TITI LIVI AB URBE CONDITA LIBER XXIV

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49

[1] Ut ex Campania in Bruttios reditum est, Hanno adjutoribus et ducibus Bruttiis Græcas urbes temptavit, eo facilius in societate manentes Romana quod Bruttios, quos et oderant et metuebant, Carthaginiensium partis factos cernebant. Regium primum temptatum est diesque aliquot ibi nequiquam absumpti. interim Locrenses frumentum lignaque et cetera necessaria usibus ex agris in urbem rapere, etiam ne quid relictum prædæ hostibus esset, et in dies major omnibus portis multitudo effundi; postremo sescenti modo relicti in urbe erant qui reficere muros portas telaque in propugnacula congerere cogebantur. in permixtam omnium ætatium ordinumque multitudinem et vagantem in agris magna ex parte inermem Hamilcar Poenos equites emisit, qui violare quemquam vetiti, tantum ut ab urbe excluderent fuga dissipatos, turmas objecere. dux ipse loco superiore capto unde agros urbemque posset conspicere, Bruttiorum cohortem adire muros atque evocare principes Locrensium ad conloquium jussit et pollicentes amicitiam Hannibalis adhortari ad urbem tradendam. Bruttiis in conloquio nullius rei primo fides est; deinde ut Poenus apparuit in collibus et refugientes pauci aliam omnem multitudinem in potestate hostium esse adferebant, tum metu victi consulturos se populum responderunt; advocataque extemplo contione, cum et levissimus quisque novas res novamque societatem mallent et, quorum propinqui extra urbem interclusi ab hostibus erant, velut obsidibus datis pigneratos haberent animos, pauci magis taciti probarent constantem fidem quam propalam tueri auderent, haud dubio in speciem consensu fit ad Poenos deditio. L. Atilio, præfecto præsidii, quique cum eo milites Romani erant clam in portum deductis atque impositis in naves ut Regium deveherentur Hamilcarem Poenosque ea condicione ut foedus extemplo æquis legibus fieret in urbem acceperunt; cujus rei prope non seruata fides deditis est, cum Poenus dolo dimissum Romanum incusaret, Locrenses profugisse ipsum causarentur. insecuti etiam equites sunt, si quo casu in freto æstus morari aut deferre naves in terram posset. et eos quidem quos sequebantur non sunt adepti: alias a Messana traicientes freto Regium naves conspexerunt. milites erant Romani a Claudio prætore missi ad obtinendam urbem præsidio. itaque Regio extemplo abscessum est. Locrensibus jussu Hannibalis data pax ut liberi suis legibus viverent, urbs pateret Poenis, portus in potestate Locrensium esset, societas eo jure staret ut Poenus Locrensem Locrensisque Poenum pace ac bello juvaret.

[2] Sic a freto Poeni reducti frementibus Bruttiis quod Regium ac Locros, quas urbes direpturos se destinaverant, intactas reliquissent. itaque per se ipsi conscriptis armatisque juventutis suæ quindecim milibus ad Crotonem oppugnandum pergunt ire, Græcam et ipsam urbem et maritimam, plurimum accessurum opibus, si in ora maris urbem portu ac moenibus validam tenuissent, credentes. ea cura angebat quod neque non accersere ad auxilium Poenos satis audebant, ne quid non pro sociis egisse viderentur et, si Poenus rursus magis arbiter pacis quam adjutor belli fuisset, ne in libertatem Crotonis, sicut ante Locrorum, frustra pugnaretur. itaque optimum visum est ad Hannibalem mitti legatos caverique ab eo ut receptus Croto Bruttiorum esset. Hannibal cum præsentium eam consultationem esse respondisset et ad Hannonem eos reiecisset, ab Hannone nihil certi ablatum; nec enim diripi volebat nobilem atque opulentam urbem et sperabat, cum Bruttius oppugnaret, Poenos nec probare nec juvare eam oppugnationem appareret, eo maturius ad se defecturos. Crotone nec consilium unum inter populares nec voluntas erat. unus velut morbus invaserat omnes Italiæ civitates ut plebes ab optimatibus dissentirent, senatus Romanis faveret, plebs ad Poenos rem traheret. eam dissensionem in urbe perfuga nuntiat Bruttiis: Aristomachum esse principem plebis tradendæque auctorem urbis, et in vasta urbe lateque moenibus disiectis raras stationes custodiasque senatorum esse; quacumque custodiant plebis homines, ea patere aditum. auctore ac duce perfuga Bruttii corona cinxerunt urbem acceptique ab plebe primo impetu omnem præter arcem cepere. arcem optimates tenebant præparato jam ante ad talem casum perfugio. eodem Aristomachus perfugit, tamquam Poenis, non Bruttiis auctor urbis tradendæ fuisset.

[3] Urbs Croto murum in circuitu patentem duodecim milia passuum habuit ante Pyrrhi in Italiam adventum; post vastitatem eo bello factam vix pars dimidia habitabatur; flumen, quod medio oppido fluxerat, extra frequentia tectis loca præterfluebat, <erat> et arx procul eis quæ habitabantur. sex milia aberat in<de> [urbe nobili] templum, ipsa urbe [erat] nobilius, Laciniæ Junonis, sanctum omnibus circa populis; lucus ibi frequenti silua et proceris abjetis arboribus sæptus læta in medio pascua habuit, ubi omnis generis sacrum deæ pecus pascebatur sine ullo pastore, separatimque greges sui cujusque generis nocte remeabant ad stabula, nunquam insidiis ferarum, non fraude violati hominum. magni igitur fructus ex eo pecore capti columnaque inde aurea solida facta et sacrata est; inclitumque templum divitiis etiam, non tantum sanctitate fuit. ac miracula aliqua adfinguntur ut plerumque tam insignibus locis: fama est aram esse in vestibulo templi cujus cinerem nullo unquam moveri vento. sed arx Crotonis, una parte imminens mari, altera vergente in agrum, situ tantum naturali quondam munita, postea et muro cincta est qua per aversas rupes ab Dionysio Siciliæ tyranno per dolum fuerat capta. ea tum arce satis ut videbatur tuta Crotoniatum optimates tenebant se circumsedente cum Bruttiis eos etiam plebe sua. postremo Bruttii, cum suis viribus inexpugnabilem viderent arcem, coacti necessitate Hannonis auxilium implorant. is condicionibus ad deditionem compellere Crotoniates conatus ut coloniam Bruttiorum eo deduci antiquamque frequentiam recipere vastam ac desertam bellis urbem paterentur, omnium neminem præter Aristomachum movit. morituros se adfirmabant citius quam immixti Bruttiis in alienos ritus mores legesque ac mox linguam etiam verterentur. Aristomachus unus, quando nec suadendo ad deditionem satis valebat nec, sicut urbem prodiderat, locum prodendæ arcis inveniebat, transfugit ad Hannonem. Locrenses brevi post legati, cum permissu Hannonis arcem intrassent, persuadent ut traduci se in Locros paterentur nec ultima experiri vellent; jam hoc ut sibi liceret impetraverant et ab Hannibale missis ad is ipsum legatis. ita Crotone excessum est deductique Crotoniatæ ad mare naves conscendunt; Locros omnis multitudo abeunt. in Apulia ne hiemps quidem quieta inter Romanos atque Hannibalem erat. Luceriæ Sempronius consul, Hannibal haud procul Arpis hibernabat. inter eos levia proelia ex occasione aut opportunitate hujus aut illius partis oriebantur meliorque eis Romanus et in dies cautior tutiorque ab insidiis fiebat.

[4] In Sicilia Romanis omnia mutaverat mors Hieronis regnumque ad Hieronymum nepotem ejus translatum, puerum vixdum libertatem, nedum dominationem modice laturum. eam ætatem, id ingenium tutores atque amici ad præcipitandum in omnia vitia acceperunt. quæ ita futura cernens Hiero ultima senecta voluisse dicitur liberas Syracusas relinquere, ne sub dominatu puerili per ludibrium bonis artibus partum firmatumque interiret regnum. huic consilio ejus summa ope obstitere filiæ, nomen regium penes puerum futurum ratæ, regimen rerum omnium penes se virosque suos Adran<odorum et Zoippum, qui tut>orum primi relinquebantur. non facile erat nonagesimum jam agenti annum, circumsesso dies noctesque muliebribus blanditiis, liberare animum et convertere ad publicam <a> privata curam. itaque tutores modo quindecim puero relinquit, quos precatus est moriens ut fidem erga populum Romanum quinquaginta annos ab se cultam inviolatam seruarent juvenemque suis potissimum vestigiis insistere vellent et disciplinæ, in qua eductus esset. hæc mandata. cum exspirasset, tutores testamento prolato pueroque in contionem producto—erat autem quindecim tum ferme annorum—paucis, qui per contionem ad excitandos clamores dispositi erant, adprobantibus testamentum, ceteris velut patre amisso in orba civitate omnia timentibus~~. funus fit regium magis amore civium et caritate quam cura suorum celebre. brevi deinde ceteros tutores summovet Adranodorus, juvenem jam esse dictitans Hieronymum ac regni potentem; deponendoque tutelam ipse, quæ cum pluribus communis erat, in se unum omnium vires convertit.

[5] Vix quidem vel bono moderatoque regi facilis erat favor apud Syracusanos, succedenti tantæ caritati Hieronis; verum enimuero Hieronymus, velut suis vitiis desiderabilem efficere vellet avum, primo statim conspectu omnia quam disparia essent ostendit. nam qui per tot annos Hieronem filiumque ejus Gelonem nec vestis habitu nec alio ullo insigni differentes a ceteris civibus vidissent, ei conspexere purpuram ac diadema ac satellites armatos, quadrigisque etiam alborum equorum interdum ex regia procedentem more Dionysi tyranni. hunc tam superbum adparatum habitumque convenientes sequebantur contemptus omnium hominum, superbæ aures, contumeliosa dicta, rari aditus non alienis modo sed tutoribus etiam, libidines novæ, inhumana crudelitas. itaque tantus omnes terror invaserat ut quidam ex tutoribus aut morte voluntaria aut fuga præverterent metum suppliciorum. tres ex iis quibus solis aditus in domum familiarior erat, Adranodorus et Zoippus, generi Hieronis, et Thraso quidam, de aliis quidem rebus haud magno opere audiebantur; tendendo autem duo ad Carthaginienses, Thraso ad societatem Romanam, certamine ac studiis interdum in se convertebant animum adulescentis, cum conjuratio in tyranni caput facta indicatur per Callonem quendam, æqualem Hieronymi et jam inde a puero in omnia familiaria jura adsuetum. index unum ex conjuratis Theodotum, a quo ipse appellatus erat, nominare potuit. qui comprensus extemplo traditusque Adranodoro torquendus, de se ipse haud cunctanter fassus conscios celabat; postremo cum omnibus intolerandis patientiæ humanæ cruciatibus laceraretur, victum malis se simulans avertit ab consciis in insontes indicium, Thrasonem esse auctorem consilii mentitus, nec nisi tam potenti duce confisos rem tantam ausuros <fuisse; addit socios> ab latere tyranni quorum capita vilissima fingenti inter dolores gemitusque occurrere. maxime animo tyranni credibile indicium Thraso nominatus fecit; itaque extemplo traditur ad supplicium adjectique poenæ ceteri juxta insontes. consciorum nemo, cum diu socius consilii torqueretur, aut latuit aut fugit; tantum illis in virtute ac fide Theodoti fiduciæ fuit tantumque ipsi Theodoto virium ad arcana occultanda.

[6] Ita, quod unum vinculum cum Romanis societatis erat, Thrasone sublato e medio extemplo haud dubie ad defectionem res spectabat, legatique ad Hannibalem missi ac remissi ab eo cum Hannibale, nobili adulescente, Hippocrates et Epicydes, nati Carthagine sed oriundi ab Syracusis exsule avo, Poeni ipsi materno genere. per hos juncta societas Hannibali ac Syracusano tyranno nec invito Hannibale apud tyrannum manserunt. Ap. Claudius prætor, cujus Sicilia provincia erat, ubi ea accepit, extemplo legatos ad Hieronymum misit. qui cum sese ad renovandam societatem quæ cum avo fuisset venisse dicerent, per ludibrium auditi dimissique sunt ab quærente per jocum Hieronymo quæ fortuna eis pugnæ ad Cannas fuisset; vix credibilia enim legatos Hannibalis narrare; velle quid veri sit scire, ut ex eo utram spem sequatur consilium capiat. Romani, cum serio legationes audire coepisset redituros se ad eum dicentes esse, monito magis eo quam rogato ne fidem temere mutaret proficiscuntur. Hieronymus legatos Carthaginem misit ad foedus ex societate cum Hannibale pacta faciendum. convenit ut, cum Romanos Sicilia expulissent—id autem brevi fore, si naves atque exercitum misissent—, Himera amnis, qui ferme <mediam> dividit, finis regni Syracusani ac Punici imperii esset. aliam deinde, inflatus adsentationibus eorum qui eum non Hieronis tantum sed Pyrrhi etiam regis, materni avi, jubebant meminisse, legationem misit, qua æquum censebat Sicilia sibi omni cedi, Italiæ imperium proprium quæri Carthaginiensi populo. hanc levitatem ac jactationem animi neque mirabantur in juvene furioso neque arguebant, dummodo averterent eum ab Romanis.

