M. Tullius Cicero: De Divinatione

LIBER PRIMUS

I. Vetus opinio est jam usque ab heroicis ducta temporibus, eaque et populi Romani et omnium gentium firmata consensu, versari quandam inter homines divinationem, quam Græci μαντικήν appellant, id est præsensionem et scientiam rerum futurarum. Magnifica quædam res et salutaris, si modo est ulla, quaque proxime ad deorum vim natura mortalis possit accedere. Itaque ut alia nos melius multa quam Græci, sic huic præstantissimæ rei nomen nostri a divis, Græci, ut Plato interpretatur,

[2]2 Gentem quidem nullam video neque tam humanam atque doctam neque tam immanem atque barbaram, quæ non significari futura et a quibusdam intellegi prædicique posse censeat. Principio Assyrii, ut ab ultimis auctoritatem repetam, propter planitiem magnitudinemque regionum, quas incolebant, cum cælum ex omni parte patens atque apertum intue- 1 rentur, traiectiones motusque stellarum observitaverunt, quibus notatis, quid cuique significaretur memoriæ prodiderunt. Qua in natione Chaldæi, non ex artis sed ex gentis vocabulo nominati, diuturna observatione siderum scientiam putantur effecisse, ut prædici posset quid cuique eventurum et quo quisque fato natus esset.

Eandem artem etiam Ægyptii longinquitate temporum innumerabilibus pæne sæculis consecuti putantur. Cilicum autem et Pisidarum gens et his finitima Pamphylia, quibus nationibus præfuimus ipsi, volatibus avium cantibusque certissimis signis

[3]3 Declarari res futuras putant. Quam vero Græcia coloniam misit in Æoliam, Ioniam, Asiam, Siciliam, Italiam sine Pythio aut Dodonæo aut Hammonis oraculo? Aut quod bellum susceptum ab ea sine consilio deorum est?

II. Nec unum genus est divinationis publice privatimque celebratum. Nam, ut omittam ceteros populos, noster quam multa genera complexus est! Principio hujus urbis parens Romulus non solum auspicato urbem condidisse, sed ipse etiam optimus augur fuisse traditur. Deinde auguribus et reliqui reges usi, et exactis regibus, nihil publice sine auspiciis nec domi nec militiæ gerebatur.^Cumque 1 magna vis videretur esse et impetriendis consulem disque rebus et monstris interpretandis ac procurandis in haruspicum disciplina, omnem hanc ex Etruria scientiam adhibebant, ne genus esset ullum divinationis, quod neglectum ab eis videretur.

Et cum duobus modis animi sine ratione et scientia motu ipsi suo soluto et libero incitarentur, uno furente, altero somniante, furoris divinationem Sibyllinis maxime versibus contineri arbitrati eorum decem interpretes delectos e civitate esse voluerunt. Ex quo genere sæpe hariolorum etiam et vatum furibundas prædictiones, ut Octaviano bello Cornelii Culleoli, audiendas putaverunt. Nec vero somnia graviora, si quæ ad rem publicam pertinere visa sunt, a summo consilio neglecta sunt. Quin etiam memoria nostra templum Junonis Sospitæ L. Julius, qui cum P. Rutilio consul fuit, de senatus sententia refecit ex Cæciliæ, Baliarici filiæ, somnio.

III. Atque hæc, ut ego arbitror, veteres rerum magis eventis moniti quam ratione docti probaverunt. Philosophorum vero exquisita quædam argumenta, cur esset vera divinatio, collecta sunt. E quibus, ut de antiquissimis loquar, Colophonius Xenophanes unus, qui deos esse diceret, divinationem funditus sustulit; Reliqui vero omnes præter Epicurum balbutientem de natura deorum divinationem probaverunt, sed non uno modo. Nam cum Socrates omnesque Socratici Zenoque et ei qui ab eo essent profecti manerent in antiquorum philosophorum sententia vetere Academia et Peripateticis consentientibus; Cumque huic rei magnam auctoritatem Pythagoras jam ante tribuisset, qui etiam ipse augur vellet esse, plurimisque locis gravis auctor Democritus præsensionem rerum futurarum comprobaret, Dicæarchus Peripateticus cetera divinationis genera sustulit, somniorum et furoris reliquit; Cratippus quoque familiaris noster, quem ego parem summis Peripateticis judico, eisdem rebus fidem tribuit, reliqua divinationis genera reiecit.

[6]6 Sed cum Stoici omnia fere illa defenderent, quod et Zeno in suis commentariis quasi semina quædam sparsisset et ea Cleanthes paulo uberiora fecisset, accessit acerrimo vir ingenio, Chrysippus, qui totam de divinatione duobus libris explicavit sententiam, uno præterea de oraculis, uno de somniis; Quem subsequens unum librum Babylonius Diogenes edidit, ejus auditor, duo Antipater, quinque noster Posidonius. Sed a Stoicis vel princeps ejus disciplinæ, Posidonii doctor, discipulus Antipatri, degeneravit Panætius; Nec tamen ausus est negare vim esse re invitissimis Stoicis Stoico facere licuit, id nos ut in reliquis rebus faciamus, a Stoicis non concedetur, præsertim cum id, de quo Panætio non liquet, reliquis ejusdem disciplinæ solis luce videatur clarius?

[7]7 Sed hæc quidem laus Academiæ præstantissimiphilosophi judicio et testimonio comprobata est.

IV. Etenim nobismet ipsis quærentibus quid sit de divinatione judicandum, quod a Carneade multa acute et copiose contra Stoicos disputata sint, verentibusque ne temere vel falsæ rei vel non satis cognitæ assentiamur, faciendum videtur ut diligenter etiam atque etiam argumenta cum argumentis comparemus, ut fecimus in eis tribus libris quos de natura deorum scripsimus. Nam cum omnibus in rebus temeritas in assentiendo errorque turpis est, tum in eo loco maxime in quo judicandum est quantum auspiciis rebusque divinis religionique tribuamus; Est enim periculum, ne aut neglectis iis impia fraude aut susceptis anili superstitione obligemur.

[8]8 V. Quibus de rebus et alias sæpe et paulo accuratius nuper, cum essem cum Q. fratre in Tusculano, disputatum est. Nam cum ambulandi causa in Lyceum venissemus (id enim superiori gymnasio nomen est), * 1

Tum Quintus: " Dicitur quidem istuc," inquit, " a Cotta, et vero sæpius, credo, ne communia jura migrare videatur; Sed studio contra Stoicos dis-

[9]9 Serendi deos mihi videtur funditus tollere. Ejus rationi non sane desidero quid respondeam; Satis enim defensa religio est in secundo libro a Lucilio, cujus disputatio tibi ipsi, ut in extremo tertio scribis, ad veritatem est visa propensior. Sed, quod prætermissum est in illis libris (credo, quia commodius arbitratus es separatim id quæri deque eo disseri), id est de divinatione, quæ est earum rerum, quæ fortuitæ putantur, prædictio atque præsensio. Id, si placet, videamus quam habeat vim et quale sit. Ego enim sic existimo, si sint ea genera divinandi vera, de quibus accepimus quæque colimus, esse deos, vicissimque, si di sint, esse qui divinent.

[10]10 VI. " Arcem tu quidem Stoicorum," inquam, " Quinte, defendis, siquidem ista sic reciprocantur, ut et, si divinatio sit, di sint et, si di sint, sit divinatio. 1 2 3 Quorum neutrum tam facile quam tu arbitraria conceditur. Nam et natura significari futura sine deo possunt, et ut sint di potest fieri ut nulla ab eis divinatio generi humano tributa sit/*

Atque ille: " Mihi vero," inquit, " satis est argumenti et esse deos et eos consulere rebus humanis, quod esse clara et perspicua divinationis genera judico. De quibus quid ipse sentiam, si placet, exponam, ita tamen, si vacas animo neque habes aliquid, quod huic sermoni prævertendum putes/* " Ego vero," inquam, " philosophiæ, Quinte, semper vaco; Hoc autem tempore, cum sit nihil aliud quod libenter agere possim, multo magis aveo audire de divinatione quid sentias/*

" Nihil/* inquit, " equidem novi, nec quod præter ceteros ipse sentiam; Nam cum antiquissimam sententiam, tum omnium populorum et gentium consensu comprobatam sequor. Duo sunt enim divinandi genera, quorum alterum artis est, alterum

[12]12 Naturæ. Quæ est autem gens aut quæ civitas quæ non aut extispicum aut monstra aut fulgora interpretantium, aut augurum, aut astrologorum, aut sortium (ea enim fere artis sunt), aut somniorum aut vaticinationum (hæc enim duo naturalia putantur), prædictione moveatur? Quarum quidem rerum eventa magis arbitror quam causas quæri oportere. Est enim vis et natura quædam, quæ tum observatis longo tempore significationibus, tum aliquo instinctu inflatuque divino futura prænuntiat.

VII. " Quare omittat urguere Carneades, quod faciebat etiam Panætius requirens, Juppi teme cornicem a læva, corvum ab dextera, canere jussisset. Observata sunt hæc tempore immenso et eventis animadversa et notata. Nihil est autem quod non longinquitas temporum excipiente memoria prodendisque monumentis efficere atque assequi possit.

[13]13 Mirari licet quæ sint animadversa a medicis herbarum genera, quæ radicum ad morsus bestiarum, ad oculorum morbos, ad vulnera, quorum vim atque naturam ratio numquam explicavit, utilitate et ars est et inventor probatus.

" Age ea, quæ quamquam ex alio genere sunt, tamen divinationi sunt similiora, videamus:

[14]14 Fierent. Illa vero cur eveniant, quis probabiliter dixerit? Ra v a fu lix itid em 1 fu gie n se gu rg ite po nti nu ntia th o rrib ilis cla ma n sin sta re pro cellas ha ud mo dico stre mu lo fu n de n se gu ttu re can tu ", sa ep ee tia m pe rtris te ca nit de pe cto re ca rm en et ma tu tin is ac re du la v o cib us in sta t, v o cib us in sta te ta ssid ua sia cit ore qu ere lla s, cu m prim um g elid os ro re sa uro ra re mittit, fu sc aq ue no n nu m qu am cu rsa n sp er lito ra co rn ix de me rsit ca pu te t flu ctu m cerv ice recep it,

[15]15 IX. " Videmus hæc signa numquam fere mentientia nec tamen cur ifca fiat videmus. V os qu o qu es ig na videtis" aq ua id u lcis alu m na e, cu m cla mo re pa ra tis in an is fu n de re voces ab su rd o qu eso no fo ntis et sta gn a cietis. Quis est qui ranunculos hoc videre suspicari possit? Sed inest in ranunculis vis et natura quædam significans aliquid per se ipsa satis certa, cognitioni autem hominum obscurior. Mo llip ed e sq ue boves sp ec ta nte s lu min a cæli na rib us um ife ru m du xe re ex æ re su cu m. Non quæro cur, quoniam quid eveniat intellego.

[1]1 Fulix is re ally " co o t "; Bu t A ra tu s, Dios. 181 Has έρωδιόϊ, ardea* hero n.

O f me an in g,

X. " Quid scammoneæ radix ad purgandum, quid aristolochia admorsus serpentium possit — quæ nomen ex inventore repperit, rem ipsam inventor ex somnio — video, quod satis est; Cur possit, nescio. Sic ventorum et imbrium signa, quæ dixi, rationem quam habeant, non satis perspicio; Vim et eventum agnosco, scio, approbo. Similiter, quid fissum in extis, quid fibra valeat, accipio; Quæ causa sit, nescio. Atque horum quidem plena vita est; Extis enim omnes fere utuntur. Quid? De fulgurum vi dubitare num possumus? Nonne cum multa alia mirabilia, tum illud in primis? Cum Summanus in fastigio Jovis optimi maximi, qui tum erat fictilis, e cælo ictus esset nec usquam ejus simulacri caput inveniretur, haruspices in Tiberim id depulsum esse dixerunt; Idque inventum est eo loco qui est ab haruspicibus demonstratus.

[17]17 XL " Sed quo potius utar aut auctore aut teste quam te? Cujus edidici etiam versus, et lubenter quidem, quos in secundo de Consulatu Urania Musa pronuntiat; Prin c ip io æ th e rio fla m ma tu s I u p pite r ig ni v e rtitu re tto tu m co n lu stra t lu min em u n du m, me nte qu ed iv in aca elu m te rra s qu ep ete ssit, ^ qu æ pe nitu sse n su s ho min um v ita sq ue re te nta ta eth eris æ te rn is æ pta atq ue in clu sa ca v ern is.

E t, si ste lla ru m mo tu sc ursu s qu e v ag an tis no sse velis, qu æ sin t sig no ru min sed elo ca ta e. (q ua e v erb oe t falsis G ra io ru m v oc ib us erra n t,, re v era ce rto la p su sp atio qu e fe ru ntu r), o m nia ia m ce rn es d iv in am en te no ta ta. Co n cu rsu sq ue gra v is gn ar um / ar d b re m ican fis tu qu o qu e* cu m tu mu lo s A lb an oin mo nte n iv alis lu stra sti et la eto ma cta sti la cte L atin a ^ v id isti et cla ro tre mu lo sa rd ore Com etas* mu lta qu em isceri no ctu rn as tra ge pu ta sti, qu od fe rm ed iru min te m pu s cecid ere L atin æ, 1 2

Ac tio n so f mo rta ls.

De te rm in ed,) N o tin g th eg la re o flu min o us sta rs in dire fu l co n ju n ctio n;

A lb an us,

L atin s 2; Cu m cla ra m sp eciem co n cre to lu min elu na ab did it et su bito ste lla nti no cte pe re m pta est. Qu id v ero P ho eb i fa x T tris tis nu ntia belli, qu æ ma gn um ad co lu me n flam mato ard ore v ola ba t, pra ec ip itis ca eli pa rtis ob itu sq ue pe te sse n s? Au t cu m te rrib ili pe rc u lsus fu lm in e civis luce se re na nti v ita lia lu min a liq uit? Au t cu m se gra v id o tre me fe cit co rp ore tellus? Jam vero v aria en oc tu rn ote m po re v isæ te rrib ile s fo rm æ be llu m mo tu sq ue mo ne ba n t, j mu lta qu ep er te rra s v ate so ra cla fu re nti pecto re fu n de ba n t tristis min ita ntia casu s,

[19]19 Atq ue ea, qu æ la p su ta n de m cecid ere v etu sto, hæc fo re pe rp etu is sig nis cla risq ue fre qu en ta n sip se de um ge nito r cælo te rris qu ec an eb at. N u n ce a, T o rq ua to qu æ qu on da me t co n su le C o tta L y diu se did era t T y rrh en æ ge ntis ha ru sp ex, o m nia fixa tu us glo me ra n s de te rm in at an nu s, nam pa te ra ltito na n s ste lla nti nix us O ly m po ip se su os qu on da m tu mu lo sa cte m pla p etiv it et C ap ito lin is in iecit sed ib us ig nis, tu m species ex æ re v etu s v en era ta qu e 1 N atta e co n cid it, ela psa eq ue v etu sto nu min eleges, et d iv o m sim ula cra pe re m it fu lm in is ard or.

[1]1 Concreto lumine, i.e. quum junctis cornibus pleno orbe

[20]20 Hic silvestris erat Romani nominis altrix" Martia, quæ parvos Mavortis semine natos uberibus gravidis vitali rore rigabat; Quæ tum cum pueris flammato fulminis ictu concidit atque avolsa pedum vestigia liquit.

Tum quis non artis scripta ac monumenta volutans ▼oces tristificas chartis promebat Etruscis? Omnes civili generosa stirpe profectam vitare ingentem cladem pestemque monebant* vel legum exitium constanti voce ferebant, templa deumque adeo flammis urbemque jubebant eripere et stragem horribilem cædemque vereri; Atque hæc fixa gravi fato ac fundata teneri, ni prius excelsum ad columen formata decore sancta Jovis species claros spectaret in ortus; Tum fore ut occultos populus sanctusque senatus cernere conatus posset, si solis ad ortum conversa inde patrum sedes populique videret

[21]21 Hæc tardata diu species multumque morata, consule te, tandem celsa est in sede locata, atque una fixi ac signati temporis hora luppiter excelsa clarabat sceptra columna, et clades patriæ flamma ferroque parata vocibus Allobrogum patribus populoque patebat.

1 Et Giese; At Dav. Rite igitur veteres, quorum monumenta tenetis, qui populos urbisque modo ac virtute regebant, rite etiam vestri, quorum pietasque fidesque præstitit et longe vicit sapientia cunctos, præcipue coluere vigenti numine divos.

Hæc adeo penitus cura videre sagaci, otia qui studiis læti tenuere decoris,

[22]22 Inque Academia umbrifera nitidoque Lyceo fuderunt claras fecundi pectoris artis, equibus ereptum primo jam a flore juventæ te patria in media virtutum mole locavit, tu tamen anxiferas curas requiete relaxas, quod patriæ vacat, id studiis nobisque sacrasti. " Tu igitur animum poteris inducere contra ea, quæ ame disputantur de divinatione, dicere, qui et gesseris ea, quæ gessisti, et ea, quæ pronuntiavi, accuratissime scripseris? Quid? Quæris, Carneades, cur hæc ita fiant aut qua arte perspici possint? Nescire me fateor, evenire autem te ipsum dico videre. Ζ Casu/ inquis. Itane vero? Quicquam potest casu esse factum, quod omnes habet in se numeros veritatis? Quattuor tali jacti casu Venerium efficiunt; Num etiam centum 1 2 Lyceum. Venerios, si quadringentos talos ieceris, casu futuros U putas? Aspersa temere pigmenta in tabula oris liniamenta efficere possunt; Num etiam Veneris Coæ pulchritudinem effici posse aspersione fortuita putas? Sus rostro si humi A litteram impresserit, num propterea suspicari poteris Andromacham Ennii ab ea posse describi? Fingebat Carneades in Chiorum lapicidinis saxo diffisso caput extitisse Panisci; Credo, aliquam non dissimilem figuram, sed certe non talem ut eam factam a Scopa diceres. Sic enim se profecto res habet, ut numquam perfecte veritatem casus imitetur.

