M. Tullius Cicero: De Natura Deorum

AD M. BRUTUM

Cum multæ philosophia nequaquam de natura deorum, quæ ad cognitionem animi pulcherrima ad moderandam rehgionem ne-

De qua tam sunt doctissimorum hominum tamque discrepantes ut magno argumento debeat causam principium sophiæ prudenterque Academicos a temeritate aut quid tam temerarium tamque indignum atque

(Quod maxime quo omnes duce natura venimus) deos esse dixerunt, dubitare se Protagoras, nullos esse omnino Diagoras Melius et Theodorus Cyrenaicus putaverunt. Qui vero deos esse dixerunt, tanta sunt varietate et dissensione ut eorum molestum enumerare sententias. Nam et de deorum et de atque sedibus et de actione vitæ multa dicuntur, deque summa philosophorum dissensione certatur quod vero maxime rem causamque continet, utrum agant,

MoU antur, omni curatione et administratione rerum vacent, an contra ab et a principio omnia facta et constituta et ad infinitum tempus regantur atque moveantur, primis magna dissensio

Eaque diiudicatur in summo errore necesse est homines atque maximarum rerum ignoratione

Sunt enim philosophi et fuerunt qui omnino nuUam habere censerent rerum humanarum procurationem deos. Quorum vera sententia quæ potest esse pietas, quæ sanctitas, quæ rehgio Hæc enim omnia pure atque caste tribuenda deorum numini sunt, animadvertuntur ab et est ahquid a deis inmortaUbus hominum generi tributum. Sin autem dei neque possunt nos juvare nec volunt, nec omnino curant nec quid agamus animadvertunt, nec est quod ab ad hominum vitam permanare honores preces adhibeamus In specie autem non potest, cum qua simul sanctitatem et reUgionem sequitur magna atque haud an generis humani una excellentissima

Sunt autem aUi philosophi, quidem magni atque qui deorum mente atque ratione omnem mundum administrari et regi censeant, neque vero solum, sed etiam ab isdem hominum quæ terra et tempestates ac temporum tates cæhque mutationes quibus omnia quæ terra generi humano putant, multaque (quæ dicentur

CoUigunt quæ taUa sunt ut ea ipsa dei inmortales ad usum hominum pæne videan-

Contra quos Carneades multa ut excitaret homines non socordes ad investigandi cupiditatem. Res enim nuUa de qua tantopere non solum indocti sed etiam docti dissentiant quorum opiniones cum tam variæ tamque inter eariun alterum certe non potest ut plus una

Qua quidem causa et benivolos obiurgatores placare et invidos vituperatores confutare possumus, ut alteros reprehendisse pæniteat,

Se gaudeant nam qui admonent amice docendi sunt, qui inimice insectantur repellendi.^

Multum autem video de quos compluris brevi tempore edidimus, variumque monem partim admirantium unde hoc philosophandi nobis subito studium partim quid quaque de re haberemus cupientium. Multis etiam sensi mirabile videri eam nobis potissimum probatam esse philosophiam quæ lucem eriperet et quasi noctem quandam rebus offunderet, desertæque disciphnæ et jam pridem rehctæ patrocinium necopinatum a nobis esse susceptum.

Nos autem nec subito cœpimus philosophari nec mediocrem a primo tempore ætatis in eo studio operam curamque consumpsimus et cum minime videbamur, tum maxime philosophabamur, quod et orationes declarant refertæ philosophorum senten-

Et doctissimorum hominum famiharitates quibus semper domus nostra et principes Diodotus Philo Antiochus Posidonius aquibus sumus. Et omnia philosophiæ præcepta referuntur ad ea præstitisse quæ ratio et doctrina præscripserit. IV. Sin autem quis requirit quæ causa nos inpulerit ut hæc tam sero mandaremus, nihil est quod expedire tam facile possimus. Nam cum otio langueremus et esset rei pubHcæ status ut eam unius con siUo atque cura gubernari necesse esset, primum ipsius rei pubhcæ causa philosophiam nostris hominibus expUcandam putavi, magni existimans interesse ad decus et ad laudem civitatis res tam gravis tamque præclaras Latinis etiam htteris con-

[8]8 Tineri eoque me minus instituti mei pænitet quod facile sentio quam multorum non modo discendi sed etiam scribendi studia commoverim. Complures enim Græcis institutionibus eruditi ea quæ didicerant cum civibus suis communicare non poterant, quod quæ a Græcis accepissent I/atine dici posse diffiderent quo in genere tantum profecisse videmur ut a Græcis ne verborum quidem copia vincere-

[9]9 Mur. Hortata etiam est ut me ad hæc conferrem animi ægritudo fortunæ magna et gravi commota injuria cujus majorem ahquam levationem reperire potuissem, non ad hanc potissimum confugissem, ea vero ipsa nulla ratione mehus potui quam me non modo ad legendos hbros sed etiam ad totam philosophiam pertractandam dedissem. Omnes autem ejus partes atque omnia membra tum facillume noscuntur cum totæ quæstiones scribendo explicantur est enim admirabilis quædam continuatio seriesque rerum, ut ex nexa et omnes inter se aptæ conUgatæque videantur.

[10]10 V. Qui autem requirunt quid quaque de re sentiamus, curiosius id faciunt quam necesse est non enim tam auctoritatis in disputando quam rationis momenta quærenda sunt. Quin etiam obest plerumque qui discere volunt auctoritas eorum qui se docere profitentur desinunt enim suum judicium adhibere, id habent ratum quod ab eo quem probant judicatum \ident. Nec vero probare soleo id quod de Pythagoreis accepimus, quos ferunt, quid adfirmarent in disputando, cum ex quæreretur quare esset, respondere Ipse dixit ipse autem erat Pythagoras tantum opinio præjudicata poterat, ut etiam sine ratione valeret

Qui autem admirantur nos hanc potissimum disci pUnam secutos, quattuor Academicis hbris

Responsum videtur. Nec vero desertarum rehctarumque rerum patrocinium suscepimus non enim hominum interitu sententiæ quoque occidunt, sed lucem auctoris fortasse desiderant ut hæc in

[12]12 Philosophia contra omnia disserendi nullamque rem aperte judicandi profecta a Socrate, repetita ab

Confirmata a Carneade usque ad nostram

Ætatem quam nunc prope modum orbam esse ipsa Græcia Quod non Academiæ

Sed tarditate hominum nam singulas disci pUnas percipere magnum quanto majus omnis quod facere necesse quibus propositum reperiendi causa contra omnis philosophos pro omnibus Cujus tantæ tamque facultatem consecutum me non

Secutum præ me Nec tamen habeant quod sequantur. Dictum omnino de quidam tardique sunt admonendi videntur Non enim sumus quibus verum videatur, sed qui omnibus quædam adjuncta juudj multa probabiUa, quæ quamquam non perciperentur, tamen, quia visum quendam haberent

VI. Sed jam, ut omni me liberem, ponam

Medio sententias philosophorum de natura deorum.

[14]14 Quo quidem convocandi omnes videntur quj quæ earum vera judicent tum demum mihi procax^ Academia aut consenserint omnes aut inventus qui quid verum

Itaque mihi hbet exclamare ut Synesed ut adsint cognoscant animadvertant, quid de nibus, quid de quibus nos præsumus existimandum (hæc enim omnia ad hanc de inmortalibus quæstionem referenda sunt) profecto addubitare coget doctissimorum hominum de maxuma

Quod cum sæpe tum maxime animadverti cura apud Cottam famiUarem meum accurate sane et dih genter de inmortahbus disputatum Nam cum Latinis ad eum rogatu tuque venissem, offendi eum sedentem in exedra cum C. Velleio senatore disputantem, ad quem tum Epicurei primas ex hominibus deferebant. Lucilius Balbus, qui tantos progressus habebat ut cum excellentibus eo genere Græcis compararetur.

Tum ut me Cotta " Peropportune " inquit " venis enim mihi magna de re cum pro tuo studio non alienum te

VII. " Atqui mihi quoque videor " inquam " ve-

Ut opportune. Tres enim trium discipHnarum principes convenistis. M. enim^ Piso adesset, nulUus philosophiæ, earum quidem quæ honore qui ab eo nuper ad hunc Balbum missus vera loquitur, quod Pisonem famiharem tuum desideres Antiocho enim cum Peripateticis re concinere videntur, verbis discrepare quo de Hbro, Balbe, veHm quid sentias."

" Egone " inquit " miror Antiochum hominem primis acutum non interesse plurimum inter qui honesta acommodis non nomine sed genere toto diiungerent, Peripateticos, qui honesta commiscerent cum commodis, ut ea inter magnitudine et quasi gradibus, non genere Hæc enim non verborum parva sed rerum per-

[18]18 Magna dissensio. Verum hoc nunc quod cœpimus, videtur."

Mihi vero," inquit Cotta, videtur. Sed ut hic qui intervenit me intuens ne ignoret quæ res agatur, de natura agebamus deorum, quæ cum mihi videretur perobscura, ut semper videri Epicuri ex Velleio sciscitabar sententiam. Quam ob rem," inquit " molestum repete quæ cœperas."

" Repetam vero, quamquam non mihi sed hic venit adiutor ambo enim " inquit adridens,

Tum ego " Quid didicerimus Cotta tu autem nolo me existimes adiutorem huic venisse sed auditorem, et quidem æquum, Hbero nulla ejus modi adstrictum necessitate ut mihi vehm noHm certa quædam tuenda sententia."

VIII. Tum Velleius fidenter sane, ut solent videretur, tamquam modo ex deorum conci ho et ex Epicuri intermundiis descendisset, " Audite " inquit, non futtihs commenticiasque sententias, non opificem ædificatoremque mundi, Platonis de Timæo deum, nec anum fatidicam Stoicorum quam Latine hcet providentiam dicere, neque vero mundum ipsum animo sensibus præditum, rotundum ardentem volubilem deum, portenta miracula non disserentium philosophorum sed somniantium. Quibus enim ocuUs animi^ intueri potuit vester Plato fabricam illam tanti qua construi adeo atque

Mundum quæ moHtio, quæ menta, qui vectes, quæ machinæ, qui ministri muneris fuerunt quem ad modum autem obœdire

Parere voluntati ær aqua terra potuerunt unde vero ortæ quinque formæ ex quibus rehqua formantur, apte cadentes ad animum afficiendum pariendosque sensus Longum ad omnia, quæ taUa sunt ut optata magis quam inventa

[20]20 Videantur sed palmaria,^ quod qui non modo natum mundum introduxerit sed etiam manu pæne factum, eum dixerit fore sempiternum. Hunc censes primis ut gustasse physiologiam, id est naturæ rationem, qui quicquam quod ortum

Putet æternum esse posse Quæ enim principium aliquod extremum Pronœa vero vestra Lucih, eadem,' requiro quæ paulo ante, ministros machinas omnem operis dissignationem atque apparatum aha cur mortalem mundum, non quem ad modum Platonicus deus sempiternum. IX. Ab utroque autem cur mundi repente ex mundus sæcla non erant nunc dico non ea quæ dierum noctiumque numero annuis cursibus nam fateor ea mundi conversione non potuisse sed quædam ab

Tempore quam nulla circum-

Temporum metiebatur, tamen ea quod ne cogitationem quidem cadit ut tempus aliquod nullum cum tempus — tam inmenso quæro, Balbe, cur Pronœa vestra Laboremne fugiebat At nec deum nec erat uUus, cum omnes naturæ numini cælum ignes terræ maria, parerent. Quid autem erat quod concupisceret deus mundum luminibus tamquam ornare ut melius habitaret, antea tempore tenebris tamquam gurgustio habitaverat post autem varietatene eum putamus qua cælum et

Exornatas videmus Quæ potest esse oblectatio deo quæ non ea tam diu carere

An hæc, ut hominum causa adeo constituta sunt Sapientiumne Propter paucos tanta facta rerum moUtio. An stultorum At primum causa non cur de probis bene mereretur deinde quid adsecutus cum omnes dubio maxime quod sunt(miserius enim quid possumus

Deinde quod multa sunt incommoda

Ut ea sapientes commodorum conpensatione præsentia X. Qui vero mundum ipsum animantem sapientemque dixerunt, modo runt animi natura quam figuram cadere De quo dicam equidem paulo nunc autem hactenus admirabor eorum tarditatem qui animantem inmortalem eundem beatum tundum quod ea forma neget uUam

Contorqueatur par ne quidem qua non video ubinam mens nostro corpore minima ex parte molestum cur hoc idem non habeatur molestum

Deo Terra enim quoniam mundi pars nive pruinaque longinquo sohs abscessu quæ, mundus deus, quoniam mundi partes membra partim ardentia partim refrigerata dicenda sunt.

[25]25 " Atque hæc quidem vestra, Lucili qualia vero

Ab ultimo repetam superiorum. Thales enim Milesius, qui primus de taUbus rebus quæsivit, aquam dixit esse initium rerum, deum eam mentem quæ ex aqua cuncta fingeret — di possunt esse sine sensu et mentem^ cur aquæ adjunxit, ipsa mens constare potest vacans corpore Anaximandri autem opinio est nativos esse deos longis intervalHs orientis occidentisque, eosque innumerabilis esse mundos. Sed nos deum sempiternum intellegere

[26]26 Qui possumus Post Anaximenes æra deum eumque gigni esseque inmensum et infinitum et semper in motu quasi aut ær sine ulla forma deus esse cum præsertim deum non modo aliqua sed pulcherrima specie deceat esse, aut non omne Anaxagoras, qui accepit ab Anaximene disci pUnam, primus omnium rerum discriptionem et modum menin quo non neque motum sensui junctum et continentem in ullum esse posse, neque sensum omnino quo non ipsa natura pulsa sentiret. Deinde mentem istam quasi animal ahquod voluit esse, aHquid interius ex quo animal nomine-

Fugere nostræ \dm notionem

Crotoniates autem Alcmæo, qui lunæ animoque præterea tatem non mortalibus rebus mortalitatem Nam Pythagoras, qui censuit animum per naturam rerum omnem intentum commeantem ex quo animi carperentur, non

Humanorum animorum

Deum, cum animi quod plerisque tum partem miseram, quod non Cur autem quicquam ignoraret animus hominis, deus quo modo porro deus

Animus, aut aut

Mundo Tum Xenophanes, qui mente adjuncta omne propterea^ quod deum

Esse,de mente itemreprehenditurut de autem vehementius, qua neque sentiens neque conjunctum potestesse. Nam Parmenides quidem commenticium quiddam* coronæ

Multaque ejusdem monstra, quippe qui bellum, discordiam, cupiditatem ceteraque generis ejusdem ad deum quæ morbo vel somno vel oblivione vel vetustate delentur eademque de quæ reprehensa jam

[29]29 Hoc omittantur. XII. Empedocles autem multa

Peccans deorum opinione turpissume Quattuor enim naturas ex quibus omnia constare censet divinas esse vult quas nasci extingui perspicuum sensu omni carere. Nec vero Protagoras, qui sese negat omnino de habere quod non qualesve quicquam videtur de natura deorum Quid Demo-

Qui tum imagines earumque circumitus deorum numerum^ tum illam naturam quæ imagines fundat ac mittat, tum scientiamgentiamque nostram, nonne maximo errore versatur cum idem omnino, quia semper suo statu maneat, negat^ esse quicquam sempiternum, nonne deum omnino tolUt ut nuUam opinionem

ReUquam Quid quo Diogenes ApoUoniates utitur deo, quem sensum habere potest

[30]30 Aut quam formam dei lam de Platonis inconstantia longum qui Timæo patr era hujus mundi nominari neget posse, Legum autem quid omnino deus anquiri oportere non censeat. Quod* vero sine corpore uUo deum vult esse Græci dicunt quale esse possit inte Uegi non potest careat enim sensu necesse careat etiam prudentia, careat voluptate quæ omnia una cum deorum notione comprehendimus. Idem et in Timæo et in Legibus et mundum deum esse et cælum et astra et terram et animos et eos quos majorum accepimus quæ et per se sunt falsa perspicue et inter se vehementer repugnantia.

[31]31 Atque etiam Xenophon paucioribus verbis eadem fere peccat enim in quæ a Socrate dicta rettuHt Socratem disputantem formam dei quæri non oportere, eundemque et solem et animum deum dicere, et modo unum tum autem plures deos quæ sunt isdem in erratis fere quibus ea quæ de

[32]32 Platone diximus. XIII. Atque etiam Antisthenes in eo hbro qui Physicus inscribitur popularis deos multos naturalem unum esse dicens tolht vim et naturam deorum. Nec multo secus Speusippus Platonem avunculum subsequens et vim quandam dicens qua omnia regantur, eamque animalem, evel-

[33]33 Lere ex animis conatur cognitionem deorum. Aristotelesque in tertio de philosophia hbro multa turbat a magistro suo^ Platone <non>2 dissentiens modo enim menti tribuit omnem divinitatem, modo mundum ipsum deum esse, modo ahum quendam præficit mundo eique eas partis tribuit ut rephcatione quadam mundi motum regat atque tueatur, tum cæli ardorem deum dicit esse, non intellegens cælum mundi esse partem quem loco ipse designarit deum. Quo modo autem cæli divinus sensus in celeritate tanta conservari potest ubi deinde tot numeramus etiam cælum deum cum autem sine corpore idem vult esse deum, omni illum sensu privat, <privat>^ etiam prudentia. Quo porro modo [mundus]^ moveri carens corpore, aut quo modo semper se movens esse quietus et beatus

[34]34 Potest Nec vero ejus condiscipulus Xenocrates in hoc genere prudentior, cujus in qui sunt de natura deorum nuUa species divina describitur deos enim octo esse quinque eos qui in vagis moventur,^ unum qui ex omnibus sideribus quæ infixa cælo sunt ex dispersis quasi membris simplex putandus deus, septimum solem adjungit octavamque lunam qui quo sensu beati esse possint, intellegi non potest. Ex eadem Platonis schola Ponticus HeracHdes pueriUbus fa bidis refersit hbros et [tamen] modo^ mundum, tum mentem divinam esse putat, errantibus etiam stelHs divinitatem tribuit, sensuque deum privat et ejus formam mutabilem esse vult, eodemque in Ubro rursus terram et cælum refert in

[35]35 Deos. Nec vero Theophrasti inconstantia ferenda est modo enim menti divinum tribuit principatum, modo cælo, tum autem signis sideribusque cælesti-

[Tamen] modo tum modo, tum modo mundum, tum autem bus. Nec audiendus ejus auditor Strato, qul physicus appellatur, qui omnem vim divinam in natura sitam esse censet, quæ causas gignendi augendi minuendi habeat sed careat omni et sensu

[36]36 XIV. " Zeno autem, ut jam ad vestros, Balbe, veniam, naturalem legem di^inam esse censet, eamque vim obtinere recta imperantem prohibentemque contraria. Quam legem quo modo animantem intellegere non possumus deum autem animantem certe volumus Atque hic idem aHo loco æthera deum — intellegi potest sentiens deus, qui numquam nobis occurrit neque in precibus neque in optatis neque in votis ahis autem hbris rationem quandam per omnem^ naturam rerum pertinentem divina esse adfectam putat. Idem

Hoc idem tum annis mensibus annorumque mutationibus. Cum vero Hesiodi Theogom'am, id est originem deorum, interpretatur, tolht omnino usitatas perceptasque cognitiones deorum neque enim lovem neque lunonem neque Vestam neque quemquam qui appellatur^ in deorum habet numero, sed rebus inanimis atque mutis per quandam

[37]37 Significationem hæc docet tributa nomina. Cujus disci puh Aristonis non minus magno in errore sententia qui neque formam dei intellegi posse censeat neque in deis sensum esse dicat, dubitetque omnino deus animans necne Cleanthes autem, qui Zenonem audivit una cum eo quem proxime nominavi, tum ipsum mundum deum esse, tum

Omnem omnium.

Naturæ menti atque animo hoc nomen, tum ultimum altissimum atque undique circumfusum extremum omnia cingentem atque plexum ardorem, qui æther nominetur, certissimum deum idemque quasi dehrans, quos contra voluptatem, tum formam quandam speciem deorum, tum divinitatem omnem tum censet

Ut deus quem mente noscimus atque animi notione tamquam volumus reponere nusquam prorsus appareat. XV. At Persæus ejusdem Zenonis auditor habitos deos aquibus ahqua magna ad cultum inventa, ipsasque deorum vocabuhs nuncupatas, ut ne hoc quidemdiceret,illa venta deorum, sed quo quid absurdius quam aut atque deformis deorum honore

Aut homines jam morte reponere lam vero Chrysippus, qui Stoicorum somniorum vaferrumus habetur magnam turbam congregat ignotorum deorum, atque ignotorum ut eos ne conjectura quidem informare possimus, cum mens nostra videatur posse depingere, enim vim divinam positam universæ naturæ animo atque mente, ipsumque mundum deum animi fusionem universam, tum principatum qui

Mente communemque rerum naturam [universam] atque^ omnia continentem, tum fatalem vim^ necessitatem rerum futurarum, ignem præterea eum quem ante æthera, timi ea quæ natura atque manarent, aquam terram solem lunam tatemque^ rerum qua omnia continerentur, atque etiam homines inmortahtatem essent con-

[40]40 Idemque disputat æthera eum quem homines lovem appellarent, quique ær per maria manaret eum Xeptunum, terramque eam quæ Ceres simihque ratione persequitur vocabula rehquorum deorum. Idemque etiam perpetuæ æternæ vim, quæ quasi dux magistra lovem eandemque fatalem necessitatem appellat sempiternam rerum futurarum veritatem quorum ut

Eo divina Et hæc quidem primo hbro de natura deorum secundo autem Orphei Musæi Hesiodi Homerique accommodare ad ea quæ primo hbro de inmortaHbus ut etiam veterrimi poetæ, qui hæc ne

Quidem videantur. Quem Diogenes Babylonius consequens eo hbro qui

De Minerva partum ortumque

XVI. Exposui non philosophorum sed dehrantium somnia. Nec enim multo absurdiora sunt ea quæ poetarum vocibus nocue-

Qui inflammatos hbidine induxerunt deos feceruntque ut eorum bella prœlia pugnas vulnera videremus, odia præterea discidia discordias, ortus querellas lamentationes, effusas in omni intemperantia^ adulteria,

Cum humano genere concubitus mortalisque

[43]43 Ex inmortali procreatos. Cum poetarum autem errore conjungere portenta magoriun Ægyptiorumque in eodem genere dementiam, tum etiam vulgi opiniones, quæ in maxima inconstantia ignoratione versantur.

" Ea qui consideret quam inconsulte ac temere dicantur, venerari Epicurum et in eorum ipsorum numero de quibus hæc quæstio est habere debeat. Solus enim primum esse deos, quod in omnium animis eorum notionem inpressisset ipsa natura. Quæ est enim gens aut quod genus hominum, quod non habeat sine doctrina anticipationem quandam deorum quam appellat Epicurus, id est anteceptam animo quandam informationem, sine qua nec intellegi quicquam nec quæri nec disputari

Cujus rationis vim atque utilitatem ex cælesti Epicuri de regula et judicio volumine accepi-

[44]44 Mus. XVII. Quod igitur fundamentum hujus quæs-

Id præclare jactum Cum enim non instituto aliquo aut more aut lege opinio constituta maneatque ad unum omnium firma consensio, intellegi necesse est esse deos, quoniam eorum vel potius innatas cognitiones habemus de quo autem omnium natura consentit, id verum esse

Omnem intemperantiam necesse esse deos confitendum Quod quoniam constat omnis non philosophos solum sed etiam indoctos, fateamur constare etiam, hanc nos habere anticipationem ut ante

Prænotionem deorum (sunt enim rebus novis nova ponenda nomina, ut Epicurus ipse

Quam antea nemo eo verbo nominarat)

[45]45 Hanc habemus, ut deos beatos inmortales putemus. Quæ enim nobis natura informationem ipsorum deorum eadem mentibus ut eos æternos beatos haberemus. Quod

Vere exposita sententia ab Epicuro, quod beatum æternumque nec habere ipsum negotii quicquam nec exhibere itaque neque neque gratia teneri quod quæ essent imbecilla essent omnia.