[7] Sed omnia in eo præcipitia ad exitium fuerunt. nam cum præmissis Hippocrate atque Epicyde cum binis milibus armatorum ad temptandas urbes quæ præsidiis tenebantur Romanis, et ipse in Leontinos cum cetero omni exercitu —erant autem ad quindecim milia peditum equitumque—profectus esset, liberas ædes conjurati—et omnes forte militabant—imminentes viæ angustæ qua descendere ad forum rex solebat sumpserunt. ibi cum instructi armatique ceteri transitum exspectantes starent, uni ex eis—Dinomeni fuit nomen—, quia custos corporis erat, partes datæ sunt ut, cum adpropinquaret januæ rex, per causam aliquam in angustiis sustineret ab tergo agmen. ita ut convenerat factum est. tamquam laxaret elatum pedem ab stricto nodo, moratus turbam Dinomenes tantum intervalli fecit ut, cum in prætereuntem sine armatis regem impetus fieret, confoderetur aliquot prius volneribus quam succurri posset. clamore et tumultu audito in Dinomenem jam haud dubie obstantem tela coniciuntur, inter quæ tamen duobus acceptis volneribus evasit. fuga satellitum, ut jacentem videre regem, facta est; interfectores pars in forum ad multitudinem lætam libertate, pars Syracusas pergunt ad præoccupanda Adranodori regiorumque aliorum consilia. incerto rerum statu Ap. Claudius bellum oriens ex propinquo cum cerneret, senatum litteris certiorem fecit Siciliam Carthaginiensi populo et Hannibali conciliari, ipse adversus Syracusana consilia <ad> provinciæ regnique fines omnia convertit præsidia. exitu anni ejus Q. Fabius ex auctoritate senatus Puteolos, per bellum coeptum frequentari emporium, communiit præsidiumque imposuit. inde Romam comitiorum causa veniens in eum quem primum diem comitialem habuit comitia edixit atque ex itinere præter urbem in campum descendit. eo die cum sors prærogativæ Aniensi juniorum exisset eaque T. Otacilium M. Æmilium Regillum consules diceret, tum Q. Fabius silentio facto tali oratione est usus:

[8] 'Si aut pacem in Italia aut <id> bellum eumque hostem haberemus in quo neglegentiæ laxior locus esset, qui vestris studiis, quæ in campum ad mandandos quibus velitis honores adfertis, moram ullam offerret, is mihi parum meminisse videretur vestræ libertatis; sed cum in hoc bello, in hoc hoste nunquam ab ullo duce sine ingenti nostra clade erratum sit, eadem vos cura qua in aciem armati descenditis inire suffragium ad creandos consules decet et sibi quemque dicere: "Hannibali imperatori parem consulem nomino." hoc anno ad Capuam Vibellio Taureæ, Campano summo equiti, provocanti summus Romanus eques Asellus Claudius est oppositus. adversus Gallum quondam provocantem in ponte Anienis T. Manlium fidentem et animo et viribus misere majores nostri. eandem causam haud multis annis post fuisse non negaverim cur M. Valerio non diffideretur adversus similiter provocantem ad certamen arma capienti Gallum. quemadmodum pedites equitesque optamus ut validiores, si minus, ut pares hosti habeamus, ita duci hostium parem imperatorem quæramus. cum qui est summus in civitate dux eum legerimus, tamen repente lectus, in annum creatus adversus veterem ac perpetuum imperatorem comparabitur, nullis neque temporis nec juris inclusum angustiis quo minus ita omnia gerat administretque ut tempora postulabunt belli; nobis autem in adparatu ipso ac tantum incohantibus res annus circumagitur. quoniam quales viros creare vos consules deceat satis est dictum, restat ut pauca de eis in quos prærogativæ favor inclinavit dicam. M. Æmilius Regillus flamen est Quirinalis, quem neque mittere a sacris neque retinere possumus ut non deum aut belli deseramus curam. <T.> Otacilius sororis meæ filiam uxorem atque ex ea liberos habet; ceterum non ea vestra in me majoresque meos merita sunt ut non potiorem privatis necessitudinibus rem publicam habeam. quilibet nautarum vectorumque tranquillo mari gubernare potest; ubi sæva orta tempestas est ac turbato mari rapitur vento navis, tum viro et gubernatore opus est. non tranquillo navigamus sed jam aliquot procellis summersi pæne sumus; itaque quis ad gubernacula sedeat summa cura providendum ac præcavendum vobis est. in minore te experti, T. Otacili, re sumus; haud sane cur ad majora tibi fidamus documenti quicquam dedisti. classem hoc anno, cui tu præfuisti, trium rerum causa paravimus, ut Africæ oram popularetur, ut tuta nobis Italiæ litora essent, ante omnia ne supplementum cum stipendio commeatuque ab Carthagine Hannibali transportaretur. create consulem T. Otacilium, non dico si omnia hæc, sed si aliquid eorum rei publicæ præstitit. sin autem te classem obtinente, ea etiam velut pacato mari quibus <non erat opus> Hannibali tuta atque integra ab domo venerunt, si ora Italiæ infestior hoc anno quam Africæ fuit, quid dicere potes cur te potissimum ducem Hannibali hosti <hi> opponant? si consul esses, dictatorem dicendum exemplo majorum nostrorum censeremus, nec tu id indignari posses aliquem in civitate Romana meliorem bello haberi quam te. magis nullius interest quam tua, T. Otacili, non imponi ceruicibus tuis onus sub quo concidas. ego magno opere suadeo, Quirites, eodem animo quo si stantibus vobis in acie armatis repente deligendi duo imperatores essent quorum ductu atque auspicio dimicaretis, hodie quoque consules creetis quibus sacramento liberi vestri dicant, ad quorum edictum conveniant, sub quorum tutela atque cura militent. lacus Trasumennus et Cannæ tristia ad recordationem exempla sed ad præcavenda similia [utiles] documento sunt. præco, Aniensem juniorum in suffragium revoca.'

[9] Cum T. Otacilius ferociter eum continuare consulatum velle vociferaretur atque obstreperet, lictores ad eum accedere consul jussit et, quia urbem non injerat protinus in campum ex itinere profectus, admonuit cum securibus sibi fasces præferri. interim prærogativa suffragium init creatique in ea consules Q. Fabius Maximus quartum M. Marcellus tertium. eosdem consules ceteræ centuriæ sine variatione ulla dixerunt; et prætor unus refectus Q. Fuluius Flaccus, novi alii creati, T. Otacilius Crassus iterum, Q. Fabius consulis filius qui tum ædilis curulis erat, P. Cornelius Lentulus. comitiis prætorum perfectis senatus consultum factum, ut Q. Fuluio extra ordinem urbana provincia esset isque potissimum consulibus ad bellum profectis urbi præesset. aquæ magnæ bis eo anno fuerunt Tiberisque agros inundavit cum magna strage tectorum pecorumque et hominum pernicie. quinto anno secundi Punici belli Q. Fabius Maximus quartum M. Claudius Marcellus tertium consulatum ineuntes plus solito converterant in se civitatis animos; multis enim annis tale consulum par non fuerat. referebant senes sic Maximum Rullum cum P. Decio ad bellum Gallicum, sic postea Papirium Caruiliumque adversus Samnites Bruttiosque et Lucanum cum Tarentino populum consules declaratos. absens Marcellus consul creatus, cum ad exercitum esset; præsenti Fabio atque ipsi comitia habenti consulatus continuatus. tempus ac necessitas belli ac discrimen summæ rerum faciebant ne quis aut exemplum exquireret aut suspectum cupiditatis imperii consulem haberet; quin laudabant potius magnitudinem animi quod, cum summo imperatore esse opus rei publicæ sciret seque eum haud dubie esse, minoris invidiam suam, si qua ea re oreretur, quam utilitatem rei publicæ fecisset.

[10] Quo die magistratum injerunt consules, senatus in Capitolio est habitus decretumque omnium primum ut consules sortirentur compararentue inter se uter censoribus creandis comitia haberet priusquam ad exercitum proficisceretur. prorogatum deinde imperium omnibus qui ad exercitus erant jussique in provinciis manere, Ti. Gracchus Luceriæ, ubi cum volonum exercitu erat, C. Terentius Varro in agro Piceno, M. Pomponius in Gallico; et prætorum prioris anni pro prætoribus, Q. Mucius obtineret Sardiniam, M. Valerius ad Brundisium oræ maritimæ, intentus adversus omnes motus Philippi Macedonum regis, præesset. P. Cornelio Lentulo prætori Sicilia decreta provincia, T. Otacilio classis eadem quam adversus Carthaginienses priore anno habuisset. prodigia eo anno multa nuntiata sunt, quæ quo magis credebant simplices ac religiosi homines, eo plura nuntiabantur: Lanuvi in æde intus Sospitæ Junonis corvos nidum fecisse; in Apulia palmam viridem arsisse; Mantuæ stagnum effusum Mincio amni cruentum visum; et Calibus creta et Romæ in foro bovario sanguine pluvisse; et in vico Insteio fontem sub terra tanta vi aquarum fluxisse ut serias doliaque quæ in eo loco erant provoluta velut impetu torrentis tulerit; tacta de cælo atrium publicum in Capitolio, ædem in campo Volcani, Vacunæ in Sabinis publicamque viam, murum ac portam Gabiis. jam alia volgata miracula erant: hastam Martis Præneste sua sponte promotam; bovem in Sicilia locutum; infantem in utero matris in Marrucinis 'io triumphe' clamasse; ex muliere Spoleti virum factum; Hadriæ aram in cælo speciesque hominum circum eam cum candida veste visas esse. quin Romæ quoque in ipsa urbe, secundum apum examen in foro visum—quod mirabile est, quia rarum—, adfirmantes quidam legiones se armatas in Janiculo videre concitaverunt civitatem ad arma, cum qui in Janiculo essent negarent quemquam ibi præter adsuetos collis ejus cultores apparuisse. hæc prodigia hostiis majoribus procurata sunt ex haruspicum responso et supplicatio omnibus deis quorum puluinaria Romæ essent indicta est.

[11] Perpetratis quæ ad pacem deum pertinebant, de re publica belloque gerendo et quantum copiarum et ubi quæque essent consules ad senatum rettulerunt. duodeviginti legionibus bellum geri placuit; binas consules sibi sumere, binis Galliam Siciliamque ac Sardiniam obtineri; duabus Q. Fabium prætorem Apuliæ, duabus volonum Ti. Gracchum circa Luceriam præesse; singulas C. Terentio proconsuli ad Picenum et M. Valerio ad classem circa Brundisium relinqui, duas urbi præsidio esse. hic ut numerus legionum expleretur, sex novæ legiones erant scribendæ. eas primo quoque tempore consules scribere jussi et classem parare, ut cum eis navibus quæ pro Calabriæ litoribus in statione essent, centum quinquaginta longarum classis navium eo anno expleretur. dilectu habito et centum navibus novis deductis Q. Fabius comitia censoribus creandis habuit; creati M. Atilius Regulus et P. Furius Philus. cum increbresceret rumor bellum in Sicilia esse, T. Otacilius eo cum classe proficisci jussus est. cum deessent nautæ, consules ex senatus consulto edixerunt ut, qui L. Æmilio C. Flaminio censoribus milibus æris quinquaginta ipse aut pater ejus census fuisset usque ad centum milia aut cui postea tanta res esset facta, nautam unum cum sex mensum stipendio daret; qui supra centum milia usque ad trecenta milia, tres nautas cum stipendio annuo; qui supra trecenta milia usque ad deciens æris, quinque nautas; qui supra deciens, septem; senatores octo nautas cum annuo stipendio darent. ex hoc edicto dati nautæ, armati instructique ab dominis, cum triginta dierum coctis cibariis naves conscenderunt. tum primum est factum ut classis Romana sociis navalibus privata impensa paratis compleretur.

[12] Hic major solito apparatus præcipue conterruit Campanos ne ab obsidione Capuæ bellum ejus anni Romani inciperent. itaque legatos ad Hannibalem oratum miserunt ut Capuam exercitum admoveret: ad eam oppugnandam novos exercitus scribi Romæ nec ullius urbis defectioni magis infensos eorum animos esse. id quia tam trepide nuntiabant, maturandum Hannibal ratus ne prævenirent Romani, profectus Arpis ad Tifata in veteribus castris super Capuam consedit. inde Numidis Hispanisque ad præsidium simul castrorum simul Capuæ relictis cum cetero exercitu ad lacum Averni per speciem sacrificandi, re ipsa ut temptaret Puteolos quodque ibi præsidii erat, descendit. Maximus, postquam Hannibalem Arpis profectum et regredi in Campaniam allatum est, nec die nec nocte intermisso itinere ad exercitum redit, et Ti. Gracchum ab Luceria Beneventum copias admovere, Q. Fabium prætorem—is filius consulis erat—<ad> Luceriam Graccho succedere jubet. in Siciliam eodem tempore duo prætores profecti, P. Cornelius ad exercitum, T. Otacilius qui maritimæ oræ reique navali præesset; et ceteri in suas quisque provincias profecti, et quibus prorogatum imperium erat easdem quas priori anno regiones obtinuerunt.

