse eum exercitum quo Capussam vicerat et ex receptis post cædem regis aliquot habebat, et puer Lacumazes ab Syphace auxilia ingentia adduxerat. quindecim milia peditum Mazætullo decem milia equitum erant, quibus cum Masinissa nequaquam tantum peditum equitumue habente acie conflixit. vicit tamen et veterum militum virtus et prudentia inter Romana et Punica arma exercitati ducis; regulus cum tutore et exigua Masæsuliorum manu in Carthaginiensem agrum perfugit. ita reciperato regno paterno Masinissa, quia sibi adversus Syphacem haud paulo majorem restare dimicationem cernebat, optimum ratus cum fratre patruele gratiam reconciliare, missis qui et puero spem facerent si in fidem Masinissæ sese permisisset futurum eum in eodem honore quo apud Galam Oezalces quondam fuisset, et qui Mazætullo præter impunitatem sua omnia cum fide restitui sponderent, ambo præoptantes exsilio modicam domi fortunam, omnia ne id fieret Carthaginiensibus de industria agentibus, ad sese perduxit.

[31] Hasdrubal tum forte cum hæc gerebantur apud Syphacem erat; qui Numidæ, haud sane multum ad se pertinere credenti utrum penes Lacumazen an Masinissam regnum Mæsuliorum esset, falli eum magno opere ait si Masinissam eisdem contentum fore quibus patrem Galam aut patruum ejus Oezalcem credat: multo majorem indolem in eo animi ingeniique esse quam in ullo gentis ejus unquam fuisset; sæpe eum in Hispania raræ inter homines virtutis specimen dedisse sociis pariter hostibusque; et Syphacem et Carthaginienses nisi orientem illum ignem oppressissent ingenti mox incendio cum jam nullam opem ferre possent arsuros; adhuc teneras et fragiles vires ejus esse vixdum coalescens foventis regnum. instando stimulandoque peruincit ut exercitum ad fines Mæsuliorum admoveat atque in agro de quo sæpe cum Gala non verbis modo disceptatum sed etiam armis certatum fuerat, tamquam haud dubie juris sui, castra locet. si quis arceat, id quod maxime opus sit, acie dimicaturum: sin per metum agro cedatur, in medium regni eundum. aut sine certamine concessuros in dicionem ejus Mæsulios aut nequaquam pares futuros armis.

His vocibus incitatus Syphax Masinissæ bellum infert. et primo certamine Mæsulios fundit fugatque; Masinissa cum paucis equitibus ex acie in montem—Bellum incolæ vocant—perfugit. familiæ aliquot cum mapalibus pecoribusque suis—ea pecunia illis est—persecuti sunt regem: cetera Mæsuliorum multitudo in dicionem Syphacis concessit. quem ceperant exsules montem herbidus aquosusque est; et quia pecori bonus alendo erat, hominum quoque carne ac lacte vescentium abunde sufficiebat alimentis. inde nocturnis primo ac furtivis incursionibus, deinde aperto latrocinio infesta omnia circa esse; maxime uri Carthaginiensis ager, quia et plus prædæ quam inter Numidas et latrocinium tutius erat. jamque adeo licenter eludebant ut ad mare devectam prædam venderent mercatoribus adpellentibus naves ad id ipsum, pluresque quam justo sæpe in bello Carthaginienses caderent caperenturque. deplorabant ea apud Syphacem Carthaginienses infensumque et ipsum ad reliquias belli persequendas instigabant; sed vix regium videbatur latronem vagum in montibus consectari;