Ahud quæreremus ut deos pie dictum nam præstans deorum natura hominum pietate cum et æterna esset et beatissima (habet enim venerationem justam quicquid et metus omnis a atque deorum pulsus

Enim a beata inmortalique natura et iram gratiam segregari, quibus remotis a superis impendere metus). Sed ad hanc confirman-

Ac de forma quidem partim natura nos admonet, partim Nam natura habemus omnes omnium gentium speciem nullam aliam humanam deorum quæ enim forma umquam aut cuiquam aut dormienti Sed convenire videatur eandem pulcherrimam, quæ

Membrorum, quæ conformatio Uni amentorum, quæ quæ humana

Non modo ad usum verum etiam ad venu statera

XIX. Hæc quamquam inventa sunt brevius quam causa desiderat. Epicurus autem, qui

Occultas penitus abditas non modo videat animo sed etiam ut manu, docet eam esse vim naturam deorum ut primum non sensu sed mente cernantur,^ nec quadam nec ad numerum, ut ea quæ propter firmitatem perceptis, cum simillumarum imaginum ex innumerabilibus existat et ad deos'

Cum maximis voluptatibus eas imagines mentem intentam infixamque nostram intellegentiam

[60]60 Capere quæ beata natura æterna. Summa vero et magna ac contemplatione dignissima qua necesse eam esse naturam ut omnia omnibus paribus paria respondeant. Hanc appellat Epicurus, est æquabilem tributionem. Ex hac

Mortalium tanta multitudo esse inmortalium non minorem, et quæ interimant innumerabilia etiam ea quæ conservent esse debere.

" Et quærere a Balbe, quæ deorum quæque ab degatur Ea vi deest inphcatus, nulla opera moHtur, sua sapientia et virtute gaudet, habet exploratum fore se semper cum

[52]52 In maximis tum in æternis voluptatibus. XX. Hunc deum beatum dixerimus, vestrum vero laboriosissimum. Sive enim ipse mundus deus quid potest esse minus quietum quam nullo puncto temporis intermisso versari circum axem cæli admirabili celeritate quietum autem beatum est sive in mundo deus inest aliquis qui regat, qui gubernet, qui cursus astrorum mutationes temporum rerum vicissitudines ordinesque conservet,^ terras et maria contemplans hominum commoda vitasque tueatur, ne est inpHcatus molestis

[63]63 Negotiis et operosis Nos autem beatam vitam in animi securitate et in omnium vacatione munerum ponimus. Docuit enim nos idem qui cetera, natura effectum esse mundum, opus fuisse fabrica, tamque eam rem esse facilem quam vos negatis mundos effectura Quod quia quem ad modum natura sine ahqua mente possit non videtis, ut tragici poetæ cum exphcare argumenti exitum non potestis confugitis ad deum

[54]54 Cujus operam profecto non desideraretis inmensam et interminatam in omnis partis magnitudinem regionum videretis, in quam se iniciens animus et intendens late longeque peregrinatur ut nuham tamen oram ultimi^ videat in qua possit In

Ultimam Davies. Hac igitur inmensitate latitudinum longitudinum altitudinum infinita innumerabilium volitat atomorum, quæ interiecto inani cohærescunt tamen inter se et aliæ adprehendentes continuantur ex quo efficiuntur eæ rerum formæ et figuræ quas vos posse sine folHbus et incudibus non putatis, itaque inposuistis in cervicibus nostris sempiternum dominum, quem dies et noctes timeremus quis enim non timeat omnia providentem et cogitantem et animadvertentem et omnia ad se pertinere

[65]65 Putantem curiosum et plenum negotii deum Hinc vobis extitit primum fatahs necessitas quam

Ut quicquid accidat id ex æterna veritate causarumque continuatione fluxisse dicatis. Quanti autem hæc philosophia æstimanda est cui tamquam anicuhs, et quidem indoctis, fato divinatio dicitur, qua tanta inbueremur superstitione, vos audire vellemus, ut haruspices, augures,

[56]56 HarioH, vates, conjectores nobis essent colendi. His nec metuimus eos quos intellegimus nec fingere ullam molestiam nec alteri quærere, et pie sancteque cohmus naturam excellentem atque præstantem.

" Sed elatus studio vereor ne longior fuerim. Erat autem rem tantam tamque præclaram inchoatam rehnquere quamquam non tam dicendi ratio mihi habenda fuit quam audiendi."

[67]67 XXI. Tum Cotta comiter ut solebat " Atqui,"

Mentem venire quare verum quam quare falsum idque cum sæpe tum cum audirem paulo ante Roges me qualem naturam deorum ducam, respondeam quæras putemne talem modo a ante quam adgrediar ad ea quæ a disputata de dicam quid sentiam. Sæpe enim de cureos Græcia compararet sed quod ab eo benivolentiam uberius Ego autem, vereor laudare præsentem, tamen de re quam Zenonem, quem Philo noster coryphæum appellare Epicureorum cimi Athenis essem audiebam frequenter, quidem auctore Philone — credo ut judicarem quam

Bene cum a principe Epicureorum accepissem quem ad modum Non ornate. Sed quod mihi usu sæpe idem modo cum te audirem accidebat, ut moleste ferrem tantum ingenium (bona venia me audies) tam

Ne dicam in tam ineptas sententias

[60]60 Nec ego nunc ipse aliquid adferam melius. Ut enim modo omnibus fere rebus sed maxime physicis quid non quam quid dixerim. XXII. Roges me quid aut quale deus, auctore utar Simonide, de quo cum quæsivisset hoc idem tyrannus Hiero, deliberandi unum diem postu-

Cum idem ex eo postridie quæreret, biduum petivit cum sæpius dupHcaret numerum dierum admiransque Hiero requireret cur faceret, Quia quanto diutius considero,' tanto mihi res videtur Sed Simoniden arbitror (non enim poeta solum suavis verum etiam ceteroqui doctus sapiensque traditur) quia multa venirent mentem acuta atque subtiha, dubitantem quid eorum esset verissimum desperasse omnem veritatem. Epicurus vero tuus (nam cum malo disserere quam tecum) quid quod non modo philosophia dignum esset sed mediocri prudentia

Quæritur primum ea quæstione quæ de natura deorum, sintne necne negare.* Credo contione quæratur, sed hujus modi sermone et consessu facillimum. Itaque ego ipse pontifex, qui cærimonias religionesque publicas sanctissime tuendas arbitror, hoc quod primum

Esse deos, persuaderi mihi non opinione solum sed etiam ad veritatem plane velim. Multa enim occurrunt quæ contm^bent, ut interdum nulh esse videan-

Sed vide quam tecum agam Hberahter quæ communia sunt vobis cum ceteris philosophis non attingam, ut hoc ipsum placet enim omnibus fere mihique in primis deos esse, itaque non pugno. Rationem tamen eam quæ ate adfertur non firmam puto. XXIII. Quod enim omnium gentium generumque hominibus ita videretur, id magnum argumentum esse cur esse deos confiteremur. Quod cum leve per se tum etiam falsum Primum enim unde notæ sunt opiniones nationum Equidem arbitror multas esse gentes imnanitate

[63]63 Ratas ut apud eas nulla suspicio deorum Quid, Diagoras, a$€os qui dictus posteaque Theodorus nonne aperte deorum naturam sustulerunt Nam Abderites quidem Protagoras, cujus ate modo mentio facta sophistes temporibus vel maximus, cum in principio Hbri posuisset, De neque ut

Neque ut non habeo dicere,' Atheniensium jussu urbe atque agro est exterminatus Hbrique ejus

Contione combusti ex quo equidem existimo tardiores ad hanc sententiam profitendam multos esse

Quippe cum pœnam ne dubitatio quidem periurisque dicemus

Tubulus Lucius umquam, ut putasset esse deos, tam periurus aut

[64]64 Tam inpurus Non tam explorata

Ad quod confirmandum quam videtur. Sed quia commune hoc argumentum aliorum etiam philosophorum, omittam hoc tempore ad vestra propria venire malo.

" Concedo esse deos doce me unde ubi

Quales corpore animo hæc enim desidero. Abuteris ad omnia atomorum regno et

Hinc quodcumque solum ut

Atque Quæ primum nullæ Nihil

Enim quod vacet corpore corporibus autem omnis obsidetur locus; Nullum inane, esse

[66]66 Individuum potest. XXIV. Hæc ego nunc physicorum oracula fundo, vera an sed tamen simi hora quam Ista enim Democriti etiam ante Leucippi, esse corpuscula quædam^ aspera, rotunda partim autem angulata, curvata^ quædam quasi adunca, ex effectum cælum atque terram nuUa cogente natura sed concursu quodam — hanc tu opinionem, usque ad hanc ætatem per-

Priusque de omni statu quam

[67]67 Susceptæ philosophiæ nomen amittere. Quid enim mereas ut Epicureus desinas equidem inquis ut rationem beatæ veritatemque beata repugno, quam tu ne deo quidem In mundis credo innumerabilibus omnibus minimis temporum punctis nascentibus cadentibus an tam præclara opera nulla moderante natura, ratione fingentibus? Sed obhtus Uberahtatis meæ qua tecum paulo ante

Cœperam, plura complector. Concedam ex

Constare omnia quid ad rem deorum enim natura Sint sane ex atomis non

Quod enim ex atomis, natum et ortus est deorum, interitus necesse ut tu paulo ante de Platonis mundo disputabas. Ubi igitur vestrum beatum et æternum, quibus duobus verbis deum quod cum

In dumeta conrepitis enim dicebas, non corpus esse in deo sed quasi corpus, nec sanguinem sed tamquam sanguinem.

[69]69 XXV. " Hoc persæpe ut cum aliquid non veri simile et effugere reprehensionem adferatis aliquid quod omnino ne quidem ut satius fuerit ipsum de quo ambigebatur concedere quam tam inpudenter Velut Epicurus cum \dderet. Atomi ferrentur in locum rem suopte pondere, fore nostra potestate, quod esset earum motus certus et necessarius, invenit quo modo necessitatem effugeret, quod vide hcet Democritum fugerat atomum, cum pondere et gravitate directo deorsus feratur, dechnare paululum. Hoc dicere turpius quam quod vult non posse defendere. Idem contra dialecticos; Aquibus cum traditum in omnibus diiunctionibus quibus aut etiam aut non poneretur alterum utrum esse verum, pertimuit ne concessum esset hujus modi aliquid aut vivet cras aut non vivet Epicurus,' alterutrum necessarium totum hoc aut etiam aut non negavit esse necessarium quo quid potuit obtusius Urguebat Arcesilas Zenonem, cum ipse falsa omnia diceret quæ sensibus viderentur, Zenon autem nonnulla visa esse non omnia timuit Epicurus ne unum visum esset falsum nullum esset verum omnis sensus veri nuntios dixit esse. Nihil horum nimis callide^ graviorem enim plagam accipiebat ut leviorem repelleret.

[71]71 " Idem in natura deorum dum individuorum corporum concretionem fugit ne interitus et dissipatio consequatur, negat esse corpus deorum sed tamquam corpus, nec sanguinem sed tamquam sanguinem. XXVI. Mirabile videtur quod non rideat haruspex cum haruspicem viderit hoc mirabiUus, quod^ vos inter vos risum tenere potestis.^ Non est corpus sed quasi corpus hoc intellegerem quale esset

In ceris* fingeretur aut figuris in deo quid quasi corpus aut quid quasi sanguis intellegere non possum. Ne tu quidem, Vellei, sed non

[72]72 Ista enim a vobis quasi dictata redduntur quæ Epicurus oscitans halucinatus cum quidem gloriaretur, ut videmus in se magistrum habuisse nuUum. Quod etiam^ non prædicanti tamen facile equidem crederem, sicut mali domino glorianti se architectum non habuisse nihil enim olet ex Academia, nihil ex Lycio, ne e puerilibus quidem disci pHnis. Xenocraten audire Democriteo quem cum anon neget innumerabihtatemque mundorum, eorum

"Nunc istuc sanguinem* XX\7I. \ddeo pugnare ut quædam

Deorum quæ concreti habeat soUdi

Dicemus idem quod Venere Coa

Candore mixtus rubor sanguis sed quædam sanguinis simiHtudo Epicureo deo non sed simiUtudines rerum Fac quod ne inte Uegi quidem potest mihi persuasum cedo mihl istorum adumbratorum deorum Uni amenta atque formas. Non deest hoc copia rationum quibus docere humanas formas deorum primum quod informatum anticipatumque mentibus ut homini, cum de deo forma occurrat humana deinde quod, quoniam rebus omnibus exc eUat natura forma quoque pulcherrima debeat, nec humana uUam chr iorem tertiam rationem quod nuUa aUa domi ciUum mentis Primum mihi videmini quasi vestro rem nuUo modo probabilem. Primum^> omnium quis tam cæcus

Contemplandis rebus umquam ut non videret

Hominum conlatas deos aut con siUo quodam sapientium, quo animos imperitorum ad deorum cultum a vitæ pra^itate converterent, aut superstitione, ut essent simulacra quæ venerantes deos ipsos adire crederent Auxerunt autem hæc eadem poetæ, erat enim non agentis aliquid et molientis deos aliarum formarum imitatione servare. Accessit etiam opinio fortasse quod homini homine pulchrius videbatur.^ Sed tu hoc, physice, non quam blanda conciHatrix et quasi lena natura An putas ullam esse terra marique beluam quæ non generis belua maxime delectetur Quod cur non gestiret taurus equæ contrectatione, equus vaccæ An tu aquilam aut leonem aut delphinum ullam anteferre censes figuram suæ Quid mirum hoc eodem modo homini natura præscripsit ut pulchrius quam hominem putaret eam esse causam cur deos hominum simihs putaremus?

[78]78 " Quid censes esset beluis? Nonne* suo quasque generi plurimum tributuras XXVIII. At mehercule ego (dicam enim ut sentio) quamvis amem ipse me, tamen non audeo dicere pulchriorem esse me quam taurus qui vexit Europam non enim hoc loco de ingeniis aut de orationibus^ sed de specie figuraque quæritur. Quodsi fingere nobis et jungere formas veUmus, qualis maritimus Triton pingitur, natantibus invehens beluis adjunctis humano corpori, nolis esse Diffic ih in loco versor est enim tanta naturæ ut homo nemo velit hominis simihs

[79]79 Esse — et quidem formica formicæ sed tamen cujus hominis quotus enim quisque formosus est Athenis cum essem, e gregibus epheborum \ix singuh reperiebantur — video quid adriseris, sed ita tamen se res habet. Deinde nobis, qui concedentibus philosophis antiquis adulescentuHs delectamur, etiam vitia sæpe jucunda sunt. Nævus in articulo pueri delectat Alcæum at est corporis macula nævus tamen hoc lumen \-idebatur. Q. Catulus, hujus collegæ et fami haris nostri pater, dilexit municipem tuum Roscium, in quem etiam

Constiteram exorientem Auroram Huic deo pulchrior at erat, sicuti hodie pe rveret venustum videbatur

[80]80 " Redeo ad deos. XXIX. Ecquos non tam* strabones at pætulos esse arbitramur, ecquos nævum habere, ecquos flaccos frontones capitones, quæ Detur num etiam una omnium nam aliam pulchriorem necesse necesse enim deum deum nullam aham nobis de deo cogitantibus speciem

Hominis occurrere tamenne tam absurda

Enim^ lovem lunonem IMi nervam Neptunum Vulcanum Apolhnem rehquos deos ea mus qua voluerunt, neque solum Ægyptii nec nec cuncta barbaria enim videas apud opiniones de quibusdam quam apud nos de temphs

Deorum. Etenim fana multa spohata vidimus^ a vero ne fando quidem auditum Ægyptio. Quid censes Apim juum tum Ægyptiorum bovem nonne deum Ægyptiis Tam quam iham vestram Sospitam. Quam tu numquam ne somnis quidem

[80]80 An mei similem putas aut deum Profecto non putas.

Quid ergo, solem dicam aut lunam aut cælum deum Ergo etiam beatum quibus fruentem

Modi trunco sapientia Hæc vestra quo, quod persuasum quid dubitas negare deos Non audes. Sapienter quidem, hoc non populum metuis sed deos novi ego Epicureos omnia venerantes,^ quamquam video non Epicurum, ne offensionem Atheniensium caderet, rehquisse deos, prima sententia Quod beatum inmortale

Nec habet nec exhibet cuiquam negotium.' XXXI. In hac exposita sententia sunt qui ment, quod plane loquendi

Consulto de homine minime vafro male

[86]86 Existimant. Dubium enim utrum ahquid beatum esse inmortale quid

Non animadvertunt eum ambigue tum sed multis illum Metrodorum tam aperte quam paulo ante vero deos putat, nec quemquam \ddi qui magis ea quæ timenda esse negaret timeret, mortem dico et deos quibus mediocres homines non valde moventur, his clamat omnium mort aUum mentes esse perterritas tot milia latrocinantur morte proposita, omnia quæ possunt fana conpilant credo aut mortis timor terret aut hos rehgionis

[87]87 " Sed quoniam non audes (jam enim cum ipso Epicuro loquar) negare esse deos, quid est quod te pediat aut solem aut mundum aut mentem aliquam sempiternam in deorum numero^ ponere Numquam vidi inquit animam rationis consi Uique participem in ulla aUa humana Quid sohs numquidnam aut lunæ aut quinque errantium siderum simile Sol duabus unius orbis ultimis partibus definiens motum cursus annuos conficit hujus hanc lustrationem ejusdem incensa radiis menstruo spatio luna complet quinque autem stellæ eundem orbem tenentes, ahæ propius a aliæ remotius, ab isdem

[88]88 Paribus temporibus eadem spatia conficiunt. Num luna ne quoniam esse potest quod attigimus aut \idimus. Quid deum ipsum numne

Cur igitur credis esse Omnia toU amus ergo quæ aut historia nobis aut ratio nova adfert.

Ut mediterranei mare non credant. Quæ sunt tantæ animi angustiæ Ut, Seriphi natus nec umquam egressus ex qua

" Et tu quidem, non more sed corum, quæ funditus gens vestra non argumenti^ sententiam Beatos deos sumpsisti concedimus. Beatum autem

Neminem XXXII. Id quoque damus, et quidem. Virtutem autem ratione constare non posse conveniat quoque necesse

Quid opus gradatim pervenire sumpsisses tuo Qui^ autem gradatim nam a ad virtutem, a ad rationem video venisse gradibus aratione ad humanam figuram quo modo Præcipitare quidem non descendere.

[90]90 Nec vero cur maluerit Epicurus deos hominum quam homines deorum. Quæres quid enim hoc

Video, sed hoc non ab hominibus formæ figuram ad deos enim semper fuerunt, numquam siquidem sunt

Et nunc argumenta quærenda sunt quibus hoc

Homine Romano tantam

Homine membrorum, membris humanis naturæ potest Habebit linguam deus non loquetur, dentes palatum fauces nuUum ad usum quæque procreationis causa natura ea habebit deus nec externa magis quam

Quid habent venustatis — quandoquidem

Somniis non modo Epicurus Metrodorus Hermarchus contra Pythagoram tonem Empedoclemque dixerunt sed meretricula etiam Leontium contra Theophrastum ausa queri Zeno quidem etiam htigabat quid dicam humanius, sed stomachabatur senex quid dixeram, cum Epicurus Aristotelem vexarit contume- Metrodori sodahs fratrem Timocraten quia nescio

Democritum ipsum quem secutus

Nausiphanen magistrum suum aquo non^

Tam male XXXIV. Zeno quidem non solum tum Apollodorum Silum ceteros, figebat maledictis, sed Socraten ipsum parentem philosophiæ Latino verbo utens scurram Atticum fuisse dicebat, Chrysippum num-

[94]94 Quam Chrysippam vocabat. Tu ipse paulo ante cum tamquam senatum philosophorum recitares, summos viros desipere deUrare dementis esse dicebas. Quorum nemo verum vidit de natura deorum, verendum est ne nuUa omnino.

" Nam quæ vos sunt tota commenticia, vix digna lucubratione anicularum. Non enim sentitis quam multa vobis suscipienda sint inpetraritis ut concedamus eandem hominum esse et deorum figuram. Omnis cultus et curatio corporis eadem adhibenda deo quæ adhibetur homini, ingressus cursus accubitio incUna tio sessio conprehensio, ad extremum

[95]95 Etiam sermo et oratio nam quod et maris deos et feminas esse quid sequatur Equidem mirari non possum unde ad opiniones vester

Princeps venerit. Sed clamare non desinitis retinendum hoc esse, deus ut beatus inmortalisque

Quid autem obstat quo minus beatus non

Bipes aut sive beatitas sive beatitudo dicenda est (utrumque omnino durum, sed usu mo Uienda nobis verba sunt) — verum ea quæcumque est cur aut in solem illum aut in hunc mundum aut in ahquam mentem æternam figura membrisque

[96]96 Corporis vacuam cadere non potest Nihil aUud

Numquam solem aut mundum beatum,* Quid, mundum præter hunc umquamne Negabis. Cur igitur non sescenta milia esse mun* dorum sed innumerabilia ausus es dicere Ratio docuit.' Ergo hoc te ratio non docebit, cum præstantissima natura quæratur eaque beata et æterna, ab ea natura animi præstantia atque ut animi item corporis Cur igitur cum ceteris rebus nem enim deorum propius accedebat humana virtus

[07]07 Quam XXXV. [^An quicquam tam puerile potest (ut eundem locum diutius urgeam) quam ea genera beluarum quæ in rubro mari Indiave gignuntur^ nulla esse dicamus Atqui ne curiosissimi quidem homines exquirendo audire tam multa possunt quam sunt multa quæ terra mari paludibus fluminibus exsistunt quæ negemus esse quia numquam vidimus

" Ipsa vero quam ad rem pertinet quæ vos delectat maxime similitudo Quid, canis nonne simihs lupo — atque, ut Ennius, at mores in utroque dispares. Elephanto beluarum

[98]98 Nulla prudentior at figura* quæ vastior De

Loquor quid, inter ipsos homines nonne et simiUimis formis dispares mores et moribus simillimis* figura dissimihs Etenim semel, Vellei, suscipimus

Vincamur A^ B vincimur genus hoc argumenti, attende quo serpat. Tu enim sumebas in hominis figura rationem inesse non posse sumet alius in terrestri, in eo qui natus in eo qui adoleverit, in eo qui didicerit, in eo qui ex animo constet et corpore caduco et infirmo, postremo in homine atque mortaH. Quodsi in omnibus his rebus quid est quod te forma una conturbet His enim omnibus quæ proposui adjunctis in homine rationem esse et mentem videbas quibus detractis deum tamen nosse te modo Hniamenta maneant. Hoc est non considerare sed quasi quid loquare.

[99]99 Nisi forte ne hoc quidem attendis, non modo in homine sed etiam in arbore quicquid supervacaneum

Aut usum non habeat obstare. Quam molestum est uno digito plus habere Quid Quia nec ad speciem nec ad^ usum aHum quinque desiderant. Tuus autem deus non digito uno redundat sed capite coUo cervicibus lateribus alvo tergo popHtibus manibus pedibus feminibus cruribus. Si ut inmortaHs quid hæc ad vitam membra pertinent quid ipsa facies Magis iHa, cerebrum cor puh nones iecur hæc enim sunt domiciHa vitæ quidem habitus ad vitæ firmitatem pertinet.

[100]100 XXXVI. " Et eos vituperabas qui ex operibus magni-

Atque præclaris, cum ipsum mundum, cum ejus membra cælum terras maria, cumque horum insignia solem lunam cumque temporum stantemque naturam quæ hæc moveret

Video tamen quid sequantur quod opus tandem magnum egregium habes quod effectum Minervæ num putas Quanto mehus hæc vulgus imperitorum, non membra solum hominis deo sed usum etiam membrorum. Dant enim arcum hastam chpeum fuscinam fuhnen, quæ deorum non agentem tamen deum non queunt

Ob ahquam utihtatem quam ex ea caperent consecraverunt maximam vim serpentium mortuæ. Possum de ichneumonum de

Concludam, tamen beluas a propter beneficium vestrorum deorum non modo beneficium nuhum sed ne factum quidem

XXXVII. At tamen pueri etiam cum

Commoverit vereamur ne beatus non Hæc non modo deos motu queinardentibusfornacibussæpevohtantes. Quæro causa eum moveat, modo movetur

Cum hoc proprium animantium ut ahquid adpetant quod naturæ accommodatum, deus quid appetat, ad quam denique rem motu mentis ac ratione utatur, postremo quo modo beatus quo modo æternus. Quicquid enim horum attigeris/ ulcus est

Male instituta ratio exitum reperire non potest.