[1313] Ad Hannibalem, cum ad lacum Averni esset, quinque nobiles juvenes ab Tarento venerunt, partim ad Trasumennum lacum, partim ad Cannas capti dimissique domos cum eadem comitate qua usus adversus omnes Romanorum socios Poenus fuerat. ei memores beneficiorum ejus perpulisse magnam partem se juventutis Tarentinæ referunt ut Hannibalis amicitiam ac societatem quam populi Romani mallent, legatosque ab suis missos rogare Hannibalem ut exercitum propius Tarentum admoveat: si signa ejus, si castra conspecta a Tarento sint, haud ullam intercessuram moram quin <in deditionem veniat> urbs; in potestate juniorum plebem, in manu plebis rem Tarentinam esse. Hannibal conlaudatos eos oneratosque ingentibus promissis domum ad coepta maturanda redire jubet; se in tempore adfuturum esse. hac cum spe dimissi Tarentini. ipsum ingens cupido incesserat Tarenti potiundi. urbem esse videbat cum opulentam nobilemque, tum maritimam et in Macedoniam opportune versam regemque Philippum hunc portum, si transiret in Italiam, Brundisium cum Romani haberent, petiturum. sacro inde perpetrato ad quod venerat et, dum ibi moratur, peruastato agro Cumano usque ad Miseni promunturium Puteolos repente agmen convertit ad opprimendum præsidium Romanum. sex milia hominum erant et locus munimento quoque, non natura modo tutus. triduum ibi moratus Poenus ab omni parte temptato præsidio, deinde, ut nihil procedebat, ad populandum agrum Neapolitanum magis ira quam potiundæ urbis spe processit. adventu ejus in propinquum agrum mota Nolana est plebs, jam diu aversa ab Romanis et infesta senatui suo. itaque legati ad arcessendum Hannibalem cum haud dubio promisso tradendæ urbis venerunt. prævenit inceptum eorum Marcellus consul a primoribus accitus. die uno Suessulam a Calibus, cum Volturnus amnis traicientem moratus esset, contenderat; inde proxima nocte sex milia peditum, equites trecentos, qui præsidio senatui essent, Nolam intromisit. et uti a consule omnia impigre facta sunt ad præoccupandam Nolam, ita Hannibal tempus terebat, bis jam ante nequiquam temptata re segnior ad credendum Nolanis factus.

[14] Iisdem diebus et Q. Fabius consul ad Casilinum temptandum, quod præsidio Punico tenebatur, venit et ad Beneventum velut ex composito parte altera Hanno ex Bruttiis cum magna peditum equitumque manu, altera Ti. Gracchus ab Luceria accessit. qui primo oppidum intravit, deinde, ut Hannonem tria milia ferme ab urbe ad Calorem fluvium castra posuisse et inde agrum populari audivit, et ipse egressus moenibus mille ferme passus ab hoste castra locat. ibi contionem militum habuit. legiones magna ex parte volonum habebat, qui jam alterum annum libertatem tacite mereri quam postulare palam maluerant. senserat tamen hibernis egrediens murmur in agmine esse quærentium, en unquam liberi militaturi essent, scripseratque senatui non tam quid desiderarent quam quid meruissent: bona fortique opera eorum se ad eam diem usum neque ad exemplum justi militis quicquam eis præter libertatem deesse. de eo permissum ipsi erat faceret quod e re publica duceret esse. itaque priusquam cum hoste manum consereret, pronuntiat tempus venisse eis libertatis quam diu sperassent potiundæ; postero die signis conlatis dimicaturum puro ac patenti campo, ubi sine ullo insidiarum metu vera virtute geri res posset. qui caput hostis rettulisset, eum se extemplo liberum jussurum esse; qui loco cessisset, in eum seruili supplicio animaduersurum; suam cuique fortunam in manu esse. libertatis auctorem eis non se fore solum sed consulem M. Marcellum, sed universos patres, quos consultos ab se de libertate eorum sibi permisisse. litteras inde consulis ac senatus consultum recitavit, ad quæ clamor cum ingenti adsensu est sublatus. pugnam poscebant signumque ut daret extemplo ferociter instabant. Gracchus proelio in posterum diem pronuntiato contionem dimisit: milites læti, præcipue quibus merces navatæ in unum diem operæ libertas futura erat, armis expediendis diei reliquum consumunt.

[15] Postero die ubi signa coeperunt canere, primi omnium parati instructique ad prætorium conveniunt. sole orto Gracchus in aciem copias educit nec hostes moram dimicandi fecerunt. septendecim milia peditum erant, maxima ex parte Bruttii ac Lucani, equites mille ducenti, inter quos pauci admodum Italici, ceteri Numidæ fere omnes Maurique. pugnatum est et acriter et diu; quattuor horis neutro inclinata est pugna nec alia magis Romanum impediebat res quam capita hostium pretia libertatis facta. nam ut quisque hostem impigre occiderat, primum capite ægre inter turbam tumultumque abscidendo terebat tempus; deinde occupata dextra tenendo caput fortissimus quisque pugnator esse desierat, segnibus ac timidis tradita pugna erat. quod ubi tribuni militum Graccho nuntiaverunt, neminem stantem jam volnerari hostem, carnificari jacentes et in dextris militum pro gladiis humana capita esse, signum dari propere jussit proicerent capita invaderentque hostem: claram satis et insignem virtutem esse nec dubiam libertatem futuram strenuis viris. tum redintegrata pugna est et eques etiam in hostes emissus; quibus cum impigre Numidæ concurrissent nec segnior equitum quam peditum pugna esset, iterum in dubium adducta res. cum utrimque duces, Romanus Bruttium Lucanumque totiens a majoribus suis victos subactosque, Poenus mancipia Romana et ex ergastulo militem verbis obtereret, postremo pronuntiat Gracchus esse nihil quod de libertate sperarent, nisi eo die fusi fugatique hostes essent.

[16] Ea demum vox ita animos accendit ut renovato clamore velut alii repente facti tanta vi se in hostem intulerint, ut sustineri ultra non possent. primo antesignani Poenorum, dein signa perturbata, postremo tota impulsa acies; inde haud dubie terga data ruuntque fugientes in castra adeo pavidi trepidique ut ne in portis quidem aut vallo quisquam restiterit ac prope continenti agmine Romani insecuti novum de integro proelium inclusi hostium vallo ediderint. ibi sicut pugna impeditior in angustiis, ita cædes atrocior fuit; et adjuvere captivi, qui rapto inter tumultum ferro conglobati et ab tergo ceciderunt Poenos et fugam impedierunt. itaque minus duo milia hominum ex tanto exercitu, et ea major pars equitum, cum ipso duce effugerunt; alii omnes cæsi aut capti; capta et signa duodequadraginta. ex victoribus duo milia ferme cecidere. præda omnis, præterquam hominum captorum, militi concessa est; et pecus exceptum est quod intra dies triginta domini cognovissent. cum præda onusti in castra redissent, quattuor milia ferme volonum militum, quæ pugnaverant segnius nec in castra inruperant simul, metu poenæ collem haud procul castris ceperunt. postero die per tribunos militum inde deducti, contione militum advocata a Graccho superueniunt. ubi cum proconsul veteres milites primum, prout cujusque virtus atque opera in ea pugna fuerat, militaribus donis donasset, tunc quod ad volones attineret omnes ait malle laudatos a se, dignos indignosque, quam quemquam eo die castigatum esse; quod bonum faustum felixque rei publicæ ipsisque esset, omnes eos liberos esse jubere. ad quam vocem cum clamor ingenti alacritate sublatus esset ac nunc complexi inter se gratulantesque, nunc manus ad cælum tollentes bona omnia populo Romano Gracchoque ipsi precarentur, tum Gracchus 'priusquam omnes jure libertatis æquassem' inquit, 'neminem nota strenui aut ignavi militis notasse volui; nunc exsoluta jam fide publica, ne discrimen omne virtutis ignaviæque pereat, nomina eorum qui detractatæ pugnæ memores secessionem paulo ante fecerunt referri ad me jubebo citatosque singulos jure jurando adigam, nisi quis morbus causa erit, non aliter quam stantes cibum potionemque quoad stipendia facient capturos esse. hanc multam ita æquo animo feretis, si reputabitis nulla ignaviæ nota leviore vos designari potuisse.' signum deinde colligendi vasa dedit; militesque prædam portantes agentesque per lasciviam ac jocum ita ludibundi Beneventum rediere ut ab epulis per celebrem festumque diem actis non ex acie reverti viderentur. Beneventani omnes turba effusa cum obviam ad portas exissent, complecti milites, gratulari, vocare in hospitium. apparata convivia omnibus in propatulo ædium fuerant; ad ea invitabant Gracchumque orabant ut epulari permitteret militibus; et Gracchus ita permisit in publico epularentur omnes ante suas quisque fores. prolata omnia. pilleati aut lana alba velatis capitibus volones epulati sunt, alii accubantes, alii stantes qui simul ministrabant vescebanturque. digna res visa ut simulacrum celebrati ejus diei Gracchus, postquam Romam rediit, pingi juberet in æde Libertatis quam pater ejus in Aventino ex multaticia pecunia faciendam curavit dedicavitque.

[17] Dum hæc ad Beneventum geruntur, Hannibal depopulatus agrum Neapolitanum ad Nolam castra movet. quem ubi adventare consul sensit, Pomponio proprætore cum eo exercitu qui super Suessulam in castris erat accito ire obviam hosti parat nec moram dimicandi facere. C. Claudium Neronem cum robore equitum silentio noctis per aversam maxime ab hoste portam emittit circumuectumque occulte subsequi sensim agmen hostium jubet et, cum coortum proelium videret, ab tergo se obicere. id errore viarum an exiguitate temporis Nero exsequi non potuerit incertum est. absente eo cum proelium commissum esset, superior quidem haud dubie Romanus erat; sed quia equites non adfuere in tempore, ratio compositæ rei turbata est. non ausus insequi cedentes Marcellus vincentibus suis signum receptui dedit. plus tamen duo milia hostium eo die cæsa traduntur, Romani minus quadringenti. solis fere occasu Nero diem noctemque nequiquam fatigatis equis hominibusque, ne viso quidem hoste rediens, adeo graviter est ab consule increpitus ut per eum stetisse diceretur quo minus accepta ad Cannas redderetur hosti clades. postero die Romanus in aciem descendit, Poenus tacita etiam confessione victus castris se tenuit. tertio die silentio noctis omissa spe Nolæ potiundæ, rei nunquam prospere temptatæ, Tarentum ad certiorem spem proditionis proficiscitur.

[18] Nec minore animo res Romana domi quam militiæ gerebatur. censores, vacui ab operum locandorum cura propter inopiam ærarii, ad mores hominum regendos animum adverterunt castigandaque vitia quæ, velut diutinis morbis ægra corpora ex sese gignunt, eo enata bello erant. primum eos citaverunt qui post Cannensem <cladem a re publica defecisse> dicebantur. princeps eorum M. Cæcilius Metellus quæstor tum forte erat. jusso deinde eo ceterisque ejusdem noxæ reis causam dicere cum purgari nequissent, pronuntiarunt verba orationemque eos adversus rem publicam habuisse, quo conjuratio deserendæ Italiæ causa fieret. secundum eos citati nimis callidi exsoluendi juris jurandi interpretes, qui captivorum ex itinere regressi clam in castra Hannibalis solutum quod juraverant redituros rebantur. his superioribusque illis equi adempti qui publicum equum habebant, tribuque moti ærarii omnes facti. neque senatu modo aut equestri ordine regendo cura se censorum tenuit. nomina omnium ex juniorum tabulis excerpserunt qui quadriennio non militassent, quibus neque vacatio justa militiæ neque morbus causa fuisset. et ea supra duo milia nominum in ærarios relata tribuque omnes moti; additumque tam truci censoriæ notæ triste senatus consultum, ut ei omnes quos censores notassent pedibus mererent mitterenturque in Siciliam ad Cannensis exercitus reliquias, cui militum generi non prius quam pulsus Italia hostis esset finitum stipendiorum tempus erat. cum censores ob inopiam ærarii se jam locationibus abstinerent ædium sacrarum tuendarum curuliumque equorum præbendorum ac similium his rerum, convenere ad eos frequentes qui hastæ hujus generis adsueverant hortarique censores ut omnia perinde agerent locarent ac si pecunia in ærario esset: neminem nisi bello confecto pecuniam ab ærario petiturum esse. convenere deinde domini eorum quos Ti. Sempronius ad Beneventum manu emiserat arcessitosque se ab triumuiris mensariis esse dixerunt ut pretia servorum acciperent; ceterum non antequam bello confecto accepturos esse. cum hæc inclinatio animorum plebis ad sustinendam inopiam ærarii fieret, pecuniæ quoque pupillares primo, deinde viduarum coeptæ conferri, nusquam eas tutius sanctiusque deponere credentibus qui deferebant quam in publica fide; inde si quid emptum paratumque pupillis ac viduis foret, a quæstore perscribebatur. manavit ea privatorum benignitas ex urbe etiam in castra, ut non eques, non centurio stipendium acciperet, mercennariumque increpantes vocarent qui accepisset.