[32] Bucar ex præfectis regis, vir acer et impiger, ad id delectus. ei data quattuor milia peditum duo equitum, præmiorumque ingentium spe oneratus si caput Masinissæ rettulisset aut vivum—id vero inæstimabile gaudium fore— cepisset. palatos incurioseque agentes improviso adortus, pecorum hominumque ingenti multitudine a præsidio armatorum exclusa Masinissam ipsum cum paucis in verticem montis compellit. inde prope jam ut debellato nec præda modo pecorum hominumque captorum missa ad regem sed copiis etiam, ut aliquanto majoribus quam pro reliquiis belli, remissis, cum quingentis haud amplius peditibus ducentisque equitibus degressum jugis Masinissam persecutus in valle arta faucibus utrimque obsessis inclusit. ibi ingens cædes Mæsuliorum facta: Masinissa cum quinquaginta haud amplius equitibus per anfractus montis ignotos sequentibus se eripuit. tenuit tamen vestigia Bucar, adeptusque eum patentibus prope Clupeam urbem campis ita circumuenit ut præter quattuor equites omnes ad unum interfecerit. cum iis ipsum quoque Masinissam saucium prope e manibus inter tumultum amisit. in conspectu erant fugientes; ala equitum dispersa lato campo quibusdam ut occurrerent per obliqua tendentibus quinque hostes sequebatur. amnis ingens fugientes accepit—neque enim cunctanter, ut quos major metus urgeret, immiserant equos—raptique gurgite in obliquum prælati. duobus in conspectu hostium in prærapidum gurgitem haustis, ipse perisse creditus ac duo reliqui equites cum eo inter virgulta ulterioris ripæ emerserunt. is finis Bucari sequendi fuit, nec ingredi flumen auso nec habere credenti se jam quem sequeretur. inde vanus auctor absumpti Masinissæ ad regem rediit, missique qui Carthaginem gaudium ingens nuntiarent; totaque Africa fama mortis Masinissæ repleta varie animos adfecit.

Masinissa in spelunca occulta cum herbis curaret volnus duorum equitum latrocinio per dies aliquot vixit. ubi primum ducta cicatrix patique posse visus jactationem, audacia ingenti pergit ire ad regnum repetendum; atque in ipso itinere haud plus quadraginta equitibus conlectis cum in Mæsulios palam jam quis esset ferens venisset, tantum motum cum favore pristino tum gaudio insperato quod quem perisse crediderant incolumem cernebant fecit ut intra paucos dies sex milia peditum armatorum quattuor equitum ad eum confluerent, jamque non in possessione modo paterni regni esset sed etiam socios Carthaginiensium populos Masæsuliorumque fines—id Syphacis regnum erat— vastaret. inde inritato ad bellum Syphace, inter Cirtam Hipponemque in jugis opportunorum ad omnia montium consedit.

[33] Majorem igitur jam rem Syphax ratus quam ut per præfectos ageret, cum filio juvene—nomen Vermina erat—parte exercitus missa imperat ut circumducto agmine in se intentum hostem ab tergo invadat. nocte profectus Vermina qui ex occulto adgressurus erat; Syphax autem interdiu aperto itinere ut qui signis conlatis acie dimicaturus esset movit castra. ubi tempus visum est quo peruenisse jam circummissi videri poterant, et ipse leni clivo ferente ad hostem cum multitudine fretus tum præparatis ab tergo insidiis per adversum montem erectam aciem ducit. Masinissa fiducia maxime loci, quo multo æquiore pugnaturus erat, et ipse dirigit suos. atrox proelium et diu anceps fuit, loco et virtute militum Masinissam, multitudine quæ nimio major erat Syphacem juvante. ea multitudo divisa cum pars a fronte urgeret pars ab tergo se circumfudisset, victoriam haud dubiam Syphaci dedit, et ne effugium quidem patebat hinc a fronte hinc ab tergo inclusis. itaque ceteri pedites equitesque cæsi aut capti: ducentos ferme equites Masinissa circa se conglobatos divisosque turmatim in tres partes erumpere jubet, loco prædicto in quem ex dissipata convenirent fuga. ipse qua intenderat inter media tela hostium evasit: duæ turmæ hæsere; altera metu dedita hosti, pertinacior altera in repugnando telis obruta et confixa est. Verminam prope vestigiis instantem in alia atque alia flectendo itinera eludens, tædio et desperatione tandem fessum absistere sequendo coegit; ipse cum sexaginta equitibus ad minorem Syrtim peruenit. ibi cum conscientia egregia sæpe repetiti regni paterni inter Punica Emporia gentemque Garamantum omne tempus usque ad C. Læli classisque Romanæ adventum in Africam consumpsit. hæc animum inclinant ut cum modico potius quam cum magno præsidio equitum ad Scipionem quoque postea venisse Masinissam credam; quippe illa regnanti multitudo, hæc paucitas exsulis fortunæ conveniens est.