[24]24 XIV. " * At non numquam ea, quæ prædicta sunt minus eveniunt/ Quæ tandem id ars non habet? Earum dico artium, quæ conjectura continentur et sunt opinabiles. An medicina ars non putanda est? Quam tamen multa fallunt. Quid? Gubernatores nonne falluntur? An Achivorum exercitus et tot navium rectores non ita profecti sunt ab Ilio, ut ' profectione læti piscium lasciviam intuerentur/ ut ait Pacuvius, 4 nec tuendi satietas capere posset? * Num igitur tot clarissimorum ducum regumque naufragium sustulit artem gubernandi? Aut num imperatorum scientia nihil est, quia summus imperator nuper fugit amisso exercitu? Aut num propterea nulla est rei publicæ gerendæ ratio atque prudentia, quia multa Cn. Pompeium, quædam M. Catonem, non nulla etiam te ipsum fefellerunt? Similis est haruspicum responsio omnisque opinabilis divinatio; Conjectura enim nititur, ultra quam progredi non potest. Ea fallit fortasse non numquam, sed tamen ad veritatem sæpissime derigit; Est enim ab omni æternitate repetita, in qua cum pæne innumerabiliter res eodem modo evenirent isdem signis antegressis, ars est effecta eadem sæpe animadvertendo ac notando.

XV. " Auspicia vero vestra quam constant! Quæ quidem nunc a Romanis auguribus ignorantur (bona hoc tua venia dixerim), a Cilicibus, Pamphyliis, Pisidis, Lyciis tenentur. Nam quid ego hospitem nostrum, clarissimum atque optimum virum, Deiotarum regem, commemorem, qui nihil umquam nisi auspicato gerit? Qui cum ex itinere quodam proposito et constituto revertisset aquilæ admonitus volatu, conclave illud, ubi erat mansurus, si ire perrexisset, proxima nocte corruit. Itaque, ut ex 1 ipso audiebam, persæpe revertit ex itinere, cum jam progressus esset multorum dierum viam. Cujus quidem hoc præclarissimum est, quod, posteaquam a Cæsare tetrarchia et regno pecuniaque multatus est, negat se tamen eorum auspiciorum, quæ sibi ad Pompeium proficiscenti secunda evenerint, pænitere; Senatus enim auctoritatem et populi Romani libertatem atque imperii dignitatem suis armis esse defensam, sibique eas aves, quibus auctoribus officium et fidem secutus esset, bene consuluisse; Antiquiorem enim sibi fuisse possessionibus suis gloriam. Ille mihi videtur igitur vere augurari.

XVI. " Nihil fere quondam majoris rei nisi auspicato ne privatim quidem gerebatur, quod etiam nunc nuptiarum auspices declarant, qui, re omissa, nomen 1 2 tantum tenent. Nam ut nunc extis (quamquam id ipsum aliquanto minus quam olim), sic tum avibus magnæ res impetriri solebant. Itaque, sinistra dum non exquirimus, in dira et in vitiosa incurrimus.

[29]29 Ut P. Claudius, Appii Cæci filius, eiusque collega L. Junius classis maximas perdiderunt, cum vitio navigassent. Quod eodem modo evenit Agamemnoni; Qui, cum Achivi cœpissent

" Sed quid vetera? M. Crasso quid acciderit, videmus, dirarum obnuntiatione neglecta. In quo Appius, collega tuus, bonus augur, ut ex te audire soleo, non satis scienter virum bonum et civem egregium censor 0. Ateium notavit, quod ementitum auspicia subscriberet. Esto; Fuerit hoc censoris, si judicabat ementitum; At illud minime auguris, quod adscripsit ob eam causam populum Romanum calamitatem maximam cepisse. Si enim ea causa calamitatis fuit, non est in eo culpa, qui obnuntiavit, sed in eo, qui non paruit. Veram enim fuisse obnuntia- 1 2 3 tionem, ut ait idem augur et censor,exitus approbavit; Quæ si falsa fuisset, nullam afferre potuisset causam calamitatis. Etenim diræ, sicut cetera auspicia, ut omina, ut signa, non causas afferunt, cur quid eveniat,

[30]30 Sed nuntiant eventura, nisi provideris. Non igitur obnuntiatio Atei causam finxit calamitatis, sed signo obiecto monuit Crassum, quid eventurum esset, nisi cavisset. Ita aut illa obnuntiatio nihil valuit, aut si, ut Appius judicat, valuit, id valuit ut peccatum hæreat non in eo qui monuerit, sed in eo qui non obtemperarit.

XVII. " Quid? Lituus iste vester quod clarissimum est insigne auguratus, unde vobis est traditus? Nempe eo Romulus regiones direxit tum cum urbem condidit. Qui quidem Romuli lituus, id est incurvum et leviter a summo inflexum bacillum, quod ab ejus litui quo canitur similitudine nomen invenit, cum situs esset in curia Saliorum, quæ est in Palatio,

[31]31 Eaque deflagravisset, inventus est integer. Quid? Multis annis post Romulum Prisco regnante Tarquinio quis veterum scriptorum non loquitur, quæ sit ab Atto Navio per lituum regionum facta discriptio? Qui cum propter paupertatem sues puer pasceret, una ex iis amissa vovisse dicitur, si recuperasset, 1 2 uvam se deo daturum, quæ maxima esset in vinea; Itaque sue inventa ad meridiem spectans in vinea media dicitur constitisse, cumque in quattuor partis vineam divisisset trisque partis aves abdixissent, quarta parte, quæ erat reliqua, in regiones distributa, mirabili magnitudine uvam, ut scriptum videmus, invenit.

" Qua re celebrata cum vicini omnes ad eum de rebus suis referrent, erat in magno nomine et gloria.

[32]32 Ex quo factum est, ut eum ad se rex Priscus arcesseret. Cujus cum temptaret scientiam auguratus, dixit ei cogitare se quiddam; Id possetne fieri consuluit. Ille, augurio acto, posse respondit. Tarquinius autem dixit se cogitasse cotem novacula posse præcidi. Tum Attum jussisse experiri. Ita cotem in comitium allatam, inspectante et rege et populo, novacula esse discissam. Ex eo evenit ut et Tarquinius augure Atto Navio uteretur et populus de suis rebus

[33]33 Ad eum referret. Cotem autem illam et novaculam defossam in comitio supraque impositum puteal accepimus.

" Negemus omnia, comburamus annales, ficta hæc esse dicamus, quidvis denique potius quam deos res humanas curare fateamur. Quid? Quod scriptum apud te est de Ti. Graccho, nonne et augurum et haruspicum comprobat disciplinam? Qui cum taber- 1 naculum vitio cepisset imprudens, quod inauspicato pomœrium transgressus esset, comitia consulibus rogandis habuit. Nota res est et ate ipso mandata monumentis. Sed et ipse augur Ti. Gracchus auspiciorum auctoritatem confessione errati sui comprobavit; Et haruspicum disciplinæ magna accessit auctoritas, qui recentibus comitiis in senatum introducti negaverunt justum comitiorum rogatorem fuisse.

XVIII. " Eis igitur assentior, qui duo genera divinationum esse dixerunt, unum, quod particeps esset artis, alterum, quod arte careret. Est enim ars in eis qui novas res conjectura persequuntur, veteres observatione didicerunt. Carent autem arte ei qui, non ratione aut conjectura observatis ac notatis signis, sed concitatione quadam animi aut soluto liberoque motu, futura præsentiunt, quod et somniantibus sæpe contingit et non numquam vaticinantibus per furorem, ut Bacis Bœotius, ut Epimenides Cres, ut Sibylla Erythræa. Cujus generis oracula etiam habenda sunt, non ea, quæ æquatis sortibus ducuntur, sed illa, quæ instinctu divino afflatuque funduntur; Etsi ipsa sors contemnenda non est, si auctoritatem habet vetustatis, ut eæ sunt sortes, quas eterra editas accepimus; Quæ 1 2 tamen ductæ ut in rem apte cadant, fieri crede posse divinitus. Quorum omnium interpretes, ut grammatici poetarum, proxime ad eorum, quos interpretantur, divinationem videntur accedere.

" Quæ est igitur ista calliditas res vetustate robustas calumniando velle pervertere? Non reperio causam. Latet fortasse obscuritate involuta naturæ; Non enim me deus ista scire, sed his tantum modo uti voluit. Utar igitur nec adducar aut in extis totam Etruriam delirare aut eandem gentem in fulguribus errare aut fallaciter portenta interpretari, cum terræ sæpe fremitus, sæpe mugitus, sæpe motus multa nostræ rei publicæ, multa ceteris civitatibus gravia et vera prædixerint. Quid? Qui irridetur, partus hic mulæ nonne, quia fetus extitit in sterilitate naturæ, prædictus est ab haruspicibus incredibilis partus malorum?

" Quid? Ti. Gracchus P. F., qui bis consul et censor fuit, idemque et summus augur et vir sapiens civisque præstans, nonne, ut C. Gracchus, filius ejus, scriptum reliquit, duobus anguibus domi comprehensis haruspices convocavit? Qui cum respondis- 1 2 Bent, si marem emisisset, uxori brevi tempore esse moriendum, si feminam, ipsi; Æquius esse censuit se maturam oppetere mortem quam P. Africani filiam adulescentem; Feminam emisit, ipse paucis post diebus est mortuus. XIX. Irrideamus haruspices, vanos, futiles esse dicamus, quorumque disciplinam et sapientissimus vir et eventus ac res comprobavit, contemnamus; Contemnamus etiam Babylonios, et eos, qui e Caucaso cæli signa servantes numeris stellarum cursus persequuntur. Condemnemus, inquam, hos aut stultitiæ aut vanitatis aut impudentiæ, qui quadringenta septuaginta milia annorum, ut ipsi dicunt, monumentis comprehensa continent, et mentiri judicemus, nec sæculorum reliquorum judicium quod de ipsis futurum sit

[37]37 Pertimescere. Age, barbari vani atque fallaces; Num etiam Graiorum historia mentita est?

" Quæ Crœso Pythius Apollo, ut de naturali divinatione dicam, quæ Atheniensibus, quæ Lacedæmoniis, quæ Tegeatis, quæ Argivis, quæ Corinthiis responderit, quis ignorat? Collegit innumerabilia oracula Chrysippus nec ullum sine locuplete auctore atque teste; Quæ, quia nota tibi sunt, relinquo; Defendo unum hoc: Numquam illud oraculum Delphis tam celebre et tam clarum fuisset neque tantis donis refertum omnium populorum atque regum, nisi omnis ætas oraculorum illorum veritatem esset experta. Idem jam diu non facit.

[38]38 Ut igitur nunc minore gloria est, quia minus oraculorum veritas excellit, sic tum nisi summa veritate in tanta gloria non fuisset. Potest autem vis illa terræ quæ mentem Pythiæ divino afflatu concitabat evanuisse vetustate, ut quosdam evanuisse et exaruisse amnes aut in alium cursum contortos et deflexos videmus. Sed ut vis acciderit, magna enim quæstio est, modo maneat id quod negari non potest, nisi omnem historiam perverterimus, multis sæclis verax fuisse id oraculum.

[39]39 XX. " Sed omittamus oracula; Veniamus ad somnia. De quibus disputans Chrysippus, multis et minutis somniis colligendis, facit idem quod Antipater ea conquirens, quæ Antiphontis interpretatione explicata declarant illa quidem acumen interpretis, sed exemplis grandioribus decuit uti. Dionysii mater, ejus qui Syracosiorum tyrannus fuit, ut scriptum apud Philistum est, et doctum hominem et diligentem et æqualem temporum illorum, cum prægnans hunc ipsum Dionysium alvo contineret, somniavit se peperisse Satyriscum. Huic interpretes bantur, responderunt, ut ait Philistus, eum, quem illa peperisset, clarissimum Græciæ diuturna cum fortuna fore.

[40]40 " Num te ad fabulas revoco vel nostrorum vel Græcorum poetarum? Narrat enim et apud Ennium Vestalis illa: excita cum trem ulis an us attu lit artu bu ' lum en, ta lia tu m mem orat lacrim ans ex territa so m no:

[4]4 E u ry dica pro gn ata, pa te r qu am noster am avit, vires vitaq ue co rp u ' meum nunc deserit om ne, nam me visus hom op u lch er per am œna salicta et rip as ra pta re locosque no v os; Ita sola postilla, germ an a soror, errare videbar ta rd aq ue vestigare et qu ærere te neque posse corde ca p essere; Sem ita nu lla pedem sta b ilib at

[41]41 Exin com pellare pa te r me voce videtur his verbis: 41 O gn ata, tib i su n t an te gerendæ ærum næ, post ex fluvio fo rtu na resistet." Hæc effatu* * pater, germ an a, repente recessit nec sese ded it in conspectum corde cupitus, qu am qu am mu lta manus ad cæli cærula tem pla tendebam lacrum ans et blan da voce vocabam, vix ægro tu m corde meo me som nus reliq u it.'

[42]42 XXL " Hæc, etiamsi ficta sunt a poeta, non absunt tamen a consuetudine somniorum. Sit sane etiam illud commenticium, quo Priamus est conturbatus, quia m dter grav id a pdrere se ardentem facem visa est in som nis H ec u ba; Quo factd pater rex ipse P riam us sdm nio mentis metu perculsus curis sum ptus suspirantibus exsacrificabat h<5stiis baldntibus. Tu m cdniecturam pd stu lat pac^m petens,

At se Edoceret, dbsecrans Ap011inem, au o sdse v ertan t td ntæ sortes sdm nium. Ioi έ χ oraclo v<5ce divina ddidit Α ρόΐΐο, pu eru m, prim us P riam o quf foret postilla natu s, tem peraret td lle re; Eum 6sse exitium T r6iæ, pestem Pergam o.

[43]43 Sint hæc, ut dixi, somnia fabularum, hisque adjungatur etiam Æneæ somnium, quod in nostri Fabi Pictoris Græcis annalibus ejus modi est, ut omnia, quæ ab Ænea gesta sunt quæque illi acciderunt, ea fuerint, quæ ei secundum quietem visa sunt. XXII. " Sed propiora videamus. Cujusnam modi est Superbi Tarquini somnium, de quo in Bruto Acci loquitur ipse? Quom idm quieti c<5rpus nocturno im petu ded i sopore pldcans artu s Id nguidos, visiist in som nis pdstor ad me appellere pecus lanigerum exim ia pu c h ritiia in e; Au<Ss consanguineos drietes in de dligi præcldriorem que dlterum im raoldre me; Deinde ejus germ an um cdrnibus conitier, in me drietare, eoque ictu me ad casum da ri; Exin pro stratu m terra, grav iter saucium, resupinum in cælo cdntueri maxim um ac mirificum facinus: ddxtrorsum orbem M m meu ra rad id tu m solis lfquier cursd novo.

[45]45 Ejus igitur somnii a conjectoribus quæ sit interpretatio facta, videamus: qu æ in v ita u sd rp an thom ines, cbgitant, cu ran t, vident, quæque aiu n t vigildntes ag itan tq ue, da si cui in som no decidunt, minus mirum est; Sdd in re ta nta hau d tem ere visa se dfferunt. Prdin vide ne, qu6m tu esse hebetem deputes æque do

" Quid ego, quæ magi Cyro illi principi interpretati sint, ex Dinonis Persicis proferam? Nam cum dormienti ei sol ad pedes visus esset, ter eum scribit frustra appetivisse manibus, cum se convolvens sol elaberetur et abiret; Ei magos dixisse, quod genus sapientium et doctorum habebatur in Persis, ex triplici appetitione solis triginta annos Cyrum regnaturum esse portendi. Quod ita contigit; Nam ad septuagesimum pervenit, cum quadraginta natus annos regnare cœpisset.

[47]47 " Est profecto quiddam etiam in barbaris gentibus præsentiens atque divinans, siquidem ad mortem proficiscens Callanus Indus, cum inscenderet in rogum ardentem, * O præclarum discessum/ inquit, 1 e vita, cum, ut Herculi contigit, mortali corpore cremato in lucem animus excesserit! ' Cumque Alexander eum rogaret, si quid vellet, ut diceret, ' Optime/ inquit; 1 Propediem te videbo/ Quod ita contigit; Nam Babylone paucis post diebus Alexander est mortuus. Discedo parumper a somniis, ad quæ mox revertar. Qua nocte templum Ephesiæ Dianæ deflagravit, eadem constat ex Olympiade natum esse Alexandrum, atque, ubi lucere cœpisset, clamitasse magos pestem ac perniciem Asiæ proxima nocte natam. Hæc de Indis et magis.

[48]48 XXIV. " Redeamus ad somnia. Hannibalem Cœlius scribit, cum columnam auream, quæ esset in fano Junonis Laciniæ, auferre vellet dubitaretque, utrum ea solida esset an extrinsecus inaurata, perterebravisse; Cumque solidam invenisset, statuisse tollere; Ei secundum quietem visam esse Junonem prædicere, ne id faceret, minarique, si fecisset, se curaturam, ut eum quoque oculum, quo bene videret, amitteret. Idque ab homine acuto non esse neglectum; Itaque ex eo auro quod exterebratum esset buculam curasse faciendam et eam in summa columna

[49]49 Collocavisse. Hoc item in Sileni, quem Cœlius sequitur, Græca historia est (is autem diligentissime res Hannibalis persecutus est): Hannibalem, cum cepisset Saguntum, visum esse in somnis a love in deorum concilium vocari; Quo cum venisset, Jovem imperavisse, ut Italiæ bellum inferret, ducemque ei unum e concilio datum, quo illum utentem cum præcepisse, ne respiceret; Illum autem id diutius facere non potuisse elatumque cupiditate respexisse; Tum visam beluam- vastam et immanem circumplicatam serpentibus quacumque incederet omnia arbusta, virgulta, tecta pervertere; Et eum admiratum quæsisse de deo quodnam illud esset tale monstrum, et deum respondisse vastitatem esse Italiæ præcepisseque, ut pergeret protinus, quid retro atque tergo fieret ne laboraret. 60 " Apud Agathoclem scriptum in historia est Hamilcarem Karthaginiensem, cum oppugnaret Syracusas, visum esse audire vocem, se postridie cenaturum Syracusis; Cum autem is dies illuxisset, magnam seditionem in castris ejus inter Poenos et Siculos milites esse factam; Quod cum sensissent Syracusani, inproviso eos in castra irrupisse, Hamilcaremque ab eis vivum esse sublatum. Ita res somnium comprobavit.