[19] Q. Fabius consul ad Casilinum castra habebat, quod duum milium Campanorum et septingentorum militum Hannibalis tenebatur præsidio. præerat Statius Metius, missus ab Cn. Magio Atellano, qui eo anno medix tuticus erat seruitiaque et plebem promiscue armarat ut castra Romana invaderet intento consule ad Casilinum oppugnandum. nihil eorum Fabium fefellit. itaque Nolam ad collegam mittit: altero exercitu dum Casilinum oppugnatur opus esse qui Campanis opponatur; vel ipse relicto Nolæ præsidio modico veniret vel, si eum Nola teneret necdum securæ res ab Hannibale essent, se Ti. Gracchum proconsulem a Benevento acciturum. hoc nuntio Marcellus duobus militum milibus Nolæ in præsidio relictis cum cetero exercitu Casilinum venit, adventuque ejus Campani jam moventes sese quieverunt. ita ab duobus consulibus Casilinum oppugnari coepit. ubi cum multa succedentes temere moenibus Romani milites acciperent volnera neque satis inceptum succederet, Fabius omittendam rem parvam ac juxta magnis difficilem abscedendumque inde censebat, cum res majores instarent; Marcellus multa magnis ducibus sicut non adgredienda, ita semel adgressis non dimittenda esse dicendo, quia magna famæ momenta in utramque partem fierent, tenuit ne inrito incepto abiretur. vineæ inde omniaque alia operum machinationumque genera cum admoverentur Campanique Fabium orarent ut abire Capuam tuto liceret, paucis egressis Marcellus portam qua egrediebantur occupavit cædesque promiscue omnium circa portam primo, deinde inruptione facta etiam in urbe fieri coepta est. quinquaginta fere primo egressi Campanorum, cum ad Fabium confugissent, præsidio ejus Capuam peruenerunt: Casilinum inter conloquia cunctationemque petentium fidem per occasionem captum est, captivique Campanorum quique Hannibalis militum erant Romam missi atque ibi in carcere inclusi sunt: oppidanorum turba per finitimos populos in custodiam divisa.

[20] Quibus diebus a Casilino re bene gesta recessum est, eis Gracchus in Lucanis aliquot cohortes in ea regione conscriptas cum præfecto socium in agros hostium prædatum misit. eos effuse palatos Hanno adortus haud multo minorem quam ad Beneventum acceperat reddidit hosti cladem atque in Bruttios raptim ne Gracchus adsequeretur concessit. consules Marcellus retro unde venerat Nolam rediit, Fabius in Samnites ad populandos agros recipiendasque armis quæ defecerant urbes processit. Caudinus Samnis gravius devastatus: perusti late agri, prædæ pecudum hominumque actæ; oppida vi capta Compulteria, Telesia, Compsa inde, Fugifulæ et Orbitanium ex Lucanis, Blanda et Apulorum Æcæ oppugnatæ. milia hostium in his urbibus viginti quinque capta aut occisa et recepti perfugæ trecenti septuaginta; quos cum Romam misisset consul, virgis in comitio cæsi omnes ac de saxo dejecti. hæc a Q. Fabio intra paucos dies gesta; Marcellum ab gerundis rebus valetudo adversa Nolæ tenuit. et a prætore Q. Fabio, cui circa Luceriam provincia erat, Acuca oppidum per eos dies vi captum stativaque ad Ardoneas communita. dum hæc in aliis locis ab Romanis geruntur, jam Tarentum peruenerat Hannibal cum maxima omnium quacunque jerat clade; in Tarentino demum agro pacatum incedere agmen coepit. nihil ibi violatum neque usquam via excessum est, apparebatque non id modestia militum aut ducis nisi ad conciliandos animos Tarentinorum fieri. ceterum cum prope moenibus accessisset, nullo ad conspectum primum agminis, ut rebatur, motu facto castra ab urbe ferme passus mille locat. Tarenti triduo ante quam Hannibal ad moenia accederet a M. Valerio proprætore, qui classi ad Brundisium præerat, missus M. Livius impigre conscripta juventute dispositisque ad omnes portas circaque muros qua res postulabat stationibus, die ac nocte juxta intentus neque hostibus neque dubiis sociis loci quicquam præbuit ad temptandum[que]. diebus aliquot frustra ibi absumptis Hannibal, cum eorum nemo qui ad lacum Averni adissent aut ipsi venirent aut nuntium litterasue mitterent, vana promissa se temere secutum cernens castra inde movit, tum quoque intacto agro Tarentino quamquam simulata lenitas nihildum profuerat, tamen spe labefactandæ fidei haud absistens. Salapiam ut venit, frumentum ex agris Metapontino atque Heracleensi—iam enim æstas exacta erat et hibernis placebat locus—comportat. prædatum inde Numidæ Maurique per Sallentinum agrum proximosque Apuliæ saltus dimissi; unde ceteræ prædæ haud multum, equorum greges maxime abacti, e quibus ad quattuor milia domanda equitibus divisa.

[21] Romani, cum bellum nequaquam contemnendum in Sicilia oreretur, morsque tyranni duces magis impigros dedisset Syracusanis quam causam aut animos mutasset, M. Marcello alteri consulum eam provinciam decernunt. secundum Hieronymi cædem primo tumultuatum in Leontinis apud milites fuerat vociferatumque ferociter parentandum regi sanguine conjuratorum esse. deinde libertatis restitutæ dulce auditu nomen crebro usurpatum, spe facta ex pecunia regia largitionis militiæque fungendæ potioribus ducibus; et relata tyranni foeda scelera foedioresque libidines adeo mutavere animos ut insepultum jacere corpus paulo ante desiderati regis paterentur. cum ceteri ex conjuratis ad exercitum obtinendum remansissent, Theodotus et Sosis regiis equis quanto maximo cursu poterant, ut ignaros omnium regios opprimerent, Syracusas contendunt. ceterum prævenerat non fama solum, qua nihil in talibus rebus est celerius, sed nuntius etiam ex regiis seruis. itaque Adranodorus et Insulam et arcem et alia quæ poterat quæque opportuna erant præsidiis firmarat. Hexapylo Theodotus ac Sosis post solis occasum jam obscura luce invecti, cum cruentam regiam vestem atque insigne capitis ostentarent, travecti per Tycham simul ad libertatem simul ad arma vocantes, in Achradinam convenire jubent. multitudo pars procurrit in vias, pars in vestibulis stat, pars ex tectis fenestrisque prospectant et quid rei sit rogitant. omnia luminibus conlucent strepituque vario complentur. armati locis patentibus congregantur; inermes ex Olympii Jovis templo spolia Gallorum Illyriorumque, dono data Hieroni a populo Romano fixaque ab eo, detrahunt, precantes Jovem ut volens propitius præbeat sacra arma pro patria, pro deum delubris, pro libertate sese armantibus. hæc quoque multitudo stationibus per principes regionum urbis dispositis adjungitur. in Insula inter cetera Adranodorus præsidiis firmarat horrea publica. locus saxo quadrato sæptus atque arcis in modum emunitus capitur ab juventute quæ præsidio ejus loci attributa erat mittuntque nuntios in Achradinam horrea frumentumque in senatus potestate esse.

[22] Luce prima populus omnis, armatus inermisque, in Achradinam ad curiam convenit. ibi pro Concordiæ ara, quæ in eo sita loco erat, ex principibus unus nomine Polyænus contionem et liberam et moderatam habuit: seruitii onus indignitatesque homines expertos adversus notum malum inritatos esse: discordia civilis quas importet clades, audisse magis a patribus Syracusanos quam ipsos vidisse. arma quod impigre ceperint, laudare: magis laudaturum, si non utantur nisi ultima necessitate coacti. in præsentia legatos ad Adranodorum mitti placere qui denuntient ut in potestate senatus ac populi sit, portas Insulæ aperiat, reddat præsidium. si tutelam alieni regni suum regnum velit facere, eundem se censere multo acrius ab Adranodoro quam ab Hieronymo repeti libertatem. ab hac contione legati missi sunt. senatus inde haberi coeptus est, quod sicut regnante Hierone manserat publicum consilium, ita post mortem ejus ante eam diem nulla de re neque convocati neque consulti fuerant. ut ventum ad Adranodorum est, ipsum quidem movebat et civium consensus et cum aliæ occupatæ urbis partes, tum pars Insulæ vel munitissima prodita atque alienata; sed evocatum eum ab legatis Damarata uxor, filia Hieronis, inflata adhuc regiis animis ac muliebri spiritu, admonet sæpe usurpatæ Dionysi tyranni vocis, qua pedibus tractum, non insidentem equo relinquere tyrannidem dixerit debere: facile esse momento quo quis velit cedere possessione magnæ fortunæ; facere et parare eam difficile atque arduum esse. spatium sumeret ad consultandum ab legatis; eo uteretur ad arcessendos ex Leontinis milites, quibus si pecuniam regiam pollicitus esset, omnia in potestate ejus futura. hæc muliebria consilia Adranodorus neque tota aspernatus est neque extemplo accepit, tutiorem ad opes adfectandas ratus esse viam, si in præsentia tempori cessisset. itaque legatos renuntiare jussit futurum se in senatus ac populi potestate. postero die luce prima patefactis Insulæ portis in forum Achradinæ venit. ibi in aram Concordiæ, ex qua pridie Polyænus contionatus erat, escendit orationemque eam orsus est qua primum cunctationis suæ veniam petivit: se enim clausas habuisse portas, non separantem suas res a publicis sed strictis semel gladiis timentem qui finis cædibus esset futurus, utrum, quod satis libertati foret, contenti nece tyranni essent an quicumque aut propinquitate aut adfinitate aut aliquis ministeriis regiam contigissent alienæ culpæ rei trucidarentur. postquam animaduerterit eos qui liberassent patriam seruare etiam liberatam velle atque undique consuli in medium, non dubitasse quin et corpus suum et cetera omnia, quæ suæ fidei tutelæque essent, quoniam eum qui mandasset suus furor absumpsisset, patriæ restitueret. conversus deinde ad interfectores tyranni ac nomine appellans Theodotum ac Sosin, 'facinus' inquit 'memorabile fecistis; sed, mihi credite, incohata vestra gloria, nondum perfecta est periculumque ingens manet, nisi paci et concordiæ consulitis, ne libera efferatur res <publica>.'

[23] Post hanc orationem claves portarum pecuniæque regiæ ante pedes eorum posuit. atque illo quidem die dimissi ex contione læti circa fana omnia deum supplicaverunt cum conjugibus ac liberis; postero die comitia prætoribus creandis habita. creatus in primis Adranodorus, ceteri magna ex parte interfectores tyranni. duos etiam absentes, Sopatrum ac Dinomenen, fecerunt; qui, auditis iis quæ Syracusis acta erant pecuniam regiam quæ in Leontinis erat Syracusas devectam quæstoribus ad id ipsum creatis tradiderunt. et ea quæ in Insula erat Achradinam tralata est; murique ea pars quæ ab cetera urbe nimis firmo munimento intersæpiebat Insulam consensu omnium dejecta est. secutæ et ceteræ res hanc inclinationem animorum ad libertatem[que]. Hippocrates atque Epicydes audita morte tyranni, quam Hippocrates etiam nuntio interfecto celare voluerat, deserti a militibus, quia id tutissimum ex præsentibus videbatur, Syracusas rediere; ubi ne suspecti obversarentur tamquam novandi res aliquam occasionem quærentes, prætores primum, dein per eos senatum adeunt. ab Hannibale se missos prædicant ad Hieronymum tamquam amicum ac socium parvisse imperio ejus cujus imperator suus voluerit. velle ad Hannibalem redire; ceterum, cum iter tutum non sit vagantibus passim per totam Siciliam Romanis, petere ut præsidii dent aliquid quo Locros in Italiam perducantur; gratiam magnam eos parva opera apud Hannibalem inituros. facile res impetrata; abire enim duces regios cum peritos militiæ, tum egentes eosdem atque audaces cupiebant; sed quod volebant non quam maturato opus erat naviter expediebant. interim juvenes militares et adsueti militibus nunc apud eos ipsos, nunc apud transfugas, quorum maxima pars ex navalibus sociis Romanorum erat, nunc etiam apud infimæ plebis homines crimina serebant in senatum optimatesque: illud moliri clam eos atque struere ut Syracusæ per speciem reconciliatæ societatis in dicione Romanorum sint, dein factio ac pauci auctores foederis renovati dominentur.

[24] His audiendis credendisque opportuna multitudo major in dies Syracusas confluebat nec Epicydi solum spem novandarum rerum sed Adranodoro etiam præbebat. qui fessus tandem uxoris vocibus monentis nunc illud esse tempus occupandi res, dum turbata omnia nova atque incondita libertate essent, dum regiis stipendiis pastus obversaretur miles, dum ab Hannibale missi duces adsueti militibus juvare possent incepta, cum Themisto, cui Gelonis filia nupta erat, rem consociatam paucos post dies Aristoni cuidam tragico actori, cui et alia arcana committere adsuerat, incaute aperit. huic et genus et fortuna honesta erant nec ars, quia nihil tale apud Græcos pudori est, ea deformabat; itaque fidem potiorem ratus quam patriæ debebat, indicium ad prætores defert. qui ubi rem haud vanam esse certis indiciis compererunt, consultis senioribus et <ex> auctoritate eorum præsidio ad fores posito ingressos curiam Themistum atque Adranodorum interfecerunt; et cum tumultus ab re in speciem atrociore causam aliis ignorantibus ortus esset, silentio tandem facto indicem in curiam introduxerunt. qui cum ordine omnia edocuisset—principium conjurationis factum ab Harmoniæ Gelonis filiæ nuptiis quibus Themisto juncta esset; Afrorum Hispanorumque auxiliares instructos ad cædem prætorum principumque aliorum bonaque eorum prædæ futura interfectoribus pronuntiatum; jam mercennariorum manum, adsuetam imperiis Adranodori, paratam fuisse ad Insulam rursus occupandam,—singula deinde quæ per quosque agerentur totamque viris armisque instructam conjurationem ante oculos posuit. et senatui quidem tam jure cæsi quam Hieronymus videbantur: ante curiam variæ atque incertæ rerum multitudinis clamor erat. quam ferociter minitantem in vestibulo curiæ corpora conjuratorum eo metu compresserunt ut silentes integram plebem in contionem sequerentur. Sopatro mandatum ab senatu et a collegis ut verba faceret.