[105]105 Sic enim dicebas, speciem dei percipi cogitatione non sensu, nec esse in ea ullam soliditatem, neque eandem ad numerum permanere, eamque esse ejus visionem ut similitudine et transitione cernatur neque deficiat umquam ex corporibus similium^ accessio, ex eoque ut in hæc intenta mens nostra beatam illam naturam et sempiternam putet. XXXVIII. Hoc per ipsos deos, de quibus loquimur, quale tandem est Nam tantum modo ad cogitationem valent nec habent ullam soliditatem nec eminentiam, quid interest utrum de Hippocentauro an de deo cogitemus omnem enim talem conformationem animi ceteri philosophi motum inanem vocant, vos autem adventum in animos et introitum ima-

[106]106 Ginum Ut Gracchum cum videor contionantem^ in Capit oho videre de^ M. Octavio deferentem sitellam tum eum motum animi dico esse inanem, tu auteln et Gracchi et Octavii imagines remanere quæ in Capito hum cum pervenerim^ tum ad animum meum referantur' ho cidem in deo, cujus crebra facie pellantur animi, ex quo esse beati atque

[107]107 Æterni intellegantur. Fac imagines esse quibus pul-

Simi hum <imaginum>

Imagines Homeri Romuli Numæ Pythagoræ — nedum forma qua imagines^ Orpheum poetam docet numquam hoc Orphicum carmen Pythagorei

Quid quod ejusdem hominis meum aUæ, tuum quid quod earum rerum quæ numquam omnino fuerunt neque potuerunt, ut ut Chimæræ quid quod hominum locorum urbium earum quas numquam vidimus quid quod simul mihi coUibitum præsto imago quid quod etiam ad dormientem veniunt tanta XXXIX. At quam Quo modo enim probas continenter imagines aut continenter quo modo æternæ Innumera-

Suppeditat atomorum.' Num eadem ergo ut omnia sempiterna placet appellemus) quoniam natura mortalis inmortalem etiam oportere. Modo quoniam homines mortales sunt sunt^ inmortales, quoniam nascuntur terra nascuntur^ aqua. Et quia sunt quæ interimant, sunt* quæ con deos non Omnis tamen rerum^

Colorare animare non possent. Nullo modo inmortalem deum

XL. Videamus nunc de beato. Sine certe nuUo modo autem actuosa, deus vester agens expers ne beatus quidem. Quæ ergo Suppeditatio bonorum nuUo malorum Quorum tandem bonorum Voluptatum credo nempe ad corpus pertinentium nuUam enim profectam a corpore redeuntem ad corpus animi voluptatem. Non similem Epicureorum reliquorum^ quos pudeat quarundam Epicuri vocum, quibus ne quidem ullum bonum quod seiunctum a obscenis

Quas quidem non erubescens persequitur omnis nominatim. Quem cibum aut quas potiones aut quas vocum aut florum^ aut quos quos odores adhibebis ad ut eos perfundas voluptatibus Et poetæ quidem nectar ambrosiam <que>' epulas conparant aut luventatem aut Ganymedem pocula ministrantem, tu autem, Epicure, quid neque enim unde habeat deus tuus video nec quo modo Locupletior

Hominum natura ad beate vivendum quam deorum, quod pluribus generibus voluptatum.

Quousque Nam etiam Philo noster non poterat aspernari Epicureos molhs

Voluptates summa enim memoria pronuntiabat plurimas Epicuri sententias

Accusat enim Timocratem fratrem suum Metrodorus quod dubitet omnia quæ ad beatam vitam pertineant ventre neque semel sed Adnuere nota enim sunt proferrem negares. Neque nunc reprehendo quod ad voluptatem omnia referantur est ea quæstio), sed doceo deos vestros esse

[114]114 XLI. At dolore vacant.* Satin est id ad illam abundantem bonis vitam beatissimam Cogitat inquiunt adsidue beatum esse se habet enim

AUud quod agitet in mente.' Conprehende igitur animo et propone ante oculos deum aHud in omni æternitate Mihi pulchre est et Ego beatus sum cogitantem. Nec tamen video quo modo non vereatur deus beatus ne intereat, cum sine ulla intermissione pulsetur agiteturque atomorum incursione sempiterna, cumque ex ipso imagines semper afluant. Ita nec beatus est vester deus nec æternus.

[115]115 " At etiam de sanctitate, de pietate adversus deos hbros Epicurus.' At quo modo in his loquitur Ut T. Coruncanium aut P. Scævolam ponti-

Maximos te audire dicas, non eum qui sustu-

Omnem funditus rehgionem nec manibus ut Xerxes sed rationibus deorum inmortahum templa et aras everterit. Quid est enim, cur deos ab hominibus colendos dicas, cum dei non modo homines non

[116]116 Colant^ sed omnino curent agant At est eorum eximia quædam præstansque natura, ut ea debeat ipsa per se ad se colendam alhcere sapientem.' An quicquam eximium potest esse in

Hominibus non consnlanL Manutius. M numero habita esse quam tandem religionem

Tradunt post mortem ad deos pervenisse, que esse ipsos quos nos colere precari venerarique soleamus, nonne expertes sunt religionum omnium quæ maxime tractata ab Euhemero quem noster interpretatus secutus præter ceteros Ennius ab Euhemero autem mortes sepulturæ demonstrantur deorum utrum hic confirmasse videtur rehgionem an penitus totam tuhsse? Omitto Eleusinem sanctam illam et augustam, prætereo Samothraciam eaque quæ Lemni quibus ad rationemque revocatis rerum magis natura cognoscitur quam deorum.

[120]120 XLIII. Mihi quidem etiam Democritus magnus primis, cujus fontibus Epicurus hortulos suos nutare videtur natura deorum. Tum enim censet imagines divinitate præditas esse universitate rerum, tum principia mentis quæ

Eodem universo deos esse tum mantes imagines quæ prodesse nobis soleant^ nocere, tum ingentis quasdam imagines tantasque ut universum mundum conplectantur extrinsecus. Quæ quidem omnia sunt patria Democriti quam

[121]121 Democrito digniora quis enim imagines conprehendere animo potest, quis admirari, quis aut cultu aut religione dignas judicare

" Epicurus vero ex animis hominum extraxit tus rehgionem cum inmortahbus et opem et gratiam sustuUt. Cum enim optimam et præsta nin deo gratiam toUit id quod maxime proprium est optimæ præstantissimæque naturæ. Quid enim mehus aut quid præstantius bonitate et bene-

Qua cum carere deum neminem deo nec deum nec hominem carum,^ neminem ab eo amari, neminem Ita ut non modo homines a deis sed dei inter se [ab ahis neglegantur. XLIV. Quanto Stoici mehus, qui a vobis reprehenduntur censent autem sapientes sapientibus etiam ignotis esse amicos est enim virtute amabilius,quam qui adeptus erit.Ubicum-

[122]122 Que gentium a nobis dihgetur. Vos autem quid benivolentiam ponitis Ut enim omittam vim et naturam deorum, ne homines quidem censetis beciUi essent futuros beneficos et benignos fuisse NuUa est caritas natura Us inter bonos Carum ipsum verbum est amoris, ex quo amicitiæ nomen est ductum quam ad fructum nostrum referemus^ non ad commoda quem diligimus,^ non erit ista amicitia sed mercatura quædam utilitatum suarum. Prata et arva et pecudum greges diliguntur

Modo, quod fructus ex capiuntur. Hominum caritas et amicitia gratuita est quanto igitur magis deorum, qui nulla re egentes et inter se diligunt et hominibus consulunt. Quod^ ita quid veneramur quid precamur deos, cur sacris pontifices cur auspiciis augures præsunt, quid optamus a deis inmortalibus, quid vovemus At etiam liber est

[123]123 Epicuri de sanctitate.' Ludimur ab homine non tam faceto quam ad scribendi licentiam hbero. Quæ enim potest esse sanctitas dei humana non curant, quæ autem animans natura nihil curans

" Verius est igitur nimirum illud quod familiaris omnium nostrum Posidonius disseruit in Ubro quinto de natura deorum, nullos esse deos Epicuro videri, quæque de deis inmortalibus dixerit invidiæ detestandæ gratia dixisse neque enim tam desipiens fuisset ut homunculi similem deum fingeret, liniamentis dumtaxat extremis non habitu sohdo, membris hominis præditum omnibus usu membrorum ne minimo quidem, exilem quendam atque perlucidum, nihil cuiquam tribuentem nihil gratificantem, omnino curantem agentem. Quæ natura primum nulla esse potest, idque videns Epicurus re

[124]124 TolHt oratione reUnquit deos deinde maxime

Est deus ut nulla gratia nuUa hominum caritate teneatur, valeat — quid enim dicam propitius esse enim propitius potest nemini, quoniam ut Quæ cum Cotta tum " Ne ego incautus qui cum Academico eodem rhetore congredi conatus Nam neque sertum Academicum pertimuissem nec philosophia rhetorem quamvis eloquentem neque enim flumine conturbor inanium verborum, nec Lucilium, commodum audiamus." Tum Balbus Eundem equidem mahm audire Cottam, dum qua eloquentia deos eadem veros Est enim errantem vagam ut Academici sed ut stabilem certamque sententiam. Nam contra Epicurum superque dictum Sed aveo audire sentirem quam quid sentirem posse Quodsi haberem quod tamen te audire vellem, cum tam multa dixissem."

Tum Balbus Geram morem agam quam brevissume potero, etenim Epicuri

Longa de mea disputatione detracta

Omnino dividunt totam istam de inmortalibus quæstionem quattuor mum docent deinde quales tum mundum ab postremo consulere

Rebus humanis. Nos autem hoc sermone quæ

Duo sunt sumamus tertium quartum, quia

Minime vero Cotta nam sumus de rebus agimus quæ sunt etiam anteponendæ."

Tum Ne egere quidem videtur "

Oratione prima Quid enim potest tam apertum tamque perspicuum, cum cælum speximus cælestiaque contemplati sumus, quam aliquod numen præstantissimæ mentis quo hæc regantur Quod qui potuisset adsensu omnium dicere Ennius illum vero lovem dominatorem rerum omnia nutu regentem ut idem Ennius,

Patrem divumque hominumque, et præsentem ac præpotentem deum Quod qui dubitet, haud sane intellego cur non idem an evidentius Quod cognitum conprehensumque animis haberemus, non tam st abiUs opinio permaneret nec confirmaretur diuturnitate temporis nec una cum sæchs ætatibusque hominum inveterari potuisset. Etenim videmus ceteras opiniones atque vanas diuturnitate extabuisse. Quis enim Hippocentaurum aut Chimæram putat, quæve anus tam excors inveniri potest quæ quæ quondam credebantur apud inferos portenta extimescat Opinionis^ enim commenta delet naturæ judicia confirmat.

Itaque et in nostro populo et in ceteris deorum cultus religionumque sanctitates exsistunt dies

[6]6 Majores atque meliores, idque evenit non temere nec casu, sed quod et præsentes sæpe vim suam declarant, ut et apud Regillum bello Latinorum, cum A. PostumiusdictatorcumOctavio MamiHoTusculano proeHo dimicaret, in nostra acie Castor et Pollux ex equis pugnare sunt, et recentiore memoria iidem Tyndaridæ Persem victum nuntiaverunt. P. enim Vatinius, avus hujus adulescentis, cum præfectura Reatina Romam venienti noctu duo juvenes cum equis dixissent regem Persem die captum, <cuin>^ senatui^ primo quasi temere de re publica locutus carcerem conjectus post agro asenatu vacatione donatus Atque cum ad fluvium Sagram Crotoniatas Locri maximo prœlio devicissent, eo ipso die auditam esse eam pugnam Olympiæ memoriæ proditum Sæpe Faunorum voces exauditæ, sæpe visæ formæ deorum quemvis non aut hebetem aut impium deos

" Prædictiones vero præsensiones rerum futurarum quid aliud declarant hominibus* ea quæ futura^ ostendi monstrari portendi præ-

Ex quo ostenta monstra portenta prodigia dicuntur. Quodsi credimus hcentia fabularum, Mopsum Tiresiam Amphiaraum Calchantem Helenum (quos tamen augures ne ipsæ quidem fabulæ adscivissent res omnino repudiaret), ne domesticis quidem exempHs docti numen deorum conprobabimus Nihil nos P. Claudi Punico primo temeritas movebit qui etiam per jocum deos Inridens, cum cavea Hberati pulh non pascerentur mergi eos aquam ut biberent quoniam esse magnam populo Romano cladem Quid collega ejus lunius eodem bello nonne tempestate classem amisit cum auspiciis non paruisset Itaque Claudius a populo condemnatus lunius necem

[8]8 Ipse conscivit. C. Flaminium Cælius religione neglecta cecidisse apud Trasumenum cum magno publicæ vulnere. Quorum exitio intellegi potest eorum imperiis rem publicam amplificatam qui religionibus paruissent. Et conferre volumus nostra cum externis, ceteris rebus aut pares aut etiam inferiores reperiemur, religione id est cultu

[9]9 Deorum multo superiores. An Atti lituus

Quo ad investigandum suem regiones vineæ terminavit, contemnendus est Crederem, ejus augurio rex Hostilius maxima bella gessisset. Sed neglegentianobilitatis augurii disciplina omissa veritas auspiciorum spreta species tantum retenta que maximæ publicæ partes, in his bella quibus

Publicæ salus continetur, auspiciis administrantur, nulla peremnia servantur, nulla ex acuminibus, nuUa cum^ vocantur (ex quo in procinctu testamenta perierunt, tum enim bella gerere nostri

[10]10 Duces incipiunt cum auspicia posuerunt). At vero apud majores tanta ut quidam imperatores etiam se ipsos inmortalibus capite velato verbis pro re publica devoverent. Multa ex

Vaticinationibus multa ex haruspicum responsis commemorare possum quibus ea confirmentur quæ dubia nemini debent IV. Atqui et nostrorum augurum et Etruscorum haruspicum disciplinam P. Scipione^ C. Figulo consulibus res ipsa probavit quos cum Gracchus consul iterum crearet, primus rogator ut eos rettuHt ibidem est repente mortuus. Gracchus cum comitia nihilo minus peregisset remque illam in rehgionem populo venisse sentiret, ad senatum rettuht. Senatus quos ad soleret referendum censuit. Haruspices introducti responderunt non fuisse justum comitiorum rogatorem. Tum Gracchus, ut e patre audiebam, incensus Itane vero ego non justus, qui et consul rogavi et augur et auspicato an vos Tusci æ barbari auspiciorum popuh Romani jus tenetis et interpretes esse comitiorum potestis Itaque tum

Exire post autem e provincia ad collegium misit se cum legeret hbros recordatum esse

Tabernaculum captum hortos^ Scipio-

Quod cum pomerium postea intrasset habendi senatus causa redeundo cum idem pomerium consules Augures rem ad senatum senatus ut abdicarent consules abdicavcrunt. Quæ quærimus exempla majora Vir sapientissimus atque haud sciam an omnium præstantissimus peccatum suum quod posset maluit quam hærere

Re publica religionem, consules summum im periura statim deponere quam tenere punctum temporis quid, haruspicum nonne divina Hæc et innumerabilia ex eodem genere qui videat nonne cogatur deos esse Quorum enim pretes sunt eos ipsos esse certe necesse deorum autem interpretes sunt deos esse fateamur. At fortasse non omnia eveniunt quæ prædicta sunt. Ne ægri quidem quia non omnes convalescunt

Nulla medicina Signa ostenduntur a

Rerum futurarum qui erraverunt, non deorum natura sed hominum conjectura peccavit.

" Itaque inter omnis omnium gentium summa constat omnibus enim innatum et animo quasi insculptum esse deos. V. Quales varium

Esse nemo negat. Cleanthes quidem noster quattuor de causis dixit in animis hominum matas deorum esse notiones. Primam posuit eam de qua modo quæ orta esset ex præsensione rerum futurarum alteram, quam ceperimus^ ex magnitudine commodorum quæ percipiuntur cæh temperatione fecunditate terrarum aha rumque commoditatum conplurium copia tertiam, quæ terreret animos fuhiiinibus tempestatibus nimbis nivibus grandinibus vastitate pestilentia terræ motibus et sæpe fremitibus lapideisque imbribus et guttis imbrium quasi cruentis, tum labibus aut repentinis terrarum hiatibus, tum præter naturam hominum pecudumque portentis, tum facibus cælestibus, tum stelhs quas Græci cometas nostri cincinnatas vocant, quæ nuper beho Octaviano magnarum fuerunt calamitatum prænuntiæ, tum geminato, quod ut e patre audivi Tuditano et Aquiho consuhbus evenerat, quo quidem anno P. Africanus alter extinctus quibus homines vim quandam

[15]15 Esse cælestem et divinam suspicati sunt quartam causam esse eamque vel maximam æquabihtatem motus conversionumque^ cæh, sohs lunæ siderumque omnium distinctionem varietatem pulchritudinem ordinem, quarum rerum aspectus ipse indicaret non esse ea Ut, quis domum ahquam aut in gymnasium aut in forum venerit, cum videat omnium rerum rationem modum disciplinam non possit ea sine causa judicare sed esse aliquem intellegat qui præsit et cui pareatur, multo magis in tantis motionibus tantisque vicissitudinibus, tam multarum rerum atque tantarum ordinibus, in quibus nihil umquam inmensa et infinita vetustas mentita

Statuat necesse est ab aliqua mente tantos naturæ motus gubernari.

[16]16 VI. " Chrysippus quidem, quamquam est acerrimo ingenio, tamen ea dicit ut ab ipsa natura didicisse non ut ipse repperisse videatur. Si enim inquit est aliquid in rerum natura quod hominis mens quod ratio quod quod potestas humana efficere non possit, est certe id quod illud homine meUus atqui res cælestes omnesque eæ quarum est ordo sempiternus ab homine confici non possunt est igitur id quo^ conficiuntur homine meUus id autem quid potius dixeris quam deum Etenim di non sunt, quid esse potest in rerum natura homine mehus in eo enim solo est ratio, qua nihil potest esse præstantius esse autem hominem qui nihil in omni mundo meHus esse quam se putet desipientis adrogantiæ est ergo est ahquid meUus est igitur profecto deus.*

[17]17 An vero domum magnam pulchramque videris non possis adduci ut etiamsi dominum non videas muribus illam mustelis ædificatam putes: — tum ergo ornatum mundi, tantam varietatem pulchritudinemque rerum cælestium, tantam vim et magnitudinem maris atque terrarum tuum ac non deorum inmortalium domicilium putes, nonne plane desipere An ne hoc quidem intellegimus, infimam, quam crassissimus circumfundat ær ut ob eam ipsam causam quod etiam quibusdam regionibus atque urbibus contingere ^idemus hebe-

Ut hominum ingenia propter cæh pleniorem^ naturam, hoc idem generi humano evenerit quod terra hoc crassissima regione mundi conlocati Et tamen ex ipsa hominum esse aliquam^ mentem eam quidem acriorem

Divinam existimare debemus. Unde enim hanc homo apud Xenophontem Socrates) Quin umorem calorem qui fusus corpore et terrenam ipsam viscerum sohditatem, animum denique illum spirabilem quis quærat unde habeamus, apparet quod^ aliud a terra sumpsimus ahud ab umore aliud ab ahud ab ære eo quem ducimus.^ VII. Ulud autem quod hæc omnia, rationem dico placet ph iribus mentem consilium cogitationem prudentiam, ubi invenimus, unde sustulimus An cetera mundus habebit omnia, hoc unum quod plurimi non habebit Atqui certe omnium rerura mehus mundo præstabihus nec solum sed ne quidem quicquam melius Et ratione sapientia mehus, necesse hæc eo quod optimum

Concedimus. Quid tanta rerum consentiens conspirans continuata cognatio quem non coget ea quæ dicuntur ame conprobare Possetne uno^ tempore dein horrere aut fretorumque angustiæ ortu aut obitu lunæ commoveri, aut una cæh conversione cursus bus concinentibus mundi partibus profecto non possent ea uno divino continuato

[20]20 Atque hæc cum uberius disputantur ut mihi animo faci hus ei fugiunt Academicorum calumniam; Cum autem, ut Zeno brevius angustiusque concluduntur, tum apertiora sunt ad reprendendum. Nam ut profluens amnis aut

Aut nuUo modo, conclusa autem aqua diluuntur, angustia autem conclusæ non

Hæc enim quæ dilatantur a nobis Zeno premebat VHI. Quod ratione

Melius quam quod ratione non

Autem mundo melius ratione igitur mundus

Similiter potest sapientem esse mundum, similiter beatum, similiter æternum omnia enim hæc meliora sunt quam ea quæ sunt his carentia, nec mundo quicquam melius. Ex quo

Esse mundum deum. Idemque hoc modo

[22]22 Nullius sensu carentis pars aliqua potest esse sentiens mundi autem partes sentientes sunt non igitur caret sensu mundus.' Pergit idem et urget angustius Nihil inquit quod animi quodque rationis est expers, id generare ex se potest animantem conpote mque rationis mundus autem generat animantis compotesque rationis animans est igitur mundus composque Idemque similitudine ut sæpe solet rationem conclusit^ hoc modo ex ohva modulate canentes tibiæ nascerentur, num dubitares quin inesset in oliva

Quædam scientia Quid platani culas ferrent numerose sonantes idem sci Hcet censeres in platanis inesse musicam. Cur igitur mundus non animans sapiensque judicetur, cum ex se procreet animantis atque sapientis

[23]23 IX. " Sed quoniam cœpi secus agere atque dixeram (negaram enim hanc primam partem egere oratione, quod esset omnibus perspicuum deos tamen id ipsum rationibus physicis est naturahomnia quæ alantur* et quæ crescant^ contineant in se vim sine qua neque possent nec crescere; Nam omne quod est calidum et igneum cietur et agitur motu suo quod autem et crescit motu quodam utitur certo et æquabili qui quam diu remanet in nobis tam diu sensus et vita remanet, refrigerato autem et extincto calore occidimus

[24]24 Et extinguimur. Quod quidem Cleanthes his etiam argumentis docet, quanta caloris in omni corpore negat enim esse ullum cibum tam gravem quin nocte et die concoquatur cujus etiam in

Inest^ calor quas natura respuerit. Lam vero venæ et arteriæ micare non desinunt quasi quodam igneo motu, animadversumque sæpe est cum cor animantis alicujus evolsum mobiliter palpitaret ut imitaretur igneam celeritatem. Omne igitur quod sive animal sive terra editum, id

Propter inclusum in eo calorem. Ex quo intellegi debet eam naturam vim habere in se vitalem per omnem mundum pertinentem.

[25]25 " Atque id cernemus toto genere hoc igneo quod tranat omnia subtihus exphcato. Omnes igitur partes mundi (tangam autem maximas) calore fultæ sustinentur. Quod primum in terrena natura perspici potest. Nam et lapidum conflictu atque tritu ehci ignem videmus et recenti fossione terram fumare calentem,' atque etiam ex puteis jugibus aquam cahdam trahi, et id maxime temporibus hibernis, quod magna terræ cavernis contineatur^

Eaque hieme densior ob eamque causam calorem insitum in contineat^ X.

