D E IO T A R O A D C. C A E S A R E M O R A T IO
I. Cum in omnibus causis gravioribus, C. Cæsar, initio dicendi commoveri soleam vehem entius, quam videtur vel usus vel ætas mea postulare, tum in hac causa ita me multa perturbant, ut, quantum mea fides studii mihi adferat ad salutem regis D eio tari defendendam, tantum facultatis timor detrahat. Primum dico pro capite fortunisque regis, quod ipsum, etsi non iniquum est in tuo dum taxat periculo, tam en est ita inusitatum, regem reum capitis esse, ut ante hoc tem pus non sit auditum; Deinde eum regem, quem ornare antea cuncto cum senatu solebam pro perpetuis ejus in nostram rem publicam meritis, nunc contra atrocissimum crimen cogor defendere. A ccedit ut accusatorum alterius crudelitate, alterius indignitate conturber: crudelem Castorem, ne dicam sceleratum et impium, qui nepos avum in capitis discrimen adduxerit adulescentiæque suæ terrorem intulerit ei, cujus senectutem tueri et tegere debebat, commendationemque ineuntis ætatis ab impietate et scelere duxerit; Avi servum corruptum præmiis ad accusandum dominum impulerit, a legatorum
Pedibus abduxerit. Fugitivi autem dominum accusantis et dominum absentem et dominum amicissimum nostræ rei publicæ cum os videbam, cum verba audiebam, non tam addictam regiam condicionem dolebam quam de fortunis communibus extimescebam. Nam cum more majorum de servo in dominum ne tormentis quidem quæri liceat, in qua quæstione dolor elicere veram vocem possit etiam ab invito, exortus est servus qui, quem in eculeo appellare non posset, eum accuset solutus.
II. Perturbat me, C. Cæsar, etiam illud interdum, quod tamen cum te penitus recognovi, timere desino: re enim iniquum est, sed tua sapientia fit æquissimum: nam dicere apud eum de facinore, contra cujus vitam consilium facinoris inisse arguare, cum per se ipsum consideres, grave est; Nemo enim fere est qui sui periculi judex non sibi se æquiorem quam reo præbeat: sed tua, C. Cæsar, præstans singularisque natura hunc mihi metum minuit. Non enim tam timeo quid tu de rege Deiotaro, quam * 6
Intellego quid de te ceteros velis judicare. Moveor etiam loci ipsius insolentia, quod tantam causam, quanta nulla umquam in disceptatione versata est, dico intra domesticos parietes, dico extra conventum et eam frequentiam, in qua oratorum studia niti solent: in tuis oculis, in tuo ore voltuque acquiesco, te unum intueor, ad te unum omnis mea spectat oratio: quæ mihi ad spem obtinendæ veritatis gravissima sunt, ad motum animi et ad omnem
Impetum dicendi contentionemque leviora: hanc enim, C. Cæsar, causam si in foro dicerem eodem audiente et disceptante te, quantam mihi alacritatem populi Romani concursus adferret! Quis enim civis ei regi non faveret, cujus omnem ætatem in populi Romani bellis consumptam esse meminisset? Spectarem curiam, intuerer forum, cælum denique testarer ipsum. Sic, cum et deorum immortalium et populi Romani et senatus beneficia in regem Deiotarum recordarer, nullo modo mihi deesse posset
Oratio. Quæ quoniam angustiora parietes faciunt actioque maximæ causæ debilitatur loco, tuum est, Cæsar, qui pro multis sæpe dixisti, quid mihi nunc animi sit, ad te ipsum referre, quo facilius cum æquitas tua tum audiendi diligentia minuat hanc perturbationem meam.
Sed ante quam de accusatione ipsa dico, de accusatorum spe pauca dicam; Qui cum videantur nec ingenio nec usu atque exercitatione rerum valere, tamen ad hanc causam non sine aliqua spe et eogita-
Tione venerunt. III. Iratum te regi Deiotaro fuisse non erant nescii; Adfectum illum quibusdam incommodis et detrimentis propter offensionem animi tui meminerant, teque cum huic iratum, tum sibi amicum esse cognoverant, cumque apud ipsum te de tuo periculo dicerent, fore putabant ut in exulcerato animo facile fictum crimen insideret. Quam ob rem hoc nos primum metu, Cæsar, per fidem et constantiam et clementiam tuam libera, ne residere in te ullam partem iracundiæ suspicemur. Per dexteram istam te oro, quam regi Deiotaro hospes hospiti porrexisti, istam, inquam, dexteram non tam in bellis neque in prœliis quam in promissis et fide firmiorem. Tu illius domum inire, tu vetus hospitium renovare voluisti; Te ejus di penates acceperunt, te amicum et placatum Deiotari regis aræ focique viderunt.