" Plena exemplorum est historia, tum referta vita

[61]61 Communis. At vero P. Decius ille Q. F., qui primus e Deciis consul fuit, cum esset tribunus militum, M. Cornelio consulibus, a Samnitibusque premeretur noster exercitus, cum pericula prœliorum iniret audacius monereturque, ut cautior esset, dixit, quod extat in annalibus, sibi in somnis visum esse, cum in mediis hostibus versaretur, occidere cum maxima gloria. Et tum quidem incolumis exercitum obsidione liberavit; Post triennium autem, cum 1 consul esset, devovit se et in aciem Latinorum irrupit armatus. Quo ejus facto superati sunt et deleti Latini; Cujus mors ita gloriosa fuit, ut eandem

[52]52 Concupisceret filius. Sed veniamus nunc, si placet, ad somnia philosophorum.

XXV. " Est apud Platonem Socrates, cum esset in custodia publica, dicens Critoni, suo familiari, sibi post tertium diem esse moriendum; Vidisse enim se in somnis pulchritudine eximia feminam, quæ se nomine appellans, diceret Homericum quendam ejus modi versum:

Tertia te Phthiæ tempestas læta locabit. Quod, ut est dictum, sic scribitur contigisse. Xenophon Socraticus (qui vir et quantus!) In ea militia, qua cum Cyro minore perfunctus est, sua scribit somnia, quorum eventus mirabiles exstiterunt.

[63]63 Mentiri Xenophontem an delirare dicemus?

" Quid? Singulari vir ingenio Aristoteles et pæne divino ipsene errat an alios vult errare, cum scribit Eudemum Cyprium, familiarem suum, iter in Macedoniam facientem Pheras venisse, quæ erat urbs in Thessalia tum admodum nobilis, ab Alexandro autem tyranno crudeli dominatu tenebatur; In eo igitur oppido ita graviter ægrum Eudemum fuisse, ut omnes medici diffiderent; Ei visum in quiete egregia facie juvenem dicere fore ut perbrevi convalesceret, 1 2 paucisque diebus interiturum Alexandrum tyrannum, ipsum autem Eudemum quinquennio post domum esse rediturum. Atque ita quidem prima jsta tim scribit Aristoteles consecuta, et convaluisse Eudemum, et ab uxoris fratribus interfectum tyrannum; Quinto autem anno exeunte, cum esset spes ex illo somnio in Cyprum illum ex Sicilia esse rediturum, prœliantem eum ad Syracusas occidisse; Ex quo ita illud somnium esse interpretatum, ut, cum animus Eudemi e corpore excesserit, tum domum revertisse videatur.

" Adjungamus philosophis doctissimum hominem, poetam quidem divinum, Sophoclem; Qui, cum ex æde Herculis patera aurea gravis subrepta esset, in somnis vidit ipsum deum dicentem, qui id fecisset. Quod semel ille iterumque neglexit. Ubi idem sæpius, ascendit in Areopagum, detulit rem; Areopagitæ conprehendi jubent eum, qui a Sophocle erat nominatus; Is, quæstione adhibita, confessus est pateramque rettulit. Quo facto fanum illud Indicis Herculis nominatum est.

XXVI. " Sed quid ego Græcorum? Nescio quo modo me magis nostra delectant. Omnes hoc historici, Fabii, Gellii, sed proxime Cœlius: Cum bello Latino ludi votivi maximi primum fierent, quam fierent, cumque jam populus consedisset, servus per circum cum virgis cæderetur furcam ferens ductus est. Exin cuidam rustico Romano dormienti visus est venire, qui diceret præsulem sibi non placuisse ludis, idque ab eodem jussum esse eum senatui nuntiare; Illum non esse ausum. Iterum esse idem jussum et monitum, ne vim suam experiri vellet; Ne tum quidem esse ausum. Exin filium ejus esse mortuum, eandem in somnis admonitionem fuisse tertiam. Tum illum etiam debilem factum rem ad amicos detulisse, quorum de sententia lecticula in curiam esse delatum, cumque senatui somnium enarravisset, pedibus suis salvum domum revertisse. Itaque somnio comprobato asenatu ludos illos iterum instauratos memoriæ

[50]50 Proditum est. C. vero Gracchus multis dixit, ut scriptum apud eundem Cœlium est, sibi in somnis quæsturam petenti Ti. Fratrem visum esse dicere, quam vellet cunctaretur, tamen eodem sibi leto, quo ipse interisset, esse pereundum. Hoc, ante quam tribunus plebi C. Gracchus factus esset, et se audisse scribit Cœlius et dixisse illum multis. Quo somnio quid inveniri potest certius?

XXVII. " Quid? Illa duo somnia, quæ creberrime commemorantur a Stoicis, quis tandem potest contemnere? Unum de Simonide: Qui cum ignotum quendam proiectum mortuum vidisset eumque humavisset haberetque in animo navem conscendere, moneri visus est, ne id faceret, ab eo, quem sepultura affecerat; Si navigasset, eum naufragio esse periturum; Itaque Simonidem redisse, perisse ceteros, qui tum navigassent.

[57]57 " Alterum ita traditum clarum admodum somnium: Cum duo quidam Arcades familiares iter una facerent et Megaram venissent, alterum ad cauponem devertisse, ad hospitem alterum. Qui ut cenati quiescerent, concubia nocte visum esse in somnis ei, qui erat in hospitio, illum alterum orare, ut subveniret, quod sibi a caupone interitus pararetur; Eum primo perterritum somnio surrexisse; Dein cum se collegisset xdque visum pro nihilo habendum esse duxisset, recubuisse; Tum ei dormienti eundem illum visum esse rogare, ut, quoniam sibi vivo non subvenisset, mortem suam ne inultam esse pateretur; Se interfectum in plaustrum a caupone esse conjectum et supra stercus iniectum; Petere, ut mane ad portam adesset, prius quam plaustrum ex oppido exiret. Hoc vero eum somnio commotum mane bubulco præsto ad portam fuisse, quæsisse ex eo, quid esset in plaustro; Illum perterritum fugisse, mortuum erutum esse, cauponem re patefacta pœnas dedisse. XXVIII. Quid hoc somnio dici potest divinius? 58 " Sed quid aut plura aut vetera quærimus? Sæpe

CICERO r. me, cum Asiæ proconsul præessem, vidisse in quiete, cum tu equo advectus ad quandam magni fluminis ripam provectus subito atque delapsus in flumen nusquam apparuisses, me contremuisse timore perterritum; Tum te repente lætum exstitisse eodemque equo adversam ascendisse ripam, nosque inter nos esse complexos. Facilis conjectura hujus somnii, mihique aperitis in Asia prædictum est fore eos eventus rerum, qui acciderunt.

" Venio nunc ad tuum. Audivi equidem ex te ipso, sed mihi sæpius noster Sallustius narravit, cum in illa fuga nobis gloriosa, patriæ calamitosa, in villa quadam campi Atinatis maneres magnamque partem noctis vigilasses, ad lucem denique arcte et graviter dormire te cœpisse. Itaque, quamquam iter instaret, se tamen silentium fieri jussisse neque esse passum te excitari; Cum autem experrectus esses hora secunda fere, te sibi somnium narravisse: visum tibi esse, cum in locis solis mæstus errares, C. Marium cum fascibus laureatis quærere ex te, quid tristis esses, cumque tu te patria vi pulsum esse dixisses, prehendisse eum dextram tuam et bono animo te jussisse esse lictorique proximo tradidisse, ut te in monumentum suura deduceret, et dixisse in eo tibi salutem fore. Tum et se exclamasse Sallustius 1 2 3 * 5 narrat reditum tibi celerem et gloriosum paratum, et te ipsum visum somnio delectari. Nam illud mihi ipsi celeriter nuntiatum est ut audivisses in monumento Mari de tuo reditu magnificentissimum illud senatus consultum esse factum referente optimo et clarissimo viro consule, idque frequentissimo theatro incredibili clamore et plausu comprobatum, dixisse te nihil illo Atinati somnio fieri posse divinius.

[60]60 XXIX. " At multa falso. Immo obscura fortasse nobis. Sed sint falsa quædam; Contra vera quid dicimus? Quæ quidem multo plura evenirent, si ad quietem integri iremus. Nunc onusti cibo et vino perturbata et confusa cernimus. Vide, quid Socrates in Platonis Politia loquatur. Dicit enim:

* Cum dormientibus ea pars animi, quæ mentis et rationis sit particeps, sopita langueat; Illa autem, in qua feritas quædam sit atque agrestis immanitas, cum sit immoderato tumefacta potu atque pastu, exsultare eam in somno immoderateque jactari. Itaque huic omnia visa obiciuntur amente ac ratione vacua, ut aut cum matre corpus miscere videatur aut cum quovis alio vel homine vel deo, sæpe belua, atque etiam trucidare aliquem et impie cruentari multaque facere impure atque tætre cum

At qui salubri et moderato cultu atque victu quieti se tradiderit ea parte animi, quæ mentis et consili est, agitata et erecta saturataque bonarum cogitationum epulis, eaque parte animi, quæ voluptate alitur, nec inopia enecta nec satietate affluenti (quorum utrumque præstringere aciem mentis solet, sive deest naturæ quidpiam sive abundat atque affluit), illa etiam tertia parte animi, in qua irarum existit ardor, sedata atque restincta, tum eveniet duabus animi temerariis partibus compressis, ut illa tertia pars rationis et mentis eluceat et se vegetam ad somniandum acremque præbeat, tum ei visa quietis occurrent tranquilla atque veracia.* Hæc verba ipsa Platonis expressi.

[62]62 XXX. " Epicurum igitur audiemus potius? Namque Carneades concertationis studio modo ait hoc, modo illud. * At ille ait quod sentit/ Sentit autem nihil umquam elegans, nihil decorum. Hunc ergo antepones Platoni et Socrati qui ut rationem non redderent, auctoritate tamen hos minutos philosophos vincerent? Jubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit quod errorem animis perturbationemque afferat. Ex quo etiam Pythagoricis interdictum putatur ne faba vescerentur, quod habet inflationem magnam is cibus tranquillitati men- * 2

[63]63 Tis quærentis vera contrariam. Cum ergo est somno sevocatus animus a societate et a contagione corporis, tum meminit præteritorum, præsentia cernit, futura prævidet; Jacet enim corpus dormientis ut mortui, viget autem et vivit animus. Quod multo magis faciet post mortem, cum omnino corpore excesserit. Itaque appropinquante morte multo est divinior. Nam et id ipsum vident, qui sunt morbo gravi et mortifero affecti, instare mortem; Itaque eis occurrunt plerumque imagines mortuorum, tumque vel maxime laudi student; Eosque, qui secus quam decuit, vixerunt, peccatorum suorum tum maxime pænitet. 64 " Divinare autem morientes illo etiam exemplo confirmat Posidonius, quod affert, Rhodium quendam morientem sex æquales nominasse et dixisse, qui primus eorum, qui secundus, qui deinde deinceps moriturus esset. Sed tribus modis censet deorum appulsu homines somniare: uno, quod prævideat animus ipse per sese, quippe qui deorum cognatione teneatur; Altero, quod plenus aSr sit inmortalium animorum, in quibus tamquam insignitæ notæ veritatis appareant; Tertio, quod ipsi di cum dormientibus colloquantur. Idque, ut modo dixi, facilius evenit appropinquante morte, ut animi

[65]65 Futura augurentur. Ex quo et illud est Callani, de quo ante dixi, et Homerici Hectoris, qui moriens propinquam Achilli mortem denuntiat. 1

XXXI. " Neque enim illud verbum temere con-

Pra es ag ib at A nim us fru stra me ire, cu m ex irem do mo. Sagire enim sentire acute est; Ex quo sagæ anus, quia multa scire volunt, et sagaces dicti canes. Is igitur, qui ante sagit, quam oblata res est, dicitur præsagire, id est futura ante sentire. " Inest igitur in animis præsagitio extrinsecus iniecta atque inclusa divinitus. Ea, si exarsit acrius, furor appellatur, cum a corpore animus abstractus divino instinctu concitatur. Η. Se d qu id ocu lis rA bere v isa est de re pe nte ard en tib us fu bi illa pa ulo an te sA piens, v irg in alis mo de stia? C. m d te r, optim A tu mu lto mu lie r melio r m d lie ru m, m fssa su m su pe rstitio sis h A rio la tid n ib us; Na m me 1 A po llo fAtis fa n dis de me nte min v ite m ciet, v irg in es v ero æ qu alis, pa tris mei meu m factA m pu de t,

* i.e" w itches. D ptu mi v ir. Me am ate r, tiii me miseret, m€i pig et d ptu ma m pro ge n ie m P ria mo p ip eris ti ex tra me; H d c dolet, m d ob esse, ill sp ro desse, me d b sta re, illos d b seq ui.

[0]0 Po ma tenerum et moratum atque molle I Sed

[67]67 Hoc minus ad rera; Illud, quod volumus, expressum est, ut vaticinari furor vera soleat. D de st, ad est fax d b v o lu ta s& nguine atq ue in ce n dio! Mvi Ros an no s la tu it; Civ es, fd rte op em et re stin gu ite. Deus inclusus corpore humano jam, non Cassandra, loquitur:

Ia m qu em ari ma gn d cla ssis cita

Te x itu r; Ex itiu m E xam en ra pi t;

Ad v en ie t, fe ra ν έΐί v ola n tib us

N d v ib us co m ple bit ma nu s lito ra.

[68]68 XXXII. u Tragœdias loqui videor et fabulas. At ex te ipso non commenticiam rem, sed factam ejusdem generis audivi: C. Coponium ad te venisse Dyrrhachium, 2 cum prætorio imperio classi Rhodiæ præesset, cumprime hominem prudentem atque doctum, eumque dixisse remigem quendam e quinqueremi Rhodiorum vaticinatum madefactum iri minus xxx diebus Græciam sanguine, rapinas Dyrrhachi et conscensionem in naves cum fuga fugientibusque miserabilem respectum incendiorum fore; Sed co m p lev it.

[2]2 Exitium examen = turbam malorum, H o ttin ge r; E f Cic. Rhodiorum classi propinquum reditum ac domum itionem dari; Tum neque te ipsum non esse commotum Marcumque Varronem et M* Catonem, qui tum tos; Paucis sane post diebus ex Pharsalia fuga venisse Labienum; Qui cum interitum exercitus nuntiavisset, reliqua vaticinationis brevi esse confecta.

[69]69 Nam et ex horreis direptum effusumque frumentum vias omnis angiportusque constraverat, et naves subito perterriti metu conscendistis, et noctu ad oppidum respicientes flagrantis onerarias quas incenderant milites, quia sequi noluerant, videbatis; Postremo a Rhodia classe deserti verum vatem fuisse sensistis. 70 " Exposui quam brevissime potui somni et furoris oracula, quæ carere arte dixeram. Quorum amborum generum una ratio est, qua Cratippus noster uti solet; Animos hominum quadam ex parte extrinsecus esse tractos et haustos (ex quo intellegitur esse extra divinum animum, humanus unde ducatur); Humani autem animi eam partem, quæ sensum, quæ motum, quæ appetitum habeat, non esse ab actione corporis seiugatam; Quæ autem pars animi rationis atque intellegentiæ sit particeps, eam tum maxime vigere,

[71]71 Cum plurimum absit a corpore. Itaque, expositis exemplis verarum vaticinationum et somniorum, Cratippus solet rationem concludere hoc modo:

" * Si sine oculis non potest exstare officium et munus oculorum, possunt autem aliquando oculi non fungi suo munere, qui vel semel ita est usus oculis ut vera cerneret, is habet sensum oculorum vera cernentium. Item igitur, si sine divinatione non potest officium et munus divinationis exstare, potest autem quis, cum divinationem habeat, errare aliquando nec vera cernere, satis est ad confirmandam divinationem semel aliquid esse ita divinatum ut nihil fortuito cecidisse videatur; Sunt autem ejus generis innumerabilia; Esse igitur divinationem confitendum est/

XXXIII. " Quæ vero aut conjectura explicantur aut eventis animadversa ac notata sunt, ea genera divinandi, ut supra dixi, non naturalia, sed artificiosa dicuntur; In quo haruspices, augures conjectoresque numerantur. Hæc improbantur a Peripateticis, a Stoicis defenduntur. Quorum alia sunt posita in monumentis et disciplina, quod Etruscorum declarant et haruspicini et fulgurales et tonitruales libri, vestri etiam augurales; Alia autem subito ex tempore conjectura explicantur, ut apud Homerum Calchas, qui ex passerum numero belli Trojani annos auguratus est; Et ut in Sullæ scriptum historia videmus, quod te inspectante factum est, ut, cum ille in agro Nolano immolaret ante prætorium, ab infima ara subito anguis emergeret, cum quidem C. Postumius haruspex oraret illum ut in expeditionem exercitum educeret. Id cum Sulla fecisset, tum ante oppidum Nolam fortissima Samnitium castra cepit.

[73]73 Facta conjectura etiam in Dionysio est paulo ante quam regnare cœpit; Qui, cum per agrum Leontinum iter faciens, equum ipse demisisset in flumen, submersus equus voraginibus non exstitit; Quem cum maxima contentione non potuisset extra autem aliquantum progressus esset, subito exaudivit hinnitum respexitque et equum alacrem lætus aspexit, cujus in juba examen apium consederat. Quod ostentum habuit hanc vim, ut Dionysius paucis post diebus regnare cœperit.

[74]74 XXXIV. " Quid? Lacedæmoniis paulo ante Leuctricam calamitatem quæ significatio facta est, cum in Herculis fano arma sonuerunt Herculisque simulacrum multo sudore manavit! At eodem tempore Thebis, ut ait Callisthenes, in templo Herculis valvæ clausæ repagulis subito se ipsæ aperuerunt, armaque quæ fixa in parietibus fuerant ea sunt humi inventa. Cumque eodem tempore apud Lebadiam Trophonio res divina fieret, gallos gallinaceos in eo loco sic assidue canere cœpisse, ut nihil intermitterent; Tum augures dixisse Bœotios Thebanorum esse victoriam, propterea quod avis illa victa silere soleret, canere, si vicisset. 1 2

[75]75 " Eademque tempestate multis signis Lacedæmoniis Leuctricæ pugnæ calamitas denuntiabatur. Namque et Lysandri, qui Lacedæmoniorum clarissimus fuerat, statuæ, quæ Delphis stabat, in capite corona subito exstitit ex asperis herbis et agrestibus; Stellæque aureæ, quæ Delphis erant a Lacedæmoniis positæ post navalem illam victoriam Lysandri, qua Athenienses conciderunt, qua in pugna quia Castor et Pollux cum Lacedæmoniorum classe visi esse dicebantur. Eorum insignia deorum, stellæ aureæ, quas dixi, Delphis positæ paulo ante Leuctricam pugnam deciderunt, neque repertæ sunt.