[26]26 Longa est oratio multæque rationes quibus doceri possit omnia quæ terra concipiat semina quæque ipsa ex se generata stirpibus infixa contineat ea temperatione et et augescere. Atque aquæ etiam admixtum esse calorem primum ipse liquor aquæ declarat quæ neque conglaciaret frigoribus neque nive pruinaque concresceret

Eadem se admixto calore liquefacta et dilapsa diffunderet itaque et aquilonibus* reliquisque goribus adjectis^ durescit umor et idem vicissim mollitur tepefactus et tabescit calore. Atque etiam maria agitata ventis tepescunt ut intellegi possit in tantis umoribus esse inclusum calorem nec enim extemus et adventicius habendus est tepor sed ex intimis maris partibus agitatione excitatus, quod nostris quoque corporibus contingit cum motu atque exercitatione recalescunt. Ipse vero qui natura est maxime frigidus, minime est expers calo-

[27]27 Vero et multo quidem calore admixtus ipse enim oritur ex respiratione aquarum, earura enim quasi vapor quidam ær habendus autem

Motu ejus qui aquis continetur, quam similitudinem cernere possumus in aquis* quæ effervescunt subditis ignibus. Lam vero rehqua quarta pars mundi ea et ipsa tota natura fervida est et

Naturis omnibus salutarem vitalem

[28]28 Calorem. Ex quo concluditur, cum omnes mundi

Sustineantur mundum etiam ipsum parique natura tanta diuturnitate eoque magis quod debet calidum atque igneum omni fusum esse natura ut eo procreandi causa gignendi, aquo animantia omnia ea quorum terra continentur

[29]29 XI. Natura quæ contineat mundum omnem eumque tueatur, et ea quidera non sensu atque ratione omnem enim naturam necesse quæ non neque simplex sed cum juncta atque conexa habere aliquem principatum, ut homine mentem, behia quiddam simile mentis unde oriantur rerum adpetitus arborum autem earum rerum quæ gignuntur terra cibus inesse principatus putatur. Principatum autem

Dico quod Græci vocant, quo quoque genere nec potest nec debet esse præst annaturæ principatus esse omnium optimum omniumque rerum potestate dominatuque dignissimum.

[30]30 Videmus autem partibus mundi enim omni mundo quod non pars universi inesse sensum atque rationem. In ea parte qua

[150]150 Mundi inest principatus hæc inesse necesse et acriora quidem atque majora. Quocirca sapientem esse mundum necesse naturamque eam quæ res omnes conplexa teneat perfectione rationis excellere, eoque deum esse mundum omnemque vim mundi natura divina contineri.

" Atque etiam mundi fervor purior perlucidior mobiliorque multo ob easque causas aptior ad sensus commovendos quam hic noster calor quo hæc quæ

[31]31 Nota nobis sunt retinentur et vigent. Absurdum igitur est dicere, cum homines bestiæque hoc calore teneantur et propterea moveantur ac sentiant, mundum esse sine sensu qui integro et hbero et puro eodemque acerrimo et mobilissimo ardore teneatur, præsertim cum ardor qui est mundi non agitatus ab neque externo pulsu sed per se ipse ac sua sponte moveatur nam quid potest esse mundo^ valentius, quod pellat atque moveat calorem

[32]32 Eum quo teneatur XII. Audiamus enim Platonem quasi quendam deum philosophorum cui duo placet esse^ motus, unum suum alterum externum, esse autem divinius quod ipsum ex se sua sponte moveatur quam quod pulsu agitetur aheno. Hunc autem motum in sohs animis esse ponit, ab hisque principium motus esse ductum putat. Quapropter quoniam ex mundi ardore motus omnis autem ardor non aheno inpulsu sed sua sponte movetur, animus necesse est ex quo animantem esse mundum.

" Atque ex hoc quoque intellegi poterit in eo inesse intellegentiam, quod certe est mundus melior quam uUa natura ut enim nuUa pars est corporis nostri quæ non minoris quam nosmet sumus, mundum universum pluris esse necesse est quam partem aliquam universi quod sapiens

Mundus necesse nam ni esset, hominem qui esset^ mundi pars, quoniam rationis esset^ particeps, pluris esse quam mundum omnem oporteret.

[33]33 " Atque etiam a primis inchoa tisque naturis ad ultimas perfectasque volumus procedere, ad deorum naturam perveniamus necesse Prima^ enira animadvertimus a natura sustineri ea quæ gignantur eterra, quibus natura tribuit amphus quam ut

[34]34 Ea alendo atque augendo tueretur. Bestiis autem sensum et motum dedit et cum quodam adpetitu accessum ad res salutares a pestiferis recessum hoc homini ampUus quod addidit rationem, qua regerentur animi adpetitus, qui tum remitterentur tum continerentur. XIII. Quartus autem gradus est et altissimus eorum qui natura boni sapientesque gignuntur, quibus a principio innascitur ratio recta constansque, quæ supra hominem putanda est deoque tribuenda, id est mundo, in quo necesse est perfectam illam atque absolutam inesse rationem.

[35]35 Neque enim potest in rerum institutione non esse aliquid extremum atque perfectum. Ut enim in vite ut in pecude quæ obstitit videmus naturam suo quodam itinere ad ultimum pervenire, atque ut pictura et fabrica ceteræque artes habent quendam absoluti operis efFectum, in omni natura ac multo etiam magis necesse est absolvi aliquid ac Etenim ceteris naturis multa externa quo minus perficiantur possunt obsistere, universam autem naturam nuUa res potest impedire, propterea quod omnis naturas ipsa cohibet et continet. Quocirca necesse est esse quartum illum et altissimum

[36]36 Gradum quo nulla possit accedere. Autem est gradus in quo rerum omnium natura ponitur quæ quoniam tahs est ut et præsit omnibus et eam nulla res possit inpedire, necesse est intellegentem esse mundum et quidem etiam sapientem.

" Quid autem est inscitius quam^ eam naturam quæ omnis res conplexa non optumam aut cum optuma non primum animantem esse, deinde rationis et con siUi compotem, postremo sapientem Qui enim potest aHter esse optuma Neque enim stirpium simihs aut etiam bestiarum, optuma putanda potius quam deterruma nec vero rationis particeps nec tamen a principio sapiens, non deterior mundi potius quam humana condicio homo enim sapiens potest, mundus autem in æterno præteriti temporis spatio

Insipiens, numquam profecto sapientiam con-

Quam MamUins. Sequetur ita homine deterior. Quod quoniam absurdum et sapiens a principio mundus et deus habendus

[37]37 " Neque enim est quicquam aliud præter mundum cui nihil absit quodque undique aptum atque perfectum expletumque omnibus suis numeris et partibus. XIV. Scite enim Chrysippus, ut clipei causa involucrum vaginam autem gladii, præter mundum cetera omnia ahorum causa esse generata, ut eas fruges atque fructus quos terra gignit animantium causa, animantes autem hominum, ut equum vehendi causa arandi bovem venandi et custodiendi canem ipse autem homo ortus est ad mundum contemplandum et imitandum, nullo modo

[38]38 Perfectus, sed est quædam particula perfecti. Sed mundus quoniam omnia conplexus est neque est quicquam quod non in eo, perfectus undique est qui igitur potest deesse id quod est optimum nihil autem est mente et ratione mehus ergo hæc mundo deesse non possunt. Bene igitur idem Chrysippus, qui simihtudines adjungens omnia in perfectis eculeo jin cane quam in catulo, in viro quamin puero; Item quod in omni mundo optimum id in perfecto

[39]39 Ahquo atque absoluto esse debere est autem nihil mundo perfectius, nihil virtute mehus igitur mundi est propria virtus. Nec vero hominis natura perfecta

Et efhcitur tamen in homine virtus quanto igitur Philosophi at 33 in mundo est ergo in eo Sapiens est

Et propterea deus.

XV. " Atque hac mundi divinitate perspecta buenda est sideribus eadem divinitas, quæ ex mobilissima purissimaque ætheris parte gignuntur neque ulla præterea sunt admixta natura totaque sunt caUda atque perlucida, ut ea quoque rectissime et animantia esse et sentire atque intellegere dicantur.

[40]40 Atque ea quidem tota esse ignea duorum sensuum testimonio confirmari Cleanthes putat, tactus et oculorum. Nam et candor^ inlustrior est quam

Quippe qui inmenso mundo tam longe lateque conluceat, et ejus tactus est non ut tepefaciat solum sed etiam sæpe comburat, quorum neutrum faceret esset igneus. Ergo inquit cum igneus Oceanique alatur umoribus quia nullus ignis sine pastu ahquo posset permanere, necesse est aut simiHs igni quem adhibemus ad usum atque victum aut et qui corporibus animantium continetur. Atqui hic noster ignis quem usus vitæ requirit confector est et consumptor omnium, idemque quocumque invasit cuncta disturbat ac dissipat contra corporeus vitaUs et salutaris omnia conservat aht auget sustinet sensuque Negat ergo esse dubium horum ignium utri simihs cum quoque ut omnia floreant et suo quæque genere pubescant. Quare cum corporibus animantium, solem quoque animantem esse oportet, quidem reliqua astra quæ oriantur in ardore qui æther vel cælum nominatur. Cum aliorum animantium ortus terra aliorum aqua, ære aliorum, absurdum esse videtur ea parte quæ ad gnenda animantia aptissima animal gigni nullum pu-

Sidera autem ætherium locum obtinent, qui quoniam tenuissimus semper agitatur necesse quod animal eo gignatur et sensu æthere astra gignantur, consentaneum sensum inesse intellegentiam. Ex quo deorum numero astra esse ducenda. XVI. Etenim

Videre acutiora ingenia et ad intellegendum aptiora eorum qui terras incolant eas quibus ær purus ac quam illorum qui utantur crasso cælo atque concreto quin etiam cibo quo utare interesse ahquid ad mentis aciem putant probabile præstantem intellegentiam sideribus quæ et ætheriam par tera mundi incolant marinis que umoribus longo extenuatis Sensum autem astrorum atque intellegentiam maxume declarat ordo eorum atque constantia enim quod ratione numero moveri con-

Quæ non indocte solum verum etiam inperitorum ut hominum constitutis possent de inmortalibus cogitare cujus opinionis levitas confutata a Cotta non desiderat orationem meam. Sed cum talem esse deum certa notione animi præsentiamus, primum ut animans, deinde ut in omni natura eo præstantius, ad hanc præsensionem notionemque nostram video quod potius accommodem quam ut primum hunc ipsum mundum quo excellentius potest animantem

[46]46 Esse et deum judicem. His quam volet Epicurus jocetur, homo non aptissimus ad jocandum mim'meque resipiens^ patriam, et dicat se non posse intellegere quaUs vol ubiUs et rotundus deus, tamen ex hoc quod etiam ipse probat numquam me movebit placet enim esse deos, quia necesse præstantem esse aUquam naturam qua meUus. Mundo autem certe est meUus. Nec dubium quin quod animans habeatque sensum et rationem et mentem id meUus quam id quod

[47]47 His careat. Ita animantem, sensus mentis rationis mundum esse compotem qua ratione deum esse mundum concluditur.

" Sed hæc paulo post fa ciUus cognoscentur ex

Rebus quas mundus XVIII. Interea, VeUei, noU quæso præ te ferre vos plane expertes esse doctrinæ. Conum et cyUndrum et pyramidem pulchriorem quam sphæram Novum etiam oculorum judicium habetis Sed sint pulchriora dumtaxat aspectu, — quod mihi tamen ipsum non videtur, quid enim pulchrius ea figura quæ sola omnis aUas figuras complexa continet, quæque asperitatis habere offensionis potest, incisum anguHs anfractibus eminens lacunosum cumque duæ formæ præstantes ex sohdis globus enim o-^atpav interpretari placet), ex planis autem circulus aut

Qui kvkXos Græce his duabus formis contingit ut omnes earum partes sint inter se simillumæ a medioque tantundem^ absit <omne>*

[48]48 Extremum, quo potest aptius — sed hæc non quia numquam eruditum illum pulverem

Ne hoc quidem physici intellegere potuistis, hanc æquabiUtatem motus constantiamque ordinum in aha figura non potuisse servari Itaque

Potest esse indoctius quam quod a vobis adfirmari solet nec enim hunc ipsum mundum pro certo rotundum esse nam posse ut aha figura, innumerabilesque mundos ahos aharum

[49]49 Esse formarum. Quæ bis bina quot essent didi-

Epicurus certe non diceret sed dum palato quid optimum judicat, cæH palatum,' ut Ennius, non suspexit,

XIX. " Nam cum duo sint genera siderum, quorum alterum inmutabilibus ab ortu ad occasum commeans nullum umquam cursus vestigium

Primusque astrorum tenetprincipatum,ita movetur ut cum larga compleverit dem modo modo ex partibus opacet enim umbra terræ noctem Nocturnorum autem spatiorum eadem quæ diurnorum. Eiusdemque tum accessus mo-

Tum recessus modum tem^ perant. Circumitus enim orbium quinque sexaginta trecentorum quarta parte addita conversionem annuam autem cursum tum ad septem tum ad meridiem hiemes ea duo tempora quorum alterum hiemi senescenti adjunctum

Alterum ex quattuor temporum mutationibus omnium quæ marique gignuntur

Causæque ducuntur.

"Lam sohs annuos cursus menstruis luna consequitur, tenuissimum lumen mus accessus ad solem, digressus autem longissimus quisque plenissimum. Neque solum ac forma mutatur tum crescendo tum defectibus

Recurrendo, sed etiam quæ tum aquilonia tum^ lunæ quoque cursu

Brumæ quædam et multaque ab ea manant fluunt quibus animantes alantur augescantque pubescant maturitatemque adsequantur quæ oriuntur

XX. Maxume vero sunt admirabiles motus earum quinque stellarum quæ vocantur errantes — enim errat quod omni æternitate conservat progressus regressus reliquosque motus constantis

Quod eo admirabilius quas dici musj quia tum occultantur tum rursus aperiuntur, tum adeunt tum recedunt, tum antecedunt tum autem subsequuntur, tum moventur tum tardius tum omnino ne moventur quidem sed ad quoddam tempus Quarum ex disparibus motionibus magnum annum mathematici nominaverunt, qui tum cum sohs lunæ quinque errantium ad eandem inter se comparationem confectis omnium facta conversio. Quæ quam longa magna quæstio esse vero certam definitam necesse Nam ea quæ Saturni Græcis nominatur, quæ a terra abest plurimum, annis cursum suum quo cursu multa mirabiUter

Tum antecedendo tum retardando, tum vespertinis temporibus dehtiscendo tum matutinis rursum se aperiendo, inmutat sempiternis sæclorum ætatibus quin eadem isdem temporibus

Quæ ^akOuiv eaque eundem duodecim signorum orbem annis duodecim easdemque quas Saturni cursu

Huic autem proximum inferiorem orbem quattuor mensibus sex ut opinor diebus minus eundem orbem quem duæ Infra hanc autem Mercurii (ea SrtA/^wv appellatur aquæ anno vertente signiferum orbem neque a longius umquam unius tum antevertens tum subsequens. Infima quinque errantium terræque proxima Veneris, quæ Græce Lucifer Latine cum antegreditur

Longitudinem, quod idem faciunt

Neque umquam ab duorum signorum

Longius tum antecedens tum subsequens.

XXI. Hanc constantiam, hanc tantam tam cursibus omni æternitate con mente ratione consi Ho. Quæ cum

Videamus, non possumus ca non deorum numero reponere.

" Nec vero eæ quæ inerrantes vocantur non eandem mentem atque prudentiam, quarum cotidiana conveniens constansque con-

Nec habent ætherios cursus neque cælo

Non enim ætheris ea natura ut sua

Conplexa contorqueat, nam tenuis ac perlucens et æqu abiU calore æther non aptus ad continendas videtur habent suam sphæram inerrantes ab ætheria conjunctione secretam Uberam. Earum autem perennes cursus atque perpetui cum admirabiU incredibiUque constan-

Declarant \im mentem divinam, ut hæc qui non sentiat deorum vim habere omnino sensurus esse \ideatur.

[66]66 Nulla cælo nec fortuna nec temeritas nec nec vanitas contraque omnis ordo

Constantia quæque vacant emen lunam (quæ omnium ultima terrisque santur. Cælestium^ ergo admirabilem ordinem credi bilemque constantiam, ex qua conservatio et

Omnium omnis qui vacare mente putat

Mentis expers habendus

Haud ergo, ut opinor, erravero a principe duxero. XXII. Zeno naturam ut eam dicat ignem ad gignendum \jam quandam sectam quam sequatur vero mundi, qui omnia conplexu suo cœrcet con-

Natura non solum sed plane ab eodem Zenone provida utihtatum opportunitatum que omnium. Atque ut ceteræ naturæ seminibus quæque gignuntur augescunt continentur, natura mundi omnes motus habet conatusque adpetitiones quas Græci vocant, consentaneas

Adhibet ut nosmet qui animis movemur Tahs mens mundi cum ob eamque causam prudentia providentia

(Græce enim hæc potissimum providet maxime occupata, primum ut mundus quam aptissimus ad permanendum, deinde ut maxume autem ut eo eximia pulchritudo atque omnis

XXIII. Dictum de universo mundo, dictum etiam de ut jam prope modum appareat multitudo nec cessantium deorum nec ea quæ agant molientium cum labore operoso ac molesto. Non enim venis et ner\ds et ossibus continentiir nec escis aut potionibus vescuntur ut aut nimis acres aut nimis concretos umores colligant, nec corporibus sunt ut casus aut ictus extimescant aut morbos metuant ex defetigatione membrorum, quæ verens Epicurus monogrammos deos et nihil agentes com-

[60]60 Mentus autem pulcherrima forma præditi purissimaque in regione cæli collccati ita feruntur moderanturque cursus ut ad omnia conservanda et tuenda consensisse videantur,

" Multæ autem aliæ naturæ deorum ex magnis beneficiis eorum non sine causa et a Græciæ sapientissimis et a majoribus nostris constitutæ nominatæque sunt. Quicquid enim magnam utihtatem generi adferret humano, id non sine di\ina bonitate erga homines arbitrabantur. Itaque tum illud quod erat adeo natum^ nomine ipsius dei nuncupabant, ut cum fruges Cererem appellamus vinum autem Liberum, ex quo illud Terentii

[61]61 Tum autem res ipsa in qua inest major aliqua

Appellatur ut ea ipsa^ nominetur deus, ut Fides, ut Mens, quas in Capit oho dedicatas videmus proxime a M. Æmiho Scauro, ante autem ab A. Atilio Calatino erat Fides consecrata. Vides Virtutis templum, vides Honoris a M. Marcello renovatum quod

Datum donatum Davies. Multis ante Ligustico a Q. Maximo dedicatum. Quid quid quid Concordiæ quarum omnium rerum quia tanta ut deo non

Deorum nomen Quo ex genere Cupi-

XXIV. Suscepit autem hominum consuetudoque communis ut cælum fama ac voluntate Hinc Hercules hinc Castor Pollux hinc Æsculapius Liber etiam (hunc Liberum Semela natum, non eum quem majores auguste sancteque [Liberum]^ cum Cerere Libera consecraverunt, quod quale ex potest sed quod ex nobis natos hberos appellamus, Cerere nominati sunt Liber Libera, quod Libera^ Libero^ non item) — hinc etiam Romulus, quem quidem eundem Quirinum putant, quorum cum remanerent animi atque sunt

Aha quoque ex quidem physica magna

Multitudo deorum qui humana fabulas suppeditaverunt, hominum autem vitam superstitione omni Atque

A Zenone tractatus post a Cleanthe Chrysippo pluribus explicatus Nam cum^ vetus hæc opinio Græciam exsectum Cælum

Saturno, vinctum autem Saturnum ipsum a impias Cælcstem enim altissimam ætheriamque naturam, igneam, quæ per sese omnia gigneret, vacare voluerunt ea parte quæ conjunctione egeret ad procreandum. XXV. Saturnum autem eum voluerunt qui cursum conversionem spatiorum ac temporum contineret qui deus Græce ipsum nomen habet Kpovos enim Saturnus autem appellatus quod saturaretur annis ex enim natos comesse fmgitur sohtus, quia consumit ætas temporum spatia annisque insaturabihter expletur vinctus autem a love ne inmoderatos cursus haberet atque ut eum siderum vinchs alhgaret. Sed luppiter — juvans

Quem conversis casibus appellamus a juvando lovem, a pater divomque hominumque

A majoribus autem optumus maxumus,

Quidem ante optumus, beneficentissimus, quam maxumus quia majus certeque gratius prodesse omnibus quam opes magnas habere

[66]66 — Hunc igitur Ennius ut supra dixi nuncupat dicens

Hoc sublime candens quem invocant omnes lovem, planius quam aho loco idem hunc etiam augures cum dicunt love fulgente, tonante dicunt enim cælo fulgente tonante.' Euripides autem ut multa præclare hoc breviter

Sublime fusum inmoderatum

Qui terram circumiectu

Hunc summum habeto divum, hunc lovem.

[66]66 XXVI. Ær autem, ut Stoici disputant, interiectus inter mare et cælum lunonis nomine consecratur, quæ est soror et conjunx quod simihtudo est ætheris et cum eo summa conjunctio effeminarunt autem eum luno nique tribuerunt quod est eo molHus. (Sed lunonem a juvando credo nominatam.) Aqua restabat et terra, ut essent ex fabuHs regna Datum est igitur Neptuno alterum,* lovis ut volunt^ maritimum omne regnum, nomenque productum ut Portunus a portu mutatis. Terrena autem omnis atque natura Diti patri dedicata est (qui Dives, ut apud Græcos HXovTOJu), quia et recidunt omnia in terras et oriuntur

Hera. E Cui nuptam dicunt^ Proserpinam (quod Græcorum nomen ea enim est quæ Græce nominatur) — quam frugum semen esse volunt absconditamque quæri a matre fingunt. Geres, casuque prima itidem immutata ut a Græcis nam ab quoque A^ya^Tr^p quasi

Nominata lam qui magna verteret Mavors, Minerva autem quæ vel minueret vel minaretur. XXVII. Cumque in omnibus rebus vim haberent maxumam prima et extrema, principem in sacrificando lanum esse voluerunt, quod ab eundo nomen est ductum, ex quo transitiones perviæ jani foresque in liminibus profanarum ædium januæ nominantur. Lam^ Vestæ nomen a Græcis ea est enim quæ ab dicitur autem ejus ad aras et focos pertinet, itaque in ea dea, quod est rerum custos intumarum, omnis et precatio

[68]68 Et extrema Nec longe absunt ab hac Penates sive a penu ducto nomine (est enim omne quo vescuntur homines penus) sive ab eo quod penitus insident, ex quo etiam penetrales a poetis vocantur. Lam Apollinis nomen est Græcum, quem solem esse volunt, Dianam autem et lunam eandem esse putant, cum* dictus vel quia solus ex omnibus sideribus est tantus vel quia cum est exortus obscuratis omnibus solus apparet,

Nuptam dicunt om. A, B. jam nam. Luna a lucendo nominata eadem est enim Lucina, itaque, ut apud Græcos Dianam eamque Luciferam, apud nostros lunonem Lucinam in pariendo invocant. Quæ eadem Diana Omnivaga dicitur non a venando sed quod in septem

[69]69 Numeratur tamquam vagantibus. Diana^ dicta quia noctu quasi diem Adhibetur autem ad partus quod maturescunt aut septem non numquam aut ut plerumque novem lunæ cursibus, qui quia mensa spatia conficiunt menses nominantur concinneque ut multa Timæus, qui cum in historia xisset qua nocte natus Alexander esset eadem Dianæ Ephesiæ templum deflagravisse, adjunxit minime id esse mirandum, quod Diana cum in partu Olympiadis adesse voluisset afuisset domo. Quæ autem dea ad res omnes veniret Venerem nostri nominaverunt, atque' ex ea potius venustas quam Venus ex venu-

[70]70 XXVIII. " Videtisne igitur ut a physicis rebus bene atque utihter inventis tracta ratio ad commenticios et deos quæ res genuit opiniones erroresque turbulentos et superstitiones pæne Et formæ enim nobis deorum et ætates et vestitus ornatusque noti sunt, genera præterea coniugia cognationes, omniaque traducta ad simihtudinem inbecilHtatis humanæ. Nam et perturbatis animis inducuntur accepimus* enim deorum cupiditates ægritudines iracundias nec vero ut fabulæ ferunt prœliisque caruerunt, nec solum ut apud Homerum cum duo exercitus contrarios dei ex parte defenderent, sed etiam ut cum Titanis ut cum Gigantibus sua propria

Gesserunt. Hæc et dicuntur et creduntur stultissime plena sunt summæque

Sed tamen ac repudiatis deus pertinens per naturam cujusque per terras Ceres per maria Neptunus per poterunt

Qui qualesque quoque eos nomine consuetudo nuncupaverit, hoc venerari colere debemus. Cultus autem deorum optimus idemque castissimus atque sanctissimus plenissimusque

Ut eos semper pura integra incorrupta et mente voce veneremur. Non enim philosophi solum verum etiam majores superstitionem a religione separaverunt. Nam qui totos precabantur immolabant ut hberi superstites essent sunt quod nomen patuit postea qui autem omnia quæ ad cultum deorum pertinerent dih genter retractarent et tamlegendoj ut elegantes ex ehgendo ex dihgendo hgentes ex intellegendo intellegentes enim verbis omnibus inest legendi eadem quæ rehgioso. Ita factum superstitioso rehgioso alterum nomen alterum Ac mihi videor

[192]192 [73]73 XXIX. " Proximum ut doceam deorum providentia mundum administrari. Magnus sane locus

Et a Cotta, vexatus, ac nimirum vobiscum omne certamen Nam minus notum quem ad modum quidque dicatur vestra enim solum vestra amatis, ceteros causa incognita condemnatis. Velut a ipso hesterno die dictum anum fatidicam a induci,

Providentiam quod eo errore quia deam singularem quæ mundum omnem gubernet et regat. Sed præcise quis dicat Atheniensium rem pu bUcam consi Ho desit

Areopagi,^ cum dicimus providentia mundum administrari deesse arbitrato deorum/ plene autem perfecte existimato, providentia deorum mundum administrari. Ita salem istum, quo caret vestra inridendis nobis noH tote consumere, et mehercle me audiatis ne experiamini quidem non decet, non datum non Nec vero hoc te unum^ convenit, moribus domesticis ac nostrorum hominum urbanitate Hmatum,* sed cum reHquos vestros tum eum maxime qui peperit, hominem arte Ht-

Insultantem omnes, acumine uUo sine auctoritate sine XXX. Dico pro-

Hmatum Manutius Hmato. Videntia deorum mundum et omnes mundi partes

Constitutas esse et omni tempore administrari eamque disputationem partes fere di^idunt, quarum prima pars quæ ducitur ab ea ratione quæ docet esse deos quo concesso confitendum eorum mundum administrari. Secunda autem quæ docet omnes subiectas esse naturæ sentienti ab eaque omnia pulcherrume geri quo constituto sequitur ab animantibus qui ducitur ex admiratione rerum cælestium atque terrestrium.