[25] Is tamquam reos ageret, ab ante acta vita orsus, quæcunque post Hieronis mortem sceleste atque impie facta essent, Adranodorum ac Themistum arguit fecisse: quid enim sua sponte [fecisse] Hieronymum, puerum ac vixdum pubescentem, facere potuisse? tutores ac magistros ejus sub aliena invidia regnasse. itaque aut ante Hieronymum aut certe cum Hieronymo perire eos debuisse. at illos debitos jam morti destinatosque, alia nova scelera post mortem tyranni molitos, palam primo cum clausis Adranodorus Insulæ portis hereditatem regni creverit et quæ procurator tenuerat pro domino possederit; proditus deinde ab eis qui in Insula erant circumsessus ab universa civitate quæ Achradinam tenuerit nequiquam palam atque aperte petitum regnum clam et dolo adfectare conatus sit, et ne beneficio quidem atque honore potuerit vinci, cum inter liberatores patriæ insidiator ipse libertatis creatus esset prætor. sed animos eis regios regias conjuges fecisse, alteri Hieronis, alteri Gelonis filias nuptas. sub hanc vocem ex omnibus partibus contionis clamor oritur nullam earum vivere debere nec quemquam superesse tyrannorum stirpis. ea natura multitudinis est: aut seruit humiliter aut superbe dominatur; libertatem, quæ media est, nec struere modice nec habere sciunt; et non ferme desunt irarum indulgentes ministri, qui avidos atque intemperantes suppliciorum animos ad sanguinem et cædes inritent. sicut tum extemplo prætores rogationem promulgarunt—acceptaque pæne prius quam promulgata est—ut omnes regiæ stirpis interficerentur; missique a prætoribus Damaratam Hieronis et Harmoniam Gelonis filiam, conjuges Adranodori et Themisti, interfecerunt.

[26] Heraclia erat filia Hieronis, uxor Zoippi, qui legatus ab Hieronymo ad regem Ptolomæum missus voluntarium consciverat exsilium. ea cum ad se quoque veniri præscisset, in sacrarium ad penates confugit cum duabus filiabus virginibus, resolutis crinibus miserabilique alio habitu, et ad ea addidit preces, nunc <per deos, nunc> per memoriam Hieronis patris Gelonisque fratris ne se innoxiam invidia Hieronymi conflagrare sinerent: nihil se ex regno illius præter exsilium viri habere; neque fortunam suam eandem vivo Hieronymo fuisse quam sororis neque interfecto eo causam eandem esse. quid quod si Adranodoro consilia processissent, illa cum viro fuerit regnatura, sibi cum ceteris seruiendum? si quis Zoippo nuntiet interfectum Hieronymum ac liberatas Syracusas, cui dubium esse quin extemplo conscensurus sit navem atque in patriam rediturus? quantum spes hominum falli. in liberata patria conjugem ejus ac liberos de vita dimicare, quid obstantes libertati aut legibus? quod ab se cuiquam periculum, a sola ac prope vidua et puellis in orbitate degentibus esse? at enim periculi quidem nihil ab se timeri, invisam tamen stirpem regiam esse. ablegarent ergo procul ab Syracusis Siciliaque et asportari Alexandriam juberent, ad virum uxorem, ad patrem filias. aversis auribus animisque ~cassæ, ne tempus tererent, ferrum quosdam expedientes cernebat; tum omissis pro se precibus, puellis ut saltem parcerent orare institit, a qua ætate etiam hostes iratos abstinere; ne tyrannos ulciscendo quæ odissent scelera ipsi imitarentur. inter hæc abstractam a penetralibus jugulant. in virgines deinde respersas matris cruore impetum faciunt, quæ alienata mente simul luctu metuque velut captæ furore eo cursu se ex sacrario proripuerunt ut, si effugium patuisset in publicum, impleturæ urbem tumultu fuerint. tum quoque haud magno ædium spatio inter medios tot armatos aliquotiens integro corpore evaserunt tenentibusque, cum tot ac tam validæ eluctandæ manus essent, sese eripuerunt. tandem volneribus confectæ, cum omnia replessent sanguine, exanimes conruerunt. cædem per se miserabilem miserabiliorem casus fecit, quod paulo post nuntius venit mutatis repente ad misericordiam animis ne interficerentur. ira deinde ex misericordia orta, quod adeo festinatum ad supplicium neque locus pænitendi aut regressus ab ira relictus esset. itaque fremere multitudo et in locum Adranodori ac Themisti—nam ambo prætores fuerant—comitia poscere quæ nequaquam ex sententia prætorum futura essent.

[27] Statutus est comitiis dies; quo necopinantibus omnibus unus ex ultima turba Epicyden nominavit, tum inde alius Hippocratem. crebriores deinde hæ voces et cum haud dubio adsensu multitudinis esse; et erat confusa contio non populari modo sed militari quoque turba, magna ex parte etiam perfugis qui omnia novare cupiebant permixtis. prætores dissimulare primo extrahenda re; sed postremo, victi consensu et seditionem metuentes, pronuntiant eos prætores. nec illi primo statim creati nudare quid vellent, quamquam ægre ferebant et de indutiis dierum decem legatos isse ad Ap. Claudium et impetratis eis alios qui de foedere antiquo renovando agerent missos. ad Murgantiam tum classem navium centum Romanus habebat, quonam evaderent motus ex cædibus tyrannorum orti Syracusis quove eos ageret nova atque insolita libertas operiens. per eosdem dies cum ad Marcellum venientem in Siciliam legati Syracusani missi ab Appio essent, auditis condicionibus pacis Marcellus, posse rem convenire ratus, et ipse legatos Syracusas qui coram cum prætoribus de renovando foedere agerent misit. et jam ibi nequaquam eadem quies ac tranquillitas erat. postquam Punicam classem accessisse Pachynum allatum est, dempto timore Hippocrates et Epicydes nunc apud mercennarios milites, nunc apud transfugas prodi Romano Syracusas criminabantur. ut vero Appius naves ad ostium portus, quid~ aliæ partis hominibus animus accederet, in statione habere coepit, ingens in speciem criminibus vanis accesserat fides; ac primo etiam tumultuose decurrerat multitudo ad prohibendos si in terram egrederentur.

[28] In hac turbatione rerum in contionem vocari placuit; ubi cum alii alio tenderent nec procul seditione res esset, Apollonides, principum unus, orationem salutarem ut in tali tempore habuit: nec spem salutis nec perniciem propiorem unquam civitati ulli fuisse. si enim uno animo omnes vel ad Romanos vel ad Carthaginienses inclinent, nullius civitatis statum fortunatiorem ac beatiorem fore; si alii alio trahant res, non inter Poenos Romanosque bellum atrocius fore quam inter ipsos Syracusanos, cum intra eosdem muros pars utraque suos exercitus, sua arma, suos habitura sit duces. itaque, ut idem omnes sentiant, summa vi agendum esse. utra societas sit utilior, eam longe minorem ac levioris momenti consultationem esse; sed tamen Hieronis potius quam Hieronymi auctoritatem sequendam in sociis legendis, vel quinquaginta annis feliciter expertam amicitiam nunc incognitæ, quondam infideli præferendam. esse etiam momenti aliquid ad consilium quod Carthaginiensibus ita pax negari possit, ut non utique in præsentia bellum cum eis geratur; cum Romanis extemplo aut pacem aut bellum habendum. quo minus cupiditatis ac studii visa est oratio habere, eo plus auctoritatis habuit. adjectum est prætoribus ac delectis senatorum militare etiam consilium; jussi et duces ordinum præfectique auxiliorum simul consulere. cum sæpe acta res esset magnis certaminibus, postremo, quia belli cum Romanis gerendi ratio nulla apparebat, pacem fieri placuit mittique legatos ad rem cum eis confirmandam.

[29] Dies haud ita multi intercesserunt, cum ex Leontinis legati præsidium finibus suis orantes venerunt; quæ legatio peropportuna visa ad multitudinem inconditam ac tumultuosam exonerandam ducesque ejus ablegandos. Hippocrates prætor ducere eo transfugas jussus; secuti multi ex mercennariis auxiliis quattuor milia armatorum effecerunt. et mittentibus et missis ea læta expeditio fuit; nam et illis, quod jam diu cupiebant, novandi res occasio data est, et hi sentinam quandam urbis rati exhaustam lætabantur. ceterum levauerunt modo in præsentia velut corpus ægrum quo mox in graviorem morbum recideret. Hippocrates enim finitima provinciæ Romanæ primo furtivis excursionibus vastare coepit; deinde, cum ad tuendos sociorum agros missum ab Appio præsidium esset, omnibus copiis impetum in oppositam stationem cum cæde multorum fecit. quæ cum essent nuntiata Marcello, legatos extemplo Syracusas misit, qui pacis fidem ruptam esse dicerent nec belli defuturam unquam causam, nisi Hippocrates atque Epicydes non ab Syracusis modo sed tota procul Sicilia ablegarentur. Epicydes, ne aut reus criminis absentis fratris præsens esset aut deesset pro parte sua concitando bello, profectus et ipse in Leontinos, quia satis eos adversus populum Romanum concitatos cernebat, avertere etiam ab Syracusanis coepit: nam ita eos pacem pepigisse cum Romanis ut quicumque populi sub regibus fuissent ei suæ dicionis essent, nec jam libertate contentos esse nisi etiam regnent ac dominentur. renuntiandum igitur eis esse Leontinos quoque æquum censere liberos se esse, vel quod in solo urbis suæ tyrannus ceciderit vel quod ibi primum conclamatum ad libertatem relictisque regiis ducibus ad Syracusanos concursum <sit>. itaque aut eximendum id de foedere esse aut legem eam foederis non accipiendam. facile multitudini persuasum; legatisque Syracusanorum et de cæde stationis Romanæ querentibus et Hippocratem atque Epicydem abire seu Locros seu quo alio mallent, dummodo Sicilia cederent, jubentibus ferociter responsum est: neque mandasse sese Syracusanis ut pacem pro se cum Romanis facerent neque teneri alienis foederibus. hæc ad Romanos Syracusani detulerunt, abnuentes Leontinos in sua potestate esse: itaque integro secum foedere bellum Romanos cum iis gesturos neque sese defuturos ei bello, ita ut in potestatem redacti suæ rursus dicionis essent, sicut pax convenisset.

[30] Marcellus cum omni exercitu profectus in Leontinos Appio quoque accito ut altera parte adgrederetur, tanto ardore militum est usus ab ira inter condiciones pacis interfectæ stationis ut primo impetu urbem expugnarent. Hippocrates atque Epicydes postquam capi muros refringique portas videre, in arcem sese cum paucis recepere; inde clam nocte Herbesum perfugiunt. Syracusanis octo milium armatorum agmine profectis domo ad Mylan flumen nuntius occurrit captam urbem esse, cetera falsa mixta veris ferens: cædem promiscuam militum atque oppidanorum factam nec quicquam puberum arbitrari superesse; direptam urbem, bona locupletium donata. ad nuntium tam atrocem constitit agmen concitatisque omnibus duces—erant autem Sosis ac Dinomenes—quid agerent consultabant. terroris speciem haud vanam mendacio præbuerant verberati ac securi percussi transfugæ ad duo milia hominum; ceterum Leontinorum militumque aliorum nemo post captam urbem violatus fuerat suaque omnia eis, nisi quæ primus tumultus captæ urbis absumpserat, restituebantur. nec ut Leontinos irent, proditos ad cædem commilitones querentes perpelli potuere, nec ut eodem loco certiorem nuntium exspectarent. cum ad defectionem inclinatos animos cernerent prætores sed eum motum haud diuturnum fore si duces amentiæ sublati essent, exercitum ducunt Megara, ipsi cum paucis equitibus Herbesum proficiscuntur spe territis omnibus per proditionem urbis potiundæ. quod ubi frustra eis fuit inceptum, vi agendum rati postero die Megaris castra movent, ut Herbesum omnibus copiis oppugnarent. Hippocrates et Epicydes non tam tutum prima specie quam unum spe undique abscisa consilium esse rati, ut se militibus permitterent et adsuetis magna ex parte sibi et tum fama cædis commilitonum accensis, obviam agmini procedunt. prima forte signa sescentorum Cretensium erant, qui apud Hieronymum meruerant sub eis et Hannibalis beneficium habebant, capti ad Trasumennum inter Romanorum auxilia dimissique. quos ubi ex signis armorumque habitu cognovere Hippocrates atque Epicydes, ramos oleæ ac velamenta alia supplicum porrigentes orare ut reciperent sese, receptos tutarentur neu proderent Syracusanis, a quibus ipsi mox trucidandi populo Romano dederentur.