Cum facile orari, Cæsar, tum semel exorari soles. Nemo umquam te placavit inimicus, qui ullas resedisse in te simultatis reliquias senserit. Quamquam cui sunt inauditæ cum Deiotaro querellæ tuæ? Numquam tu illum accusavisti ut hostem, sed ut amicum officio parum functum, quod propensior in Cn. Pompeii amicitiam fuisset quam in tuam: cui tamen ipsi rei veniam te daturum fuisse dicebas, si tantum auxilia Pompeio, vel si etiam filium misisset, ipse
Ætatis excusatione usus esset. Ita cum maximis eum rebus liberares, perparvam amicitiæ culpam relinquebas; Itaque non solum in eum non animadvertisti, sed omni metu liberavisti, hospitem agnovisti, regem reliquisti. Neque enim ille odio tui progressus, sed errore communi lapsus est. Is rex, quem senatus hoc nomine sæpe honorificentissimis decretis appellavisset, quique illum ordinem ab adulescentia gravissimum sanctissimumque duxisset, isdem rebus est perturbatus homo longinquus et alienigena, quibus nos in media re publica nati
Semperque versati: IV. cum audiret senatus consentientis auctoritate arma sumpta, consulibus, prætoribus, tribunis plebis, nobis imperatoribus rem publicam defendendam datam, movebatur animo et vir huic imperio amicissimus de salute populi Romani extimescebat, in qua etiam suam esse inclusam videbat: in summo tamen timore quiescendum esse arbitrabatur. Maxime vero perturbatus est, ut audivit, consules ex Italia profugisse omnisque consularis — sic enim ei nuntiabatur, — cunctum senatum, totam Italiam effusam: talibus enim nuntiis et rumoribus patebat ad orientem via nec ulli veri subsequebantur. Nihil ille de condicionibus tuis, nihil de studio concordiæ et pacis, nihil de conspiratione audiebat certorum hominum contra dignitatem tuam. Quæ cum ita essent, tamen usque eo se tenuit, quoad a Cn. Pompeio ad eum legati
Litteræque venerunt. Ignosce, ignosce, Cæsar, si ejus viri auctoritati rex Deiotarus cessit, quem nos omnes secuti sumus; Ad quem cum di atque homines omnia ornamenta congessissent, tum tu ipse plurima et maxima. Neque enim, si tuæ res gestæ ceterorum laudibus obscuritatem attulerunt, idcirco Cn. Pompeii memoriam amisimus. Quantum nomen illius fuerit, quantæ opes, quanta in omni genere bellorum gloria, quanti honores populi Romani, quanti senatus, quanti tui, quis ignorat? Tanto ille superiores vicerat gloria, quanto tu omnibus præstitisti; Itaque Cn. Pompeii bella, victorias, triumphos, consulatus admirantes numerabamus: tuos enumerare non possumus. V. Ad eum igitur rex Deiotarus venit hoc misero fatalique bello, quem antea justis hostilibusque bellis adiuverat, quocum erat non hospitio solum, verum etiam familiaritate conjunctus, et venit vel rogatus ut amicus, vel arcessitus ut socius, vel evocatus ut is, qui senatui parere didicisset: postremo venit ut ad fugientem, non ut ad insequentem, id est ad periculi, non ad victoriæ societatem. Itaque Pharsalico prœlio facto a Pompeio discessit; Spem infinitam persequi noluit; Vel officio, si quid debuerat, vel errori, si quid nescierat, satis factum esse duxit; Domum se contulit, teque Alexandrinum bellum * 6
Gerente utilitatibus tuis paruit. Ille exercitum Cn. Domitii, amplissimi viri, suis tectis et copiis sustentavit; Ille Ephesum ad eum, quem tu ex tuis fidelissimum et probatissimum omnibus delegisti, pecuniam misit; Ille iterum, ille tertio auctionibus factis pecuniam dedit, qua ad bellum uterere; Ille corpus suum periculo obiecit, tecumque in acie contra Pharnacem fuit tuumque hostem esse duxit suum. Quæ quidem ate in eam partem accepta sunt, Cæsar, ut eum amplissimo regis honore et nomine adfeceris.