" Primum aut negandum est esse deos, quod et Democritus simulacra Epicurus imagines inducens quodam pacto negat, aut qui deos esse concedant

Fatendum est eos aliquid agere idque præclarum

Est autem præclarius mundi administratione deorum administratur. Quod aUter

Ahquid profecto necesse melius et majore

Præditum quam deus, quale cumque sive inanima natura necessitas magna incitata hæc

[77]77 Pulcherrima opera quæ videmus non est

Natura deorum præpotens neque excellens, quidem ea subiecta necessitati naturæ qua cælum maria terræ regantur. Nihil autem præstantius deo ab eo mundum necesse est regi nulh naturæ obœdiens aut subiectus deus, omnem ergo regit ipse naturam. Etenim

[196]196 Providentes rerum quidem maxumarum. Ergo utrum ignorant quæ maxumæ quoque eæ modo tractandæ tuendæ, an vim non habent qua

Maiestatem deorum. Ex quo quod volumus, deorum providentia mundum adminiseque unum mundum ut communem rem publicam atque

Ob eamque causam majorum Mens optumis rebus autem nec majus nec melius mundo necesse ergo eum deorum pro\identia Postremo cum docuerimus hos deos quorum insignem vim inlustrem faciem videremus, solem lunam vagas inerrantes cælum mundum ipsum earum rerum vim quæ inessent omni mundo cum magno usu commoditate generis humani, omnia divina mente atque prudentia. Ac de prima quidem parte dictum XXXII. Sequitur ut doceam omnia subiecta

Naturæ eaque ab ea pulcherrime Sed quid

Natura expHcandum ante quo

Quod docere volumus Namque naturam censent vim quandam ratione cientem motus corporibus autem \im participem atque tamquam progredientem declarantemque quid cujusque causa quid sequatur, soUertiam nuha manus nemo opifex consequi

Imitando seminis enim vim tantam ut quamquam perexiguum, tamen concipientem conprendentemque naturam nanctumque materiam qua ah augerique simiha gignere. Sunt autem qui omnia naturæ nomine appellent, ut Epicurus, qui diWdit omnium quæ naturam corpora inane quæque Sed nos cum dicimus natura constare administrarique mundum, non cimus ut glæbam aut fragmentum aut

Modi cohærendi natura, sed ut arborem ut animal, quibus temeritas sed ordo apparet

Quædam simiUtudo.

XXXIII. Quodsi ea quæ a terra continentur naturæ ^ivunt vigent, profecto

Terra eadem continetur quippe quæ gravidata omnia pariat

Fundat ex amplexa augeat ipsaque a externisque Eiusdemque exspirationibus ær aUtm' æther

Omnia supera. Terra natura tenetur viget eadem reUquo mundo enim terræ inhærent, animantes autem ratione sustinentur, ipseque ær nobiscum videt nobiscum audit nobiscum enim eorum eo potest quin etiam movetur nomur videtur quasi locum dare cedere. Quæque

Medium locum mundi qui infimus* quæ a medio superum quæque conversione rotunda circum medium feruntur, ea continentem mundi

Unamque naturam. Et cum quattuor genera corporum, eorum mundi

[202]202 Continuata natura Nam ex aqua ex aqua deorsus commeantibus mundi partium necesse hoc eodem ornatu quem videmus, aut

Perdiuturna, permanens ad longinquum inmensum pæne tempus. Quorum utrumvis ut sequitur natura mundum Quæ enim

Conformatioque membrorum tantam naturæ

Quantam mundus Aut mundum confitendum Etenim rehquas naturas omnes earumque semina contineat potest pubertatem natura ipsum autem hominem ea non constare natura, non

Habere naturas quam ea quæ ex XXXIV. Omnium autem rerum quæ natura addicam atque educator mundus omniaque Quodsi mundi partes natura administrantur, necesse est mundum ipsum natura administrari. Cujus quidem administratio habet in se quod reprehendi possit ex enim naturis quæ erant quod

[87]87 Optimum potuit efFectum Doceat ergo ahquis potuisse meUus sed nemo umquam docebit, et

Quis corrigere aHquid volet aut deterius faciet aut id quod non potuerit desiderabit.

" Quodsi omnes mundi partes constitutæ sunt ut neque ad usum mehores potuerint esse neque ad speciem pulcriores, videamus utrum ea fortuitane sint an eo statu quo cohærere nullo modo potuerint sensu moderante divinaque providentia. Igitur mehora sunt ea quæ natura quam quæ arte perfecta sunt, nec ars quicquam sine ratione, ne natura quidem rationis expers est habenda. Qui igitur convenit, signum aut tabulam pictam cum aspexeris, adhibitam esse artem, cumque procul cursum navigii videris, non dubitare quin id ratione atque arte moveatur, aut cum solarium vel descriptum vel ex aqua contemplere, intellegere declarari horas arte non casu, mundum autem, qui et has ipsas artes et earum et cuncta conplectatur, consihi et rationis esse expertem

[88]88 Putare Quodsi in Scythiam aut in Britanniam sphæram ahquis tulerit hanc quam nuper fami haris noster Posidonius, cujus singulæ conversiones idem in sole et in luna et in qui iique stelUa errantibus quod cælo diebus et noctibus, quis barbaria dubitet quin ea sphæra

Perfecta ratione XXXV. Hi autem dubitant de mundo ex quo et oriuntur et omnia, casune ipse aut necessitate aliqua an ratione ac mente divina, et Archimedem arbitrantur plus valuisse imitandis sphæræ conversionibus quam naturam præsertim cum multis bus perfecta quam hæc simulata

[89]89 Utque^ apud Accium pastor qui navem numquam ante ut procul divinum novum vehiculum Argonautarum monte conspexit, primo admirans et perterritus hoc modo loquitur Dubitat primo quæ ea natura quam cernit ignotam idemque juvenibus auditoque nautico cantu item aha multa

[90]90 Ergo ut hic primo aspectu inanimum quiddam sensuque vacuum se putat cernere, post autem certioribus quale id de quo dubitaverat

Philosophi debuerunt, forte eos mus aspectus mundi conturbaverat, postea, cum sent motus ejus et æquabiles omniaque ordinibus moderata inmutabihque constantia, gere inesse ahquem non solum habitatorem in hac cælesti ac divina domo sed etiam rectorem et moderatorem et tamquam architectum tanti operis tantique muneris.

XXXVI. " Nunc autem mihi videntur ne suspi-

Quidem quanta admirabihtas cælestium rerum atque terrestrium. Principio enim terra media parte mundi circumfusa undique est hac animah spirabiUque natura cui nomen ær Græcum quidem sed perceptum jam tamen usu a nostris tritum enim pro Latino. Hunc rursus amplectitur inmensus æther, qui constat ex

Ignibus — mutuemur hoc quoque verbum, dicaturque tam æther Latine quam dicitur ær, interpretatur Pacuvius quasi vero non hoc dicat At Latine loqui-

Quidem nos non Græce loquentem Sed ad majora redeamus. Ex æthere innume-

XXXVII. Hic ego non mirer quemquam ornatissimum pulcherrimum ex eorum corporum versu tantum autem quem ad modum adseverant ex corpuscuhs non

[212]212 Vocant) non sensu præditis sed concurrentibus temere atque casu mundum esse perfectum, vel innumera-

Potius in omni puncto temporis nasci

— Quodsi mundum efRcere potest concursus atomorum, cur porticum cur templum cur domum cur urbem non potest, quæ sunt minus operosa et multo^ quidem Certe temere de mundo effutiunt ut mihi quidem numquam hunc admirabilem ornatum (qui locus est proximus) suspexisse \ddeantur. Præclare ergo Aristoteles

[95]95 Essent inquit qui sub terra semper habitavissent bonis et inlustribus domiciliis quæ essent ornata atque picturis instructaque rebus

Omnibus quibus abundant qui beati putantur, nec tamen exissent umquam supra terram, accepissent autem fama et auditione esse quoddam numen et vim deorum, deinde aliquo tempore patefactis terræ faucibus ex abditis sedibus evadere in hæc loca quæ nos incohmus atque exire potuissent cum repente terram et maria cælumque vidissent, nubium magnitudinem ventorumque vim cognovissent aspexissentque solem eiusque cum magnitudinem pulchritudinemque tum etiam cælo luce cum autem terras nox opacasset, tum cælum totum cernerent distinctum et ornatum lunæque luminum varietatem tum crescen-

Tum senescentis eorumque omnium ortus et occasus atque in omni æternitate ratos inmutabilosque cursus — quæ cum viderent, profecto et esse XXXVIII. Atque hæc quidem nos autem tenebras cogitemus quantæ quondam erup-

Ætnæorum ignium regiones obscura-

Per biduum nemo hominem homo

Consuetudine oculorum adsuescunt

Neque admirantur neque requirunt earum rerum quas semper proinde

Nos magis quam magnitudo rerum debeat ad exquirendas causas Quis enim hunc hominem cum tam cæU motus tam astrorum tamque omnia gerantur nuUo con siUo adsequi possumus An, cum machinatione quadam moveri ahquid videmus,

Sphæram ut horas aUa permulta, non tamus quin opera cum autem impetum cæU cum admirabiU moveri conservatione rerum omnium, dubitamus quin ea

[216]216 Non solum ratione sed etiam excellenti divlnaque ratione 98 " Licet enim jam remota subtilitate disputandi

Quodam modo contemplari pulchritudinem rerum earum quas di\dna providentia dicimus consti-

XXXIX. Ac principio terra universa cernatur, locata in media sede mundi, solida et globosa et undique ipsa in sese nutibus conglobata, vestita

Herbis arboribus frugibus, quorum omnium incredibihs multitudo varietate distingui-

Adde huc fontium gelidas perennitates, liquores perlucidos amnium, riparum vestitus viridissimos, speluncarum concavas altitudines, saxorum asperitates, inpendentium montium altitudines inmensitatesque camporum adde etiam reconditas auri

[99]99 Argentique venas infinitamque vim marmoris. Quæ vero et quam varia genera bestiarum vel cicurum vel ferarum qui volucrium lapsus atque cantus qui pecudum pastus quæ vita silvestrium Quid jam de hominum genere dicam qui quasi cultores terræ constituti non patiuntur eam nec inmanitate beluarum nec stirpium asperitate quorumque operibus insulæ Ut oraque coUucent distincta et urbibus. Quæ ut animis

OcuUs videre possemus, nemo cunctam intuens terram de divina ratione dubitaret. At vero quanta maris pulchritudo quæ species universi quæ multitudo et varietas insularum quæ amœnitates orarum ac htorum quot genera quamque paria partim submersarum, partim fluitantium et

Beluarum, partim ad saxa inhærentium Ipsum autem mare terram appetens ut una ex duabus naturis conflata videatur. Exin mari finitumus ær die et nocte stinguitur, isque tum fusus et extenuatus sublime fertur,tum autem concretus nubes cogitur umoremque colligens terram auget imbribus, tum huc ventos Idem annuas frigorum et calorum varietates, idemque volatus alitum sustinet et ductus sustentat animantes. XL. Restat ultimus et a altissimus omnia cingens et cœrcens cæh complexus, qui idem æther vocatur, extrema ora et determinatio mundi,

Quo cum admirabiUtate maxima igneæ formæ cursus ordinatos definiunt. E quibus cujus magnitudine multis partibus terra superatur, circum eam ipsam isque oriens occidens diem noctemque et modo accedens tum autem recedens binas in singu Hs annis reversiones ab extremo cor-

F^it, quarum intervallo tum quasi quadam contrahit terram, tum vicissim ut cum cælo hilarata videatur. Luna autem, quæ ut ostendunt mathematici, major quam dimidia pars terræ, isdem vagatur quibus sed tum congrediens cum tum digrediens et eam lucem quam a accepit mittit terras et varias ipsa

Admodum adulescentulo conversa me delectant quia Latina sunt ut multa ex memoria teneam. Ergo, ut ocuUs adsidue videmus, uUa mutatione quorum contemplatione nuUius potest animus cujus quidem clarissimas stellas totis noctibus cernimus,

[106]106 Paribusque^ similiter distinctis eundem cæli verticem lustrat parva Cynosura hac duce nocturna Phœnices sed magis

Prima confestim a nocte hæc vero parva sed nautis usus hac nam cursu brevi convertitur XLII. Et quo earum stellarum admirabilior aspectus,

[107]107 Ejus cum totius est præclara species, <tum>2 in primis aspicienda est figura capitis atque ardor oculorum huic non una modo caput ornans verum tempora sunt fulgore notata e trucibusque duo lumina atque uno mentnm reliquum quidem corpus Draconis totis noctibus cernimus ^ hoc caput paulum subito æquore ortus ubi atque obitus partem* admiscetur unam.* autem caput attingens defessa mærentis imago

Unam H. Stephanus una. Quam quidem Græci Engonasin genibus quia nixa

Eximio fulgore Corona. Atque hæc quidem atergo, propter caput autem Anguitenens,

[109]109 Quem perhibent Ophiuchum nomine

Pressu palmarum Anguem, atque manet reHgatus corpore namque virum medium serpens sub pectora

Tamen ponit atque oculos urguet pedibus pectusque Nepai. Septentriones autem sequitur Arctophylax, vulgo qui Bootes, quod quasi temoni adjunctam præ Arctu nu

[110]110 Dein quæ sequuntur^ huic enim^ Booti cujus <pedibus>3 subiecta fertur spicum tenens splendenti corpore Virgo. XLIII. Atque ita dimetata signa sunt ut in tantis discriptionibus divina sollertia appareat* natos Geminos sub caput subiectus mediæ Cancer, pedibusque tenetur magnus Leo tremulam quatiens corpore flammam. Auriga ^ sub læva Geminorum obductus parte adversum caput huic Hehcæ truculenta

Capra lævum umerum [Tum quæ sequuntur \f verum hæc magno atque prædita contra Hædi exiguum mortahbus ignem. Cujus sub pedibus

[111]111 Ejus caput conspersum est frequentibus has Græci Hyadas suerunt, pluendo enim est pluere), nostri imperite Suculas. Quasi asubus essent, non ab imbribus nominatæ. Minorem autem Septentrionem Cepheus passis palmis a tergo^ subsequitur namque ipsum ad tergum Cynosuræ ArctL Hunc antecedit obscura stellarum hanc autem versatur corpore propter Andromeda aufugiens aspectum mæsta huic Equus jubam quatiens fulgore micanti summum caput jungens una duplices communi lumine formas æternum ex cupiens conectere nodum.

Aries cura cornibus hæret quem propter

Quorum paulum prælabitur ante

[112]112 XLIV. Ad pedes Andromedæ Perseus describitur, quem summa regione aquilonis flamina pulsant; Cujus Capiti autem Equi proxima est Aquarii dextra totus deinceps Aquarius. Tum gelidum valido de pectore frigus anhelans corpore semifero magno Capricornus orbe quem cum perpetuo lumine Titan, brumali contorquet tempore currum. Autem aspicitur ut sese ostendens emergit Scorpios posteriore trahens plexum^ corporis Arcum, quem propter nitens pinnis convolvitur Ales, at propter Aquila ardenti cum corpore Deinde Delphinus, exinde Orion obliquo corpore

[114]114 Quem subsequens Post Lepus subsequitur, curriculum numquam defesso corpore sedans at Canis ad caudam serpens prolabitur Argo. Hanc Aries squamoso corpore Pisces Fluminis tangentem corpore^ Quem longe serpentem et manantem aspicies,

Proceraque Vincla quæ retinent Pisces caudarum aparte locata inde Nepæ cernes propter fulgentis acumen Aram, quam permulcet Austri. Propte#que Centaurus

Equi properans subiungere CheHs. Hic dextram porgens, quadrupes qua vasta tenetur, tendit inlustrem truculentus cedit ad Aram hic sese e partibus Hydra, cujus longe corpus est fusum,

Medioque sinu fulgens Cratera extremam nitens plumato corpore Corvus

Tundit hic Geminis sub Ante-Canem,' UpoKviop Graio qui nomine flexum A B pectore Heinsius, Hæc omnis siderum atque hic tantus ornatus ex corporibus huc casu temere an^ vero quæ natura mentis expers hæc potuit? Quæ non modo ut ratione eguerunt sed quaUa summa ratione non possunt.

XLV. " Nec vero hæc solum admirabiha, sed

Majus quam quod stabihs mundus atque

Cohæret, ad pei-manendum ut ne excogi-

Quidem Omnes enim partes undique medium locum capessentes nituntur æqua-

Maxime autem corpora juncta permanent cum quasi quodam vinculo circumdato gantur quod ea natura quæ per omnem mundum omnia mente ratione funditur

Ad medium convertit extrema. Quocirca mundus globosus ob eamque causam omnes

Partes undique æquabiles ipsæ per atque

Se continentur, contingere idem terræ necesse

Ut omnibus partibus medium vergentibus

Autem medium infimum sphæra interrumpat quo tanta contentio

Ponderum. Eademque ratione mare, cum supra terram medium tamen terræ locum expetens conglobatur undique æquabihter neque redundat umquam neque Huic autem continens ær quidem subhmis,* sed tamen omnes partes fundit itaque

Mari continuatus junctus natura ad cælum, cujus tenuitate calore temperatus vitalem

Salutarem spiritum præbet animantibus. Quem complexa summa pars quæ ætheria suum ardorem tenuem nuUa admixtione concretum cum extremitate conjungitur. XLVI. In æthere autem volvuntur, quæ et nisu suo conglobata continent forma figuraque sua momenta sustentant sunt enim minime noceri Sunt autem natura flanmieæ, quocirca terræ maris aquarum^ vaporibus excitantur quibus renovatæque atque omnis æther refundunt eadem rursum trahunt indidem, ut intereat aut admodum paululum quod astrorum ætheris flamma consumit. Ex quo eventurum putant de quo Panætium addubixare dicebant, ut ad extremum omnis mundus ignesceret, cum umore consumpto neque terra posset nec remearet cujus ortus aqua omni ignem, aquo rursum animante ac deo renovatio mundi atque idem ornatus oreretur. Nolo

Stellarum ratione multus vobis maximeque earum quæ errare dicuntur quarum tantus

Concentus ex motibus cum summa Saturni media Martis incendat,

Temperet infraque Martem duæ obœdiant, mundum omnem sua luce compleat ab eoque luna inluminata graviditates et partus adferat maturitatesque gnendi. Quæ copulatio rerum quasi consentiens ad mundi incolumitatem coagmentatio naturæ quem non movet, hunc horum im iquam reputa-

[120]120 XLVII. " Age ut a cælestibus rebus ad veniamus, quid quo non naturæ

Appareat Principio eorum quæ gnuntur terra stabilitatem dant quæ sustinent eterra sucum trahunt quo alantur ea quæ radicibus continentur obducunturque aut trunci quo a caloribus

Lam vero adminicula tamq"am manibus adprehendunt atque se erigunt ut animantes. Quin etiam a cauhbus,^ Animantium vero quanta varietas quanta ad eam rem ut suo quæque genere permaneat Quarum tectæ sunt ahæ squama \ademus obductas, cornibus arma-

Habere pinnarum. Pastum autem animantibus large copiose natura eum qui cuique aptus compara iit. Enumerare possum ad eum pastum capessendum conficiendumque quæ

Partium quamque admirabilis membrorum. Omnia enim, quæ quidem

Nata atque locata sunt ut eorum supervacaneum ad vitam retinendam non necessarium. Dedit autem eadem natura

Sensum appetitum, ut conatum haberent

Alam vero aUa animalia gradiendo aUa serpendo ad pastum accedunt, aha volando aha nando, cibumque partim hiatu dentibus

Capessunt, partim unguium tenacitate piunt, partim aduncitate rostrorum, sugunt aha carpunt aha vorant aUa mandunt. Atque etiam ahori im ea humilitas ut cibum terrestrem anseres ut cygni ut grues ut cameh, adiuvantur aditus habebat ad pastum. XLVIII. At quibus be-

CI CEllO quibusdam etiam machinatio quædam atque

Concham hiantem innataverunt, tum admonita pina morsu* comprimit conchas In quo admirandum congressune ahquo

Testudines quædamque serpentes ortæ extra aquam simul primum possunt aquam persequuntur. Quin etiam anitum ova sæpe supponimus, quibus pulh primo aluntur ab ut matribus quibus deinde rehnquunt sequentes, cum primum aquam quasi naturalem domum \idere potuerunt tantam ingenuit animantibus van^i natura custodiam. XLIX. Legi etiam scriptum avem quandam quæ nominaretur eam cibum quærere advolantem ad

Quæ mari mergerent, quæ cum emer-

Piscemque usque eo premere earum

Mordicus dum ihæ captum amitterent, quod ipsa invaderet. Eademque hæc avis scribitur conchis se solere complere easque cum stomachi calore concoxerit evomere, atque eligere ex quæ sunt^

[125]125 Esculenta. Ranæ autem marinæ dicuntur obruere sese harena solere et moveri prope aquam, ad quas quasi ad escam pisces cum accesserint confici a ranis atque consumi. Miluo est quoddam bellum quasi naturale cum corvo ergo alter alterius ubicumque nanctus est ova frangit. Illud vero (ab Aristotele animadversum aquo pleraque) quis potest non mirari, grues cum loca calidiora petentes maria transmittant trianguH efficere formam ejus autem summo angulo ær ab adversus pelhtur, deinde sensim ab utroque latere tamquam remis pinnis cursus a\aum levatur basis autem trianguh, quem^ efficiunt grues, ea tamquam a puppi ventis adiuvatur eæque in tergo prævolantium colla et capita reponunt quod quia ipse dux facere non potest, quia noh habet ubi nitatur, revolat ut ipse quoque quiescat, in ejus locum succedit ex quæ adquierunt, eaque vicissitudo in omni cursu conservatur.