[31] Enimuero conclamant bonum ut animum haberent; omnem se cum illis fortunam subituros. inter hoc conloquium signa constiterant tenebaturque agmen, necdum quæ moræ causa foret peruenerat ad duces. postquam Hippocraten atque Epicyden ~peruasit rumor fremitusque toto agmine erat haud dubie approbantium adventum eorum, extemplo prætores citatis equis ad prima signa perrexerunt. qui mos ille, quæ licentia Cretensium esset rogitantes, conloquia serendi cum hoste injussuque prætorum miscendi eos agmini suo, comprehendi inicique catenas jusserunt Hippocrati. ad quam vocem tantus extemplo primum a Cretensibus clamor est ortus, deinde exceptus ab aliis, ut facile, si ultra tenderent, appareret eis timendum esse. solliciti incertique rerum suarum Megara, unde profecti erant, referri signa jubent nuntiosque de statu præsenti Syracusas mittunt. fraudem quoque Hippocrates addit inclinatis ad omnem suspicionem animis et Cretensium quibusdam ad itinera insidenda missis velut interceptas litteras quas ipse composuerat, recitat: 'prætores Syracusani consuli Marcello.' secundum salutem, ut adsolet, scriptum erat recte eum atque ordine fecisse quod in Leontinis nulli pepercisset; sed omnium mercennariorum militum eandem esse causam nec unquam Syracusas quieturas donec quicquam externorum auxiliorum aut in urbe aut in exercitu suo esset. itaque daret operam, ut eos qui cum suis prætoribus castra ad Megara haberent in suam potestatem redigeret ac supplicio eorum liberaret tandem Syracusas. hæc cum recitata essent, cum tanto clamore ad arma discursum est ut prætores inter tumultum pavidi abequitaverint Syracusas. et ne fuga quidem eorum seditio compressa est impetusque in Syracusanos milites fiebant nec ab ullo temperatum foret, ni Epicydes atque Hippocrates iræ multitudinis obviam issent, non a misericordia aut humano consilio sed ne spem reditus præciderent sibi, et cum ipsos simul milites fidos haberent simul obsides, tum cognatos quoque eorum atque amicos tanto merito primum, dein pignore sibi conciliarent. expertique quam vana aut levi aura mobile volgus esset, militem nancti ex eo numero qui in Leontinis circumsessi erant, subornant, ut Syracusas perferret nuntium convenientem eis quæ ad Mylas falso nuntiata erant, auctoremque se exhibendo ac velut visa quæ dubia erant narrando concitaret iras hominum.

[32] Huic non apud volgum modo fides fuit sed senatum quoque in curiam introductus movit. haud vani quidam homines palam ferre perbene detectam in Leontinis esse avaritiam et crudelitatem Romanorum; eadem, si intrassent Syracusas, aut foediora etiam, quo majus ibi avaritiæ præmium esset, facturos fuisse. itaque claudendas cuncti portas et custodiendam urbem censere; sed non ab iisdem omnes timere nec eosdem odisse. ad militare genus omne partemque magnam plebis invisum esse nomen Romanum; prætores optimatiumque pauci, quamquam inflati vano nuntio erant, tamen ad propius præsentiusque malum cautiores esse. et jam ad Hexapylum erant Hippocrates atque Epicydes serebanturque conloquia per propinquos popularium qui in exercitu erant, ut portas aperirent sinerentque communem patriam defendi ab impetu Romanorum. jam unis foribus Hexapyli apertis coepti erant recipi cum prætores intervenerunt. et primo imperio minisque, deinde auctoritate deterrendo, postremo, ut omnia vana erant, obliti maiestatis precibus agebant ne proderent patriam tyranni ante satellitibus et tum corruptoribus exercitus. sed surdæ ad omnia aures concitatæ multitudinis erant nec minore intus vi quam foris portæ effringebantur, effractisque omnibus toto Hexapylo agmen receptum est. prætores in Achradinam cum juventute popularium confugiunt. mercennarii milites perfugæque et quidquid regiorum militum Syracusis erat agmen hostium augent. ita Achradina quoque primo impetu capitur, prætorumque nisi qui inter tumultum effugerunt omnes interficiuntur. nox cædibus finem fecit. postero die serui ad pilleum vocati et carcere vincti emissi; confusaque hæc omnis multitudo Hippocraten atque Epicyden creant prætores; Syracusæque, cum breve tempus libertas adfulsisset, in antiquam seruitutem recciderant.

[33] Hæc nuntiata cum essent Romanis, ex Leontinis mota sunt extemplo castra ad Syracusas. et ab Appio legati per portum missi forte in quinqueremi erant. præmissa quadriremis cum intrasset fauces portus, capitur; legati ægre effugerunt; et jam non modo pacis sed ne belli quidem jura relicta erant, cum Romanus exercitus ad Olympium—Iovis id templum est—mille et quingentos passus ab urbe castra posuit. inde quoque legatos præmitti placuit; quibus, ne intrarent urbem, extra portam Hippocrates atque Epicydes obviam cum suis processerunt. Romanus orator non bellum se Syracusanis sed opem auxiliumque adferre ait, et eis qui ex media cæde elapsi perfugerint ad se, et eis qui metu oppressi foediorem non exsilio solum sed etiam morte seruitutem patiantur; nec cædem nefandam sociorum inultam Romanos passuros. itaque si eis qui ad se perfugerint tutus in patriam reditus pateat et cædis auctores dedantur et libertas legesque <suæ> Syracusanis restituantur, nihil armis opus esse; si ea non fiant, quicumque in mora sit bello persecuturos. ad ea Epicydes, si qua ad se mandata haberent, responsum eis ait se daturos fuisse; cum in eorum ad quos venerint manu res Syracusana esset, tum reverterentur. si bello lacesserent, ipsa re intellecturos nequaquam idem esse Syracusas ac Leontinos oppugnare. ita legatis relictis portas clausit. inde terra marique simul coeptæ oppugnari Syracusæ, terra ab Hexapylo, mari ab Achradina, cujus murus fluctu adluitur; et quia, sicut Leontinos terrore ac primo impetu ceperant, non diffidebant vastam disiectamque spatio urbem parte aliqua se invasuros, omnem apparatum oppugnandarum urbium muris admoverunt.

[34] Et habuisset tanto impetu coepta res fortunam, nisi unus homo Syracusis ea tempestate fuisset. Archimedes is erat, unicus spectator cæli siderumque, mirabilior tamen inventor ac machinator bellicorum tormentorum operumque quibus <si quid> hostes ingenti mole agerent ipse perlevi momento ludificaretur. murum per inæquales ductum colles, pleraque alta et difficilia aditu, summissa quædam et quæ planis vallibus adiri possent, ut cuique aptum visum est loco, ita genere omni tormentorum instruxit. Achradinæ murum, qui, ut ante dictum est, mari adluitur, sexaginta quinqueremibus Marcellus oppugnabat. ex ceteris navibus sagittarii funditoresque et velites etiam, quorum telum ad remittendum inhabile imperitis est, vix quemquam sine volnere consistere in muro patiebantur; hi, quia spatio missilibus opus est, procul muro tenebant naves: junctæ aliæ binæ quinqueremes demptis interjoribus remis ut latus lateri applicaretur, cum exteriore ordine remorum velut una navis agerentur, turres contabulatas machinamentaque alia quatiendis muris portabant. adversus hunc navalem apparatum Archimedes variæ magnitudinis tormenta in muris disposuit. in eas quæ procul erant naves saxa ingenti pondere emittebat; propiores levioribus eoque magis crebris petebat telis; postremo, ut sui volnere intacti tela in hostem ingererent, murum ab imo ad summum crebris cubitalibus fere cavis aperuit, per quæ cava pars sagittis, pars scorpionibus modicis ex occulto petebant hostem. [quæ] propius quædam subibant naves quo interjores ictibus tormentorum essent; in eas tollenone super murum eminente ferrea manus firmæ catenæ inligata cum injecta proræ esset gravique libramento plumbum recelleret ad solum, suspensa prora navem in puppim statuebat; dein remissa subito velut ex muro cadentem navem cum ingenti trepidatione nautarum ita undæ adfligebant ut etiamsi recta recciderat, aliquantum aquæ acciperet. ita maritima oppugnatio est elusa omnisque spes eo versa ut totis viribus terra adgrederentur. sed ea quoque pars eodem omni apparatu tormentorum instructa erat Hieronis impensis curaque per multos annos, Archimedis unica arte. natura etiam adjuvabat loci, quod saxum, cui imposita muri fundamenta sunt, magna parte ita proclive est ut non solum missa tormento sed etiam quæ pondere suo provoluta essent, graviter in hostem inciderent. eadem causa ad subeundum arduum aditum instabilemque ingressum præbebat. ita consilio habito, quando omnis conatus ludibrio esset, absistere oppugnatione atque obsidendo tantum arcere terra marique commeatibus hostem placuit.

[35] interim Marcellus cum tertia fere parte exercitus ad recipiendas urbes profectus quæ in motu rerum ad Carthaginienses defecerant, Helorum atque Herbesum dedentibus ipsis recipit, Megara vi capta diruit ac diripuit ad reliquorum ac maxime Syracusanorum terrorem. per idem fere tempus et Himilco, qui ad Pachyni promunturium classem diu tenuerat, ad Heracleam, quam vocant Minoam, quinque et viginti milia peditum, tria equitum, duodecim elephantos exposuit, nequaquam cum quantis copiis ante tenuerat ad Pachynum classem; sed, postquam ab Hippocrate occupatæ Syracusæ erant, profectus Carthaginem adjutusque ibi et ab legatis Hippocratis et litteris Hannibalis, qui venisse tempus aiebat Siciliæ per summum decus repetendæ, et ipse haud vanus præsens monitor facile perpulerat ut quantæ maxime possent peditum equitumque copiæ in Siciliam traicerentur. adveniens Heracleam, intra paucos inde dies Agrigentum recepit; aliarumque civitatium quæ partis Carthaginiensium erant adeo accensæ sunt spes ad pellendos Sicilia Romanos ut postremo etiam qui obsidebantur Syracusis animos sustulerint; et, parte copiarum satis defendi urbem posse rati, ita inter se munera belli partiti sunt ut Epicydes præesset custodiæ urbis, Hippocrates Himilconi conjunctus bellum adversus consulem Romanum gereret. cum decem milibus peditum, quingentis equitibus nocte per intermissa custodiis loca profectus castra circa Acrillas urbem ponebat. munientibus superuenit Marcellus ab Agrigento jam occupato, cum frustra eo prævenire hostem festinans tetendisset, rediens, nihil minus ratus quam illo tempore ac loco Syracusanum sibi exercitum obvium fore; sed tamen metu Himilconis Poenorumque, ut quibus nequaquam eis copiis quas habebat par esset, quam poterat maxime intentus atque agmine ad omnes casus composito ibat.

[36] forte ea cura [q.] adversus Poenos præparata adversus Siculos usui fuit. castris ponendis incompositos ac dispersos nanctus eos et plerosque inermes quod peditum fuit circumuenit; eques levi certamine inito cum Hippocrate Acras perfugit. ea pugna deficientes ab Romanis cum cohibuisset Siculos, Marcellus Syracusas redit; et post paucos dies Himilco adjuncto Hippocrate ad flumen Anapum octo ferme inde milia castra posuit. sub idem fere tempus et naves longæ quinque et quinquaginta Carthaginiensium cum Bomilcare in magnum portum Syracusas ex alto decurrere, et Romana item classis, triginta quinqueremes, legionem primam Panormi exposuere; versumque ab Italia bellum—adeo uterque populus in Siciliam intentus—fuisse videri poterat. legionem Romanam quæ exposita Panormi erat venientem Syracusas prædæ haud dubie sibi futuram Himilco ratus via decipitur. mediterraneo namque Poenus itinere duxit; legio maritimis locis classe prosequente ad Ap. Claudium Pachynum cum parte copiarum obviam progressum peruenit. nec diutius Poeni ad Syracusas morati sunt: et Bomilcar, simul parum fidens navibus suis duplici facile numero classem habentibus Romanis simul inutili mora cernens nihil aliud ab suis quam inopiam adgravari sociorum, velis in altum datis in Africam transmisit, et Himilco, secutus nequiquam Marcellum Syracusas, si qua priusquam majoribus copiis jungeretur occasio pugnandi esset, postquam ea nulla contigerat tutumque ad Syracusas et munimento et viribus hostem cernebat, ne frustra adsidendo spectandoque obsidionem sociorum tempus tereret, castra inde movit, ut quocumque vocasset defectionis ab Romano spes admoveret exercitum ac præsens suas res foventibus adderet animos. Murgantiam primum prodito ab ipsis præsidio Romano recipit, ubi frumenti magna vis commeatusque omnis generis convecti erant Romanis.