Is igitur non modo ate periculo liberatus, sed etiam honore amplissimo ornatus, arguitur domi te suæ interficere voluisse: quod tu, nisi eum furiosissimum judicas, suspicari profecto non potes. Ut enim omittam cujus tanti sceleris fuerit in conspectu deorum penatium necare hospitem, cujus tantæ importunitatis omnium gentium atque omnis memoriæ clarissimum lumen exstinguere, cujus tantæ ferocitatis victorem orbis terrarum non extimescere, cujus tam inhumani et ingrati animi, aquo rex appellatus esset, in eo tyrannum inveniri — ut hæc omittam, cujus tanti furoris fuit, omnis reges, quorum multi erant finitimi, omnis liberos populos, omnis socios, omnis provincias, omnia denique omnium arma contra se unum excitare? Quonam ille modo cum regno, cum domo, cum coniuge, cum carissimo filio distractus esset, tanto scelere non modo perfecto,
Sed etiam cogitato? VI. At, credo, hnec homo inconsultus et temerarius non videbat. Quis con- * 6 sidera tior illo? Quis tectior? Quis prudentior? Quamquam hoc loco Deiotarum non tam ingenio et prudentia quam fide et religione vitæ defendendum puto. Nota tibi est hominis probitas, C. Cæsar, noti mores, nota constantia. Cui porro, qui modo populi Romani nomen audivit, Deiotari integritas, gravitas, virtus, fides non audita est? Quod igitur facinus nec in hominem imprudentem caderet propter metum præsentis exitii, nec in facinorosum, nisi esset idem amentissimus, id vos et a viro optimo et ab homine
Minime stulto cogitatum esse confingitis? At quam non modo non credibiliter, sed ne suspitiose quidem! " Cum" inquit " in castellum Blucium venisses et domum regis, hospitis tui, devertisses, locus erat quidam, in quo erant ea composita, quibus te rex munerari constituerat: huc te e balneo, prius quam accumberes, ducere volebat; Erant enim armati, qui te interficerent, in eo ipso loco conlocati." En crimen, en causa, cur regem fugitivus, dominum servus accuset. Ego me hercules, Cæsar, initio, eum est ad me ista causa delata, Phidippum medicum, servum regium, qui cum legatis missus esset, ab isto adulescente esse corruptum, hac sum suspitione percussus: medicum indicem subornavit; Finget videlicet aliquod crimen veneni. Etsi a veritate longe, tamen a consuetudine criminandi non multum
Res abhorrebat. Quid ait medicus? Nihil de veneno. At id fieri potuit primum occultius in potione, in cib o; Deinde etiam impunius fit, quod cum est factum, negari potest. Si palam te interemisset, omnium in se gentium non solum odia, sed etiam arma convertisset: si veneno, Jovis ille quidem hospitalis numen numquam celare potuisset, homines fortasse celasset. Quod igitur et conari occultius et efficere cautius potuit, id tibi et medico callido et servo, ut putabat, fideli, non credidit: de armis, de
Ferro, de insidiis celare te noluit? At quam festive crimen contexitur! " Tua te " inquit " eadem, quæ sæpe, fortuna servavit: negavisti tum te inspicere velle." VII. Quid postea? An Deiotarus, re illo tempore non perfecta, continuo dimisit exercitum? Nullus erat alius insidiandi locus? At eodem te, cum cenavisses, rediturum dixeras, itaque fecisti. Horam unam aut duas eodem loco armatos, ut conlocati fuerant, retinere magnum fuit? Cum in convivio comiter et jucunde fuisses, tum illuc isti, ut dixeras: quo in loco Deiotarum talem erga te cognovisti, qualis rex Attalus in P. Africanum fuit, cui magnificentissima dona, ut scriptum legimus, usque ad Numantiam misit ex Asia, quæ Africanus in- * 6 spectante exercitu accepit; Quod cum præsens Deiotarus regio et animo et more fecisset, tu in
Cubiculum discessisti. Obsecro, Cæsar, repete illius temporis memoriam, pone illum ante oculos diem, voltus hominum te intuentium atque admirantium recordare: num quæ trepidatio? Num qui tumultus? Num quid nisi modeste, nisi quiete, nisi ex hominis gravissimi et sanctissimi disciplina? Quid igitur causæ excogitari potest cur te lautum voluerit,
Cenatum noluerit occidere? " In posterum " inquit " diem distulit, ut, cum in castellum Blucium ventum esset, ibi cogitata perficeret." Non video causam mutandi loci, sed tamen acta res criminose est. " Cum " inquit " vomere post cenam te velle dixisses, in balneum te ducere cœperunt: ibi enim erant insidiæ. At te eadem tua fortuna servavit: in cubiculo malle dixisti." Di te perduint, fugitive! Ita non modo nequam et improbus, sed fatuus et amens es. Quid? Ille signa ænea in insidiis posuerat, quæ e balneo in cubiculum transferri non possent?