[34] Carthaginienses ala equitum cum præfecto amissa, alio equitatu per novum dilectum comparato Hannonem Hamilcaris filium præficiunt. Hasdrubalem subinde ac Syphacem per litteras nuntiosque, postremo etiam per legatos arcessunt; Hasdrubalem opem ferre prope circumsessæ patriæ jubent; Syphacem orant ut Carthagini, ut universæ Africæ subveniat. ad Uticam tum castra Scipio ferme mille passus ab urbe habebat translata a mari, ubi paucos dies stativa conjuncta classi fuerant. Hanno nequaquam satis valido non modo ad lacessendum hostem sed ne ad tuendos quidem a populationibus agros equitatu accepto id omnium primum egit ut per conquisitionem numerum equitum augeret; nec aliarum gentium aspernatus, maxime tamen Numidas—id longe primum equitum in Africa est genus —conducit. jam ad quattuor milia equitum habebat, cum Salæcam nomine urbem occupavit quindecim ferme milia ab Romanis castris. quod ubi Scipioni relatum est, 'æstiva sub tectis equitatus.' inquit 'sint vel plures, dum talem ducem habeant.' eo minus sibi cessandum ratus quo illi segnius rem agerent, Masinissam cum equitatu præmissum portis obequitare atque hostem ad pugnam elicere jubet: ubi omnis multitudo se effudisset graviorque jam in certamine esset quam ut facile sustineri posset, cederet paulatim; se in tempore pugnæ obventurum. tantum moratus quantum satis temporis prægresso visum ad eliciendos hostes, cum Romano equitatu secutus tegentibus tumulis, qui peropportune circa viæ flexus oppositi erant, occultus processit.

Masinissa ex composito nunc terrentis, nunc timentis modo aut ipsis obequitabat portis aut cedendo, cum timoris simulatio audaciam hosti faceret, ad insequendum temere eliciebat. nondum omnes egressi erant varieque dux fatigabatur, alios vino et somno graves arma capere et frenare equos cogendo, aliis ne sparsi et inconditi sine ordine sine signis omnibus portis excurrerent obsistendo. primo incaute se invehentes Masinissa excipiebat; mox plures simul conferti porta effusi æquaverant certamen; postremo jam omnis equitatus proelio cum adesset, sustineri ultra nequiere; non tamen effusa fuga Masinissa sed cedendo sensim impetus eorum accipiebat donec ad tumulos tegentes Romanum equitatum pertraxit. inde exorti equites et ipsi integris viribus et recentibus equis Hannoni Afrisque pugnando ac sequendo fessis se circumfudere; et Masinissa flexis subito equis in pugnam rediit. mille fere qui primi agminis fuerant, quibus haud facilis receptus fuit, cum ipso duce Hannone interclusi atque interfecti sunt: ceteros ducis præcipue territos cæde effuse fugientes per triginta milia passuum victores secuti ad duo præterea milia equitum aut ceperunt aut occiderunt. inter eos satis constabat non minus ducentos Carthaginiensium equites fuisse, et divitiis quosdam et genere inlustres.

[35] Eodem forte quo hæc gesta sunt die naves quæ prædam in Siciliam vexerant cum commeatu rediere, velut ominatæ ad prædam alteram repetendam sese venisse. duos eodem nomine Carthaginiensium duces duobus equestribus proeliis interfectos non omnes auctores sunt, veriti, credo, ne falleret bis relata eadem res: Coelius quidem et Valerius captum etiam Hannonem tradunt.

Scipio præfectos equitesque prout cujusque opera fuerat et ante omnes Masinissam insignibus donis donat; et firmo præsidio Salæcæ imposito ipse cum cetero exercitu profectus, non agris modo quacumque incedebat populatis sed urbibus etiam quibusdam vicisque expugnatis late fuso terrore belli septimo die quam profectus erat magnam vim hominum et pecoris et omnis generis prædæ trahens in castra redit, gravesque iterum hostilibus spoliis naves dimittit. inde omissis expeditionibus parvis populationibusque ad oppugnandam Uticam omnes belli vires convertit, eam deinde si cepisset sedem ad cetera exsequenda habiturus. simul et a classe navales socii, qua ex parte urbs mari adluitur, simul et terrestris exercitus ab imminente prope ipsis moenibus tumulo est admotus. tormenta machinasque et advexerat secum, et ex Sicilia missa cum commeatu erant; et nova in armamentario multis talium operum artificibus de industria inclusis fiebant.