[126]126 Multa ejus modi proferre possum, sed genus ipsum

Lam vero etiam notiora, quanto se opere custodiant bestiæ, ut in pastu circumspectent, ut in cubiUbus dehtiscant. L. Atque mirabiha, quod — ea quæ nuper, id est paucis ante sæcHs,^ medicorum reperta sunt — vomitione canes, purgando^ autem alvo Ægyptiæ curant. Auditum pantheras, quæ barbaria venenata carne caperentur, remedium quoddam habere quo cum essent usæ non morerentur, capras autem Creta cum essent confixæ venenatis herbam quærere quæ dictamnus vocaretur, quam cum gustavissent excidere dicunt e corpore. Cervæque paulo ante partum perpurgant se quadam contra vim metum armis quæque de-

Sepiæ torpore torpedines, multæ etiam

LI. Ut vero perpetuus mundi ornatus, magna adhibita cura a providentia deorum ut semper essent bestiarum genera arborum omniumque rerum quæ a terra continerentur. Quæ quidem omnia eam vim seminis habent se ut ex uno plura generentur, idque semen inclusum intuYna parte earum bacarum quæ ex quaque funduntur isdemque seminibus homines adfatim vescuntur terræ ejusdem generis stirpium renovatione conplentur. Quid loquar quanta be-

Ad perpetuam conservationem earum generis appareat Nam primum ahæ mares ahæ feminæ

Quod perpetuitatis causa machinata natura deinde partes corporis ad procreandum ad concipiendum aptissimæ, et mare et femina commiscendorum corporum miræ Cum autem

Semen omnem cibum ad sese eoque sæptum^ animal quod cum ex utero elapsum animantibus quæ aluntur omnis cibus matrum lactescere eaque quæ paulo ante nata sunt magistro duce natura mammas appetunt earumque ubertate saturantur. Atque ut intellegamus horum esse tuitum hæc omnia esse opera providæ naturæ, quæ multiplices fetus procreant, ut sues ut canes, mammarum data multitudo, quas dem paucas habent eæ bestiæ quæ pauca gignunt. Quid dicam quantus amor bestiarum educandis custodiendisque quæ procreaverunt, usque ad eum finem dum possint se defendere ut

Ova cum genuerunt rehnquunt, enim aqua sustinentur fetum fundunt. LII. Testudines autem et crocodilos dicunt, cum terra partum

Obruere ova, deinde discedere nascuntur educantur ipsa per lam gaU inæ avesque reliquæ quietum requirunt ad pariendum locum nidosque construunt eosque quam possunt mollissume substernunt, ut quam facillume ova serventur equibus puUos cum excuderunt, tuentur ut pinnis foveant ne lædantur

Conservationem salutem hominum etiam

Magnæ etiam opportunitates ad cultum hominum atque abundantiam ahæ reperiun qui omnium fluminum maximus, non aqua solum agros mitigat sed etiam magnam enim vim seminum secum frumenti simi hum

Quam tempestivos autem quam

Non modo hominum sed etiam pecudum tamen multa Enumerari enim non possunt fluminum opportunitates, æstus maritimi atque ab ora maritima remo-

Medicamentorum salutarium plenissimæ

Denique innumerabiles ad victum ad vitam lam noctisque conservat animantes tribuens agendi tempus

Quiescendi. Undique omni ratione con-

Mente consilioque divino omnia hoc mundo ad salutem omnium conservationemque admirabiliter

Hic* quæret quispiam, cujusnam causa tantarum rerum Arborumne herbarum, quæ quamquam sensu sunt tamen a natura tinentur At quidem absurdum An rum probabilius deos mutorum^ intellegentium causa tantum Quorum

Causa efFectum mundum Eorum animantium quæ ratione utuntur

Sunt homines, quibus profecto melius, enim quæ præstet omnibus.

Deorurn hominum causa factum mundum quæque eo [mundo]^ omnia.

LIV. Faciliusque a inmortalibus

Nam cum tribus rebus animantium teneatur, cibo potione ad hæc omnia percipienda aptissimum, quod adjunctis naribus

Augetur. Dentibus autem ore constructis manditur^ atque ab extenuatur et mollitur Eorum adversi acuti morsu di\adunt intimi autem conficiunt qui genuini vocantur, quæ confectio etiam a lingua adiuvari videtur. Linguam autem ad radices ejus hærens excipit stomachus, quo primum inlabuntur ea quæ accepta sunt utraque ex parte attingens palato extremo atque intimo terminatur. Atque agitatione et motibus hnguæ cum depulsum et quasi detrusum cibum accepit, depeUit autem partes eæ quæ sunt quam quod devoratur dilatantur, quæ autem supra

[136]136 Contrahuntur. Sed cum aspera arteria — enim a medicis appellatur — ostium habeat adjunctum Hnguæ radicibus paulo supra quam ad Hnguam stomachus adnectitur, eaque ad pulmones usque pertineat excipiatque animam eam quæ ducta

Eandemque a pulmonibus respiret et reddat, tegitur quodam quasi operculo, quod ob eam causam datum ne quid eam forte

Impediretur. Sed cum natura subiecta stomacho potionis receptaculum, pulmones autem et cor extrinsecus spiritum ducant, alvo multa sunt mirabihter quæ constat fere e nervis, est autem multiplex et tortuosa, arcetque et continet sive aridum est sive umidum quod recepit, ut id mutari et concoqui eaque tum astringitur tum relaxatur, atque omne quod accepit cogit et confundit, ut et calore, quem multum habet, et terendo cibo et præterea spiritu omnia cocta atque confecta in reliquum corpus dividantur. LV. In pulmonibus autem inest raritas quædam et

Spongiis mollitudo ad hauriendum spiritum aptissima, qui tum se contrahunt adspirantes, tum in respiratu dilatantur, ut frequenter ducatur cibus

[137]137 An imaUs quo maxime aluntur animantes. Ex inte-

Autem alvo^ secretus a rehquo cibo sucus quo ahmur permanat ad iecur per quasdam a medio ductas et derectas quæ pertinent ad iecur eique adhærent atque inde ahæ <aHo>2 pertinentes sunt, per quas cadit cibus a iecore dilapsus. Ab eo cibo cum est secreta biUs eique umores qui e renibus profunduntur, rehqua se in sanguinem vertunt ad easdemque portas confluunt, ad quas omnes ejus viæ pertinent per quas lapsus cibus in hoc ipso loco in eam venam quæ cava appellatur confunditur perque eam ad cor confectus jam coctusque^ perlabitur a corde autem totum corpus distribuitur per venas admodum multas omnes partes corporis pertinentes.

[138]138 Quem ad modum autem rehquiæ depellantur tum astringentibus se intestinis tum relaxantibus, haud sane dictu sed tamen prætereundum est ne quid habeat iniucunditatis oratio. Potius explicetur incredibilis fabrica naturæ nam quæ spiritu in puhiiones anima ducitur, ea calescit primum ipso ab deinde contagione pulmonum, ex eaque pars redditur respirando, pars concipitur cordis parte quadam quem ventriculum cordis appellant, cui simihs alter adjunctus est in quem sanguis a iecore per venam illam cavam eoque modo ex his partibus et sanguis per venas in omne corpus diffunditur et spiritus per arterias utræque autem crebræ multæque toto corpore intextæ vim quandam incredibilem operis divinique testantur.

[139]139 Quid dicam de ossibus quæ subiecta corpori mira-

Commissuras habent et ad stabihtatem aptas et ad artus finiendos adcommodatas et ad motum et ad omnem corporis actionem. Huc adde nervos, aquibus artus continentur, eorumque inphcationem corpore toto pertinentem, qui sicut venæ et arteriæ a corde tracti et profecti^ in corpus omne ducuntur.

[140]140 LVI. " Ad hanc providentiam naturæ tam dih gentem tamque soUertem adjungi multa possunt equibus intellegatur quantæ res hominibus aquamque eximiæ tributæ Quæ^ primum eos humo excitatos celsos et erectos constituit,* ut deorum cognitionem cælum intuentes capere possent. Sunt enim ex terra homines non ut incolæ atque habitatores sed quasi spectatores superarum rerum atque cælestium, quarum spectaculum ad nullum aliud genus animantium pertinet. Sensus autem pretes ac nuntii rerum capite tamquam arce mirifice ad usus necessarios et et conlocati sunt. Nara tamquam speculatores altissimum locum obtinent, ex quo plurima conspicientes fungantur suo munere aures, cura sonura percipere debeant qui natura sublime recte corporum partibus collocatæ sunt itemque nares et quod omnis odor ad supera fertur recte sursum sunt et quod et potionis judicium ra agnum earum non sine causa vicinitate ra secutæ sunt. Lam gustatus, qui sentire eorum quibus vesciraur genera debet,^ habitat ea parte qua esculentis et potu-

Natura patefecit. Tactus autem toto corpore æquabiliter fusus ut omnes oranesque mus. Atque ut in architecti avertunt ab

Naribusque dominorum ea quæ profluentia nesimi hs procul amandavit a sensibus.

LVII. " Quis vero opifex præter naturam, qua

Potest esse calhdius, tantam soUertiam persequi potuisset sensibus quæ pri mura oculos mum perlucidas ut per eas cerni posset, firmas aulem ut continerent^ sed lubricos oculos et mobiles, ut et declinarent quid noceret et aspectum quo vellent converterent aciesque ipsa qua cernimus, quæ pupula vocatur, parva ut ea quæ nocere possint palpebræque, quæ sunt tegmenta oculorum, mollissimæ tactu ne læderent aciem, aptissime factæ^ ad claudendas pupulas ne quid incideret et ad aperiendas, idque providit ut identidem posset cum maxima

Munitæque sunt palpebræ tamquam pilorum, quibus apertis quid incideret repelleretur et somno coniventibus, cum ad cernendum non egeremus,!^ ut qui tamquam involuti quiescerent. Latent præterea et excelsis undique partibus sæpiuntur primum enim superiora

Obducta sudorem a capite fronte defluentem repellunt genæ deinde ab parte tutantur subiectæ leniterque eminentes nasusque videatur. Auditus autem semper patet, ejus enim sensu etiam domi ientes egemus, aquo cum sonus acceptus etiam somno excitamur. Flexuosum habet, ne quid intrare simplex et dcrectum pateret provisum etiam ut qua minima bestiola conaretur inrumpere^ sordibus aurium tamquam

Inhæresceret. Extra autem eminent quæ appellantur aures, tegendi causa factæ tutandique sensus ne adjectæ voces laberentur atque errarent prius quam sensus ab pulsus Sed duros quasi corneolos habent multisque cum bus, quod naturis relatus ampUficatur sonus quocirca et testudine resonatur aut cornu, ampliores. Nares, quæ semper propter necessarias utiHtates patent, contractiores habent

Ne quid eas quod noceat pervadere umoremque semper habent ad pulverem multaque depellenda non inutilem. Gustatus præclare sæptus

Ore enim continetur et ad usum apte et ad colum itatis custodiam.

LVIII. " Omnesque' sensus hominum multo ante-

Sensibus bestiarum. Primum enim

Artibus quarum judicium oculorum,

Cælatisque formis, corporum etiam motione atque gestu multa* cernunt colorum enim' et fig ararum [tum]^ venustatem atque ordinem ut

Dicam decentiam judicant atque etiam majora, nam cognoscunt, iratum propitium, lætantem dolentem, fortem ignavum, audacem timidumque^ [cognoscunt].^° Auriumque item

Admirabile quoddam artificiosumque judicium, quo judicatur vocis tibiarum nervorumque cantibus varietas sonorum intervalla et

Genera permulta, canorum fuscum, leve asperum, grave acutum. Durum, quæ hominum solum auribus judicantur. Nariumque item gustandi et <quadam ex>^ parte tangendi magna sunt. Ad quos sensus capiendos et perfruendos plures etiam quam vellem artes repertæ sunt. Perspicuum

Enim quo conpositiones unguentorum, quo ciborum conditiones, quo corporum lenocinia processerint.

LIX. lam vero animum ipsum mentemque homi-

Rationem consilium prudentiam qui non di\ina videtur carere. De quo dum disputarem tuam dari vellem, Cotta, eloquentiam. Quo enim tu modo diceres quanta primum intellegentia, deinde consequentium rerum cum primis conjunctio et conprehensio esset nobis ex quo judicamus' quid ex quibusque rebus idque ratione concludimus, singulasque definimus circumscripteque complectimur ex quo scientia intellegitur quam vim habcat quahs^quo^ qua ne deo quidem res præstantior. Quanta vero sunt, quæ vos Academici infirmatis et quod et sensibus et animo ea quæ extra sunt percipimus atque conprendimus ex quibus inter se et conparatis artes quoque effieimus partim ad usum vitæ partim ad oblectationem necessarias. Lam vero domina rerum, ut vos dicere, eloquendi quam est præclara quamque divina quæ primum

Ut et ea quæ ignoramus discere et ea quæ scimus docere possimus deinde hac cohortamur hac persuademus, hac consolamur hac deducimus perterritos a timore, hac gestientes conprimimus hac cupiditates iracundiasque restinguimus, hæc nos legum urbium societate devinxit,

[149]149 Hæc a vita inmani et fera segrega\dt. Ad usum autem orationis incredibile diU genter attenderis, quanta opera machinata natura Primum enim a pulmonibus arteria usque ad os intimum pertinet, per quam vox principium amente ducens percipitur et funditur. Deinde in ore Ungua est

Dentibus ea vocem inmoderate profusam

Et terminat atque sonos vocis distinctos et pressos cum dentes ahas partes peUit

Itaque plectri similem hnguam nostri solent dicere, chordarum dentes, nares cornibus qui ad nervos resonant in cantibus.

[150]150 LX. " Quam vero aptas quamque multarum artium ministras manus natura homini dedit. Digitorum enim contractio faciUs fa ciUsque porrectio propter moUes commissuras et artus nullo in motu laborat. Itaque ad pingendum, <ad>^ fingendum, ad scalpendum, ad nervorum eU ciendos sonos ac tibiarum apta manus est admotione digitorum. Atque hæc extructionesque tectorum, tegumenta corpor uni texta suta omnemque fabricam ex quo ad inventa animo, percepta sensibus

Opificum manibus omnia nos consecutos, muros domicilia delubra haberemus. Lam vero operibus hominum, manibus, etiam varietas invenitur et Nam multa efferunt manu quæsita quæ statim consumantur mandentur condita præ-

Volantibus partim capiendo partim alendo. Mus etiam domitu nostro quadripedum vectiones, quorum atque nobis adfert vim celeritatem nos onera quibusdam nos juga inponimus, nos elephantorum acutissumis sensibus nos sagacitate canum ad utiUtatem nostram abutimur, nos e terræ cavernis ferrum ehgimus rem ad colendos agros necessariam, nos argenti venas penitus abditas invenimus ad usum aptas et ad natum decoras. Arborum autem consectione omnique corpus adhibito ad mitigandum cibum utimur, partim ad ædificandum ut sæpti lo resque pellamus magnos vero usus adfert ad na-

Facienda, quorum cursibus subpeditantur omnes undique ad vitam copiæ quasque violentissimas natura genuit earum moderationem nos habemus, maris atque ventorum, propter nauticarum rerum utimur. Terrenorum item commodorum omnis homine dominatus nos campis nos montibus mur, sunt amnes nos mus nos nos aquarum inductionibus fecunditatem damus, nos flumina arcemus derigimus avertimus, denique manibus rerum natura

LXI. Quid vero hominum non cælum usque penetravit enim ex animantibus nos astrorum cursusque cognovimus, ab hominum genere mensis annus,

Lunæ cognitæ prædictæque omne posterum tempus, quæ quantæ quando figuram situmque membrorum nec mentisque vim talem

Restat doceam atque aU quando perorem, omnia quæ hoc mundo quibus utantur homines hominum causa

[270]270 LXII. " Principio ipse mundus deorum homimimque causa factus quæque eo sunt ea parata ad fructum hominum et inventa sunt. Est enim mundus quasi communis deorum atque hominum domus, aut urbs utrorumque enim ratione utentes jure ac lege vivunt. Ut Athenas et Lacedæmonem Atheniensium Lacedæmoniorumque causa putandum conditas omniaque quæ urbibus eorum populorum recte esse dicuntur, quæcumque sunt omni mundo deorum atque hominum putanda sunt. Lam vero circumitus et lunæ rehquorumque siderum, quamquam etiam ad mundi cohærentiam pertinent, tamen et spectaculum hominibus præbent nuUa enim insatiabiUor species, nulla pulchrior et ad rationem sollertiamque præstantior eorum enim cursus dimetati tates temporum et varietates mutationesque cogno" vimus quæ hominibus sohs sunt, hominum facta esse causa judicandum Terra vero feta frugibus vario leguminum genere, quæ cum maxuma largitate fundit, ea ferarumne an hominum causa gignere videtur Quid de ohvetisque dicam, quarum uberrumi lætissumique fructus

Omnino ad bestias pertinent Neque enim serendi neque colendi nec tempestive demetendi percipiendique fructus neque condendi ac reponendi

Pecudum scientia earumque omnium rerum

[157]157 Hominum est et usus et cura. LXIII. Ut igitur et eorum causa factas dicendum est fi tendum est esse parata qui utuntur, nec quæ bestiæ furantur aliquid ex aut rapiunt, illarum quoque causa ea nata esse dicemus. Neque enim homines murum aut formicarum causa frumentum condunt sed coniugum et liberorum et familiarum suarum itaque bestiæ furtim ut dixi fruuntur, domini palam et Hominum igitur causa eas rerum copias comparatas fatendum forte tanta ubertas et varietas pomorum eorumque jucundus non gustatus solum sed odoratus etiam et aspectus dubitationem adfert quiu hominibus ea natura donaverit. Tantumque abest ut hæc besti arura etiam causa parata ut ipsas bestias hominum gratia generatas esse videamus. Quid enim oves ahud adferunt ut earum confectis atque contextis homines vestiantur quæ quidem neque ah neque sustentari neque ullum fructum edere ex se sine cultu hominum et curatione potuissent. Canum vero tam custodia tamque amans dominorum adulatio tantumque odium in externos, et tam incredibihs ad investigandum sagacitas narium tanta in venando quid ahud se ad hominum commoditates esse generatos

[159]159 Quid de bubus loquar quorum ipsa terga declarant non esse se ad onus accipiendum figurata, cervices autem natæ ad jugum, tum vires umerorum et latitudines ad aratra [ex]trahenda.^ Quibus cum terræ subigerentur fissione glebarum, ab aureo genere, ut poetæ loquuntur, nulla umquam adferebatur

Tum vero exorta repente

Ausaque funestum prima ensem

Gustare manu vinctum domitumque juvencum. Tanta putabatur percipi e bubus ut eorum visceribus vesci scelus haberetur.

LXIV. " Longum est mulorum persequi utilitates et asinorum, quæ certe ad hominum usum paratæ

[160]160 Sunt. Sus vero quid habet præter escam cui quidem ne putesceret animam ipsam pro sale datam esse Chrysippus qua pecude, quod erat ad vescendum hominibus apta, genuit natura fecundius. Quid multitudinem suavitatemque piscium dicam quid avium, ex quibus tanta percipitur voluptas ut interdum Pronœa nostra Epicurea fuisse videatur atque eæ ne caperentur quidem

Hominum ratione atque sollertia — quamquam avis quasdam, et ahtes et oscines, ut nostri augures appellant, rerum augurandarum causa esse natas

[161]161 Putamus. Lam vero immanes et feras beluas nanciscimur venando, ut et vescamur et exerceamur et utamur domitis et condocefactis, ut elephantis, multaque ex earum corporibus remedia morbis et vulneribus eligamus, ex quibusdam et herbis quarum longinqui temporis usu

Totam Hcet animis tamquam terram mariaque omnia cernes jam spatia atque inmensa camporum vestitusque densissimos montium, pecudum pastus, tum cursus maritimos Nec vero supra terram sed etiam intumis tenebris plurimarum rerum utiHtas quæ ad usum hominum orta ab hominibus

LXV. " vero, quod uterque vestrum

Ad reprendendum, Cotta quia Carneades lubenter Stoicos invehebatur, Velleius quia tam Epicurus quam prædictionem rerum futurarum, mihi videtur maxume confirmare deorum providentia consuli rebus humanis. Est enim profecto quæ multis rebus temporibus apparet cum tum maxume

Multa cernunt haruspices, multa augures nationibus multa somniis multa portentis quibus

Multæ sæpe ex^ hominum senten tic atque utihtate partæ, multa etiam pericula depulsa

Hæc natura ad scientiam rerum futurarum homini profecto nec

Quæ singula vos non movent, universa certe tamen conexa atque conjuncta movere debebunt.^

Nec vero universo generi hominum solum sed

Licet enim contrahere universitatem generis humani, eamque gradatim ad pauciores, postremo deducere ad LXVI. Nam omnibus hominibus qui ubique sunt quacumque ora ac parte terrarum ab hujusce terræ quam nos mus continuatione distantium deos consulere censemus ob eas causas quas ante diximus, quoque hominibus consulunt qui has nobiscum ab oriente ad occidentem Sin autem consulunt^ qui quasi magnam quandam insulam incolunt quam nos orbem terræ vocamus, etiam

Consulunt qui partes insulæ tenent, Europam Asiam Africam. Ergo earum partes ut Romam Athenas Spartam Rhodum, earum urbium separatim ab singulos ut Pyrrhi Curium Fabricium Coruncanium, primo Punico Calatinum Duellium Metellum Lutatium, secundo Maxumum Marcellum Africanum, post hos Paulum Gracchum Catonem, patrumve memoria Scipionem LæHum multosque præterea nostra Græcia tuht singulares quorum neminem juvante deo talem credendum Quæ poetas maxumeque Homerum inpuht ut principibus heroum, Uhxi Diomedi Agamemnoni deos discriminum lorum comites adjungeret. Præterea ipsorum deorum sæpe præsentiæ, quales supra commemoravi,

Rerum futurarum quæ tum dormientibus tum portenduntur multa præterea

Multa admonemur, multisque rebus

Commodis casus eum quid horum aut invisum deo aut neglectum adeo judicemus. Magna parva neglegunt. Magnis autem prosperæ semper omnes siquidem a a philosophiæ

LXVII. Hæc mihi mentem veniebant quæ dicenda putarem de natura deorum. Tu autem, Cotta, me eandem causam agas teque principem civem pontificem quoniam utramque partem hcet hanc

[282]282 Potius sumas, eamque facultatem disserendi quam

A rhetoricis exercitationibus acceptam amplificavit Academia potius huc conferas. Mala enim et impia consuetudo est contra deos disputandi, sive ex animo sive simulate."

Quæ cum Balbus tum adridens Cotta " Sero mihi Balbe quid defendam ego enim disputante quid contra dicerem mecum

Meditabar, neque tam causa quam ea quæ minus intellegebam Cum autem

Hic " Nescis quanta cum exspectatione Cotta sim lucu ndus enim Balbo nostro sermo tuus contra Epicurum bene paratum

Tum Cotta mehercule neque enim mihi par cum ac tecum

Non magnopere pugnare tantum modo negare deos non audet ne quid subeat aut

[286]286 Confirmat, membrisque humanis esse præditos sed eorum membrorum usum nullum habere, ludere videtur, satisque putare esse quandam beatam naturam æternam. A Balbo autem animadvertisti credo quam multa dicta quamque etiamsi minus vera tamen apta hærentia. Itaque cogito ut non tam orationem quam ea quæ minus requirere. Quare Balbe permitto, responderene mihi maUs de singu hs rebus quærenti ex te ea quæ parum

An universam audire orationem meam."

Tum Balbus " Ego vero quid explanari voles respondere malo, me interrogare non tam intellegendi causa quam utrurn

Faciam ad singula quæ requires statim respondebo cum peroraris ad omnia."