Habes crimina insidiarum: nihil enim dixit amplius. " Horum " inquit " eram conscius." Quid tum? Ita ille demens erat, ut eum, quem conscium tanti sceleris haberet, a se dimitteret? Romam etiam mitteret, ubi et inimicissimum sciret esse nepotem suum et C. Cæsarem, cui fecisset insidias? Præsertim cum is unus esset qui posset de absente se
Indicare? " E t fratres meos," inquit " quod erant conscii, in vincula conjecit." Cum igitur eos vinciret, quos secum habebat, te solutum Romam mittebat, qui eadem scires, quæ illos scire dicis?
VIII. Reliqua pars accusationis duplex fu it: una regem semper in speculis fuisse, cum ate esset animo alieno, altera exercitum eum contra te magnum comparasse. De exercitu dicam breviter, ut cetera. Numquam eas copias rex Deiotarus habuit, quibus inferre bellum populo Romano posset, sed quibus finis suos ab excursionibus et latrociniis tueretur et imperatoribus nostris auxilia mitteret. Atque antea quidem majores copias alere poterat; Nunc exiguas
Vix tueri potest. At misit ad Cæcilium nescio quem: sed eos, quos misit, quod ire noluerunt, in vincula conjecit. Non quæro quam veri simile sit aut habuisse regem quos mitteret aut eos, quos misisset, non paruisse, aut, qui dicto audientes in tanta re non fuissent, eos vinctos potius quam necatos. Sed tamen cum ad Cæcilium mittebat, utrum causam illam victam esse nesciebat an Cæcilium istum magnum hominem putabat? Quem profecto is, qui optime nostros homines novit, vel quia non nosset vel si nosset, con-
Temneret. Addit etiam illud, equites non optimos * 6 misisse. Credo, Cæsar, nihil ad tuum equitatum, sed misit ex eis, quos habuit, electos. Ait nescio quem ex eo numero servum judicatum. Non arbitror, non audivi: sed in eo, etiam si accidisset, culpam regis nullam fuisse arbitrarer.
IX. Alieno autem ate animo fuit quo modo? Speravit, credo, difficilis tibi Alexandriæ fore exitus propter regionis naturam et fluminis. At eo tempore ipso pecuniam dedit, exercitum aluit, ei, quem Asiæ præfeceras, in nulla re defuit; Tibi victori non solum ad hospitium, sed ad periculum etiam atque ad aciem
Præsto fuit. Secutum est bellum Africanum: graves de te rumores, qui etiam furiosum illum Cæcilium excitaverunt. Quo tum rex animo fuit? Qui auctionatus sit seseque spoliare maluerit quam tibi pecuniam non subministrare. " At eo " inquit " tempore ipso Nicæam Ephesumque mittebat qui rumores Africanos exciperent et celeriter ad se referrent: itaque cum esset ei nuntiatum Domitium naufragio perisse, te in castello circumsederi, de Domitio dixit versum Græcum eadem sententia, qua etiam nos habemus Latinum:
Pereant amici, dum inimici una intercidant." Quod ille, si esset tibi inimicissimus, numquam tamen dixisset: ipse enim mansuetus, versus immanis. Qui autem Domitio poterat esse amicus, qui tibi esset inimicus? Tibi porro inimicus cur esset, aquo cum vel interfici belli lege potuisset, regem et se et filium suum constitutos esse meminisset?