[76]76 Maximum vero illud portentum isdem Spartiatis fuit, quod, cum oraculum ab love Dodonæo petivissent de victoria sciscitantes legatique vas illud in quo inerant sortes collocavissent, simia, quam rex Molossorum in deliciis habebat, et sortes ipsas et cetera, quæ erant ad sortem parata, disturbavit et aliud alio dissipavit. Tum ea, quæ præposita erat oraculo, sacerdos dixisse dicitur de salute Lacedæmoniis esse non de victoria cogitandum.

[77]77 XXXV. " Quid? Bello Punico secundo nonne G. Flaminius consul iterum neglexit signa rerum futurarum magna cum clade rei publicæ? Qui exercitu lustrato cum Arretium versus castra movisset et contra Hannibalem legiones duceret, et ipse et equus ejus ante signum lovis Statoris sine causa repente concidit, nec eam rem habuit religioni obiecto signo, ut peritis videbatur, ne committeret prœlium. * * Idem cum tripudio auspicaretur, pullarius diem prœli committendi differebat. Tum Flaminius ex eo quæsivit, si ne postea quidem pulli pascerentur, quid faciendum censeret. Cum ille quiescendum respondisset, Flaminius: * Præclara vero auspicia, si esurientibus pullis res geri poterit, saturis nihil geretur! * Itaque signa convelli et se sequi jussit. Quo tempore cum signifer primi hastati signum non posset movere loco, nec quicquam proficeretur, plures cum accederent, Flaminius, re nuntiata, suo more, neglexit. Itaque tribus eis horis concisus exercitus

[78]78 Atque ipse interfectus est. Magnum illud etiam, quod addidit Cœlius, eo tempore ipso, cum hoc calamitosum prœlium fieret, tantos terræ motus in Liguribus, Gallia compluribusque insulis totaque in Italia factos esse, ut multa oppida conruerint, multis locis labes factæ sint terræque desederint fluminaque in contrarias partes fluxerint atque in amnes mare influxerit.

XXXVI. " Fiunt certæ divinationum conjecturæ aperitis. Midæ illi Phrygi, cum puer esset, dormienti formicæ in os tritici grana congesserunt. Divitissimum fore prædictum est; Quod evenit. At Platoni cum in cunis parvulo dormienti apes in labellis consedissent, responsum est singulari illum suavitate orationis fore. Ita futura eloquentia provisa Roscius, num aut ipse aut pro eo Lanuvium totum mentiebatur? Qui cum esset in cunabulis educareturque in Solonio, qui est campus agri Lanuvini, noctu lumine apposito experrecta nutrix animadvertit puerum dormientem circumplicatum serpentis amplexu. Quo aspectu exterrita clamorem sustulit. Pater autem Rosci ad haruspices rettulit, qui responderunt nihil illo puero clarius, nihil nobilius fore. Atque hanc speciem Pasiteles cælavit argento et noster expressit Archias versibus.

M Quid igitur expectamus? An dum in foro nobiscum di immortales, dum in viis versentur, dum domi? Qui quidem ipsi se nobis non offerunt, vim autem suam longe lateque diffundunt, quam tum terræ cavernis includunt, tum hominum naturis implicant. Nam terræ vis Pythiam Delphis incitabat, naturæ Sibyllam. Quid enim? Non videmus quam sint varia terrarum genera? Ex quibus et mortifera quædam pars est, ut et Ampsancti in Hirpinis et in Asia Plutonia, quæ vidimus, et sunt partes agrorum aliæ pestilentes, aliæ salubres, aliæ, quæ acuta ingenia gignant, aliæ, quæ retusa; Quæ omnia fiunt et ex cæli varietate et ex disparili aspiratione terrarum. Fit etiam sæpe specie quadam, sæpe vocum gravitate et cantibus ut pellantur animi vehementius, sæpe etiam cura et timore, qualis est illa

XXXVII. Atque etiam illa concitatio declarat vim in animis esse divinam. Negat enim sine furore Democritus quemquam poetam magnum esse posse, quod idem <K<utJPlato. Quem, si placet, appellet ju rorem, dum modo is furor ita laudetur, ut in Phædro Platonis laudatus est. Quid? Vestra oratio in causis, quid ipsa actio potest esse vehemens et gravis et copiosa, nisi est animus ipse commotior? Equidem etiam in te sæpe vidi et, ut ad leviora veniamus, in Æsopo, familiari tuo, tantum ardorem vultuum atque motuum, ut eum vis quædam abstraxisse a sensu mentis videretur.

Obiciuntur etiam sæpe formæ quæ reapse nullæ sunt, speciem autem offerunt; Quod contigisse Brenno dicitur eiusque Gallicis copiis, cum fano Apollinis Delphici nefarium bellum intulisset. Tum enim ferunt ex oraclo ecfatam esse Pythiam;

XXXVIII. " Aristoteles quidem eos etiam, qui valetudinis vitio furerent et melancholici dicerentur, 1 2 3 4 * 6 censebat habere aliquid in animis præsagiens atque divinum. Ego autem haud scio an nec cardiacis hoc tribuendum sit nec phreneticis; Animi enim integri

[82]82 Non vitiosi est corporis divinatio. Quam quidem esse re vera hac Stoicorum ratione concluditur:

" ' Si sunt di neque ante declarant hominibus quæ futura sint, aut non diligunt homines, aut quid eventurum sit ignorant; Aut existimant nihil interesse hominum scire quid sit futurum, aut non censent esse suæ maiestatis præsignificare hominibus quæ sunt futura; Aut ea ne ipsi quidem di significare possunt. At neque non diligunt nos (sunt enim benefici generique hominum amici); Neque ignorant ea quæ ab ipsis constituta et designata sunt; Neque nostra nihil interest scire ea, quæ eventura sunt (erimus enim cautiores si sciemus); Neque hoc alienum ducunt maiestate sua (nihil est enim beneficentia præstantius); Neque non possunt

[83]83 Futura prænoscere; Non igitur sunt di nec significant futura; Sunt autem di, significant ergo; Et non, si significant, nullas vias dant nobis ad significationis scientiam (frustra enim significarent); Nec, si dant

[84]84 XXXIX. " Hac ratione et Chrysippus et Diogenes et Antipater utitur. Quid est igitur cur dubitandum sit quin sint ea quæ disputavi verissima, si ratio mecum facit, si eventa, si populi, si nationes, si Græci, si barbari, si majores etiam nostri, si denique hoc semper ita putatum est, si summi philosophi, si poetæ, si sapientissimi viri, qui res publicas constituerunt, qui urbes condiderunt? An, dum bestiæ loquantur exspectamus? Hominum consentiente auc-

[85]85 Tor itate contenti non sumus? Nec vero quicquam aliud affertur cur ea quæ dico divinandi genera nulla sint, nisi, quod difficile dictu videtur, quæ cujusque divinationis ratio, quæ causa sit. * Quid enim habet haruspex, cur pulmo incisus etiam in bonis extis dirimat tempus et proferat diem? ' Quid augur, cur a dextra corvus, a sinistra cornix, faciat ratum? '

[1]1 Quid astrologus cur stella Jovis aut Veneris conjuncta cum luna ad ortus puerorum salutaris sit, Saturni Martisve contraria? ' * Cur autem deus dormientes nos moneat, vigilantes neglegat? ' * Quid deinde causæ est cur Cassandra furens futura prospiciat, Priamus sapiens hoc idem facere non queat? * 86 " Cur fiat quidque, quæris. Recte omnino; Sed non nunc id agitur; Fiat necne fiat, id fiat, afferre nequeam, fieri omnino neges. Quod idem facis in divinatione, quam et cernimus ipsi et audimus et legimus et a patribus accepimus. Neque ante philosophiam patefactam, quæ nuper inventa est, hac de re communis vita dubitavit, et, posteaquam philosophia processit, nemo aliter philosophus sensit,

[87]87 In quo modo esset auctoritas. Dixi de Pythagora, de Democrito, de Socrate, excepi de antiquis præter Xenophanem neminem; Adjunxi veterem Academiam, Peripateticos, Stoicos; Unus dissentit Epicurus. Quid vero hoc turpius, quam quod idem nullam censet gratuitam esse virtutem?

XL. " Quis est autem quem non moveat clarissimis monumentis testata consignataque antiquitas f Calchantem augurem scribit Homerus longe optimum, eumque ducem classium fuisse ad Ilium, auspiciorum

[88]88 Credo scientia, non locorum. Amphilochus et Mopsus Argivorum reges fuerunt, sed eidem augures, eique urbis in ora maritima Ciliciæ Græcas condiderunt; Atque etiam ante hos Amphiaraus et Tiresias non humiles et obscuri neque eorum similes, ut apud Ennium est, sed clari et præstantes viri, qui avibus et signis admoniti futura dicebant; Quorum de altero etiam apud inferos Homerus ait * solum sapere, ceteros umbrarum vagari modo *; Amphiaraum autem sic honoravit fama Græciæ, deus ut haberetur, atque ut ab ejus solo, in quo est humatus, oracla peterentur. 89 " Quid? Asiæ rex Priamus nonne et Helenum filium et Cassandram filiam divinantes habebat, alterum auguriis, alteram mentis incitatione et permotione divina? Quo in genere Marcios quosdam fratres, nobili loco natos, apud majores nostros fuisse scriptum videmus. Quid? Polyidum Corinthium nonne Homerus et aliis multa et filio ad Trojam proficiscenti mortem prædixisse commemorat? Omnino apud veteres, qui rerum potiebantur, iidem auguria tenebant; Ut enim sapere, sic divinare regale ducebant. Ut testis est nostra civitas, in qua et reges augures et postea privati eodem sacerdotio præditi rem publicam religionum auctoritate rexerunt.

[90]90 XLI. " Eaque divinationum ratio ne in barbaris quidem gentibus neglecta est, siquidem et in Gallia Druidæ sunt, equibus ipse Divitiacum Æduum, hospitem tuum laudatoremque, cognovi, qui et naturæ rationem, quam Græci appellant, notam esse sibi profitebatur et partim 1 * * 4 * 6 auguriis, partim conjectura, quæ essent futura, dicebat. Et in Persis augurantur et divinant magi, qui congregantur in fano commentandi causa atque inter se conloquendi, quod etiam idem vos quondam

[91]91 Facere Nonis solebatis. Nec quisquam rex Persarum potest esse, qui non ante magorum disciplinam scientiamque perceperit. Licet autem videre et genera quædam et nationes huic scientiæ deditas. Telmessus in Caria est, qua in urbe excellit haruspicum disciplina; Itemque Elis in Peloponneso familias duas certas habet, Iamidarum unam, alteram Clutidarum, haruspicinæ nobilitate præstantes. In Syria Chaldæi cognitione astrorum sollertiaque ingeniorum antecellunt. 92 " Etruria autem de cælo tacta scientissime animadvertit eademque interpretatur, quid quibusque ostendatur monstris atque portentis. Quocirca bene apud majores nostros senatus tum, cum florebat imperium, decrevit, ut de principum filiis sex singulis Etruriæ populis in disciplinam traderentur, ne ars tanta propter tenuitatem hominum a religionis auctoritate abduceretur ad mercedem atque quæstum. Phryges autem et Pisidæ et Cilices et Arabum natio avium significationibus plurimum obtemperant, quod idem factitatum in Umbria accepimus.

[93]93 XLII. " Ac mihi quidem videntur e locis quoque ipsis, qui a quibusque incolebantur, divinationum opportunitates esse ductæ. Etenim Ægyptii et Babylonii in camporum patentium æquoribus habitantes, cum ex terra nihil emineret, quod contemplationi cæli officere posset, omnem curam in siderum cognitione posuerunt. Etrusci autem, quod religione imbuti studiosius et crebrius hostias immolabant, extorum cognitioni se maxime dediderunt, quodque propter aSris crassitudinem de cælo apud eos multa fiebant, et quod ob eandem causam multa inusitata partim e cælo, alia ex terra oriebantur, quædam etiam ex hominum pecudumve conceptu et satu, ostentorum exercitatissimi interpretes exstiterunt. Quorum quidem vim, ut tu soles dicere, verba ipsa prudenter a majoribus posita declarant. Quia enim ostendunt, portendunt, monstrant, prædicunt, ostenta, portenta, monstra, prodigia dicuntur. Arabes autem et Phryges et Cilices, quod pastu pecudum maxime utuntur campos et montes, hieme et æstate peragrantes, propterea facibus cantus avium et volatus notaverunt; Eademque et Pisidiæ causa fuit et huic nostræ Umbriæ. Tum Caria tota præcipueque Telmesses, quos ante dixi, quod agros uberrimos maximeque fertiles incolunt, in quibus multa propter fecunditatem fingi gignique possunt, in ostentis animadvertendis diligentes fuerunt. 1

[95]95 XLIII. " Quis vero non videt in optima quaque re publica plurimum auspicia et reliqua divinandi genera valuisse? Quis rex umquam fuit, quis populus, qui non uteretur prædictione divina? Neque solum in pace, sed in bello multo etiam magis, quo majus erat certamen et discrimen salutis. Omitto nostros, qui nihil in bello sine extis agunt, nihil sine auspiciis domi externa videamus: namque et Athenienses omnibus semper publicis consiliis divinos quosdam sacerdotes, quos fxavreis vocant, adhibuerunt, et Lacedæmonii regibus suis augurem assessorem dederunt, itemque senibus (sic enim consilium publicum appellant) augurem interesse voluerunt, iidemque de rebus majoribus semper aut Delphis oraclum aut ab

[96]96 Hammone aut a Dodona petebant. Lycurgus quidem, qui Lacedæmoniorum rem publicam temperavit, leges suas auctoritate Apollinis Delphici confirmavit; Quas cum vellet Lysander commutare, eadem est prohibitus religione. Atque etiam qui præerant Lacedæmoniis, non contenti vigilantibus curis, in Pasiphaæ fano, quod est in agro propter urbem, somniandi causa excubabant, quia vera quietis oracla ducebant. 97 " Ad nostra jam redeo. Quoties senatus decemviros ad libros ire jussit! Quantis in rebus quamque duo visi soles sunt et cum tres lunæ et cum faces, et cum sol nocte visus est, et cum e cælo fremitus auditus, et cum cælum discessisse visum est atque in eo animadversi globi, delata etiam ad senatum labe agri Privernatis, cum ad infinitam altitudinem terra desedisset Apuliaque maximis terræ motibus conquassata esset — quibus portentis magna populo Romano bella perniciosæque seditiones denuntiabantur. Inque his omnibus responsa haruspicum cum Sibyllæ versibus congruebant.

" Quid? Cum Cumis Apollo sudavit, Capuæ Victoria? Quid? Ortus androgyni nonne fatale quoddam monstrum fuit? Quid? Cum fluvius Atratus sanguine fluxit? Quid? Cum sæpe lapidum, sanguinis non num quara, terræ interdum, quondam etiam lactis imber affluxit? Quid? Cum in Capitolio ictus Centaurus e cælo est, in Aventino portæ et homines, Tusculi ædes Castoris et Pollucis, Romæque Pietatis: nonne et haruspices ea responderunt, quæ evenerunt, et in Sibyllæ libris eædem repertæ prædictiones sunt?

XLIV. filiæ somnio modo Marsico bello templum est asenatu Junoni Sospitæ restitutum. Quod quidem somnium Sisenna cum disputavisset mirifice ad verbum cum re convenisse, tum 1 2 insolenter, credo ab Epicureo aliquo inductus, disputat somniis credi non oportere. Idem contra ostenta nihil disputat exponitque initio belli Marsici et deorum simulacra sudavisse, et sanguinem fluxisse, et discessisse cælum, et ex occulto auditas esse voces, quæ pericula belli nuntiarent, et Lanuvi clipeos, quod haruspicibus tristissimum visum esset, a muribus esse derosos. 100 " Quid, quod in annalibus habemus Veienti bello, cum lacus Albanus præter modum crevisset, Veientem quendam ad nos hominem nobilem perfugisse, eumque dixisse ex fatis, quæ Veientes scripta haberent, Veios capi non posse, dum lacus is redundaret; Et, si lacus emissus lapsu et cursu suo ad mare profluxisset, perniciosum populo Romano; Sin autem ita esset eductus, ut ad mare pervenire non posset, tum salutare nostris fore? Ex quo illa admirabilis a majoribus Albanæ aquæ facta deductio est. Cum autem Veientes bello fessi legatos ad senatum misissent, tum ex eis quidam dixisse dicitur non omnia illum transfugam ausum esse senatui dicere; In isdem enim fatis scriptum Veientes habere fore ut brevi a Gallis Roma caperetur, quod quidem sexennio post Veios captos factum esse videmus. 1 2

[101]101 XLV. " Sæpe etiam et in prœliis fauni auditi et in rebus turbidis veridicæ voces ex occulto missæ esse dicuntur; Cujus generis duo sint ex multis exempla, sed maxima: nam non multo ante urbem captam exaudita vox est a luco Vestæ, qui a Palati radice in novam viam devexus est, ut muri et portæ reficerentur; Futurum esse, nisi provisum esset, ut Roma caperetur. Quod neglectum tum, cum caveri poterat, post acceptam illam maximam cladem expiatum est; Ara enim Aio Loquenti, quam sæptam videmus, exadversus eum locum consecrata est. Atque etiam scriptum amultis est, cum terræ motus factus esset, ut sue plena procuratio fieret, vocem ab æde Junonis ex arce extitisse; Quocirca Junonem illam appellatam Monetam. Hæc igitur et adis significata et a nostris majoribus judicata contemnimus? 102 " Neque solum deorum voces Pythagorei observitaverunt, sed etiam hominum, quæ vocant omina. Quæ majores nostri quia valere censebant, idcirco omnibus rebus agendis, ' Quod bonum, faustum, felix fortunatumque esset * præfabantur; Rebusque divinis, quæ publice fierent, ut ' faverent linguis/ imperabatur; Inque feriis imperandis, ut 4 litibus et jurgiis se abstinerent/ Itemque in lustranda colonia ab eo qui eam deduceret, et cum imperator exercitum, censor populum, lustraret, bonis nominibus, qui hostias ducerent, eligebantur. Quod idem in dilectu consules observant, ut primus miles fiat

[103]103 Bono nomine. Quæ quidem ate scis et consule et imperatore summa cum religione esse servata. Prærogativam etiam majores omen justorum comitiorum esse voluerunt.