[5]5 Tum Cotta " Optime " inquit " quam ob rem agamus ut nos ipsa ducet Sed ante quam de pauca de me. Nom enim mediocriter moveor auctoritate Balbe, orationeque ea quæ me perorando cohortabatur ut meminissem me et Cottam esse et pontificem quod eo credo valebat, ut opiniones quas a majoribus accepimus de inmortahbus, sacra cærimonias rehgionesque defenderem. Ego vero eas defendam semper semperque defendi, nec me ex ea opinione quam a majoribus accepi de cultu deorum inmortalium umquam oratio aut docti aut indocti movebit. Sed cum de religione agitur, Coruncanium P. Scipionem P. Scævolam pontifices maximos, non Zenonem aut Cleanthen aut Chrysippum sequor, habeoque C. Læhum augurem eundemque sapientem, quem potius audiam dicentem de rehgione oratione

Quam quemquam principem Stoicorum. Cumque omnis populi Romani sacra et in auspicia divisa tertium adjunctum quid prædictionis causa ex portentis et monstris Sibyllæ interpretes haruspicesve monuerunt, harum ego rehgionum nullam umquam contemnendam putavi, mihique persuasi, Romulum Numam

Constitutis fundamenta nostræ quæ numquam profecto sine summa placatione dec"

[6]6 Rum inmortahum tanta esse potuisset. Habes Balbe quid Cotta quid pontifex sentiat fac nunc ego intellegam tu quid A te enim philosopho rationem accipere debeo rehgionis, majoribus autem

Etiam nulla ratione reddita credere."

Tum Balbus Quam ame rationem

Et Quadripertita " inquit " tua, primum ut docere deos deinde quales essent, tum ab mundum postremo consulere

Tum Cotta Primum quidque videamus " primum quod omnis admodum impios mihi quidem ex animo excuti non

Tum Cotta Quia adgredior " ad hanc disputationem quasi umquam audierim de

Inmortalibus cogitaverim rudem me integrum discipulum accipe ea quæ requiro sæpe cum quam posses argumentis onerare judiccm, modo eam facultatem

[292]292 Non coniveam, cum idem uno adsequi possim." IV. Tum Cotta Quam evidens de quo omnis argumentari amborum, cum rerum quam tu sapientem perspicuum quam tu propterea argumentis deos docere Mihi enim unum rationem meam cum tua contendere.

Adfers hæc omnia argumenta cur remque mea minime dubiam argumentando dubiam Mandavi enim memoriæ non numerum solum sed etiam ordinem argumentorum tuorum. Primum cum cælum suspexissemus statim nos ahquod numen quo hæc

Hoc sublime candens, quem omnes lovem quasi vero quis quani nostrum istum potius quam Capitolinum lovem appellet, aut hoc perspicuum constetque inter omnis, eos esse deos quos Vel-

Multique præterea ne animantis quidem esse concedant. Grave etiam argumentum videbatur quod opinio de inmortalibus et omnium esset et cotidie cresceret placet igitur tantas res opinione stultorum vobis præsertim qui insanos esse V. At enim præsentis videmus deos, ut apud Ptegillum Postumius, Salaria Vatinius nescio quid etiam de Locrorum apud Sagram Quos igitur tu Tyndaridas appellabas, id est homines homine natos, et quos Homerus, qui recens ab illorum ætate sepultos esse Lacedæmone, eos tu cantheriis calonibus ob viam Vatinio venisse existimas et victoriam popuU Romani Vatinio potius homini rustico quam M. Catoni qui tum erat princeps nuntiavisse Ergo et in sihce quod hodie apparet apud Rcg illum tamquam vestigium ungulæ. Castoris equi credis esse Nonne mavis credere quod probari potest, animos præclarorum hominum, quales Tyndaridæ fuerunt, divinos esse et æternos, quam eos qui semel cremati essent equitare et in acie pugnare potuisse aut hoc potuisse doceas oportet quo modo, nec fabellas

Tum Lucilius " An " inquit " fabellæ dentur Nonne ab A. Postumio ædem Castori et Polluci foro dedicatam, nonne senatus consultum de Vatinio vides Nam de Sagra Græcorum etiam est volgare proverbium, qui quæ adfirmant certiora esse dicunt quam quæ apud Sagram. His igitur auctoribus nonne debes moveri "

Tum Cotta " Rumoribus " inquit " mecum pugnas, Balbe, ego autem ate rationes requiro

[14]14 VI. "... Sequuntur quæ futura sunt efFugere enim nemo id potest quod futurum Sæpe autem ne quidem est quid futurum miserum est enim proficientem angi nec habere ne spei quidem extremum et tamen commune solacium, præsertim cum vos iidem fato omnia, quod autem semper ex omni æternitate verum fuerit id esse fatum quid igitur juvat aut quid adfert ad cavendum aliquid futurum, cum id certe futurum

Unde porro divinatio Quis invenit fissum

Quis cantum notavit, quis Quibus ego credo, nec possum Atti Navii quem commemorabas lituum contemnere sed qui

A philosophis debeo præsertim cum plurimis de rebus mentiantur. At medici quoque enim dicebas) sæpe Quid

Quæ unde non Tu autem etiam Deciorum devotionibus placatos deos

Quæ eorum tanta ut populo Romano non possent Consilium imperatorium quod Græci patriæ consulerent non parcerent rebantur enim ut exercitus imperatorem equo

Hostem inmittentem persequeretur, quod Nam Fauni vocem equidem numquam audivi

Audivisse credam, Faunus omnino quid

VII. Non adhuc, quantum quidem

Nam Cleanthes ut dicebas quattuor modis forma-

Animis hominum putat deorum notiones. Unus ex modus de quo qui susceptus ex præsensione rerum futurarum ex perturbationibus tempestatum motibus;

Ex commoditate rerum quas percipimus copia quartus ex astrorum ordine cæhque De præsensione diximus. De perturbationibus

[800]800 Cælestibus et maritimis et terrenis non possumus dicere, cum ea non esse multos qui metuant et a inmortalibus existument sed non id quæritur, sintne qui deos esse putent utrum

Necne quæritur. Nam reliquæ causæ quas Cleanthes adfert, quarum una est de commodorum quæ capimus copia, altera de temporum ordine cælique constantia, tum tractabuntur a nobis cum disputabimus de providentia deorum, de qua plurima a Balbe, dicta sunt eodemque etiam mus, quod Chrysippum dicere aiebas, quoniam esset ahquid in rerum natura quod ab homine non posset, esse aliquid homine melius, quæque in domo pulchra cum pulchritudine mundi comparabas, et cum totius mundi convenientiam consensumque adferebas Zenonisque brevis et acutulas conclusiones in eam partem sermonis quam modo dixi differemus, eodemque tempore omnia quæ ate physice dicta sunt de ignea deque eo calore ex quo omnia generari dicebas, loco suo quærentur omniaque quæ ate nudius tertius dicta sunt, cum docere velles deos quare et mundus universus et

Et luna et stellæ sensum ac mentem haberent, in idem tempus reservabo. A te autem idem etiam atque etiam quæram, quibus rationibus persuadeas deos esse."

VIII. Tum Balbus " Equidem attulisse rationes mihi \ideor, sed eas tu cum me compararim, repente avertas orationem nec des respondendi locum. Itaque maximæ res tacitæ præterierunt, de divinatione de quibus de quæstionibus tu quidem strictim nostri autem multa solent dicere, sed ab hac ea quæstione quæ nunc manibus separantur quare videtur agere confuse, ut hoc explicemus hac disputatione quod quæritur."

[20]20 " Optime " inquit Cotta. " Itaque quoniam quattuor

Partes totam quæstionem de primaque diximus, consideremus secundam quæ mihi videtur cum ostendere quales essent, ostenderes nullos A consuetudine enim oculorum animum abducere difficillimum dicebas sed, cum deo præstantius non dubitabas quin mundus esset deus, quo rerum natura melius Modo possemus eum animantem cogitare, potius ut cetera ocuHs animo hoc cernere Sed cum mundo negas quicquam esse melius, ad utihtates nostras, quo cjue adsentior autem

Esse mundo sapientius, nullo modo prorsus adsentior, non quod mentem ab oculis sevocare, sed quo magis sevoco eo minus id quod tu possum mente comprehendere. IX. 'Nihil est mundo mehus in rerum natura.' Ne in terris quidem urbe nostra num igitur idcirco in urbe esse rationem cogitationem mentem putas, aut, quoniam non sit,num idcirco existimas formicam anteponendam esse huic pulcherrumæ urbi, quod in urbe sensus nullus, in formica non modo sensus sed etiam mens ratio memoria Videre oportet, Balbe, quid

[22]22 Concedatur, non te ipsum quod vehs sumere. Istum enim locum totum vetus Zenonis brevis et ut

Videbatur acuta conclusio dilatavit. Zeno enim ita concludit Quod ratione utitur id mehus est quam id quod ratione non utitur nihil autem mundo me-

[23]23 Hus ratione igitur mundus utitur.' Hoc placet, jam ut mundus optime hbrum legere videatur; Zenonis enim vestigiis hoc modo rationem poteris concludere Quod htteratum est id est mehus quam quod non est htteratum nihil autem mundo mehus htteratus igitur est mundus.' Isto modo etiam disertus et quidem mathematicus, musicus, omni denique doctrina eruditus, postremo philosophus.^ Sæpe dixisti nihil ex eo, nec iham vim esse naturæ ut sui dissimiha pos>et effingere concedam non modo animantem et sapientem esse mundum sed fidicinem etiam et tubicinem, quoniam earum quoque artium homines ex eo procreantur Nihil igitur

Post philosophus addit mundus adfert pater Stoicorum quare mundum ratione

Putemus, ne cur animantem quidem Non

Mundus deus tamen eo melius,

Ornatius aspectu motuque constantius.

" Quodsi mundus universus non deus, ne quidem, quas tu innumerabihs deorum numero reponebas. Quarum te cursus æquabiles æternique delectabant, nec mehercule sunt enim ad-

[24]24 Mirabili incredibihque constantia. Sed non omnia, Balbe, quæ cursus certos et constantis habent ea deo potius tribuenda sunt quam naturæ. X. Quid Chalcidico Euripo motu identidem reciprocando Quid æstus maritimi vel Hispanienses vel Britan-

Eorumque temporibus vel accessus recessus sine deo non possunt Vide, quæso, omnes motus omniaque quæ temporibus ordinem suum conservant divina dicimus, ne tertianas quoque febres quartanas divinas esse dicendum quarum reversione motu quid potest esse constantius Sed omnium talium rerum reddenda

[25]25 Quod vos cum facere non tamquam aram confugitis ad deum.

" Et Chrysippus acute dicere videbatur, homo sine dubio versutus (versutos eos appello quorum mens versatur, autem quorum tamquam manus opere animus usu con-

Aliquid inquit quod homo

Non qui melior homine homo autem hæc quæ mundo sunt non

Hæc omnia eodem quo Zenonis errore

[26]26 Versantur quid enim mehus, quid præstabihus, quid naturam rationem non

Idemque, dei non negat omni natura quicquam homine mehus autem putare quemquam hominem, homine esse mehus, summæ adrogantiæ censet sane adrogantis

Se putare quam mundum at non modo non adrogantis sed potius prudentis, intellegere se habere sensum rationem, hæc eadem Orionem et Caniculam non habere. Et domus pulchra intellegamus eam dominis inquit ædificatam non muribus mundum deorum domum exædificatum non quem ad modum docebo a natura conformatum putarem.

XI. At enim quærit apud Xenophontem Socrates unde animum arripuerimus mundo. Et ego quæro unde orationem unde numeros unde cantus vero loqui solem cum luna putamus cum propius aut ad harmoniam canere mundum ut Pythagoras existimat. Naturæ sunt, Balbe, naturæ non ambulantis ut Zeno, quod quidem quale jam videbimus, sed omnia mihi placebat de convenientia consensuque naturæ, quam quasi cognatione continuata conspirare dicebas non probabam, quod negabas

Vero cohæret permanet naturæ non deorum, estque ea quasi consensus, quam

Græci vocant, sed ea quo sua sponte major

XII. " autem, quæ Carneades adferebat, quem ad modum nuUum corpus inmortale nullum esse corpus^ sempiternum corpus autem mortale nuUum ne individuum quidem nec quod

Distrahive non Cumque omne animal patibilem naturam habeat, nullum eorum quod ferendi patiendi, necessitatem, omne animal

Inmortale nullum Ergo itidem, omne animal ac nullum eorum dividuum, nuUum æternum atqui omne animal ad accipiendam vim externam ferundam paratum mortale omne animal et et dividuum

Cereum quod commutari non item argenteum æneum commutabilis

Natura argenti et — omnia [quæ equibus cuncta constant mutabiHa sunt, nullum corpus esse potest non mutabile mutabiUa autem sunt ex quibus omnia constant, ut vobis videtur omne corpus mutabile At esset corpus aUquod inmortale, non esset omne mutabile. Ita ut omne corpus mortale Etenim omne corpus aut aqua aut ær aut aut terra aut quod concretum ex aut ex ahqua parte eorum horum autem quin intereat nam terrenum omne et umor vero et ær omni pulsu facilHme pelHtur naturaque cedens maxume dissupabihs prætereaque omnia hæc tum intereunt cum naturam aham convertuntur, quod cum terra aquam se et cum ex aqua ex ære æther, cumque eadem retro commeant quodsi ea eunt quibus constat omne animal, nullum animal

[32]32 Sempiternum. XIII. Et ut hæc omittamus, tamen animal nullum potest quod neque natum umquam semper futurum omne enim animal dulcia et amara nec potest uUo sensu jucunda accipere, non accipere contraria igitur voluptatis sensum capit, doloris etiam capit quod autem dolorem

Id accipiat etiam interitum necesse est omne

[33]33 Igitur animal confitendum est esse mortale. Præterea, quid est quod nec voluptatem sentiat nec dolorem, id animal esse non potest, sin autem quid animal id necesse est sentiat et quod ea sentit non potest esse æternum et omne animal sentit nullum igitur animal æternum Præter adpetitio et declinatio naturalis appetuntur autem quæ secundum naturam sunt, declinantur contraria et omne animal adpetit quædam et tugit a quibusdam, quod autem refugit, id contra naturam

Et quod est contra naturam, id habet vim interimendi omne ergo animal intereat necesse

[34]34 Innumerabilia sunt ex quibus cogique possit

Esse quod sensum habeat quin id intereat enim ea ipsa quæ sentiuntur, ut frigus ut calor ut voluptas ut dolor ut cetera, cum amph ficata sunt interimunt nec uhum animal est sine sensu nullum igitur animal æternum XIV. Etenim aut simplex est natura animantis, ut vel terrena vel ignea vel anima hs vel umida, quod quale ne inte Uegi quidem potest; Aut concreta ex pluribus

Quarum suum quæque locum habeat quo naturæ infimum summum medium hæc ad quoddam tempus cohærere possunt, semper autem nullo modo possunt, necesse

Enim suum quæque locum natura rapiatur nullum animal sempiternum.

[35]35 " Sed omnia Balbe, solent ad igneam vim

Heraclitum ut opinor sequentes, quem ipsum non omnes interpretantur uno modo qui quoniam quid diceret omittamus vos autem

Omnem \dm igneam, itaque mantis cum defecerit tum omni natura rerum vivere vigere quod Ego autem non intellego quo modo calore extincto pora intereant,non intereant umore aut amisso, præsertim cum intereant etiam nimio calore quam ob rem quidem commune de verum tamen videamus exitum. Opinor, animal intrinsecus natura atque mundo præter ignem qui magis quam præter animam, unde ma ntium quoque constet animus, ex quo animal tur Quo modo autem hoc quasi concedatur

Animum ignem probabiHus enim videtur quiddam esse animum ut ex atque anima temperatum. Quodsi ex sese mal nulla aha admiscente natura, quoniam cum corporibus ut sentiamus, non potest ipse esse sine sensu. Rursus eadem possunt quidquid est enim quod sensum habeat, necesse est sentiat et voluptatem et dolorem, ad quem autem dolor veniat ad eundem etiam interitum venire

Ut ne ignem quidem efRcere æternum.

[37]37 Quid enim non eisdem vobis placet omnem ignem pastus indigere, nec permanere modo posse

Alatur autem solem, lunam, reliqua astra aquis, dulcibus, marinis Eamque causam Cleanthes adfert itemque brumaU, ne longius discedat a Hoc totum quale mox nunc autem concludatur quod interire possit id æternum non esse natura; Ignem autem interiturum esse alatur; Non esse igitur natura ignem sempiternum.

[38]38 XV. " Qualem autem deum intellegere nos possumus nuUa virtute præditum Quid enim prudentiamne deo tribuemus, quæ constat ex scientia rerum bonarum et malarum et nec bonarum nec malarum cui maU est nec esse potest, quid huic opus est dilectu bonorum et malorum Quid autem ratione, quid intellegentia quibus utimur ad eam rem ut apertis obscura adsequamur at obscurum deo potest Nam quæ suum cuique quid pertinet ad deos hominum enim societas et communitas, ut vos

Justitiam procreavit. Temperantia autem constat ex prætermittendis volupta tibiis corporis, cui locus in cælo est etiam voluptatibus. Nam fortis deus intellegi qui potest in dolore an in labore an in periculo quorum deum nihil attingit.

[39]39 Nec ratione igitur utentem nec virtute ulla præditum deum intellegere qui possumus

" Nec vero volgi atque imperitorum inscitiam despicere possum, cum ea considero quæ dicuntur a Stoicis. Sunt enim imperitorum piscem Syri venerantur, omne fere genus bestiarum Ægyptii consecraverunt jam vero in Græcia multos habent ex hominibus deos, Alabandum Alabandis, Ten edii Tennen, Leucotheam quæ fuit Ino et ejus Palæmonem filium cuncta Græcia, Herculem Æsculapium Tyndaridas Romulum nostri ah osque compluris, quos quasi novos et adscripticios cives in

[40]40 Cælum receptos putant. XVI. Hæc igitur indocti quid vos philosophi qui mehora Omitto sunt enim præclara sane deus ipse mundus — hoc credo illud esse

Sublime candens, quem invocant omnes lovem. Quare igitur pluris adjungimus deos Quanta autem est eorum multitudo Mihi quidem sane multi videntur singulas enim stellas numeras deos eosque aut beluarum nomine appellas, ut Capram ut Nepam

Atargatis or Derceto (Dagon), a wilh a woman's

Worshipped Ascalon. Ut Taurum ut Leonem, aut rerum inanimarum, ut

[41]41 Argo ut Aram ut Coronam. Sed ut hæc concedantur, reliqua qui tandem non modo concedi sed omnino intellegi possunt Cum fruges Cererem, vinum Liberum dicimus, genere nos quidem sermonis utimur usitato, sed ecquem tam amentem esse putas qui illud quo vescatur deum credat esse Nam quos ab hominibus pervenisse dicis ad deos, tu reddes rationem quem ad modum id potuerit aut cur.Fien desierit, et ego discam hbenter quo modo nunc quidem non video quo pacto cui in monte Œtæo illatæ lampades' fuerint, ut Accius, in domum æternam patris ex ardore pervenerit quem tamen Homerus apud inferos conveniri facit ab Uhxe, sicut ceteros qui excesserant

[42]42 " Quamquam quem potissimum Herculem colamus scire sane velim pluris enim tradunt nobis qui interiores scrutantur et reconditas antiquissimum love natum sed item love antiquissimo — nam loves quoque pluris in priscis Græcorum htteris invenimus ex eo igitur et Lysithœ est Hercules quem concertavisse cum Apo hine de tripode accf mus. Alter traditur Nilo natus Ægyptius, quem aiunt Phrygias htteras conscripsisse. Tertius est ex Idæis Digitis, cui inferias adferunt.^ Quartus

Od. 600 Our of Homer adds Io\is est <et>^ Asteriæ Latonæ sororis, qui Tyri maxime colitur, cujus Karthaginem filiam ferunt. Quintus in India qui Belus dicitur. Sextus hic ex Alcmena quem luppiter genuit, sed tertius luppiter quoniam ut jam docebo pluris loves etiam accepimus.

[43]43 XVII. " Quando enim me in hunc locum deduxit oratio, docebo meHora me didicisse de colendis dis inmortahbus jure pontificio et more majorum capeduncuHs quas Numa nobis rehquit, de quibus in

Aureola oratiuncula dicit Læhus, quam rationibus Stoicorum. Si enim vos sequar, dic quid respondeam qui me roget Si di sunt,^ suntne etiam Nymphæ deæ Nymphæ, Panisci etiam et hi autem non sunt ne Nymphæ [deæ]' quidem igitur. At earum templa sunt pubHce vota et dedicata ne ceteri quidem ergo quorum templa sunt dedicata Age porro lovem et Neptunum deos* numeras ergc etiam Orcus frater eorum deus et qui fluere apud inferos dicuntur, Acheron Cocytus Pyriphlegethon, tum Charon tum Cerberus

[44]44 Di putandi. At id quidem repudiandum ne Orcus quidem igitur quid ergo de fratribus Hæc Carneades aiebat, non ut deos to Ueret (quid enim philosopho minus conveniens sed ut Stoicos

Deæ om. Deos deum A^ B.

Nominantur, Amor Dolus Metus^ Labor Fatum Senectus Mors Tenebræ Miseria Querella Uqui quorum non erunt deorum numero Quid quorum matres Opinor etiam magis enim Musa matre nati, forte maritumæ nuptiæ terrenis anteponuntur. Si hi di non sunt, quia nusquam

[46]46 Coluntur, quo modo sunt Vide igitur ne bus hominum honores habeantur, non immortalitatibus quod tu quoque, Balbe, visus es dicere. Quo modo autem potes, Latonam deam putas, Hecatam non putare, quæ matre Asteria sorore Latonæ An hæc quoque dea est vidimus enim ejus aras delubraque in Græcia. Sin hæc dea cur non Eumenides Quæ deæ sunt, quarum et Athenis fanum est et apud nos, ut ego interpretor, lucus Furinæ, Furiæ deæ sunt, speculatrices credo et vindices

[47]47 Facinorum et Quodsi tales dei sunt ut rebus humanis intersint, Natio quoque dea putanda cui cum fana circumimus in agro Ardeati rem divinam facere solemus; Quæ quia partusmatronarumtueatur^ a nascentibus Natio nominata Ea dea di omnes qui commemorabantur a Honos Fides Mens Concordia, ergo etiam Spes Moneta omniaque quæ cogitatione nobismet possumus fingere. Quod veri simile non ne quidem est hæc unde fluxerunt. XIX. Quid autem di sunt

Quos cohmus et accepimus, cm' non eodem in genere Serapim Isimque numeremus quod facimus, cur barbarorum deos repudiemus Boves

Equos, aspidas crocodilos

Canes lupos multas præterea beluas deorum numerum reponemus. Quæ

Quoque unde hæc nata sunt reiciemus. Quid deinde Ino dea ducetur K^vKodka a Græcis a nobis Matuta dicetur cum Cadmi Circe autem Pasiphæ Æeta^ Perseide Oceani

Patre Sole deorum numero non habebuntur quamquam Circen quoque Circeienses rehgiose Ergo hanc deam

Sole et Oceano, Æeta patre matre Idyia procreata quid hujus Absyrto apud Pacuvium Ægialeus, sed nomen veterum

Qui non sunt, vereor quid agat

[49]49 Ino hæc enim omnia ex eodem fonte fluxerunt. An Amphiaraus deus Trophonius Nostri quidem pubhcani, cum essent Bœotia deorum inmortahum excepti lege negabant inmortahs esse uUos qui ah quando homines Sed sunt

Certe Erechtheus, cujus Athenis delubrum vidimus sacerdotem. Quem deum facimus, quid aut de Codro dubitare possumus aut de qui pugnantes pro patriæ hbertate ceciderunt quod probabile non ne quidem superiora unde hæc manant probanda Atque plerisque

As weh Matuta.