Quid deinde? Furcifer quo progreditur? Ait hac lætitia Deiotarum elatum vino se obruisse in convivioque nudum saltavisse. Quæ crux huic fugitivo potest satis supplicii adferre? Deiotarum saltantem quisquam aut ebrium vidit umquam? Omnes in illo sunt rege virtutes, quod te, Cæsar, ignorare non arbitror, sed præcipue singularis et admiranda frugalitas: etsi hoc verbo scio laudari regem non solere; Frugi hominem dici non multum habet laudis in rege: fortem, justum, severum, gravem, magnanimum, largum, beneficum, liberalem: hæ sunt regiæ laudes, illa privata est. Ut volet quisque, accipiat: ego tamen frugalitatem, id est modestiam et temperantiam, virtutem maximam judico. Hæc in illo est ab ineunte ætate cum a cuncta Asia, cum a magistratibus legatisque nostris, tum ab equitibus Romanis, qui in Asia negotiati sunt, perspecta et
Cognita. Multis ille quidem gradibus officiorum erga rem publicam nostram ad hoc regium nomen ascendit; Sed tamen quicquid a bellis populi Romani vacabat,
Cum hominibus nostris consuetudines, amicitias, res rationesque jungebat, ut non solum tetrarches nobilis, sed etiam optimus pater familias et diligentissimus agricola et pecuarius haberetur. Qui igitur adulescens, nondum tanta gloria præditus, nihil umquam nisi severissime et gravissime fecerit, is ea existimatione eaque ætate saltavit?
X. Imitari, Castor, potius avi mores disciplinamque debebas quam optimo et clarissimo viro fugitivi ore male dicere. Quod si saltatorem avum habuisses neque eum virum, unde pudoris pudicitiæque exempla peterentur, tamen hoc maledictum minime in illam ætatem conveniret. Quibus ille studiis ab ineunte ætate se imbuerat, non saltandi, sed bene ut armis, optime ut equis uteretur, ea tamen illum cuncta jam exacta ætate defecerant. Itaque Deiotarum cum plures in equum sustulissent, quod hærere in eo senex posset, admirari solebamus: hic vero adulescens, qui meus in Cilicia miles, in Græcia commilito fuit, cum in illo nostro exercitu equitaret cum suis delectis equitibus, quos una cum eo ad Pompeium pater miserat, quos concursus facere solebat! Quam se jactare, quam ostentare, quam nemini in illa causa studio et cupiditate concedere 1
Cum vero exercitu amisso ego, qui pacis semper auctor fui, post Pharsalicum prœlium suasor fuissem armorum non deponendorum, sed abiciendorum, * 6 hunc ad meam auctoritatem non potui adducere, quod et ipse ardebat studio illius belli et patri satis faciendum esse arbitrabatur. Felix ista domus quæ non impunitatem solum adepta sit, sed etiam accusandi licentiam: calamitosus Deiotarus qui, quod in eisdem castris fuerit, non modo apud te, sed etiam a suis accusetur! Vos vestra secunda fortuna, Castor, non potestis sine propinquorum calamitate esse contenti?