XLVI. " Atque ego exempla ominum nota proferam: L. Paulus consul iterum, cum ei bellum ut cum rege Perse gereret obtigisset, ut ea ipsa die domum ad vesperum rediit, filiolam suam Tertiam, quæ tum erat admodum parva, osculans animum advertit tristiculam. 4 Quid est/ inquit, ' mea Tertia? Quid tristis es? * * Mi pater/ inquit, * Persa periit/ Tum ille arctius puellam complexus, Accipio/ inquit,

[4]4 Mea filia, omen/ Erat autem mortuus catellus eo L04 nomine. L. Flaccum, flaminem Martialem, ego audivi, cum diceret Cæciliam Metelli, cum vellet sororis suæ filiam in matrimonium collocare, exisse in quoddam sacellum ominis capiendi causa, quod fieri more veterum solebat. Cum virgo staret et Cæcilia in sella sederet neque diu ulla vox exstitisset, 1 2 pnellam defatigatam petisse a matertera, ut sibi concederet, paulisper ut in ejus sella requiesceret; Illam autem dixisse: ' Vero, mea puella, tibi concedo meas sedes/ Quod omen res consecuta est; Ipsa enim brevi mortua est, virgo autem nupsit, cui Cæcilia nupta fuerat. Hæc posse contemni vel etiam rideri præclare intellego, sed id ipsum est deos non putare, quæ ab eis significantur, contemnere.

[105]105 XLVII. " Quid de auguribus loquar? Tuæ partes sunt, tuum, inquam, auspiciorum patrocinium debet esse. Tibi App. Claudius augur consuli nuntiavit addubitato Salutis augurio bellum domesticum triste ac turbulentum fore; Quod paucis post mensibus exortum paucioribus ate est diebus oppressum. Cui quidem auguri vehementer assentior; Solus enim multorum annorum memoria non decantandi auguri, sed divinandi tenuit disciplinam. Quem irridebant collegæ tui eumque tum Pisi dara, tum Soranum augurem esse dicebant; Quibus nulla videbatur in auguriis aut præsensio aut scientia veritatis futuræ; Sapienter aiebant ad opinionem imperitorum esse fictas religiones. Quod longe secus est; Neque enim in pastoribus illis, quibus Romulus præfuit, nec in ipso Romulo hæc calliditas esse potuit, ut ad errorem multitudinis religionis simulacra fingerent. Sed difficultas laborque discendi disertam neglegentiam 1 2 reddidit; Malunt enim disserere nihil esse in auspiciis quam quid sit ediscere

[106]106 " Quid est illo auspicio divinius quod apud te in Mario est? Ut utar potissimum auctore te: hic Jovis altisoni subito pin na ta satelles arb oris etru nco serpentis saucia morsu su b ig it ipsa feris transfigens un gu ib us anguem sem janim um et v aria grav iter cervice m ican tem; Quem se in to rq uen tem lan jan s rostroque cruentans* jam sa tia ta anim os, jam duros ulta dolores, abicit ecflantem et laceratum adfligit in unda* seque obitu a solis nitidos convertit ad ortus, han cubi præpetibus pinnis lapsuque volantem Conspexit M anusT divini num inis au gu r; Fa u staau e sigpa suæ la ud is reditusque notavi t; Pa rtib us in to nu lt cæli paler ipse sinistris, sic aquilæ claru m firm avit Ju p pite rom en.

[107]107 XLVIIL " Atque ille Romuli auguratus pastoralis, non urbanus fuit, nec fictus ad opiniones inperi torum, sed a certis acceptus et posteris traditus. Itaque Romulus augur, ut apud Ennium est, cum fratre item augure cu ran tes mag na cum cu ra tu m concupientes regni da n t operam sim ul auspicio augurioque. Hinc R em us auspicio se devovet atq ue secundam solus avem servat, at R om ulus pulcher in alto * 8 De leg. I. 1. Annales^ i. 94 et seq.. Certab an t, urbem R om am R em oram ne vo carentj om nibus cu ra viris, uter esset in du p erator. ' Ex sp ec ta n t; Veluti, consul quom mitte re signum j"

[1]1 Volt, om nes avidi sp ectan t ad carceris oras,

[108]108 - quam mox em ittat pictis e faucibus currus, ' sic exspectabat populus atq ue ore tim ebat rebus utri magni victoria sit da ta regni, interea sol alb us recessit in infera noctis, exin can did a se radiis dedit icta foras lux, et sim ul ex alto longe pulcherrim a præpes læva volavit avis; Sim ul au reus exoritur sol* ced u n t de cælo te r qu attu or corpora sancta avium, pra ep e tib u sJese jm lc h risq ue locis da n t, conspicit inde sibi da ta R om ulus esse priora, auspicio regni stabilita scam na solum que.

[109]109 XLIX. " Sed ut, unde huc digressa est, eodem redeat oratio. Si nihil queam disputare quam ob rem quidque fiat, et tantum modo fieri ea quæ commemoravi, doceam, parumne Epicuro Carneadive respondeam? Quid, si etiam ratio exstat artificiosæ præsensionis facilis, divinæ autem paulo obscurior? Quæ enim extis, quæ fulgoribus, quæ portentis, quæ astris præsentiuntur, hæc notata sunt observatione diuturna. Affert autem vetustas omnibus in rebus longinqua observatione incredibilem scientiam; Quæ potest esse etiam sine motu atque impulsu que rem significet, crebra animadversione perspectum est. 110 " Altera divinatio est naturalis, ut ante dixi; Quæ physica disputandi subtilitate referenda est ad naturam deorum, aqua, ut doctissimis sapientissimisque placuit, haustos animos et libatos habemus; Cumque omnia completa et referta sint æterno sensu et mente divina, necesse est contagione divinorum animorum animos humanos commoveri. Sed vigilantes animi vitæ necessitatibus serviunt diiunguntque se a societate divina vinclis corporis impediti. 111 " Rarum est quoddam genus eorum, qui se a corpore avocent et ad divinarum rerum cognitionem cura omni studioque rapiantur. Horum sunt auguria non divini impetus, sed rationis humanæ; Nam et natura futura præsentiunt, ut aquarum eluviones* 1 et deflagrationem futuram aliquando cæli atque terrarum; Alii autem in re publica exercitati, ut de Atheniensi Solone accepimus, orientem tyrannidem multo ante prospiciunt; Quos prudentes possumus dicere, id est providentes, divinos nullo modo possumus; Non plus quam Milesium Thalem, qui, ut obiurgatores suos convinceret ostenderetque etiam philosophum, si ei commodum esset, pecuniam facere posse, omnem oleam ante quam florere

[112]112 Cœpisset, in agro Milesio, cœmisse dicitur. Anitatem fore. Et quidem idem primus defectionem solis, quæ Astyage regnante facta est, prædixisse fertur.

L. " Multa medici, multa gubernatores, agricolæ etiam multa præsentiunt, sed nullam eorum divinationem voco, ne illam quidem qua ab Anaximandro physico moniti Lacedæmonii sunt ut urbem et tecta linquerent armatique in agro excubarent, quod terræ motus instaret, tum cum et urbs tota corruit et e monte Taygeto extrema montis quasi puppis avulsa est. Ne Pherecydes quidem, ille Pythagoræ magister, potius divinus habebitur quam physicus, quod, cum vidisset haustam aquam de jugi puteo, terræ motus dixit instare.

" Nec vero umquam animus hominis naturaliter divinat, nisi cum ita solutus est et vacuus ut ei plane nihil sit cum corpore, quod aut vatibus contingit aut dormientibus. Itaque ea duo genera a Dicæarcho probantur et, ut dixi, a Cratippo nostro; Si propterea, quod ea proficiscuntur a natura, sint summa sane, modo ne sola; Sin autem nihil esse in observatione putant, multa tollunt quibus vitæ ratio continetur. 1 2 Sed quoniam dant aliquid, idque non parvum, vaticinationes cum somniis, nihil est quod cum his magnopere pugnemus, præsertim cum sint qui omnino nullam divinationem probent.

" Ergo et ei,-quorum animi spretis corporibus evolant atque excurrunt foras, ardore aliquo inflammati atque incitati, cernunt illa profecto quæ vaticinantes pronuntiant; Multisque rebus inflammantur tales animi qui corporibus non inhærent, ut ei qui sono quodam vocum et Phrygiis cantibus incitantur. Multos nemora silvæque, multos amnes aut maria commovent. Credo etiam anhelitus quosdam fuisse terrarum quibus inflatæ mentes oracla funderent. Quorum furibunda mens videt ante multo, quæ sint futura. Quo de genere illa sunt: Eodem enim modo multa a vaticinantibus sæpe prædicta sunt, neque solum verbis, sed etiam Similiter Marcius et Publicius vates cecinisse dicuntur; Quo de genere Apollinis operta prolata sunt. * I

LI. 14 Atque hæc quidem vatium ratio est, nec dissimilis sane somniorum. Nam quæ vigilantibus accidunt vatibus, eadem nobis dormientibus. Viget enim animus in somnis liberque est sensibus omni ac impeditione curarum jacente et mortuo pæne corpore. Qui quia vixit ab omni æternitate versatusque est cum innumerabilibus animis, omnia, quæ in natura rerum sunt, videt, si modo temperatis escis modicisque potionibus ita est affectus ut sopito corpore ipse vigilet. Hæc somniantis est divinatio.

[116]116 " Hic magna quædam exoritur, neque ea naturalis, sed artificiosa somniorum Antiphontis interpretatio; Eodemque modo et oraculorum et vaticinationum, sunt enim explanatores omnium horum, ut gram ferrum frustra natura divina genuisset, nisi eadem docuisset quem ad modum ad eorum venas perveniretur; Nec fruges terræ bacasve arborum cum utilitate ulla generi humano dedisset, nisi earum cultus et conditiones tradidisset; Materia deinde quid juvaret, nisi consectionis ejus fabricam haberemus; Sic cum omni utilitate quam di hominibus dederunt, ars aliqua conjuncta est per quam illa utilitas percipi possit. Item igitur somniis, vaticinationibus, oraclis, quod erant multa obscura, multa ambigua, explanationes adhibitæ sunt interpretum.

*' Quo modo autem aut vates aut somniantes ea videant, quæ nusquam etiam tunc sint, magna quæstio est. Sed explorata si sint ea, quæ ante quæri debeant, sint hæc, quæ quærimus, faciliora. Continet enim totam hanc quæstionem ea ratio, quæ est de natura deorum, quæ ate secundo libro est explicata dilucide. Quam si obtinemus, stabit illud, quod hunc locum continet, de quo agimus, esse deos, et eorum providentia mundum administrari, eosdemque consulere rebus humanis, nec solum universis, verum etiam singulis/ Hæc si tenemus, quæ mihi quidem non videntur posse convelli, profecto hominibus adis futura significari necesse est,

LIL 41 Sed distinguendum videtur quonam modo. Nam non placet Stoicis singulis iecorum fissis aut avium cantibus interesse deum; Neque enim decorum est nec dis dignum nec fieri ullo pacto potest; Sed ita a principio inchoatum esse mundum, ut certis rebus certa signa præcurrerent, alia in extis, alia in avibus, alia in fulgoribus, alia in ostentis, alia in stellis, alia in somniantium visis, alia in furentium falluntur; Male conjecta maleque interpretata falsa sunt non rerum vitio, sed interpretum inscientia.

" Hoc autem posito atque concesso, esse qu&ndam vim divinam hominum vitam continentem, non difficile est, quæ fieri certe videmus, ea qua ratione fiant, suspicari. Nam et ad hostiam deligendam potest dux esse vis quædam sentiens, quæ est toto confusa mundo, et tum ipsam, cum immolare velis, extorum fieri mutatio potest, ut aut absit aliquid aut supersit; Parvis enim momentis multa natura L19 aut affingit aut mutat aut detrahit. Quod ne dubitare possimus, maximo est argumento quod paulo ante interitum Cæsaris contigit. Qui cum immolaret illo die quo primum in sella aurea sedit et cum purpurea veste processit, in extis bovis opimi cor non fuit. Num igitur censes ullum animal, quod sanguinem habeat, sine corde esse posse? Qua ille rei novitate non perculsus cum Spurinna diceret timendum esse ne et consilium et vita deficeret; Earum enim rerum utramque a corde proficisci. Postero die caput in iecore non fuit. Quæ quidem illi portendebantur adis immortalibus ut videret interitum, non ut caveret. Cum igitur eæ partes in extis non reperiuntur sine quibus victuma illa vivere nequisset, intellegendum est in ipso immolationis tempore eas partes quæ absint interisse.

[120]120 LIII. " Eademque efficit in avibus divina mens, ut tum huc, tum illuc volent alites, tum in hac, tum in illa parte se occultent, tum a dextra, tum a sinistra parte canant oscines. Nam si animal omne, ut vult, ita utitur motu sui corporis, prono, obliquo, supino, membraque, quocumque vult, flectit, contorquet, porrigit, contrahit eaque ante efficit pæne, quam cogitat, quanto id deo est facilius, cujus numini

[121]121 Parent omnia! Idemque mittit et signa nobis ejus generis, qualia permulta historia tradidit, quale scriptum illud videmus: si luna paulo ante solis ortum defecisset in signo Leonis, fore ut armis Dareus et Persæ ab Alexandro et Macedonibus vincerentur Dareusque moreretur; Et si puella nata biceps esset, seditionem in populo fore, corruptelam et adulterium domi; Et si mulier leonem peperisse visa esset, fore ut ab exteris gentibus vinceretur ea res publica in qua id contigisset.

" Ejusdem generis etiam illud est, quod scribit Herodotus, Crœsi filium, cum esset infans, locutum; Quo ostento regnum patris et domum funditus concidisse. Caput arsisse Servio Tullio dormienti quæ historia non prodidit? Ut igitur, qui se tradit quieti præparato animo cum bonis cogitationibus, tum rebus ad tranquillitatem accommodatis, certa et > vera cernit in somnis; Sic castus animus purusque i vigilantis et ad astrorum et ad avium reliquorumque, signorum et ad extorum veritatem est paratior,

[122]122 LIV. " Hoc nimirum est illud quod de Socrate j accepimus, quodque ab ipso in libris Socraticorum sæpe dicitur: esse divinum quiddam, quod δαιμόνιον appellat, cui semper ipse paruerit numquam impellenti, sæpe revocanti. Et Socrates quidem (quo quem auctorem meliorem quærimus?) Xenophonti consulenti sequereturne Cyrum, posteaquam exposuit, quæ ipsi videbantur: * Et nostrum quidem,' inquit, 4 humanum est consilium; Sed de rebus et obscuris et incertis ad Apollinem censeo referendum/ ad quem etiam Athenienses publice de majoribus rebus semper rettulerunt.

[123]123 44 Scriptum est item, cum Critonis, sui familiaris, oculum alligatum vidisset, quæsivisse, quid esset; Cum autem ille respondisset in agro ambula nit ramulum adductum, ut remissus esset, in oculum suum recidisse, tum Socrates: 4 Non enim paruisti mihi revocanti, cum uterer, qua soleo, præsagitione divina/ Idem etiam Socrates, cum apud Delium male pugnatum esset Lachete prætore fugeretque cum ipso Lachete, ut ventum est in trivium, eadem, 1 qua ceteri, fugere noluit. Quibus quærentibus, cui non eadem via pergeret, deterreri se adeo dixit; Cum quidem ei, qui alia via fugerant, in hostium equitatum inciderunt. Permulta collecta sunt ab Antipatro quæ mirabiliter a Socrate divinata sunt, quæ prætermittam, tibi enim nota sunt, mihi ad

[121]121 Commemorandum non necessaria. Illud tamen ejus philosophi magnificum ac pæne divinum, quod, cum impiis sententiis damnatus esset, æquissimo animo se dixit mori; Neque enim domo egredienti neque illud suggestum, in quo causam dixerat, ascendenti signum sibi ullum, quod consuesset, adeo quasi mali alicujus impendentis datum.

LV. " Equidem sic arbitror, etiamsi multa fallant eos, qui aut arte aut conjectura divinare videantur, esse tamen divinationem; Homines autem, ut in ceteris artibus, sic in hac posse falli. Potest accidere, ut aliquod signum dubie datum pro certo sit acceptum, potest aliquod latuisse aut ipsum, aut quod esset illi contrarium. Mihi autem ad hoc, de quo disputo, probandum satis est non modo plura, sed etiam pauciora

[125]125 Divine præsensa et prædicta reperiri. Quin etiam hoc non dubitans dixerim, si unum aliquid ita sit prædictum præsensumque, ut, cum evenerit, ita cadat ut prædictum sit, neque in eo quicquam casu et fortuito factum esse appareat, esse certe divina-

M Quocirca primum mihi videtur, ut Posidonius facit, adeo, de quo satis dictum est, deinde a fato, deinde a natura, vis omnis divinandi ratioque repetenda. Fieri igitur omnia fato ratio cojpt fateri. Fatum autem id appello, quod Græci id est ordinem seriemque causarum, cum causæ causa nexa rem ex se gignat. Ea est ex omni æternitate fluens veritas sempiterna. Quod cum ita sit, nihil est factum, quod non futurum fuerit, eodemque modo nihil est futurum, cujus non causas i?G id ipsum efficientes natura contineat. Ex quo intellegitur, ut fatum sit non id, quod superstitiose, sed id, quod physice dicitur, causa æterna rerum, cur et ea, quæ præterierunt, facta sint et, quæ instant, fiant et, quæ sequuntur, futura sint. Ita fit, ut et observatione notari possit, quæ res quamque causam plerumque consequatur, etiamsi non semper (nam id quidem affirmare difficile est), easdemque causas veri simile est rerum futurarum cerni ab eis, qui aut per furorem eas aut in quiete videant, LVI. Præterea cum fato omnia fiant, id quod alio loco ostendetur, si quis mortalis possit esse, qui colligationem causarum omnium perspiciat animo, nihil eum profecto fallat. Qui enim teneat causas rerum futurarum, idem necesse est omnia teneat, quæ futura sint. Quod cum nemo facere nisi deus possit, relinquendum est homini, ut signis quibusdam 1 consequentia declarantibus futura præsentiat. Non enim illa, quæ futura sunt, subito exsistunt, sed est quasi rudentis explicatio sic traductio temporis nihil novi efficientis et primum quidque replicantis. Quod et ei vident, quibus naturalis divinatio data est, et ei, quibus cursus rerum observando notatus est. Qui etsi causas ipsas non cernunt, signa tamen causarum et notas cernunt; Ad quas adhibita memoria et diligentia et monumentis superiorum efficitur ea divinatio, quæ artificiosa dicitur, extorum, fulgorum, ostentorum signorumque cælestium.