[332]332 Augendæ quo^ publicæ causa periculum optimus quisque, virorum fortium memoriam honore deorum immortalium consecratam. Ob eam enim ipsam causam Erechtheus Athenis fi hæque numero deorum sunt Leonaticum delubrum Athenis, quod nominatur. Ala-

Urbs quam quemquam nobi hum deorum apud quos non inurbane multa, cum quidam molestus Alabandum deum

Herculem negaret, Ergo

Autem, Balbe, quæ tu ducebas, quam longe serpant non Solem deum lunamque, quorum alterum ApoUinem Græci alteram Dianam putant. Quodsi Luna dea ergo etiam Lucifer ceteræque numerum deorum obtinebunt etiam Cur autem Arqui non deorum numero ponatur enim ob eam causam quia speciem habeat^ admirabilem Thaumante dem duces mare ingredientes inmolare hostiam

Consuerunt. Lam Ceres agerendo

Enim terra dea habetur quæ enim Tellus Sin mare etiam, quem Neptunum esse dicebas ergo flumina

Itaque Fontis delubrum Maso ex Corsica dedicavit, augurum precatione Tiberinum Spinonem Almonem Nodinum propinquorum fluminum nomina videmus. Ergo hoc aut inmensum aut horum recipiemus nec

XXI. Dicamus Balbe, oportet contra etiam qui hos deos ex hominum genere cælum translatos non re sed opinione esse dicunt, quos auguste omnes sancteque veneramur. Principio loves numerant qui theologi nominantur, ex quibus primum secundum natos Arcadia, alte^im patre Æthere, ex quo etiam Proserpinam natam ferunt Liberum, alterum patre Cælo, qui genuisse Minervam quam principem et inventricem tertium Cretensem Saturni

Cujus sepulcrum ostenditur.

Etiam apud Graios multis modis nominantur primi qui appellantur Anaces^ Athenis, ex rege love antiquissimo et Proserpina pat reus Eubuleus Dionysus, secundi love tertio nati et Leda Castor et Pollux, dicuntur anon Alco et Melampus et Tmolus, Atrei qui Pelope

[54]54 Natus lam Musæ primæ quattuor love altero natæ, Thelxinoe Aoede Arche Melete, secundæ love tertio et Mnemosyne procreatæ novem, tertiæ Piero natæ et Antiopa, quas Pieridas et Pierias solent poetæ appellare, isdem nominibus et eodem numero quo proximæ superiores. Cumque tu Solem quia solus esset appellatum esse dicas, Soles quam multi a theologis proferuntur. Unus eorum love natus nepos Ætheris, alter Hyperione, tertius Volcano NiU cujus urbem Ægyptii volunt esse eam quæ HehopoHs appellatur, quartus quem heroicis temporibus Acantho Rhodi peperisse <pater>* lalysi Camiri Lindi Rhodi, quintus qui Colchis fertur Æetam et Circam procreavisse.

[65]65 XXII. Volcani item complures primus Cælo natus, ex quo et Minerva Apolhnem eum' cujus in tutela Athenas antiqui esse voluerunt, secundus Nilo natus, Phthas* ut Ægyptii appellant, quem custodem esse Ægypti volunt, tertius ex tertio love et lunone, qui Lemni fabricæ traditur præfuisse, quartus Memaho natus, qui tenuit insulas propter

[66]66 Sici ham quæ Volcaniæ nominabantur. Mercurius unus Cælo patre Die matre natus, cujus obscenius excitata natura traditur quod aspectu Proserpinæ commotus Valentis et Phoronidis^ qui sub habetur idem Trophonius, love

Natus Maia, ex quo Penelopa Pan anatum ferunt, quartus Nilo patre, quem Ægyptii nefas habent nominare, quintus quem colunt Pheneatæ, qui Argum interemisse ob eamque causam Ægyptum profugisse atque Ægyptiis leges et tradidisse hunc Ægyptii Theuth^ appellant, eodemque nomine anni primus mensis apud eos

[67]67 Vocatur. Æsculapiorum primus Apolhnis, quem Arcades colunt, qui specillum invenisse primusque vohius obhga\dsse, secundus secundi Mercurii

Fulmine percussus humatus esse Cynosuris Arsippi et Arsinoæ, qui primus purgationem dentisque evolsionem ut ferunt

Cujus Arcadia non longe a Lusio flumine sepulcrum et lucus ostenditur. XXIII. Apollinum antiquissimus quem paulo antea^ Vulcano natum esse custodem Athenarum, Corybantis

Natus Creta, cujus de insula cum love advenisse, quartus Arcadia, quem Arcades appellant quod ab eo se leges ferunt accepisse. Dianæ item plures prima et Proserpinæ, quæ pinnatum Cupidinem genuisse secunda mus pater Upis Glauce mater eam sæpe Græci Upim paterno nomine appellant. Dionysos multos habemus: primum love Proserpina natum, secundum qui Nysam emisse, tertium Cabiro patre, eumque regem Asiæ love Luna, sacra Orphica putantur quintum Niso natum Thyone, aquo Trieterides

[69]69 Constitutæ putantur. Venus prima Cælo Die nata, cujus Ehde delubrum vidimus, spuma procreata, ex qua Mercurio Cupidinem secundum natum accepimus, love nata Diona, quæ nupsit Volcano, sed ex ea Marte natus Anteros

Quarta Syria Cyproque concepta,^ quæ Astarte vocatur, quam Adonidi nupsisse proditum Minerva prima, quam Apolhnis matrem supra diximus, secunda orta quam Ægyptii Saitæ

Quam a love generatam supra diximus, quarta love nata Coryphe Oceani quam Arcades KopLav nominant quadrigarum inventricem emisse virginitatem suam conantem,

[60]60 Narum Cupido primus Mercurio Diana prima natus secundus Mercurio Venere secunda, tertius qui idem est Anteros Marte et Venere Atque hæc quidem aliaque ejus modi ex vetere Græciæ fama collecta sunt, quibus

Resistendum esse ne perturbentur giones autem non modo hæc non refellunt verum etiam confirmant interpretando quorsum quidque pertineat. Sed eo jam unde huc digressi sumus revertamur.

XXI\\ Num censes igitur subtiliore ratione opus esse ad hæc refellenda Nam mentem fidem spem virtutem honorem victoriam salutem concordiam ceteraque ejus modi rerum vim habere videmus, non deorum. Aut enim in nobismet insunt ut mens ut spes ut ut virtus ut concordia, aut optandæ nobis sunt, ut honos ut salus ut victoria quarum rerum utihtatem video, video etiam consecrata simulacra, quare autem in deorum tum intellegam cum^ cognovero. Quo genere vel maxime est Fortuna numeranda, quam nemo ab inconstantia et temeritate seiunget, quæ digna certe non sunt deo.

[62]62 " Lam vero quid vos delectat explicatio fabularum et enodatio nominum Exsectum a Cælum, vinctum itidem a Saturnum, hæc et aha generis ejus('em defenditis ut qui finxerunt non modo non sed etiam sapientes videantur. In enodandis autem nominibus quod miserandum

Saturnus quia se saturat Mavors quia magna Minerva quia minuit aut quia minatur, Venus quia venit ad omnia, Ceres a gerendo.' Quam periculosa consuetudo multis enim nominibus hærebitis quid Veiovi quid Volcano quamquam quoniam Neptunum a nando appellatum putas, nullum nomen quod non una explicare unde ductum quo quidem magis tu mihi natare quam Neptunus. Magnam molestiam suscepit minime necessariam primus Zeno post Cleanthes deinde Chrysippus, commenticiarum fabularum reddere rationem, vocabulorum^ cur quidque appellatum causas expU care. Quod cum profecto confitemini, longe aUter rem habere atque hominum opinio eos enim qui appellantur rerum naturas esse non

Deorum. XXV. Qui tantus error ut

Etiam rebus non modo nomen deorum tribueretur sed etiam sacra constituerentur Febris enim fanum Palatio <Orbonæ ad>^ ædem Larum aram Malæ Fortunæ Es quiUis consecra-

[64]64 Tam videmus. Omnis tahs a philosophia pellatur ut cum de inmortahbus disputemus dicamus indigna^ immortaUbus de quibus habeo

Quod* sentiam, non habeo autem quod*

Neptunum esse animum cum gentia per mare pertinentem, idem de Cerere istam autem intellegentiam aut maris aut terræ non modo comprehendere animo sed ne suspicione quidem possum attingere. Itaque aliunde mihi quærendum est ut et esse deos et quales discere possim quahs tu eos esse <vide ne esse

[65]65 Non possint. Nunc^ videamus ea quæ sequuntur, primum deorum<ne> providentia mundus regatur, deinde consulantne rebus humanis. Hæc enim mihi ex tua partitione restant duo de quibus vobis videtur accuratius disserendum puto."

" Mihi vero " inquit Velleius " valde videtur nam et majora exspecto et quæ dicta sunt vehementer adsentior."

Tum Balbus " Interpellare te " inquit " Cotta, nolo, sed sumemus tempus ahud efficiam profecto ut fateare. Sed

[66]66 XXVI. Parumne ratiocinari videtur et ipsa nefariam pestem machinari JUud vero quam calhda qui est versus omnium seminator malorum. Hanc videlicet rationem, quam vos divino beneficio homini solum tributam bestiæ non habent

[67]67 Videsne igitur quanto munere deorum simus adfecti Atque eadem Medea patrem patriamque fugiens,

Postquam pater

Adpropinquat jamque pæne ut conprehendatur

Puerum obtruncat membraque

Perque agros passim corpus ea

[68]68 Huic ut scelus ne ratio quidem defuit. Quid

Funestas epulas conparans nonne versat huc et cogitatione rationem

Major mihi moles, majus miscendumst malum,

Qui acerbum cor contundam conprimam. XXVII. Nec tamen ipse est prætereundus

Qui non habuit coniugem stuprum, de quo recte et verissume loquitur Atreus

Quod summa summum

Periclum, matres coinquinari

Contaminari stirpem ac genus. At id ipsum quam callide, qui regnum adulterio quæreret

Adde^ huc, quod mihi portento cælestum pater

Prodigium regni stabilimen mei,

Agnum pecudes aurea clarum coma

Quondam Thyestem clepere ausum e

Qua adiutricem coniugem esse ratione Nec vero scæna solum referta est his sceleribus, sed multo* vita communis pæne majoribus. Sentit domus unius cujusque, sentit forum, sentit curia campus provinciæ, ut quem ad modum ratione recte ratione peccetur, alterumque et a paucis et raro, alterum et sæpe et a plurimis, ut satius fuerit nullam omnino nobis adis inmortalibus datam esse rationem quam tanta cum pernicie datam. Ut vinum ægrotis, quia prodest raro nocet sæpissime, melius est non adhibere omnino quam spe dubiæ salutis in apertam perniciem incurrere, haud scio an mehus fuerit humano generi motum istum celerem cogitationis, acumen, sollertiam^ quam rationem vocamus, quoniam pestifera est multis, admodum paucis salutaris, non dari

[70]70 Omnino quam tam muni tice tam large Quam ob rem mens voluntasque divina consuluit

Quos bona ratione donavit, quos videmus modo uUi sunt perpaucos. Non placet autem

XXVIII. Huic occurrere non

Non optume nobis a provisum quod multi eorum beneficio perverse uterentur etiam patrimoniis multos male nec ob eam causam eos beneficium a patribus nullum habere. Quisquamne

Negat aut quæ co Uatione simiUtudo Nec enim Herculi nocere Deianira cum tunicam sanguine Centauri tinctam nec prodesse Pheræo lasoni qui gladio vomicam aperuit quam sanare medici non potuerant. Multi enim cum obesse profuerunt cum prodesse obfuerunt non ex eo quod datur ut Quæ enim quæ quod facinus aut opinio quidem bona mala autem Sed adeo tantum nem habemus, modo habemus, bonam autem rationem aut non bonam a nobis. Non enim ut monium relinquitur ratio est homini beneficio deorum data quid enim potius hominibus dedissent

Nocere voluissent autem intem ratio non subesset

XXIX. " Medea modo et Atreus commemorabantur a nobis, heroicæ personæ, subductaque

[72]72 Ratione nefaria scelera meditantes. Quid levitates comicæ parumne semper in ratione versantur parumne subtiliter disputat Eunucho

Vero in Synephebis Academicorum more contra communem opinionem non dubitat pugnare ratione, qui in amore sunimo summaque inopia suave

[73]73 Atque huic incredibih sententiæ ratiunculas sug- Idemque facilem et hberalem patrem incommodum præstrigiæque num ratione potuerunt O præclarum munus deorum, ut Phormio dicere

XXX. Sed exeamus theatro, veniamus forum. Sessum prætor. Quid ut judicetur Qui tabularium Quod facinus se Q. Sosius splendidus eques Romanus ex agro tabulas pubhcas. Id quoque L. Alenus cum chirographum sex primorum imitatus quid hoc homine Cognosce ahas quæstiones, superiora, TubuU de pecunia capta ob rem judicandam, de incestu rogatione Peducæa, tum hæc veneni^ peculatus, mentorum etiam, lege nova quæstiones. Inde

Ope consihoque tuo furtum factum

Rehqua quæ ex empto aut vendito aut conducto aut locato contra fidem inde judicium publicum privatæ lege inde lum malitiarum omnium judicium de dolo malo, quod

Noster quem dolum idem tum putat cum simulatum actum. Hanc tantam a inmor-

Arbitramur malorum sementim factam

Enim rationem hominibus dederunt, malitiam dederunt enim versuta nocendi iidem etiam fraudem dederunt, ceteraque, quorum nec ratione nec

Istam hominibus ne dedissent qua perpauci bene utuntur, qui tamen sæpe a male utentibus opprimuntur, innumerabiles autem improbe utuntur, ut donum hoc divinum

Ad fraudem hominibus, non ad bonitatem impertitum

XXXI. Sed identidem hominum istam culpam, non deorum — ut medicus gravitatem morbi, gubernator vim tempestatis accuset quidem homuncuh, sed tamen Quis enim Contra deum hcet disputare hberius In hominum nem, quæ culpamque excluderet.' Ubi igitur locus deorum Nam patrimonia spe bene tradendi relinquimus, qua possumus deus qui potuit An ut Sol currum cum Phæthontem fiUum sust uht, aut Neptunus cum Theseus Hippolytum perdidit, cum ter optandi a Neptuno patre

[77]77 Habuisset potestatem Poetarum sunt, nos autem philosophi esse volumus, rerum auctores, non fabularum. Atque tamen poetici scissent rentur. Ut^ verum est quod Aristo Chius dicere solebat, nocere audientibus philosophos qui bene dicta male interpretarentur (posse enim asotos ex Aristippi, acerbos e Zenonis schola prorsus, qui audierunt essent discessuri quod perverse philosophorum disputationem interpretarentur, tacere præstaret philosophos^ quam qui se audis-

[78]78 Sent nocere homines rationem bono consi ho a

ImmortaUbus datam fraudem maUtiamque convertunt, non dari juam quam dari humano generi meUus Ut, medicus eum ægrotum qui jussus vinum sumere meracius sumpturum statimque periturum, magna in culpa, vestra

Providentia reprehendenda quæ ationem dederit

Eam Utinam quidem sed non non enim ignoro quanti nomen

XXXII. " Sed quidem concludi jam

Nam consensu omnium sophorum majus malum quam omnia mala fortunæ ex parte ponantur, sapientiam autem nemo adsequitur, summis malis omnes sumus quibus vos optume consultum a inmortalibus Nam ut utrum nemo valeat an nemo non intellego quid utrum nemo sapiens an nemo esse

" Ac nos quidem nimis multa de re apertissuma Telamo autem uno versu locum totum cur

Homines neglegant Debebant quidem omnis bonos siquidem

[80]80 Hominum generi consulebant minus, bonis quidem certe consulere debebant. Cur duo Scipiones, optimos Hispania Poenus oppressit cur Maximus extuHt consularem cur Marcellum Hannibal interemit cur Paulum Cannæ sustulerunt cur Poenorum deUt ati Reguh corpus præbitum cur Africanum domestici parietes non texerunt Sed hæc vetera

Permulta propiora videamus. Cur avun-

Domi suæ Drusus cur temperantiæ prudentiæque specimen ante simulacrum Vestæ pontifex maximus Q. Scævola trucidatus empti cur omnium Marius Q. Catulum præstantissuma dignitate virum mori potuit bonis male evenerit,nec minus commemorem quibus improbis optime. Cur enim Marius tam septimum consul domi suæ senex mortuus cur omnium crudelissimus tam diu Cinna regnavit At dedit pœnas. XXXIII. Prohiberi melius impedirique ne summos quam ipsum aliquando pœnas Summo cruciatu que Q. Varius, homo importunissumus, quia Drusum Metellum veneno

Conservari meUus quam pœnas Varium pendere. Duodequadraginta annos Dionysius tyrannus opulentissumæ beatissumæ

Et prædones multi sæpe pœnas dant, nec tamen possumus non acerbe quam prædones Anaxarchum Democriteum a Cyprio tyranno excarnificatum accepimus, Zenonem Eleatem^ tormentis necatum quid dicam de Socrate, morti inlacrimare^ Platonem legens Videsne deorum XXXIV. Diogenes quidem Cynicus dicere solebat Harpalum, qui temporibus prædo habebatur, contra deos testimonium dicere quod fortuna tam diu Dionysius, de quo ante

Cum fanum Proserpinæ Locris navigabat Syracusas, isque cum secundissumo vento cursum ridens Videtisne' detur Idque^ homo acutus cum bene planeque

Eadem sententia perseverabat qui cum ad Peloponnesum classem fanum

Olympii, aureum detraxit amiculum grandi pondere, quo lovem ornarat manubiis Karthaginiensium tyrannus Gelo, atque eo etiam

Æstate grave aureum amiculum, hieme frigidum, eique laneum pallium cum

Ad omne anni tempus* Idemque Æsculapii Epidauri barbam auream demi neque enim convenire barbatum fihum cum omnibus pater Etiam mensas argenteas de omnibus quibus cum more Græciæ inscriptum bonorum deorum,' uti se eorum bonitate velle die ebat. Idem Vietor iolas aureas et pateras coronasque quæ simulacrorum porrectis manibus sustinebantur sine dubitatione toU ebat, eaque se accipere non auferre dicebat, esse enim stultitiam aquibus bona precaremur ab porrigentibus et dantibus nolle sumere. Eundemque ferunt hæc quæ dixi sublata de fanis in forum protulisse et per præconem vendidisse, exactaque pecunia edixisse ut quod quisque a haberet id ante diem certam in suum quidque fanum referret ad impietatem in deos in homines adjunxit injuriam. XXXV. Hunc igitur nec Olympius luppiter fuhnine percussit nec Æsculapius misero diuturnoque morbo tabescentem interemit, atque in suo lectulo mortuus in tjTan nidis" rogum inlatus eamque potestatem quara ipse per scelus erat nanctus quasi justam et

[85]85 Mam hereditatis loco fiHo tradidit. Invita in hoc loco versatur oratio, videtur enim auctoritatem adferre peccandi recte \ideretur, et virtutis et vitiorum sine ulla divina ratione grave ipsius conscientiæ pondus esset. Qua sublata jacent omnia ut enim nec domus nec res pubhca ratione qu adara et disciphna dissignata videatur in ea nec recte

Præmia extent ulla nec supphcia peccatis,

Mundi divina homines]^ moderatio profecto nulla est in ea discrimen nullum est bonorum et malorum.

[86]86 " At enim minora di neglegunt, neque agellos singulorum nec viticulas persequuntur, nec uredo aut grando quippiam nocuit, id lovi animadvertendum

Ne in regnis quidem reges omnia minima curant enim Quasi ego paulo ante de fundo Formiano P. Rutilii sim questus, non de amissa salute. XXXVI. Atque hoc quidem omnes mortales habent, externas commoditates, vineta segetes oUveta, ubertatem frugum et fructuum, omnem denique commoditatem prosperitatemque vitæ adis se habere virtutem autem nemo umquam

[87]87 Acceptam deo Nimirum recte propter virtutem enim jure laudamur et in virtute recte gloriamur, quod non contingeret, id donum adeo non a nobis haberemus. At vero aut honoribus aucti aut re familiari aut aliud quippiam nacti sumus fortuiti boni aut depuhnius mah, tum dis gratias agimus, tum nihil nostræ laudi adsumptum arbitramur. Num quis quod bonus esset gratias dis egit umquam at quod dives, quod honoratus, quod incolumis. Lovem que optumum et maxumum ob eas res appellant, non quod nos justos temperatos sapientes

Sed quod salvos incolumis opulentos copiosos.

[88]88 Neque Herculi quisquam decumam vovit umquam sapiens factus esset — quamquam Pythagoras cum in

Ne Ap oUini quidem Delio hostiam immolare voluit ne aram sanguine aspergeret. Ad rem autem ut redeam, judicium hoc omnium mortalium tunam adeo petendam, a se ipso sumendam esse sapientiam. Quamvis Ucet Menti delubra Virtuti et Fidei^ consecremus, tamen hæc in nobis

Expetenda Inproborum igitur prosperitates secundæque res redarguunt, ut Diogenes dicebat,

[89]89 Vim omnem deorum ac potestatem. XXXVII. At non numquam bonos exitus habent Eos quidem arripimus attribu imusque sine uUa ratione

Inmortalibus. At Diagoras cum Samothracam venisset, aOeos qui atque quidam amicus Tu, qui deos putas humana neglegere, nonne animadvertis ex tot tabulis quam multi

Vim tempestatis effugerint portumque pervenerint Ita inquit, enim nusquam

Sunt qui naufragia fecerunt marique perie-

Idemque, cum naviganti vectores adversa tempestate timidi et dicerent non injuria

Accidere qui illum eandem navem recepissent, ostendit in eodem cursu muUas aUas laborantis quæsivitque num etiam navibus Diagoram vehi crederent. Sic enim res se habet ut ad

Versu deo inmissum dolorem, non conceptum a nec cum Ægisthi hbidinem aut cum videmus adeo causam

Cum culpæ pæne vocem audiamus, nec ego multorum ægrorum salutem non ab Hippocrate

Quam ab Æsculapio datam nec Lacedæmoniorum dicam umquam ab Apo Uine

Spartæ quam Lycurgo datam. Inquam Corinthum, Karthaginem Hasdrubal

Ut enim hominum membra temnet, quid mirum omne ab ea genus humanum

Contemptum Sed quo modo iidem non divina etiam de ergo non eam tam occupatam quam putabatis Fac tam, cælum versantem terram tuentem maria moderantem cur tam multos deos agere

Hæc dicere habui de natura deorum, non ut eam tollerem sed ut quam

XL. Quæ cum Cotta finem. Luci hus autem Vehementius Cotta, tu quidem invectus eam Stoicorum rationem quæ de providentia deorum ab sanctissume dentis sume constituta Sed quoniam adves-

Dabis nobis diem ahquem ut contra dicamus. Est enim mihi tecum pro tamen pro deorum temphs atque proque dihgentiusque urbem rehgione quam mœnibus

Quæ ame, dum quidem

Tum Cotta Ego vero opto redargui me, Balbe, ea quæ disputavi malui quam

" Quippe " inquit Velleius " qui etiam somnia putet ad nos mitti ab love, quæ ipsa tamen tam levia non sunt quam est Stoicorum de natura deorum

Hæc cum essent dicta, discessimus ut Velleio Cottæ disputatio verior, mihi Balbi ad veritatis similitudinem videretur esse propensior.

Ex LiBRO DE Natura Deorum tertio

2 Intellegebat Cicero falsa quæ homines adorarent. Nam cum multa

Quæ ad eversionem religionum tamen non esse vulgo disputanda, ne susceptas publice religiones disputatio exstinguat.

Primum igitur non est probabile eam materiam rerum unde orta sunt omnia esse divina providentia effectam, sed habere et habuisse vim et naturam suam. Ut igitur faber cum quid ædificaturus est non ipse materiam sed ea utitur quæ parata, fictorque item cera, providentiæ di\1næ materiam præsto esse oportuit non quam ipsa^ faceret sed quam haberet paratam. Quodsi non est adeo materia facta, ne terra quidem et aqua et ær et ignis adeo factus

Maii Virg. 45 Med. Apud Ciceronem de natura deorum LT, uhi de Cleomene Lacedæmonio

Diomedes 313. 10 Cicero de deorum natura homines omnibus bestiis antecedunt.

Ex LlBRIS INCERTIS

Serv. Ad Verg. Æn. 284 Tullius in de naiura deorum tria milia annorum dixit magnum annum tenere.

Serv. Ad Verg. Æn. 600 spirabile sermo Cicercnis, quanquam spiritabile dixerit in

De deorum natura.

Serv. Ad Verg. Æn. 894 Per portam corneam oculi significantur, qui cornei sunt duriores membris, nam frigus non sentiunt sicut etiam Cicero dixit in de natura deorum.

Index