XI. Sint sane inimicitiæ, quæ esse non debebant — rex enim Deiotarus vestram familiam abiectam et obscuram e tenebris in lucem evocavit: quis tuum patrem antea, quis esset, quam cujus gener esset, audivit? — Sed quamvis ingrate et impie necessitudinis nomen repudiaretis, tamen inimicitias hominum more gerere poteratis, non ficto crimine insectari, non expetere vitam, non capitis arcessere. Esto: concedatur hæc quoque acerbitas et odii magnitudo: adeone, ut omnia vitæ salutisque communis atque etiam humanitatis jura violentur? Servum sollicitare verbis, spe promissisque corrumpere, abducere domum, contra dominum armare, hoc est non uni propinquo, sed omnibus familiis nefarium bellum indicere; Nam ista corruptela servi si non modo impunita fuerit, sed etiam a tanta auctoritate approbata, nulli parietes nostram salutem, nullæ leges,
Nulla jura custodient. Ubi enim id, quod intus est atque nostrum, im pune evolare potest contraque nos pugnare, fit in dominatu servitus, in servitute
Dominatus. O tem pora, o mores! Cn. Domitius ille, quem nos pueri consulem, censorem, pontificem maximum vidimus, cum tribunus plebis M. Scaurum principem civitatis in judicium populi vocavisset Scaurique servus ad eum clam domum venisset et crimina in dominum delaturum se esse dixisset, prehendi hominem jussit ad Scaurumque deduci. Vide quid intersit, etsi inique Castorem cum Dom itio com paro: sed tam en ille inimico servum rem isit, tu ab avo abduxisti; Ille incorruptum audire noluit, tu corrupisti; Ille adiutorem servum contra dominum
Repudiavit, tu etiam accusatorem adhibuisti. A t sem el iste est corruptus a vobis. N onne, cum esset productus et cum tecum fuisset, refugit ad legatos? Nonne ad hunc Cn. Dom itium venit? Nonne audiente hoc Servio Sulpicio, clarissimo viro, qui tum casu apud Dom itium cenabat, et hoc Tito Torquato, optim o adulescente, se ate corruptum, tuis promissis in fraudem impulsum esse confessus est? X II. Quæ est ista tam im potens, tam crudelis, tam immoderata inhumanitas? Idcirco in hanc urbem venisti, ut hujus urbis jura et exem pla corrumperes domesticaque im m an itate nostræ civitatis hum anitatem inquinares?
A t quam acute conlecta crimina! " Blesamius " * 6 inquit — ejus enim nomine, optimi viri nec tibi ignoti, male dicebat tibi — " ad regem scribere solebat te in invidia esse, tyrannum existimari, statua inter reges posita animos hominum vehementer offensos, plaudi tibi non solere." Nonne intellegis, Cæsar, ex urbanis malevolorum sermunculis hæc ab istis esse conlecta? Blesamius tyrannum Cæsarem scriberet? Multorum enim capita civium viderat, multos jussu Cæsaris vexatos, verberatos, necatos, multas adflictas et eversas domos, armatis militibus refertum forum! Quæ semper in civili victoria
Sensimus, ea te victore non vidimus. Cæsar, cujus in victoria ceciderit nemo nisi armatus. Et quem nos liberi, in summa libertate nati, non modo non tyrannum, sed clementissimum in victoria ducem vidimus, is Blesamio, qui vivit in regno, tyrannus videri potest? Nam de statua quis queritur, una præsertim, cum tam multas videat? Valde enim invidendum est ejus statuis, cujus tropæis non invidemus. Nam si locus adfert invidiam, nullus locus est ad statuam quidem rostris clarior. De plausu autem quid respondeam? Qui nec desideratus umquam ate est et non numquam obstupefactis hominibus ipsa admiratione compressus est et fortasse eo prætermissus, quia nihil volgare te dignum videri potest. * 6
XIII. Nihil ame arbitror præteritum, sed aliquid ad extremum causæ reservatum. Id autem aliquid est, te ut plane Deiotaro reconciliet oratio mea. Non enim jam metuo ne tu illi suscenseas; Illud vereor ne tibi illum suscensere aliquid suspicere: quod abest longissime, mihi crede, Cæsar. Quid enim retineat per te meminit, non quid amiserit; Neque se ate multatum arbitratur, sed, cum existimares multis tibi multa esse tribuenda, quo minus a se, qui in altera parte fuisset, ea sumeres non
Recusavit. Etenim si Antiochus, Magnus ille, rex Asiæ, cum, postea quam a L. Scipione devictus est, Tauro tenus regnare jussus esset, omnemque hanc Asiam, quæ est nunc nostra provincia, amisisset, dicere est solitus benigne sibi a populo Romano esse factum, quod nimis magna procuratione liberatus modicis regni terminis uteretur, potest multo facilius se Deiotarus consolari: ille enim furoris multam sustulerat, hic erroris. Omnia tu Deiotaro, Cæsar, tribuisti, cum et ipsi et filio nomen regium concessisti: hoc nomine retento atque servato nullum beneficium populi Romani, nullum judicium de se senatus imminutum putat. Magno animo et erecto est, nec umquam succumbet inimicis, ne fortunæ
Quidem. Multa se arbitratur et peperisse ante
At Magnesia, 190.