[128]128 M Non est igitur ut mirandum sit ea præsentiri a divinantibus, quæ nusquam sint; Sunt enim omnia, sed tempore absunt. Atque ut in seminibus vis inest earum rerum, quæ ex eis progignuntur, sic in causis conditæ sunt res futuræ, quas esse futuras aut concitata mens aut soluta somno cernit aut ratio aut conjectura præsentit. Atque ut ei qui solis et lunæ reliquorumque siderum ortus, obitus motusque cognorunt, quo quidque tempore eorum futurum sit, multo ante prædicunt, sic, qui cursum rerum eventorumque consequentiam diuturnitate pertractata notaverunt, aut semper aut, si id difficile est, plerumque, quodsi ne id quidem conceditur, non hæc quidem et quædam ejusdem modi argu mentai cur sit divinatio, ducuntur a fato.

[129]129 LVII. " A natura autem alia quædam ratio est, quæ docet quanta sit animi vis seiuncta a corporis sensibus, quod maxime contingit aut dormientibus aut mente permotis. Ut enim deorum animi sine oculis, sine auribus, sine lingua sentiunt inter se, quid quisque sentiat (ex quo fit, ut homines, etiam cum taciti optent quid aut voveant, non dubitent, quin di illud exaudiant), sic animi hominum, cum aut somno soluti vacant corpore aut mente permoti per se ipsi liberi incitati moventur, cernunt ea quæ permixti cum corpore animi videre non possunt.

[130]130 Atque hanc quidem rationem naturæ difficile est fortasse traducere ad id genus divinationis, quod ex arte profectum dicimus, sed tamen id quoque rimatur, quantum potest, Posidonius. Esse censet in natura signa quædam rerum futurarum. Etenim Ceos accepimus ortum Caniculæ diligenter quotannis solere servare conjecturamque capere, ut scribit Ponticus Heraclides, salubrisne an pestilens annus futurus sit. Nam si obscurior et quasi caliginosa stella extiterit, pingue et concretum esse cælum, ut illustris et perlucida stella apparuerit, significari cælum esse tenue purumque et propterea salubre.

[131]131 " Pe.Mocritus autem censet sapienter instituisse veteres, ut hostiarum immolatarum inspicerentur exta; Quorum ex habitu atque ex colore tum salubritatis, tum pestilentiæ signa percipi, non numquam etiam, quæ sit vel sterilitas agrorum vel fertilitas futura. Quæ si a natura profecta observatio atque usus agnovit, multa afferre potuit dies quæ animadvertendo notarentur, ut ille Pacuvianus, qui in Chryse physicus inducitur, minime naturam rerum cognosse videatur: Cur? Quæso, cum ipse paucis interpositis versibus dicas satis luculente: Quid est igitur, cur, cura domus sit omnium una, eaque communis, cumque animi hominum semper fuerint futurique sint, cur ei, quid ex quoque eveniat, et quid quamque rem significet, perspicere non possint?

" Hæc habui," inquit, " de divinatione quæ dicerem." 1

[132]132 LVIII. M Nunc illa testabor, non me sortilegos neque eos, qui quæstus causa hariolentur, ne psychomantia quidem, quibus Appius, amicus tuus, uti solebat, agnoscere: non habeo denique nauci M arsum au gu re m; Non vicanos haruspices, non de circo astro lo g os; Non Isiacos conjectores, non interpretes so m n ju m; — Non enim sunt ei aut scientia aut arte divini — sdd superstitidsi vates im pu dentesque hdrioli arit inertes ad t insani au t quibus egestas im perat, qu i sibi sem itam non sap ju n t, dlteri m onstrdnt viam quibus divitias pdllicentur, 4b iis drachm am ipsi petu n t, de his divitiis sibi deducant drachm am, red da n t cetera. Atque hæc quidem Ennius, qui paucis ante versibus esse deos censet, sed eos non curare opinatur, quid agat humanum genus. C/. I. 47. 105. in prose form b y M uller. C /. Ii. 50. 104; Cic. N.D.

LIBER SECUNDUS

I. Quærenti mihi multumque et diu cogitanti quanam re possem prodesse quam plurimis, ne quando intermitterem consulere rei publicæ, nulla major occurrebat quam si optimarum artium vias traderem meis civibus; Quod compluribus jam libris me arbitror consecutum. Nam et cohortati sumus, ut maxime potuimus, ad philosophiæ studium eo libro, qui est inscriptus Hortensius, et, quod genus philosophandi minime arrogans maximeque et constans et elegans arbitraremur, quattuor Academicis

[2]2 Libris ostendimus. Cumque fundamentum esset philosophiæ positum in finibus bonorum et malorum, perpurgatus est is locus a nobis quinque libris, ut, quid a quoque, et quid contra quemque philosophum diceretur, intellegi posset. Totidem subsecuti libri Tusculanarum disputationum res ad beate vivendum maxime necessarias aperuerunt. Primus enim est de contemnenda morte, secundus de tolerando dolore, de ægritudine lenienda tertius, quartus de reliquis animi perturbationibus, quintus eum locum complexus est, qui totam philosophiam maxime illustrat; Docet enim ad beate vivendum virtutem se ipsa esse contentam. 1 2

[3]3 Quibus rebus editis tres libri perfecti sunt de

, in quibus omnis ejus loci quæstio continetur. Quæ ut plane esset cumulateque perfecta, ingressi sumus his libris scribere; Quibus, ut est in animo, si adjunxerimus, erit abunde satis factum toti huic quæstioni. Atque his libris adnumerandi sunt sex, quos tum scripsimus, cum gubernacula rei publicæ tenebamus. Magnus locus philosophiæque proprius a Platone, Aristotele, Theophrasto totaque Peripate ego dicam? Quæ mihi quidem ipsi sane aliquantum medetur, ceteris item multum illam profuturam puto. Interiectus est etiam nuper liber is, quem ad nostrum Atticum misimus; In primisque, quoniam philosophia vir bonus efficitur et fortis, noster in horum librorum numero ponendus est. Cumque Aristoteles itemque Theophrastus, excellentes viri cum subtilitate, tum copia, cum philosophia dicendi etiam præcepta conjunxerint, nostri quoque oratorii libri in eundem librorum numerum referendi videntur. Ita tres erunt de

, quartus quintus.

II. Adhuc hæc erant; Ad reliqua alacri tendebamus animo sic parati, ut, nisi quæ causa gravior 1 2 obstitisset, nullum philosophiæ locum esse patere* mur, qui non Latinis litteris illustratus pateret. Quod enim munus rei publicæ afferre majus meliusve possumus, quam si docemus atque erudimus juventutem, his præsertim moribus atque temporibus, quibus ita prolapsa est, ut omnium opibus refrenanda

[5]5 Atque cœrcenda sit? Nec vero id effici posse confido, quod ne postulandum quidem est, ut omnes adulescentes se ad hæc studia convertant. Pauci utinam I quorum tamen in re publica late patere poterit industria. Equidem ex eis etiam fructum capio laboris mei, qui jam ætate provecti in nostris libris adquiescunt; Quorum studio legendi meum scribendi studium vehementius in dies incitatur; Quos quidem plures, quam rebar, esse cognovi. Magnificum illud etiam Romanisque hominibus gloriosum, ut Græcis

[6]6 De philosophia litteris non egeant; Quod adsequar profecto, si instituta perfecero.

Ac mihi quidem explicandæ philosophiæ causam adtulit casus gravis civitatis, cum in armis civilibus nec tueri meo more rem publicam nec nihil agere poteram nec, quid potius, quod quidem me dignum esset, agerem, reperiebam. Dabunt igitur mihi veniam mei cives vel gratiam potius habebunt, quod, cum esset in unius potestate res publica, neque ego quasi homini aut temporibus iratus, neque porro ita aut adulatus aut admiratus fortunam sum alterius, ut me meæ pæniteret.

Id enim ipsum a Platone philosophiaque didiceram, naturales esse quasdam conversiones rerum publicarum, ut eæ tum a principibus tenerentur, tum a

[7]7 Populis, aliquando a singulis Quod cum accidisset nostræ rei publicæ, tum pristinis orbati muneribus hæc studia renovare cœpimus, ut et animus molestiis hac potissimum re levaretur et prodessemus civibus nostris, qua re cumque possemus In libris enim sententiam dicebamus, contionabamur, philosophiam nobis pro rei publicæ procuratione substitutam putabamus. Nunc quoniam de re publica consuli cœpti sumus, tribuenda est opera rei publicæ, vel omnis potius in ea cogitatio et cura ponenda, tantum huic studio relinquendum, quantum vacabit a publico officio et munere. Sed hæc alias pluribus; Nunc ad institutam disputationem revertamur.

[8]8 III. Nam cum de divinatione Quintus frater ea disseruisset, quæ superiore libro scripta sunt, satisque ambulatum videretur, tum in bibliotheca, quæ in Lycio est, assedimus. Atque ego:

" Accurate tu quidem," inquam, " Quinte, et Stoice 1 Stoicorum sententiam defendisti, quodque me maxime delectat, plurimis nostris exemplis usus es, et iis quidem claris et illustribus.. Dicendum est mihi igitur ad ea, quæ sunt ate dicta, sed ita nihil ut affirmem, quæram omnia, dubitans plerumque et mihi ipse diffidens. Si enim aliquid certi haberem quod dicerem, ego ipse divinarem, qui esse divinationem nego. 9 " Etenim me movet illud, quod in primis Carneades quærere solebat, quarumnam rerum divinatio esset, earumne, quæ sensibus perciperentur. At eas quidem cernimus, audimus, gustamus, olfacimus, tangimus. Num quid ergo in his rebus est, quod provisione aut permotione mentis magis quam natura ipsa sentiamus? Aut num nescio qui ille divinus, si oculis captus sit, ut Tiresias fuit, possit, quæ alba sint, quæ nigra, dicere aut, si surdus sit, varietates vocum aut modos noscere? Ad nullam igitur earum rerum, quæ sensu accipiuntur, divinatio adhibetur.

"Atqui ne in eis quidem rebus, quæ arte tractantur, divinatione opus est. Etenim ad ægros non vates aut hariolos, sed medicos solemus adducere, nec vero, qui fidibus aut tibiis uti volunt, ab haruspicibus accipiunt earum tractationem, sed a musicis.

[10]10 Eadem in litteris ratio est reliquisque rebus, 1 quarum est disciplina. Num censes eos, qui divinare dicuntur, posse respondere, sol maiome quam terra sit an tantus, quantus videatur? Lunaque suo lumine an solis utatur? Sol, luna quem motum habeat? Quem quinque stellæ, quæ errare dicuntur? Nec hæc, qui divini habentur, profitentur se esse dicturos, nec eorum, quæ in geometria describuntur, quæ vera, quæ falsa sint; Sunt enim ea mathematicorum, non hariolorum.

IV. "D e illis vero rebus, quæ in philosophia versantur, num quid est, quod quisquam divinorum aut respondere soleat aut consuli, quid bonum sit, quid malum, quid neutrum? Sunt enim hæc propria

[11]11 Philosophorum. Quid? De officio num quis haruspicem consulit, quem ad modum^it cum parentibus, cum fratribus, cum amicis vivendum? Quem ad modum utendum pecunia, quem ad modum honore, quem ad modum imperio? Ad sapientes hæc, non ad divinos referri solent.

" Quid? Quæ a dialecticis aut a physicis tractantur, num quid eorum divinari potest? Unusne mundus sit an plures, quæ sint initia rerum, ex quibus nascuntur omnia? Physicorum est ista prudentia. Quo modo autem ' mentientem/ quem φΐνοόμ€νον vocant, dissolvas, aut quem ad modum ' soriti * resistas (quem, si necesse sit, Latino verbo liceat ' acervalem ' appellare; Sed nihil opus est; Ut enim ipsa philosophia et multa verba Græcorum, sic sorites * satis Latino sermone tritus est), — ergo hæc quoque dialectici dicent, non divini.

U Quid? Cum quæritur, qui sit optimus rei publicæ status, quæ leges, qui mores aut utiles aut inutiles, haruspicesne ex Etruria arcessentur, an principes statuent et delecti viri periti rerum

[12]12 Civilium? Quodsi nec earum rerum, quæ subiectæ sensibus sunt, ulla divinatio est nec earum, quæ artibus continentur, nec earum, quæ in philosophia disseruntur, nec earum, quæ in re publica versantur, quarum rerum sit, nihil prorsus intellego; Nam aut omnium debet esse, aut aliqua ei materia danda est, in qua versari possit. Sed nec omnium divinatio est, ut ratio docuit, nec locus nec materia invenitur, cui divinationem præficere possimus. V. Vide igitur, ne nulla sit divinatio. Est quidam Græcus vulgaris in hanc sententiam versus: Num igitur aut, quæ tempestas impendeat, vates melius coniciet quam gubernator? Aut morbi naturam acutius quam medicus? Aut belli administration em prudentius quam imperator conjectura assequetur? 1

" Sed animadverti, Quinte, te caute et ab eis conjecturis quæ haberent artem atque prudentiam, et ab eis rebus quæ sensibus aut artificiis perciperentur, abducere divinationem eamque ita definire:

[1]1 Divinationem esse earum rerum prædictionem et præsensionem, quæ essent fortuitæ/ Primum eodem revolveris. Nam et medici et gubernatoris et imperatoris præsensio est rerum fortuitarum. Num igitur aut haruspex aut augur aut vates quis aut somnians melius conjecerit aut e morbo evasurum ægrotum aut e periculo navem aut ex insidiis exercitum, quam medicus, quam gubernator, quam imperator? " Atqui ne illa quidem divinantis esse dicebas, ventos aut imbres impendentes quibusdam præsentire _ y j signis (in quo nostra quædam Aratea memoriter ate pronuntiata sunt), etsi hæc ipsa fortuita sunt; Plerumque enim, non semper eveniunt. Quæ est ' igitur aut ubi versatur fortuitarum rerum præsensio, 'quam divinationem vocas? Quæ enim præsentiri aut arte aut ratione aut usu aut conjectura possunt, ea non divinis tribuenda putas, sed peritis. Ita relinquitur, ut ea fortuita divinari possint, quæ nulla nec arte nec sapientia provideri possunt; Ut, si quis M. Marcellum illum, qui ter consul fuit, multis annis ante dixisset naufragio esse periturum, divinasset profecto; Nulla enim arte alia id nec sapientia scire potuisset. Talium ergo rerum, quæ in fortuna positæ sunt, præsensio divinatio est.

[15]15 VI. " Potestne igitur earum rerum, quæ nihil habent rationis, quare futuræ sint, esse ulla præsensio? Quid est enim aliud fors, quid fortuna, quid casus, quid eventus, nisi cum sic aliquid cecidit, sic evenit, ut vel non cadere atque evenire, ut vel aliter cadere atque evenire potuerit? Quo modo ergo id, quod temere fit cæco casu et volubilitate fortunæ,

[10]10 Præsentiri et prædici potest? Medicus morbum ingravescentem ratione providet, insidias imperator, tempestates gubernator; Et tamen ei ipsi sæpe falluntur, qui nihil sine certa ratione opinantur; Ut agricola, cum florem oleæ videt, bacam quoque sese visurum putat, non sine ratione ille quidem; Sed non numquam tamen fallitur. Quodsi falluntur ei qui nihil sine aliqua probabili conjectura ac ratione dicunt, quid existimandum est de conjectura eorum, qui extis aut avibus aut ostentis aut oraclis aut somniis futura præsentiunt? Nondum dico, quam hæc signa nulla sint, fissum iecoris, corvi cantus, volatus aquilæ, stellæ traiectio, voces furentium, sortes, somnia; De quibus singulis dicam suo loco;

[17]17 M Qui potest provideri quicquam futurum esse,, quod neque causam habet ullam neque notam cur futurum sit? Solis defectiones itemque lunæ \ prædicuntur in multos annos ab eis qui siderum cursus et motus numeris persequuntur; Ea prædicunt enim quæ naturæ necessitas perfectura est. Vident ex constantissimo motu lunæ, quando illa e regione solis facta incurrat in umbram terræ, quæ est meta noctis, ut eam obscurari necesse sit, quandoque eadem luna subiecta atque opposita soli nostris oculis ejus lumen obscuret, quo in signo quæque errantium stellarum quoque tempore futura sit, qui exortus quoque die signi alicujus aut qui occasus futurus sit. Hæc qui ante dicunt, quam rationem sequantur, vides.

[18]18 VII. " Qui thesaurum inventum iri aut hereditatem venturam dicunt, quid sequuntur? Aut in qua rerum natura inest id futurum? Quodsi hæc eaque, quæ sunt ejusdem generis, habent aliquam talem necessitatem, quid est tandem, quod casu fieri aut forte fortuna putemus? Nihil enim est tam contrarium rationi et constantiæ quam fortuna, ut mihi ne in deum quidem cadere videatur, ut sciat, quid casu et fortuito futurum sit. Si enim scit, certe illud eveniet; Sin certe 1 eveniet, nulla fortuna est; Est autem fortuna; Rerum igitur fortuitarum nulla præsensio est. 19 " Aut si negas esse fortunam et omnia, quæ fiunt quæque futura sunt, ex omni æternitate definita dicis esse fataliter, muta definitionem divinationis, quam dicebas 4 præsensionem esse rerum fortuitarum/ Si enim nihil fieri potest, nihil accidere, nihil evenire, nisi quod ab omni æternitate certum fuerit esse futurum rato tempore, quæ potest esse fortuna? Qua sublata qui locus est divinationi? Quæ ate fortuitarum rerum est dicta præsensio? Quamquam dicebas omnia, quæ fierent futurave essent, fato contineri. Anile sane et plenum superstitionis fati nomen ipsum; Sed tamen apud Stoicos de isto fato multa dicuntur; De quo alias; Nunc quod necesse est.