Uticensibus tanta undique mole circumsessis in Carthaginiensi populo, Carthaginiensibus in Hasdrubale ita si is movisset Syphacem, spes omnis erat; sed desiderio indigentium auxilii tardius cuncta movebantur. Hasdrubal intentissima conquisitione cum ad triginta milia peditum, tria equitum confecisset, non tamen ante adventum Syphacis castra propius hostem movere est ausus. Syphax cum quinquaginta milibus peditum, decem equitum advenit confestimque motis a Carthagine castris, haud procul Utica munitionibusque Romanis consedit. quorum adventus hoc tamen momenti fecit ut Scipio, cum quadraginta ferme dies nequiquam omnia experiens obsedisset Uticam, abscederet inde inrito incepto. et—iam enim hiemps instabat—castra hiberna in promunturio, quod tenui jugo continenti adhærens in aliquantum maris spatium extenditur, communit. uno vallo et navalia et castra amplectitur; jugo medio legionum castris impositis, latus ad septentrionem versum subductæ naves navalesque socii tenebant, meridianam vallem ad alterum litus devexam equitatus. hæc in Africa usque ad extremum autumni gesta.

[36] Præter convectum undique ex populatis circa agris frumentum commeatusque ex Sicilia atque Italia advectos, Cn. Octavius proprætor ex Sardinia ab Ti. Claudio prætore cujus ea provincia erat ingentem vim frumenti advexit; horreaque non solum ea quæ jam facta erant repleta, sed nova ædificata. vestimenta exercitui deerant; id mandatum Octavio ut cum prætore ageret si quid ex ea provincia comparari ac mitti posset. ea quoque haud segniter curata res; mille ducentæ togæ brevi spatio, duodecim milia tunicarum missa.

Æstate ea qua hæc in Africa gesta sunt P. Sempronius consul cui Bruttii provincia erat in agro Crotoniensi cum Hannibale in ipso itinere tumultuario proelio conflixit. agminibus magis quam acie pugnatum est. Romani pulsi, et tumultu verius quam pugna ad mille et ducenti de exercitu consulis interfecti; in castra trepide reditum, neque oppugnare tamen ea hostes ausi. ceterum silentio proximæ noctis profectus inde consul præmisso nuntio ad P. Licinium proconsulem ut suas legiones admoveret copias conjunxit. ita duo duces duo exercitus ad Hannibalem redierunt; nec mora dimicandi facta, cum consuli duplicatæ vires, Poeno recens victoria animos faceret. in primam aciem suas legiones Sempronius induxit; in subsidiis locatæ P. Licini legiones. consul principio pugnæ ædem Fortunæ Primigeniæ vovit si eo die hostes fudisset; composque ejus voti fuit. fusi ac fugati Poeni; supra quattuor milia armatorum cæsa, paulo minus trecenti vivi capti et equi quadraginta undecim militaria signa. perculsus adverso proelio Hannibal Crotonem exercitum reduxit.

Eodem tempore M. Cornelius consul in altera parte Italiæ non tam armis quam judiciorum terrore Etruriam continuit, totam ferme ad Magonem ac per eum ad spem novandi res versam. eas quæstiones ex senatus consulto minime ambitiose habuit; multique nobiles Etrusci qui aut ipsi jerant aut miserant ad Magonem de populorum suorum defectione, primo præsentes erant condemnati, postea conscientia sibimet ipsi exsilium consciscentes cum absentes damnati essent, corporibus subtractis bona tantum quæ publicari poterant pigneranda poenæ præbebant.