[37] ad hanc defectionem erecti sunt et aliarum civitatium animi præsidiaque Romana aut pellebantur arcibus aut prodita per fraudem opprimebantur. Henna, excelso loco ac prærupto undique sita, cum loco inexpugnabilis erat, tum præsidium in arce validum præfectumque præsidii haud sane opportunum insidiantibus habebat. L. Pinarius erat, vir acer et qui plus in eo ne posset decipi quam in fide Siculorum reponeret; et tum intenderant eum ad cavendi omnia curam tot auditæ proditiones defectionesque urbium et clades præsidiorum. itaque nocte dieque juxta parata instructaque omnia custodiis ac vigiliis erant nec ab armis aut loco suo miles abscedebat. quod ubi Hennensium principes, jam pacti cum Himilcone de proditione præsidii, animaduerterunt, nulli occasioni fraudis Romanum patere, palam erat agendum: urbem arcemque suæ potestatis aiunt debere esse, si liberi in societatem, non serui in custodiam traditi essent Romanis. itaque claves portarum reddi sibi æquum censent: bonis sociis fidem suam maximum vinculum esse et ita sibi populum Romanum senatumque gratias habiturum, si volentes ac non coacti mansissent in amicitia. ad ea Romanus se in præsidio impositum esse dicere ab imperatore suo clavesque portarum et custodiam arcis ab eo accepisse, quæ nec suo nec Hennensium arbitrio haberet sed ejus qui commisisset. præsidio decedere apud Romanos capital esse et nece liberorum etiam suorum eam <noxiam> parentes sanxisse. consulem Marcellum haud procul esse; ad eum mitterent legatos cujus juris atque arbitrii esset. se vero negare illi missuros testarique, si verbis nihil agerent, vindictam aliquam libertatis suæ quæsituros. tum Pinarius: at illi si ad consulem gravarentur mittere, sibi saltem darent populi concilium, ut sciretur utrum paucorum ea denuntiatio an universæ civitatis esset. consensa in posterum diem contio.

[38] postquam ab eo conloquio in arcem sese recepit, convocatis militibus 'credo ego vos audisse, milites' inquit, 'quemadmodum præsidia Romana ab Siculis circumuenta et oppressa sint per hos dies. eam vos fraudem deum primo benignitate, dein vestra ipsi virtute dies noctesque perstando ac peruigilando in armis vitastis. utinam reliquum tempus nec patiendo infanda nec faciendo traduci possit. hæc occulta in fraude cautio est qua usi adhuc sumus; cui quoniam parum succedit, aperte ac propalam claves portarum reposcunt; quas simul tradiderimus, Carthaginiensium extemplo Henna erit foediusque hic trucidabimur quam Murgantiæ præsidium interfectum est. noctem unam ægre ad consultandum sumpsi, qua vos certiores periculi instantis facerem. orta luce contionem habituri sunt ad criminandum me concitandumque in vos populum. itaque crastino die aut vestro aut Hennensium sanguine Henna inundabitur. nec præoccupati spem ullam nec occupantes periculi quicquam habebitis; qui prior strinxerit ferrum, ejus victoria erit. intenti ergo omnes armatique signum exspectabitis. ego in contione ero et tempus, quoad omnia instructa sint, loquendo altercandoque traham. cum toga signum dedero, tum mihi undique clamore sublato turbam invadite ac sternite omnia ferro; et cavete quisquam supersit cujus aut vis aut fraus timeri possit. vos, Ceres mater ac Proserpina, precor, ceteri superi infernique di, qui hanc urbem, hos sacratos lacus lucosque colitis, ut ita nobis volentes propitii adsitis, si vitandæ, non inferendæ fraudis causa hoc consilii capimus. pluribus vos, milites, hortarer, si cum armatis dimicatio futura esset; inermes, incautos ad satietatem trucidabitis; et consulis castra in propinquo sunt, ne quid ab Himilcone et Carthaginiensibus timeri possit.'

[39] ab hac adhortatione dimissi corpora curant. postero die alii aliis locis ad obsidenda itinera claudendosque oppositi exitus; pars maxima super theatrum circaque, adsueti et ante spectaculo contionum, consistunt. productus ad populum a magistratibus præfectus Romanus cum consulis de ea re jus ac potestatem esse, non suam et pleraque eadem quæ pridie dixisset, et primo sensim ~ac plus~ reddere claves, dein jam una voce id omnes juberent cunctantique et differenti ferociter minitarentur nec viderentur ultra vim ultimam dilaturi, tum præfectus toga signum, ut convenerat, dedit militesque intenti dudum ac parati alii superne in aversam contionem clamore sublato decurrunt, alii ad exitus theatri conferti obsistunt. cæduntur Hennenses cavea inclusi coaceruanturque non cæde solum sed etiam fuga, cum super aliorum <alii> capita ruerent <et> integris saucii, vivi mortuis incidentes cumularentur. inde passim discurritur, et urbis captæ modo fugaque et cædes omnia tenet nihilo remissiore militum ira quod turbam inermem cædebant quam si periculum par et ardor certaminis eos inritaret. ita Henna aut malo aut necessario facinore retenta. Marcellus nec factum improbavit et prædam Hennensium militibus concessit, ratus timore fore deterritos proditionibus præsidiorum Siculos. atque ea clades, ut urbis in media Sicilia sitæ claræque vel ob insignem munimento naturali locum vel ob sacrata omnia vestigiis raptæ quondam Proserpinæ, prope uno die omnem Siciliam peruasit et, quia cæde infanda rebantur non hominum tantum sed etiam deorum sedem violatam esse, tum vero qui etiam ante dubii fuerant defecere ad Poenos. Hippocrates inde Murgantiam, Himilco Agrigentum sese recepit, cum acciti a proditoribus nequiquam ad Hennam exercitum admovissent. Marcellus retro in Leontinos redit frumentoque et commeatibus aliis in castra convectis, præsidio modico ibi relicto, ad Syracusas obsidendas venit. inde Ap. Claudio Romam ad consulatum petendum misso T. Quinctium Crispinum in ejus locum classi castrisque præficit veteribus; ipse hibernacula quinque milia passuum <ab> Hexapylo—Leonta vocant locum—communiit ædificavitque. hæc in Sicilia usque ad principium hiemis gesta.

[40] eadem æstate et cum Philippo rege, quod jam ante suspectum fuerat, motum bellum est. legati ab Orico ad M. Valerium prætorem venerunt, præsidentem classi Brundisio Calabriæque circa litoribus, nuntiantes Philippum primum Apolloniam temptasse, lembis biremibus centum viginti flumine adverso subvectum; deinde, ut ea res tardior spe fuerit, ad Oricum clam nocte exercitum admovisse eamque urbem, sitam in plano, neque moenibus neque viris atque armis validam, primo impetu oppressam esse. hæc nuntiantes orabant ut opem ferret hostemque haud dubium Romanis mari ac terra maritimis urbibus arceret, quæ ob nullam aliam causam nisi quod imminerent Italiæ, peterentur. M. Valerius duorum milium præsidio relicto <præposito>que eis P. Valerio legato cum classe instructa parataque et, quod longæ naves militum capere non poterant, in onerarias impositis altero die Oricum peruenit; urbemque eam levi tenente præsidio quod <rex> recedens inde reliquerat haud magno certamine recepit. legati eo ab Apollonia venerunt, nuntiantes in obsidione sese, quod deficere ab Romanis nollent, esse neque sustinere ultra vim Macedonum posse, nisi præsidium mittatur Romanum. facturum se quæ vellent pollicitus, duo milia delectorum militum navibus longis mittit ad ostium fluminis cum præfecto socium Q. Nævio Crista, viro impigro et perito militiæ. is expositis in terram militibus navibusque Oricum retro unde venerat ad ceteram classem remissis milites procul a flumine per viam minime ab regiis obsessam duxit et nocte, ita ut nemo hostium sentiret, urbem est ingressus. diem insequentem quievere dum præfectus juventutem Apolloniatium armaque et urbis vires inspiceret. ubi ea visa inspectaque satis animorum fecere simulque ab exploratoribus comperit quanta socordia ac neglegentia apud hostes esset, silentio noctis ab urbe sine ullo tumultu egressus castra hostium adeo neglecta atque aperta intravit, ut satis constaret prius mille hominum vallum intrasse quam quisquam sentiret ac, si cæde abstinuissent, peruenire ad tabernaculum regium potuisse. cædes proximorum portæ excitavit hostes. inde tantus terror pavorque omnes occupavit ut non modo alius quisquam arma caperet aut castris pellere hostem conaretur, sed etiam ipse rex, sicut somno excitus erat, prope seminudus fugiens, militi quoque nedum regi vix decoro habitu ad flumen navesque perfugerit. eodem et alia turba effusa est. paulo minus tria milia militum in castris aut capta aut occisa; plus tamen hominum aliquanto captum quam cæsum est. castris direptis Apolloniatæ catapultas ballistas tormentaque alia quæ oppugnandæ urbi comparata erant ad tuenda moenia, si quando similis fortuna venisset, Apolloniam devexere: cetera omnis præda castrorum Romanis concessa est. hæc cum Oricum essent nuntiata, M. Valerius classem extemplo ad ostium fluminis duxit, ne navibus capessere fugam rex posset. itaque Philippus, neque terrestri neque navali certamini satis fore parem se fidens, subductis navibus atque incensis terra Macedoniam petit, magna ex parte inermi exercitu spoliatoque. Romana classis cum M. Valerio Orici hibernavit.

[41] eodem anno in Hispania varie res gestæ. nam priusquam Romani amnem Hiberum transirent, ingentes copias Hispanorum Mago et Hasdrubal fuderunt; defecissetque ab Romanis ulterior Hispania, ni P. Cornelius raptim traducto exercitu Hiberum dubiis sociorum animis in tempore advenisset. primo ad Castrum Album—locus est insignis cæde magni Hamilcaris—castra Romani habuere. arx erat munita et convexerant ante frumentum; tamen, quia omnia circa hostium plena erant agmenque Romanum impune incursatum ab equitibus hostium fuerat et ad duo milia aut moratorum aut palantium per agros interfecta, cessere inde Romani propius pacata loca et ad montem Victoriæ castra communivere. eo Cn. Scipio cum omnibus copiis et Hasdrubal Gisgonis filius, tertius Carthaginiensium dux, cum exercitu justo advenit contraque castra Romana trans fluvium omnes consedere. P. Scipio cum expeditis clam profectus ad loca circa visenda haud fefellit hostes oppressissentque eum in patentibus campis, ni tumulum in propinquo cepisset. ibi quoque circumsessus adventu fratris obsidione eximitur. Castulo, urbs Hispaniæ valida ac nobilis et adeo conjuncta societate Poenis ut uxor inde Hannibali esset, ad Romanos defecit. Carthaginienses Iliturgim oppugnare adorti, quia præsidium ibi Romanum erat; videbanturque inopia maxime eum locum expugnaturi. Cn. Scipio, ut sociis præsidioque ferret opem, cum legione expedita profectus inter bina castra cum magna cæde hostium urbem est ingressus et postero die eruptione æque felici pugnavit. supra duodecim milia hominum cæsa duobus proeliis; plus mille hominum captum cum sex et triginta militaribus signis. ita ab Iliturgi recessum est. Bigerra inde urbs—socia et hæc Romanorum erat—a Carthaginiensibus oppugnari coepta est. eam obsidionem sine certamine adveniens Cn. Scipio soluit.

[42] ad Mundam exinde castra Punica mota et Romani eo confestim secuti sunt. ibi signis conlatis pugnatum per quattuor ferme horas egregieque vincentibus Romanis signum receptui est datum, quod Cn. Scipionis femur tragula confixum erat pavorque circa eum ceperat milites ne mortiferum esset volnus. ceterum haud dubium fuit quin, nisi ea mora intervenisset, castra eo die Punica capi potuerint; nam non milites solum sed elephanti etiam usque ad vallum acti erant, superque ipsas <fossas> novem et triginta elephanti pilis confixi. hoc quoque proelio ad duodecim milia hominum dicuntur cæsa, prope tria capta cum signis militaribus septem et quinquaginta. ad Auringem inde urbem Poeni recessere et, ut territis instaret, secutus Romanus. ibi iterum Scipio lecticula in aciem inlatus conflixit nec dubia victoria fuit; minus tamen dimidio hostium quam antea, quia pauciores superfuerant qui pugnarent, occisum. sed gens nata instaurandis reparandisque bellis Magone ad conquisitionem militum a fratre misso brevi replevit exercitum animosque ad temptandum de integro certamen fecit. Galli plerique milites, iique pro parte totiens intra paucos dies victa, iisdem animis quibus priores eodemque eventu pugnavere. plus octo milia hominum cæsa, haud multo minus quam mille captum et signa militaria quinquaginta octo. et spolia plurima Gallica fuere, aurei torques armillæque, magnus numerus; duo etiam insignes reguli Gallorum—Moeniacapto et Vismaro nomina erant—eo proelio ceciderunt. octo elephanti capti, tres occisi. cum tam prosperæ res in Hispania essent, verecundia Romanos tandem cepit Saguntum oppidum, quæ causa belli esset, octavum jam annum sub hostium potestate esse. itaque id oppidum vi pulso præsidio Punico receperunt cultoribusque antiquis quos ex iis vis reliquerat belli restituerunt; et Turdetanos, qui contraxerant eis cum Carthaginiensibus bellum, in potestatem redactos sub corona vendiderunt urbemque eorum deleverunt.