Factis et habere in animo atque virtute, quæ nullo modo possit amittere. Quæ enim fortuna aut quis casus aut quæ tanta possit injuria omnium imperatorum de Deiotaro decreta delere? Ab omnibus enim est ornatus, qui, postea quam in castris esse potuit per ætatem, in Asia, Cappadocia, Ponto, Cilicia, Syria bella gesserunt: senatus vero judicia de illo tam multa tamque honorifica, quæ publicis populi Romani litteris monimentisque consignata sunt, quæ umquam vetustas obruet aut quæ tanta delebit oblivio? Quid de virtute ejus dicam? De magnitudine animi, gravitate, constantia? Quæ omnes docti atque sapientes summa, quidam etiam sola bona esse dixerunt, hisque non modo ad bene, sed etiam ad beate vivendum contentam esse virtutem. Hæc ille reputans et dies noctisque cogitans non modo tibi non suscenset — esset enim non solum ingratus, sed etiam amens, — verum omnem tranquillitatem et quietem senectutis acceptam refert clementiæ tuæ. XIV. Quo quidem animo cum antea fuit, tum non dubito quin tuis litteris, quarum exemplum legi, quas ad eum Tarracone huic Blesamio dedisti, se magis etiam erexerit ab omnique sollicitudine abstraxerit; Jubes enim eum bene sperare et bono esse animo, quod scio te non frustra scribere solere. Memini enim isdem fere verbis ad me te scribere meque tuis litteris bene sperare non frustra esse jussum. Laboro equidem regis Deiotari causa, quocum mihi amicitiam res publica conciliavit, hospitium voluntas utriusque conjunxit, familiaritatem consuetudo attulit, summam vero necessitudinem magna ejus officia in me et in exercitum meum effecerunt: sed cum de illo laboro tum de multis amplissimis viris, quibus semel ignotum ate esse oportet, nec beneficium tuum in dubium vocari, nec hærere in animis hominum sollicitudinem sempiternam, nec accidere ut quisquam te timere incipiat eorum, qui sint semel ate liberati timore.
Non debeo, C. Cæsar, quod fieri solet in tantis periculis, temptare quonam modo dicendo misericordiam tuam commovere possim; Nihil opus est: occurrere solet ipsa supplicibus et calamitosis, nullius oratione evocata. Propone tibi duos reges et id animo contemplare, quod oculis non potes: dabis profecto id misericordiæ quod iracundiæ denegavisti. Multa sunt monimenta clementiæ tuæ, sed maxima eorum incolumitates, quibus salutem dedisti; Quæ si in privatis gloriosa sunt, multo magis commemorabuntur in regibus. Semper regium nomen in hac civitate sanctum fuit, sociorum vero regum et ami-
Eorum sanctissimum; XV. quod nomen hi reges ne amitterent te victorς timuerunt, retentum vero et ate confirmatum posteris etiam suis tradituros se esse confidunt. Corpora sua pro salute regum suorum hi * * legati tibi regii tradunt, Hieras et Blesamius et Antigonus, tibi nobisque omnibus jam diu noti, eademque fide et virtute præditus Dorylaus, qui nuper cum Hiera legatus est ad te missus, cum regum
Amicissimi, tum tibi etiam, ut spero, probati. Exquire de Blesamio num quid ad regem contra dignitatem tuam scripserit. Hieras quidem causam omnem suscipit et criminibus illis pro rege se supponit reum; Memoriam tuam implorat, qua vales plurimum; Negat umquam se ate in Deiotari tetrarchia pedem discessisse; In primis finibus tibi se præsto fuisse dicit, usque ad ultimos prosecutum; Cum e balneo exisses, tecum se fuisse, cum illa munera inspexisses cenatus, cum in cubiculo recubuisses; Eandemque
Adsiduitatem tibi se præbuisse postridie: quam ob rem si quid eorum, quæ obiecta sunt, cogitatum sit, non recusat quin id suum facinus judices. Cæsar, velim existimes hodierno die sententiam tuam aut cum summo dedecore miserrimam pestem importaturam esse regibus aut incolumem famam cum salute: quorum alterum optare illorum crudelitatis est, alterum conservare clementiæ tuæ.