[20]20 VIII. 44 Si omnia fato, quid mihi divinatio prodest? Quod enim is, qui divinat, prædicit, id vero futurum est; Ut ne illud quidem sciam quale sit, quod Deiotarum, familiarem nostrum et necessarium, ex itinere aquila revocavit; * * qui, nisi revertisset, in eo conclavi ei cubandum fuisset, quod proxima nocte corruit; Ruina igitur oppressus esset/ At id neque, si fatum fuerat, effugisset nec, si non fuerat, in eum casum incidisset.

44 Quid ergo adiuvat divinatio? Aut quid est, quod me moneant aut sortes aut exta aut ulla prædictio? Si enim fatum fuit classes populi Romani bello Punico primo, alteram naufragio, alteram a Pœnis depressam, interire, etiamsi tripudium solistimum pulli fecissent L. Junio et P. Claudio consulibus, classes tamen interissent. Sin, cum auspiciis obtemperatum esset, interituræ classes non fuerunt, non interierunt fato; Vultis autem omnia fato; Nulla igitur est divinatio.

[21]21 " Quodsi fatum fuit bello Punico secundo exercitum populi Romani ad lacum Trasimenum interire, num id vitari potuit, si Flaminius consul eis signis eisque auspiciis, quibus pugnare prohibebatur, paruisset? Certe non potuit. Aut igitur non fato interiit exercitus, aut, si fato (quod certe vobis ita dicendum est), etiamsi obtemperasset auspiciis, idem eventurum fuisset; Mutari 2 enim fata non possunt. Ubi est igitur ista divinatio Stoicorum? Quæ, si fato omnia fiunt, nihil nos admonere potest, ut cautiores simus; Quoquo enim modo nos gesserimus, fiet tamen illud, quod futurum est; Sin autem id potest flecti, nullum est fatum; Ita ne divinatio quidem, quoniam ea rerum futurarum est. Nihil autem est pro certo futurum, quod potest aliqua procuratione accidere ne fiat.

[22]22 IX. " Atque ego ne utilem quidem'arbitror esse nobis futurarum rerum scientiam. Quæ enim vita fuisset Priamo, si ab adulescentia scisset, quos eventus senectutis esset habiturus? Abeamus a fabulis, propiora videamus. Clarissimorum hominum nostræ civitatis gravissimos exitus in Consolatione collegimus. Quid igitur? Ut omittamus superiores, Marcone Crasso putas utile fuisse tum, cum maximis opibus fortunisque florebat, scire sibi interfecto Publio filio exercituque deleto trans Euphratem cum ignominia et dedecore esse pereundum? An Cn. Pompeium censes tribus suis consulatibus, tribus triumphis, maximarum rerum gloria lætaturum fuisse, si sciret se in solitudine Ægyptiorum trucidatum iri amisso exercitu, post mortem vero ea consecutura, quæ sine lacrimis non possumus dicere?

[23]23 " Quid vero Cæsarem putamus, si divinasset fore ut in eo senatu, quem majore ex parte ipse cooptasset, in curia Pompeia, ante ipsius Pompei simulacrum, tot centurionibus suis inspectantibus, a nobilissimis civibus, partim etiam a se omnibus rebus ornatis, trucidatus ita jaceret ut ad ejus corpus non modo amicorum, sed ne servorum quidem quisquam accederet, quo cruciatu animi vitam acturum fuisse?

" Certe igitur ignoratio futurorum malorum utilior 1 est quam scientia. Nam illud quidem dici, præsertim Stoicis, nullo modo potest: Non isset ad arma Pompeius, non transisset Crassus Euphratem, non suscepisset bellum civile Cæsar. Non igitur fatalis exitus habuerunt; Vultis autem evenire omnia fato; Nihil ergo illis profuisset divinare; Atque etiam omnem fructum vitæ superioris perdidissent; Quid enim posset eis esse lætum exitus suos cogitantibus? Ita, quoquo sese verterint Stoici, jaceat necesse est omnis eorum sollertia. Si enim id quod eventurum est vel hoc, vel illo, modo potest evenire, fortuna valet plurimum; Quæ autem fortuita sunt, certa esse non possunt. Sin autem certum est quid quaque de re quoque tempore futurum sit, quid est quod me adiuvent haruspices cum res tristissimas portendi dixerunt?

[20]20 X. " Addunt ad extremum, 4 omnia levius casura rebus divinis procuratis/ Si autem nihil fit extra fatum, nihil levari re divina potest. Hoc sentit Homerus cum querentem Jovem inducit quod Sarpedonem filium amorte contra fatum eripere non posset. Hoc idem significat Græcus ille in eam sententiam versus: * 1

Quod fdre paratum est, id summum exsuperdt Jovem. Totum omnino fatum etiam Atellanio versu jure mihi esse irrisum videtur; Sed in rebus tam severis non est jocandi locus. Concludatur igitur ratio: Si enim provideri nihil potest futurum esse eorum, quæ casu fiunt, quia esse certa non possunt, divinatio nulla est; Sin autem idcirco possunt provideri, quia certa sunt et fatalia, rursus divinatio nulla est; Eam

[26]26 Enim tu fortuitarum rerum esse dicebas. Sed hæc fuerit nobis tamquam levis armaturæ prima orationis excursio; Nunc comminus agamus experiamurque, si possimus cornua commovere disputationis tuæ.

XI. " Duo enim genera divinandi esse dicebas, unum * artificiosum,' alterum * naturale.' Artificiosum constare partim ex conjectura, partim ex observatione diuturna. Naturale quod animus arriperet aut exciperet extrinsecus ex divinitate, unde omnes animos haustos aut acceptos aut libatos haberemus. Artificiosæ divinationis illa fere genera ponebas; Extispicum eorumque qui ex fulguribus ostentisque prædicerent, tum augurum eorumque qui signis aut ominibus uterentur, omneque genus conjecturale

[27]27 In hoc fere genere ponebas. Illud autem naturale aut concitatione mentis edi et quasi fundi 1 2 videbatur aut animo per somnum sensibus et curis vacuo provideri. Duxisti autem divinationem omnem

Tribus rebus, adeo, a fato, a natura. Sed tamen cum explicare nihil posses, pugnasti commenticiorum exemplorum mirifica copia. De quo primum hoc libet dicere: Hoc ego philosophi non esse arbitror testibus uti, qui aut casu veri aut malitia falsi fictique esse possunt; Argumentis et rationibus oportet, quare quidque ita sit, docere, non eventis, eis præsertim quibus mihi liceat non credere.

[28]28 XII. " Ut ordiar ab haruspicina, quam ego rei publicæ causa communisque religionis colendam censeo. Sed soli sumus; Licet* 1 verum exquirere sine invidia, mihi præsertim de plerisque dubitanti. Inspiciamus, si placet, exta primum. Persuaderi igitur cuiquam potest ea, quæ significari dicuntur extis, cognita esse a haruspicibus observatione diuturna? Quam diuturna ista fuit? Aut quam longinquo tempore observari potuit? Aut quo modo est collatum inter ipsos, quæ pars inimica, quæ pars familiaris esset, quod fissum periculum, quod commodum aliquod ostenderet? An hæc inter se haruspices Etrusci, Elii, Ægyptii, Poeni contulerunt? At id, præterquam quod fieri non potuit, ne fingi quidem potest; Alios enim alio more videmus exta interpretari, nec esse unam omnium disciplinam. 29 " Et certe, si est in extis aliqua vis, quæ declaret futura, necesse est eam aut cum rerum natura esse conjunctam aut conformari quodam modo numine deorum. Divina cum rerum natura tanta tamque præclara in omnes partes motusque diffusa quid habere potest commune non dicam gallinaceum fel (sunt enim, qui vel argutissima hæc exta esse dicant), sed tauri opimi iecur aut cor aut pulmo? Quid habet naturale, quod declarare possit, quid futurum sit?

[30]30 XIII. " Democritus tamen non inscite nugatur, ut physicus, quo genere nihil adrogantius: Verum is tamen habitu extorum et colore declarari censet hæc dumtaxat: pabuli genus et earum rerum quas terra procreet, vel ubertatem vel tenuitatem; Salubritatem etiam aut pestilentiam extis significari putat. O mortalem beatum! Cui certo scio ludum numquam defuisse. Huncine hominem tantis delectatum esse nugis, ut non videret tum futurum id veri simile, si omnium pecudum exta eodem tempore in 1 eundem habitum se coloremque converterent? Sed si eadem hora aliæ pecudis iecur nitidum atque plenum est, aliæ horridum et exile, quid est, quod declarari possit habitu extorum et colore?

[31]31 " An hoc ejusdem modi est, quale Pherecydeum illud quod est ate dictum? Qui cum aquam ex puteo vidisset haustam, terræ motum dixit futurum. Parum, credo, impudenter, quod, cum factus est motus, dicere audent, quæ vis id effecerit; Etiamne futurum esse aquæ jugis colore præsentiunt? Multa istius modi dicuntur in scholis, sed credere

[32]32 Omnia vide ne non sit necesse. Verum sint sane ista Democritea vera; Quando ea nos extis exquirimus? Aut quando aliquid ejus modi ab haruspice inspectis extis audivimus? Ab aqua aut ab igni pericula monent; Tum hereditates, tum damna denuntiant; Fissum familiare et vitale tractant; Caput iecoris ex omni parte diligentissime considerant; Si vero id non est inventum, nihil putant accidere potuisse tristius.

[33]33 XIV. " Hæc observari certe non potuerunt, ut supra docui. Sunt igitur artis inventa, non vetustatis, si est ars ulla rerum incognitarum. Cum rerum autem natura quam cognationem habent? Quæ ut 1 uno consensu juncta sit et continens, quod video placuisse physicis, eisque maxime, qui omne quod esset, unum esse dixerunt, quid habere mundus potest cum thesauri inventione conjunctum? Si enim extis pecuniæ mihi amplificatio ostenditur idque fit natura, primum exta sunt conjuncta mundo, deinde meum lucrum natura rerum continetur. Nonne pudet physicos hæc dicere? Ut enim jam sit aliqua in natura rerum cognatio, quam esse concedo. Multa enim Stoici colligunt. Nam et musculorum iecuscula bruma dicuntur augeri, et puleium aridum florescere brumali ipso die, et inflatas rumpi vesiculas, et semina [malorum], quæ in eis mediis inclusa sint, in contrarias partis se vertere; Jam nervos in fidibus aliis pulsis resonare alios; Ostreisque et conchyliis omnibus contingere, ut cum luna pariter crescant pariterque decrescant; Arboresque ut hiemali tempore cum luna simul senescente, quia tum exsiccatæ sint, tempestive cædi putentur.

" Quid de fretis aut de marinis æstibus plura dicam? Quorum accessus et recessus lunæ motu gubernantur. Sescenta licet ejusdem modi proferri, ut distantium rerum cognatio naturalis appareat. 1 * 3 Demus hoc; Nihil enim huic disputationi adversatur 5 num etiam, si fissum cujusdam modi fuerit in iecore, lucrum ostenditur? Qua ex conjunctione naturæ et quasi concentu atque consensu, quam Græci appellant, convenire potest aut fissum iecoris cura lucello meo aut meus quæsticulus cum cælo, terra rerumque natura?

XV. " Concedam hoc ipsum, si vis, etsi magnam jacturam causæ fecero, si ullam esse convenientiam

[35]35 Naturæ cum extis concessero; Sed tamen eo concesso qui evenit, ut is, qui impetrire velit, convenientem hostiam rebus suis immolet? Hoc erat, quod ego non rebar posse dissolvi. At quam festive dissolvitur! Pudet me non tui quidem, cujus etiam memoriam admiror, sed Chrysippi, Antipatri, Posidonii, qui idem istuc quidem dicunt, quod est dictum ate, ad hostiam deligendam ducem esse vim quandam sentientem atque divinam, quæ toto confusa mundo sit.

" Illud vero multo etiam melius, quod et ate usurpatum est et dicitur ab illis: cum immolare quispiam velit, tum fieri extorum mutationem, ut aut absit aliquid aut supersit; Deorum enim numini

[36]36 Parere omnia. Hoc jam, mihi crede, ne aniculæ quidem existimant. An censes eundem vitulum, si alius delegerit, sine capite iecur inventurum; Si subitone fieri potest, ut se exta ad immolatoris fortunam accommodent? Non perspicitis aleam quandam esse in hostiis deligendis, præsertim cum res ipsa doceat? Cum enim [tristissima] exta sine capite fuerint, quibus nihil videtur esse dirius, proxima hostia litatur sæpe pulcherrime. Ubi igitur illæ minæ superiorum extorum? Aut quæ tam subito facta est deorum tanta placatio?

XVI, " Sed affers in tauri opimi extis immolante Cæsare cor non fuisse; Id quia non potuerit accidere ut sine corde victima illa viveret, judicandum esse

[37]37 Tum interisse cor cum immolaretur. Qui fit, ut alterum intellegas, sine corde non potuisse bovem vivere, alterum non videas, cor subito non potuisse nescio quo avolare? Ego enim possum vel nescire, quæ vis sit cordis ad vivendum, vel suspicari contactum aliquo morbo bovis exile et exiguum et vietum cor et dissimile cordis fuisse. Tu vero quid habes, quare putes, si paulo ante cor fuerit in tauro opimo, subito id in ipsa immolatione interisse? An quod aspexit vestitu purpureo excordem Cæsarem, ipse corde privatus est?

** Urbem philosophiæ, mihi crede, proditis, dum castella defenditis; Nam, dum haruspicinam veram esse vultis, physiologiam totam pervertitis. Caput est in iecore, cor in extis; Jam abscedet, simul ac molam et vinum insperseris; Deus id eripiet, vis aliqua conficiet aut exedet! Non ergo omnium ortus atque obitus natura conficiet, et erit aliquid, quod aut ex nihilo oriatur aut in nihilum subito occidat. Quis hoc physicus dixit umquam? * Haruspices dicunt/ His igitur quam physicis credendum potius existumas?

[38]38 XVII. ** Quid? Cum pluribus deis immolatur, qui tandem evenit, ut litetur aliis, aliis non litetur? Quæ autem inconstantia deorum est, ut primis minentur extis, bene promittant secundis? Aut tanta inter eos dissensio, sæpe etiam inter proximos, ut Apollinis exta bona sint, Dianæ non bona? Quid est tam perspicuum quam, cum fortuito hostiæ adducantur, talia cuique exta esse, qualis cuique obtigerit hostia? At enim id ipsum habet aliquid divini, quæ cuique hostia obtingat, tamquam in sortibus, quæ cui ducatur/ Mox de sortibus; Quamquam tu quidem non hostiarum causam confirmas sortium similitudine, in Æquimælium misimus, qui afferat agnum, quem immolemus, is mihi agnus affertur, qui habet exta rebus accommodata, et ad eum agnum non casu, sed duce deo servus deducitur! Nam si casum in eo quoque dicis esse quasi sortem quandam cum deorum voluntate conjunctam, doleo tantam Stoicos nostros Epicureis irridendi sui facultatem dedisse; Non enim ignoras quam ista derideant. 40 " Et quidem illi facilius facere possunt; Deos enim ipsos jocandi causa induxit Epicurus perlucidos et perflabilis et habitantis tamquam inter duos lucos sic inter duos mundos propter metum ruinarum, eosque habere putat eadem membra quæ nos, nec usum ullum habere membrorum. Ergo hic circumitione quadam deos tollens recte non dubitat divinationem tollere; Sed non, ut hic sibi constat, item Stoici. Illius enim deus nihil habens nec sui nec alieni negoti non potest hominibus divinationem impertire. Vester autem deus potest non impertire ut nihilo minus mundum regat et hominibus consulat.

[41]41 Cur igitur vos induitis in eas captiones, quas numquam explicetis? Ita enim, cum magis properant, concludere solent: ' Si di sunt, est divinatio; Sunt autem di; Est ergo divinatio/ Multo est probabilius: Non est autem divinatio; Non sunt ergo di/ Vide, 1 2 quam temere committant, ut, si nulla sit divinatio* nulli sint di. Divinatio enim perspicue tollitur, deos esse retinendum est.

[42]42 XVIII. " Atque hac extispicum divinatione sublata omnis haruspicina sublata est. Ostenta enim sequuntur et fulgura. Valet autem in fulguribus observatio diuturna, in ostentis ratio plerumque conjecturaque adhibetur. Quid est igitur, quod observatum sit in fulgure? Cælum in sedecim partis diviserunt Etrusci. Facile id quidem fuit, quattuor, quas nos habemus, duplicare, post idem iterum facere, ut ex eo dicerent, fulmen qua ex parte venisset. Primum id quid interest? Deinde quid significat? Nonne perspicuum est ex prima admiratione hominum, quod tonitrua jactusque fulminum extimuissent, credidisse ea efficere rerum omnium præpotentem Jovem? Itaque in nostris commentariis scriptum habemus: love tonante, fulgurante comitia populi habere

[43]43 Nefas/ Hoc fortasse rei publicæ causa constitutum est; Comitiorum enim non habendorum causas esse voluerunt. Itaque comitiorum solum vitium est fulmen, quod idem omnibus rebus optimum auspicium habemus, si sinistrum fuit. Sed de auspiciis alio loco, nunc de fulguribus. Quam quicquam certi significari rebus incertis? Non enim te puto esse eum, qui Jovi fulmen fabricatos esse Cyclopas in Ætna putes; Nam esset mirabile, quo modo id Juppiter toties jaceret, cum unum haberet; Nec vero fulminibus homines quid aut faciendum esset aut cavendum moneret. Placet enim Stoicis eos anhelitus terræ, qui frigidi sint, cum fluere cœperint, ventos esse; Cum autem se in nubem induerint eiusque tenuissimam quamque partem cœperint dividere atque dirrumpere idque crebrius facere et vehementius, tum et fulgores et tonitrua existere; Si autem nubium conflictu ardor expressus se emiserit, id esse fulmen. Quod igitur vi naturæ, nulla constantia, nullo rato tempore videmus effici, ex eo significationem rerum consequentium quærimus? Scilicet, si ista Juppiter significaret, tam multa frustra fulmina emitteret! Quid enim proficit, cum in medium mare fulmen iecit? Quid, cum in altissimos montis, quod plerumque fit? Quid, cum in desertas solitudines? Quid, cum in earum gentium oras, in quibus hæc ne observantur quidem?