[43] hæc in Hispania Q. Fabio M. Claudio consulibus gesta. Romæ cum tribuni plebis novi magistratum inissent, extemplo censoribus P. Furio et M. Atilio a <M.> Metello tribuno plebis dies dicta ad populum est—quæstorem eum proximo anno adempto equo tribu moverant atque ærarium fecerant propter conjurationem deserendæ Italiæ ad Cannas factam—sed novem tribunorum auxilio vetiti causam in magistratu dicere dimissique [fuerant]. ne lustrum perficerent, mors prohibuit P. Furii; M. Atilius magistratu se abdicavit. comitia consularia habita ab Q. Fabio Maximo consule. creati consules ambo absentes, Q. Fabius Maximus, consulis filius, et Ti. Sempronius Gracchus iterum. prætores fiunt duo qui tum ædiles curules erant, P. Sempronius Tuditanus et Cn. Fuluius Centumalus, et <cum illis M. Atilius et> M. Æmilius Lepidus. ludos scenicos per quatriduum eo anno primum factos ab curulibus ædilibus memoriæ proditur. ædilis Tuditanus hic erit, qui ad Cannas pavore aliis in tanta clade torpentibus per medios hostes duxit. his comitiis perfectis auctore Q. Fabio consule designati consules Romam accersiti magistratum injerunt, senatumque de bello ac provinciis suis prætorumque et de exercitibus quibus quique præessent consuluerunt;

[44] itaque provinciæ atque exercitus divisi: bellum cum Hannibale consulibus mandatum et exercituum unus quem ipse Sempronius habuerat, alter quem Fabius consul; eæ binæ erant legiones. M. Æmilius prætor, cujus peregrina sors erat, jurisdictione M. Atilio collegæ, prætori urbano, mandata Luceriam provinciam haberet legionesque duas quibus Q. Fabius, qui tum consul erat, prætor præfuerat. P. Sempronio provincia Ariminum, Cn. Fuluio Suessula cum binis item legionibus evenerunt ut Fuluius urbanas legiones duceret, Tuditanus a M. Pomponio acciperet. prorogata imperia provinciæque, M. Claudio Sicilia finibus eis quibus regnum Hieronis fuisset, <P.> Lentulo proprætori provincia vetus, T. Otacilio classis—exercitus nulli additi novi—; M. Valerio Græcia Macedoniaque cum legione et classe quam haberet; Q. Mucio cum vetere exercitu—duæ autem legiones erant— Sardinia; C. Terentio, <cum> legione una cui jam præerat, Picenum. scribi præterea duæ urbanæ legiones jussæ et viginti milia sociorum. his ducibus, his copiis adversus multa simul aut mota aut suspecta bella muniverunt Romanum imperium. consules duabus urbanis legionibus scriptis supplementoque in alias lecto priusquam ab urbe moverent prodigia procurarunt quæ nuntiata erant. murus ac porta Caietæ et Ariciæ etiam Jovis ædes de cælo tacta fuerat. et alia ludibria oculorum auriumque credita pro veris: navium longarum species in flumine Tarracinæ quæ nullæ erant visas et in Jovis Vicilini templo, quod in Compsano agro est, arma concrepuisse et flumen Amiterni cruentum fluxisse. his procuratis ex decreto pontificum profecti consules Sempronius in Lucanos, in Apuliam Fabius. pater filio legatus ad Suessulam in castra venit. cum obviam filius progrederetur lictoresque verecundia maiestatis ejus taciti anteirent, præter undecim fasces equo prævectus senex, ut consul animaduertere proximum lictorem jussit et is ut descenderet ex equo inclamavit, tum demum desiliens 'experiri' inquit 'uolui, fili,

[45] satin scires consulem te esse'. in ea castra Dasius Altinius Arpinus clam nocte cum tribus seruis venit promittens, si sibi præmio foret, se Arpos proditurum esse. eam rem ad consilium <cum> rettulisset Fabius, aliis pro transfuga verberandus necandusque videri ancipitis animi communis hostis, qui post Cannensem cladem, tamquam cum fortuna fidem stare oporteret, ad Hannibalem descisset traxissetque ad defectionem Arpos; tum, quia res Romana contra spem votaque ejus velut resurgere ab stirpibus videatur, novam referre proditionem proditis polliceatur, aliunde ipse stet semper, aliunde sentiat, infidus socius, vanus hostis; id ad Faleriorum Pyrrhique proditorem tertium transfugis documentum esset. contra ea consulis pater Fabius temporum oblitos homines in medio ardore belli tamquam in pace libera de quoque arbitria agere aiebat; qui, cum illud potius agendum atque cogitandum sit si quo modo fieri possit ne qui socii a populo Romano desciscant, id non cogitent, documentum autem dicant statui oportere si quis resipiscat et antiquam societatem respiciat. quod si abire ab Romanis liceat, redire ad eos non liceat, cui dubium esse quin brevi deserta ab sociis Romana res foederibus Punicis omnia in Italia juncta visura sit? se tamen non eum esse qui Altinio fidei quicquam censeat habendum; sed mediam secuturum consilii viam. neque eum pro hoste neque pro socio in præsentia habitum libera custodia haud procul a castris placere in aliqua fida civitate [eum] seruari per belli tempus; perpetrato bello tum consultandum utrum prior defectio plus merita sit poenæ an hic reditus veniæ. Fabio adsensum est Calenisque legatis traditus et ipse et comites; et auri satis magnum pondus quod secum tum attulerat ei seruari jussum. Calibus eum interdiu solutum custodes sequebantur, nocte clausum adseruabant. Arpis domi primum desiderari quærique est coeptus; dein fama per totam urbem volgata tumultum, ut principe amisso, fecit, metuque rerum novarum extemplo nuntii missi. quibus nequaquam offensus Poenus, quia et ipsum ut ambiguæ fidei virum suspectum jam pridem habebat et causam nactus erat tam ditis hominis bona possidendi vendendique; ceterum, ut iræ magis quam avaritiæ datum crederent homines, crudelitatem quoque aviditati addidit conjugemque ejus ac liberos in castra accitos, quæstione prius habita primum de fuga Altini, dein quantum auri argentique domi relictum esset, satis cognitis omnibus vivos combussit.

[46] Fabius ab Suessula profectus Arpos primum institit oppugnare. ubi cum a quingentis fere passibus castra posuisset, contemplatus ex propinquo situm urbis moeniaque, quæ pars tutissima moenibus erat, quia maxime neglectam custodia vidit, ea potissimum adgredi statuit. comparatis omnibus quæ ad urbes oppugnandas usui sunt centurionum robora ex toto exercitu delegit tribunosque viros fortes eis præfecit et milites sescentos, quantum satis visum est, attribuit eosque, ubi quartæ vigiliæ signum cecinisset, ad eum locum scalas jussit ferre. porta ibi humilis et angusta erat infrequenti via per desertam partem urbis. jam portam scalis prius transgressos [murum] aperire ex interjore parte aut claustra refringere jubet et tenentes partem urbis cornu signum dare ut ceteræ copiæ admoverentur: parata omnia atque instructa sese habiturum. ea impigre facta; et quod impedimentum agentibus fore videbatur, id maxime ad fallendum adjuvit. imber ab nocte media coortus custodes vigilesque dilapsos e stationibus subfugere in tecta coegit, sonituque primo largioris procellæ strepitum molientium portam exaudiri prohibuit, lentior deinde æqualiorque accidens auribus magnam partem hominum sopivit. postquam portam tenebant, cornicines in via paribus intervallis dispositos canere jubent ut consulem excirent. id ubi factum ex composito est, signa efferri consul jubet ac paulo ante lucem per effractam portam urbem ingreditur.

[47] tum demum hostes excitati sunt jam et imbre conquiescente et propinqua luce. præsidium in urbe erat Hannibalis, quinque milia ferme armatorum, et ipsi Arpini tria milia hominum armarant. eos primos Poeni, ne quid ab tergo fraudis esset, hosti opposuerunt. pugnatum primo in tenebris angustisque viis est. cum Romani non vias tantum sed tecta etiam proxima portam occupassent ne peti superne ac volnerari possent, cogniti inter se quidam Arpinique et Romani atque inde conloquia coepta fieri, percontantibus Romanis quid sibi vellent Arpini, quam ob noxam Romanorum aut quod meritum Poenorum pro alienigenis ac barbaris Italici adversus veteres socios Romanos bellum gererent et vectigalem ac stipendiariam Italiam Africæ facerent, Arpinis purgantibus ignaros omnium se venum a principibus datos Poeno, captos oppressosque a paucis esse. initio orto plures cum pluribus conloqui; postremo prætor Arpinus ab suis ad consulem deductus fideque data inter signa aciesque Arpini repente pro Romanis adversus Carthaginiensem arma verterunt. Hispani quoque, paulo minus mille homines, nihil præterea cum consule pacti quam ut sine fraude Punicum emitteretur præsidium, ad consulem transtulerunt signa. Carthaginiensibus portæ patefactæ emissique cum fide incolumes ad Hannibalem Salapiam venerunt: Arpi sine clade ullius præterquam unius veteris proditoris, novi perfugæ, restituti ad Romanos. Hispanis duplicia cibaria dari jussa operaque eorum forti ac fideli persæpe res publica usa est. cum consul alter in Apulia, alter in Lucanis esset, equites centum duodecim nobiles Campani, per speciem prædandi ex hostium agro permissu magistratuum ab Capua profecti, ad castra Romana, quæ super Suessulam erant, venerunt; stationi militum qui essent dixerunt: conloqui sese cum prætore velle. Cn. Fuluius castris præerat; cui ubi nuntiatum est, decem ex eo numero jussis inermibus deduci ad se, ubi quæ postularent audivit—nihil autem aliud petebant quam ut, Capua recepta bona sibi restituerentur—, in fidem omnes accepti. et ab altero prætore Sempronio Tuditano oppidum Atrinum expugnatum; amplius septem milia hominum capta et æris argentique signati aliquantum. Romæ foedum incendium per duas noctes ac diem unum tenuit. solo æquata omnia inter Salinas ac portam Carmentalem cum Æquimælio Jugarioque vico et templis Fortunæ ac matris Matutæ; et extra portam late vagatus ignis sacra profanaque multa absumpsit.

[48] eodem anno P. et Cn. Cornelii, cum in Hispania res prosperæ essent multosque et veteres reciperent socios et novos adicerent, in Africam quoque spem extenderunt. Syphax erat rex Numidarum, subito Carthaginiensibus hostis factus; ad eum centuriones tres legatos miserunt qui cum eo amicitiam societatemque facerent et pollicerentur, si perseveraret urgere bello Carthaginienses, gratam eam rem fore senatui populoque Romano et adnisuros ut in tempore et bene cumulatam gratiam referant. grata ea legatio barbaro fuit; conlocutusque cum legatis de ratione belli gerundi, ut veterum militum verba audivit, quam multarum rerum ipse ignarus esset ex comparatione tam ordinatæ disciplinæ animum advertit. tum primum ut pro bonis ac fidelibus sociis facerent, oravit ut duo legationem referrent ad imperatores suos, unus apud sese magister rei militaris restaret: rudem ad pedestria bella Numidarum gentem esse, equis tantum habilem; ita jam inde a principiis gentis majores suos bella gessisse, ita se a pueris insuetos; sed habere hostem pedestri fidentem Marte, cui si æquari robore virium velit, et sibi pedites comparandos esse. et ad id multitudine hominum regnum abundare sed armandi ornandique et instruendi eos artem ignorare. omnia velut forte congregata turba vasta ac temeraria esse. facturos se in præsentia quod vellet legati respondent, fide accepta ut remitteret extemplo eum, si imperatores sui non comprobassent factum. Q. Statorio nomen fuit, qui ad regem remansit. cum duobus Romanis rex tres a Numidis legatos in Hispaniam misit ad accipiendam fidem ab imperatoribus Romanis. iisdem mandavit ut protinus Numidas qui intra præsidia Carthaginiensium auxiliares essent ad transitionem perlicerent. et Statorius ex multa juventute regi pedites conscripsit ordinatosque proxime morem Romanum instruendo et decurrendo signa sequi et seruare ordines docuit, et operi aliisque justis militaribus ita adsuefecit ut brevi rex non equiti magis fideret quam pediti conlatisque æquo campo signis justo proelio Carthaginiensem hostem superaret. Romanis quoque in Hispania legatorum regis adventus magno emolumento fuit; namque ad famam eorum transitiones crebræ ab Numidis coeptæ fieri. ita cum Syphace Romanis coepta amicitia est. quod ubi Carthaginienses acceperunt, extemplo ad Galam in parte altera Numidiæ—Mæsuli ea gens vocatur—regnantem legatos mittunt.

[49] filium Gala Masinissam habebat septem decem annos natum, ceterum juvenem ea indole ut jam tum appareret majus regnum opulentiusque quam quod accepisset facturum. legati, quoniam Syphax se Romanis junxisset ut potentior societate eorum adversus reges populosque Africæ esset, docent melius fore Galæ quoque Carthaginiensibus jungi quam primum antequam Syphax in Hispaniam aut Romani in Africam transeant; opprimi Syphacem nihildum præter nomen ex foedere Romano habentem posse. facile persuasum Galæ filio deposcente id bellum ut mitteret exercitum; qui Carthaginiensibus legionibus conjunctus magno proelio Syphacem devicit. triginta milia eo proelio hominum cæsa dicuntur. Syphax cum paucis equitibus in Maurusios ex acie Numidas—extremi prope Oceanum adversus Gades colunt—refugit, adfluentibusque ad famam ejus undique barbaris ingentes brevi copias armavit, cum quibus in Hispaniam angusto diremptam freto traiceret. <eo> Masinissa cum victore exercitu advenit; isque ibi cum Syphace ingenti gloria per se sine ullis Carthaginiensium opibus gessit bellum. in Hispania nihil memorabile gestum præterquam quod Celtiberum juventutem eadem mercede qua pacta cum Carthaginiensibus erat imperatores Romani ad se perduxerunt, et nobilissimos Hispanos supra trecentos in Italiam ad sollicitandos populares qui inter auxilia Hannibalis erant miserunt. id modo ejus anni in Hispania ad memoriam insigne est quod mercennarium militem in castris neminem antequam tum Celtiberos Romani habuerunt.