[37] Dum hæc consules diversis regionibus agunt, censores interim Romæ M. Livius et C. Claudius senatum recitaverunt. princeps iterum lectus Q. Fabius Maximus; notati septem, nemo tamen qui sella curuli sedisset. sarta tecta acriter et cum summa fide exegerunt. viam e foro bovario [et] ad Veneris circa foros publicos et ædem Matris Magnæ in Palatio faciendam locaverunt. vectigal etiam novum ex salaria annona statuerunt. sextante sal et Romæ et per totam Italiam erat; Romæ pretio eodem, pluris in foris et conciliabulis et alio alibi pretio præbendum locaverunt. id vectigal commentum alterum ex censoribus satis credebant populo iratum quod iniquo judicio quondam damnatus esset, et in pretio salis maxime oneratas tribus quarum opera damnatus erat [credebant]; inde Salinatori Livio inditum cognomen.

Lustrum conditum serius quia per provincias dimiserunt censores ut civium Romanorum in exercitibus quantus ubique esset referretur numerus. censa cum iis ducenta quattuordecim milia hominum. condidit lustrum C. Claudius Nero. duodecim deinde coloniarum, quod nunquam antea factum erat, deferentibus ipsarum coloniarum censoribus censum acceperunt ut quantum numero militum, quantum pecunia valerent in publicis tabulis monumenta exstarent. equitum deinde census agi coeptus est; et ambo forte censores equum publicum habebant. cum ad tribum Polliam ventum esset in qua M. Livi nomen erat, et præco cunctaretur citare ipsum censorem, 'cita' inquit Nero 'M. Livium'; et sive ex residua vetere simultate sive intempestiva jactatione severitatis inflatus M. Livium quia populi judicio esset damnatus equum vendere jussit. item M. Livius cum ad tribum Arniensem et nomen collegæ ventum est, vendere equum C. Claudium jussit duarum rerum causa, unius quod falsum adversus se testimonium dixisset, alterius quod non sincera fide secum in gratiam redisset. æque foedum certamen inquinandi famam alterius cum suæ famæ damno factum est exitu censuræ. cum in leges jurasset C. Claudius et in ærarium escendisset, inter nomina eorum quos ærarios relinquebat dedit collegæ nomen. deinde M. Livius in ærarium venit; præter Mæciam tribum, quæ se neque condemnasset neque condemnatum aut consulem aut censorem fecisset, populum Romanum omnem, quattuor et triginta tribus, ærarios reliquit, quod et innocentem se condemnassent et condemnatum consulem et censorem fecissent neque infitiari possent aut judicio semel aut comitiis bis ab se peccatum esse: inter quattuor et triginta tribus et C. Claudium ærarium fore; quod si exemplum haberet bis eundem ærarium relinquendi, C. Claudium nominatim se inter ærarios fuisse relicturum. pravum certamen notarum inter censores; castigatio inconstantiæ populi censoria et gravitate temporum illorum digna. in invidia censores cum essent, crescendi ex iis ratus esse occasionem Cn. Bæbius tribunus plebis diem ad populum utrique dixit. ea res consensu patrum discussa est ne postea obnoxia populari auræ censura esset.

[38] Eadem æstate in Bruttiis Clampetia a consule vi capta, Consentia et Pandosia et ignobiles aliæ civitates voluntate in dicionem venerunt. et cum comitiorum jam appeteret tempus, Cornelium potius ex Etruria ubi nihil belli erat Romam acciri placuit. is consules Cn. Seruilium Cæpionem et C. Seruilium Geminum creavit. inde prætoria comitia habita. creati P. Cornelius Lentulus P. Quinctilius Varus P. Ælius Pætus P. Villius Tappulus; hi duo cum ædiles plebis essent, prætores creati sunt. consul comitiis perfectis ad exercitum in Etruriam redit.

Sacerdotes eo anno mortui atque in locum eorum suffecti: Ti. Veturius Philo flamen Martialis in locum M. Æmili Regilli, qui priore anno mortuus erat, creatus inauguratusque; in M. Pomponi Mathonis auguris et decemuiri locum creati decemuir M. Aurelius Cotta, augur Ti. Sempronius Gracchus admodum adulescens, quod tum perrarum in mandandis sacerdotiis erat. quadrigæ aureæ eo anno in Capitolio positæ ab ædilibus curulibus C. Livio et M. Seruilio Gemino, et ludi Romani biduum instaurati; item per biduum plebeii ab ædilibus P. Ælio P. Villio; et Jovis epulum fuit ludorum causa.