XX. " At 4 inventum est caput in Tiberi.' Quasi ego artem aliquam istorum esse negem! Divinationem nego. Cæli enim distributio, quam ante dixi, et certarum rerum notatio docet, unde fulmen venerit, 1 quo concesserit; Quid significet autem, nulla ratio docet. Sed urges me meis versibus:

[4]4 Tum statua Nattæ, tum simulacra deorum Romulusque et Remus cum altrice belua vi fulminis icti conciderunt, deque his rebus haruspicum extiterunt

[46]46 Responsa verissima/ Mirabile autem illud, quod eo ipso tempore, quo fieret indicium conjurationis in senatu, signum Jovis biennio post, quam erat locatum, in Capitolio collocabatur.

" * Tu igitur animum induces (sic enim mecum agebas) *causam istam et contra facta tua et contra scripta defendere? * Frater es; Eo vereor. Verum quid tibi hic tandem nocet? Resne, quæ talis est, an ego, qui verum explicari volo? Itaque nihil contra dico, ate rationem totius haruspicinæ peto. ] Sed te mirificam in latebram conjecisti; Quod enim intellegeres fore ut premerere, cum ex te causas unius cujusque divinationis exquirerem, multa verba fecisti te, cum res videres, rationem causamque nor quærere; Quid fieret, non cur fieret, ad rem pertinere. Quasi ego aut fieri concederem aut esset philosophi causam cur quidque fieret, non quærere!

[47]47 Et eo quidem loco et nostra pronuntiabas et genera herbarum, scammoniam aristolochiamque radicem, quarum causam ignorares, vim et effectum videres.

XXL " Dissimile totum; Nam et prognosticorum causas persecuti sunt et Bœthus Stoicus, qui est ate nominatus, et noster etiam Posidonius, et, si causæ non reperiantur istarum rerum, res tamen ipsæ observari animadvertique possunt. Nattæ vero statua aut æra legum de cælo tacta quid habent observatum ac vetustum? 4 Pinarii Nattæ nobiles; A nobilitate igitur periculum/ Hoc tam callide Juppiter cogitavit! ' Romulus lactens fulmine ictus; Urbi igitur periculum ostenditur, ei quam ille condidit/ Quam scite per notas nos certiores facit Juppiter! At eodem tempore signum Jovis collocabatur, quo conjuratio indicabatur/ Et tu scilicet mavis numine deorum id factum quam casu arbitrari, et redemptor, qui columnam illam de Cotta et de Torquato con- 1 2 * 4 * 6 duxerat faciendam, non inertia aut inopia tardior fuit, sed a deis immortalibus ad istam horam reservatus est! 48 " Non equidem plane despero ista esse vera, sed nescio et discere ate volo. Nam cum mihi quædam casu viderentur sic evenire, ut prædicta essent a divinantibus, dixisti multa de casu; Ut ' Venerium jaci posse casu quattuor talis jactis, sed quadringentis centum Venerios non posse casu consistere.' Primum nescio cur non possint, sed non pugno; Abundas enim similibus. Habes et respersionem pigmentorum et rostrum suis et alia permulta. Item Carneadem fingere dicis de capite Panisci; Quasi non potuerit id evenire casu et non in omni marmore necesse sit inesse vel Praxitelia capita! Illa enim ipsa efficiuntur detractione, necque quicquam illuc affertur a Praxitele; Sed cum multa sunt detracta et ad lineamenta oris perventum est, tum intellegas illud quod jam ex-

[49]49 Politum sit intus fuisse. Potest igitur tale aliquid etiam sua sponte in lapicidinis Chiorum extitisse. Sed sit hoc fictum. Quid? In nubibus numquam 1 animadvertisti leonis formam aut hippocentauri ϊ Potest igitur, quod modo negabas, veritatem casus imitari.

XXII. " Sed quoniam de extis et de fulgoribus satis est disputatum, ostenta restant, ut tota haruspicina sit pertractata. Mulæ partus prolatus est ate. Res mirabilis, propterea quia non sæpe fit; Sed si fieri non potuisset, facta non esset. Atque hoc contra omnia ostenta valeat numquam, quod fieri non potuerit, esse factum; Sin potuerit non esse mirandum. Causarum enim ignoratio in re nova mirationem facit; Eadem ignoratio si in rebus usitatis est, non miramur. Nam qui mulam peperisse miratur, is, quo modo equa pariat, aut omnino quæ natura partum animantis faciat, ignorat. Sed quod crebro videt, non miratur, etiamsi cur fiat nescit; Quod ante non vidit, id si evenit, ostentum esse censet. Utrum igitur, cum concepit mula, an cum peperit, ostentum

[50]50 Est? Conceptio contra naturam fortasse, sed partus prope necessarius.

XXIII. " Sed quid plura? Ortum videamus haruspicinæ; Sic facillime quid habeat auctoritatis indicabimus. Tages quidam dicitur in agro Tarquiniensi, cum terra araretur et sulcus altius esset impressus, extitisse repente et eum affatus esse, qui arabat. Is autem Tages, ut in libris est Etruscorum, 1 puerili specie dicitur visus, sed senili fuisse prudentia. Ejus aspectu cum obstupuisset bubulcus clamoremque majorem cum admiratione edidisset, concursum esse factum, totamque brevi tempore in exim locum Etruriam convenisse; Tum illum plura locutum multis audientibus, qui omnia verba ejus exceperint litterisque mandarint; Omnem autem orationem fuisse eam, qua haruspicinæ disciplina contineretur; Eam postea crevisse rebus novis cognoscendis et ad eadem illa principia referendis.

" Hæc accepimus ab ipsis, hæc scripta conservant, hunc fontem habent disciplinæ. Num ergo opus est ad hæc refellenda Carneade? Num Epicuro? Estne quisquam ita desipiens, qui credat exaratum esse — deum dicam an hominem? Si deus, cur se contra naturam in terram abdiderat, ut patefactus aratro lucem aspiceret? Quid? Idem nonne poterat deus hominibus disciplinam superiore eloco tradere? Si autem homo ille Tages fuit, quonam modo potuit terra oppressus vivere? Unde porro illa potuit, quæ docebat alios, ipse didicisse? Sed ego insipientior quam illi ipsi, qui ista credunt, qui quidem contra eos tam diu disputem.

XXIV. " Vetus autem illud Catonis admodum scitum est, qui mirari se aiebat quod non rideret haruspex haruspicem cum vidisset. Quota enim quaque res evenit prædicta ab istis? Aut, si evenit quip- 1 piam, quid afferri potest, cur non casu id evenerit? Rex Prusias, cum Hannibali apud eum exsulanti depugnari placeret, negabat se audere, quod exta prohiberent. ' An tu / inquit, * carunculæ vitulinæ mavis quam imperatori veteri credere? ' Quid? Ipse Cæsar cum a summo haruspice moneretur, ne in Africam ante brumam transmitteret, nonne transmisit? Quod ni fecisset, uno in loco omnes adversariorum copiæ convenissent. Quid ego haruspicum responsa commemorem (possum equidem innumerabilia) quæ aut nullos habuerint exitus aut

Y o ua d du ce d ma ny o th er s w hi c ho c cu r re d pr io r to th e M ar si an W ar 2 an dw hi c ha re in c lu de din me mo ra ta di x is ti; De qu ib us di ca me qu id em si n gu li s, qu oa d v id eb it ur, se d di ce n du me ti am es t de u ni v er si s. Q ua ee st en im is ta ad ei sp ro fe c ta si gn i fi ca ti oe t qu as id en u n ti at io ca la mi ta tu m? Q ui da ut em v ol u n t di im mo r ta le sp ri mu me as ig ni fi ca n te s, qu æ si ne in te r pr et ib us no n po ss im us in te l le ge re, de in de ea, qu æ ca v er en eq ue am us? A th oc ne ho mi ne s qu id em pr ob i fa ci u n t, ut am ic is im pe n de n ti sc al am it at es pr æ di ca n t qu as il he f fu ge re nu l lo mo do po ss in t; Ut me di ci, qu am qu am in te l le gu n t sa ep e, ta me n nu m qu am æ gr is di cu n t illo mo r bo eo se ss em or it ur os; O m ni se ni m pr æ di c ti o ma li tu m pr ob at ur, cu ma d

[55]55 Pr æ di c ti on em ca ut io ad ju n gi tu r. Q ui di gi tu ra ut os te n ta au te or um in te r pr et es v el L ac ed æ mo ni os ol im v el nu pe r no st ro sa di u v er u n t? Q ua es is ig na de or um pu ta n da su n t, cu r ta mo b sc ur af ue ru n t? Si en im, ut in te l le ge re mu s qu id es se te v en tu ru m, ap er te de c la ra ri op or te ba t, au t ne oc cu l te qu id em, si ea sc i ri no le ba n t.

X X V I. " N ow e v er ys or to f co n j ec tu re — an d di v in at io n de pe n d so n co n j ec tu re — is o f te na p pl ie d b yt he w it o f ma n to ma ny di f fe re n ta n de v en co n tr ad ic to r y us es. A si n j ud ic ia l ca us es th ep ro se cu to r dr a w so ne in fe re n ce an d th el a w y er fo r th ed e fe n da n ta no th er f ro m th es am es et o f fa c t s, an d y et th ea ut em re st um na tu ra, tu m ca su sa f fe r t ( no n nu m qu am et ia me r ro re m c re at si mi li tu do ), ma gn as tu l ti ti æ st ea ru m re ru m de os fa ce re e f fe c to re s, ca us as re ru m no n qu æ re re.

[66]66 " T u v at es B oe o ti os c re di s L eb ad ia e v id is se ex ga l lo ru m ga l li na ce or um ca n tu v ic to ri am es se T he ba no ru m, qu ia ga l li v ic ti si le re so le re n t, ca ne re v ic to re s. H oc ig it ur pe r ga l li na s I u p pi te r ta n ta ec i v it at is ig nu m da ba t? A ni l la ea v es, ni si cu m v ic er u n t, ca ne re no n so le n t? A t tu m ca ne ba n t ne c v ic er an t. I de ni me st, in qu ie s, os te n tu m. M ag nu m v er o! Qu as i pi sc es, no n ga l li ce ci ne ri n t! Q uo da ut em es t te m pu s, qu oi lli no n ca n te n t, v el no c tu r nu m v el di ur nu m? Q uo d si v ic to re sa la c ri ta te et qu as il æ ti ti a ad ca ne n du me xc it an tu r, po tu it ac ci di ss ea li aq uo qu el æ ti ti a, qu a ad ca n tu m mo v er en tu r.

[67]67 D em oc ri tu s qu id em op ti mi s v er bi sc au sa me x pl ic at cu ra n te lu ce m ga l li ca na n t; De pu ls oe ni m de pe c to re et in o m ne co r pu s di v is oe t mi ti fi ca to ci bo ca n tu se de re qu ie te sa ti at os; Qu i qu id em * si le n ti on oc ti s / ut ai t E n ni us,

Favent faucibus russis

Canhi plausuque premiint alas. C um ig it ur ho ca ni ma l ta m si t ca no ru m su as po n te, qu id in me n te m v en it C al li st he ni di ce re de os ga l li s 1

[68]68 X X V I I. " * * S an gu in em pl ui ss es en at ui nu n ti at um es t, A tr at um et ia m f lu v ju m f lu x is se sa n gu in e, de or um su da ss es im ul ac ra / N um ce n se s hi s nu n ti is T ha le na ut A na xa g or an au t qu em qu am ph ys ic um c re di tu ru m fu is se? Ne ce ni m sa n gu is ne c su do r ni si ec or po re. S ed et de co lo ra ti o qu æ da me xa li qu ac on ta gi on et er re na ma x im ep o te st sa n gu in is im il is es se, et um or ad la p su se xt ri n se cu s, ut in te c to ri is v id em us au st ro, su do re m v id et ur im it ar i. A t qu e ha ec in be l lo pl ur æ t ma io ra v id en tu r ti me n ti bu s, ea de m no n ta ma ni ma d v er tu n tu ri n pa ce; Ac ce di ti l lu de ti am, qu od in me tu et pe ri cu lo cu m c re du n tu r fa ci li us, tu m

[69]69 Fi n gu n tu ri m pu ni us. N os au te mi ta le v es at qu ei n co n si de ra ti su mu s, ut, si mu re sc or ro se ri n ta li qu id, qu or um es to pu s ho cu nu m, mo n st ru m pu te mu s? A n te v er o M ar si cu m be l lu m qu od c li pe os L an u v i / ut at ed ic tu me st, ' mu re s ro si ss en t, ma x im um id po r te n tu m ha ru sp ic es es se di xe ru n t / Q ua si v er o qu ic qu am in te r si t, mu re s di em no c te ma li qu id ro de n te ss cu ta an c ri b ra co r ro se ri n t! N am si is ta se qu im ur, qu od P la to ni s Politian nu pe ra pu d me mu re sc or ro se ru n t de re pu b li ca de bu i pe r ti me sc er e, au t, si E pi cu ri de Voluptate li be r ro su se ss et, pu ta re ma n no na mi n ma ce l lo ca ri or em fo re! Th at th eg od sc on v e y ed pr op he ci es to me n b yt he c ro w in g o f co ck s?

[6]6 X X V I I I. " A n v er oi l la no st er re n t, si qu an do al i qu ap or te n to sa au te x pe cu de au te x ho mi ne na ta di cu n tu r? Q uo ru mo m ni um, ne si m lo n gi or, u na ra ti oe st. Q ui c qu id en im or it ur, qu al ec um qu ee st, ca us am ha be at an at ur an ec es se es t, ut, et ia m si pr æ te r co n su et ud in em ex ti te ri t, pr æ te r na tu ra m ta me n no n po ss it ex is te re. C au sa mi gi tu ri n v es ti ga to in re no v a at qu ea d mi ra bi li, si po te ri s; Si nu l la m re pe ri es, il lu d ta me ne x pl or at um ha be to, ni hi l fie ri po tu is se si ne ca us a, eu m qu et er ro re m, qu em ti bi re in o v it as at tu le ri t, na tu ra er at io ne de pe l li to. I ta te ne c te r ra e f re mi tu s, ne c ca el id is ce ss us, ne c la pi de us au t sa n gu in eu si m be r, ne c tr ai ec ti os te l la e, ne c fa ce s v is æ te r re bu n t.

[61]61 " Q uo ru mo m ni um ca us as si a C h r ys i p po qu æ ra m, i p se il le di v in at io ni sa u c to r nu m qu am il la di ce t fa c ta fo r tu it on at ur al em qu er at io ne mo m ni um re d de t:

[1]1 N ih il en im fi er is in ec au sa po te st; Ne c qu ic qu am fi t, qu od fi er in on po te st; Ne c, si id fa c tu me st, qu od po tu it fi er i, po r te n tu m de be t v id er i; Nu l la ig it ur po r te n ta su n t. ' N am si, qu od ra ro fi t, id po r te n tu m pu ta n du me st, sa pi en te me ss ep or te n tu me st; Sa ep ju se ni m mu la m pe pe ri ss ea r bi tr or qu am sa pi en te m fu is se. I l la ig it ur ra ti oc on c lu di tu r: ' N ec id, qu od potuerit, id portentum esse; Ita omnino nullum esse

[62]62 Portentum/ Quod etiam conjector quidam et interpres portentorum non inscite respondisse dicitur ei, qui quondam ad eum retulisset quasi ostentum, quod anguis domi vectem circumiectus fuisset: * Tum esset/ inquit, 1 ostentum, si anguem vectis circumplicavisset/ Hoc ille responso satis aperte declaravit nihil habendum esse portentum quod fieri posset.

XXIX. " f C. Gracchus ad M. Pomponium scripsit duobus anguibus domi comprehensis haruspices a patre convocatos/ Qui magis anguibus quam lacertis, quam muribus? ' Quia sunt hæc cotidiana, angues non item / Quasi vero referat, quod fieri potest, quam id sæpe fiat. Ego tamen miror, si emissio feminæ anguis mortem afferebat Ti. Graccho, emissio autem maris anguis erat mortifera Corneliæ, cur alteram utram emiserit; Nihil enim scribit respondisse haruspices, si neuter anguis emissus esset, quid esset futurum. At mors insecuta Gracchum est/ Causa quidem, credo, aliqua morbi gravioris, non emissione serpentis; Neque enim tanta est infelicitas haruspicum, ut ne casu quidem umquam fiat, quod futurum illi esse dixerint!

[63]63 XXX. " Nam illud mirarer — si crederem — quod apud Homerum Calchantem dixisti ex passerum numero belli Trojani annos auguratum; De cujus conjectura eic apud Homerum, ut nos otiosi convertimus, loquitur Agamemnon: ferte, viri, et duros animo tolerate labores, auguris ut nostri Calchantis fata queamus scire ratosne habeant an vanos pectoris orsus, namque omnes memori portentum mente retentant, qui non funestis liquerunt lumina fatis. Argolicis primum ut vestita est classibus Aulis, quæ Priamo cladem et Troiæ pestemque ferebant* nos circum latices gelidos fumantibus aris, aurigeris divom placantes numina tauris, sub platano umbrifera, fons unde emanat aquaf, vidimus immani specie tortuque draconem terribilem, Jovis ut pulsu penetrabat ab ara; Qui platani in ramo foliorum tegmine sæptos corripuit pullos; Quos cum consumeret octo, nona super tremulo genetrix clangore volabat; Cui ferus immani laniavit viscera morsu.

[64]64 Hunc, ubi tam teneros volucris matremque peremit* qui luci ediderat, genitor Saturnius idem abdidit et duro formavit tegmina saxo, nos autem timidi stantes mirabile monstrum vidimus in mediis divom versarier aris, tum Calchas hæc est fidenti voce locutus:

[4]4 Quidnam torpentes subito obstipuistis, Achivi? Nobis hæc portenta deum dedit ipse creator tarda et sera nimis, sed fama ac laude perenni, nam quot avis tætro mactatas dente videtis, tot nos ad Trojam belli exanclabimus annos; Quæ decimo cadet et pœna satiabit Achivos/ edidit hæc Calchas; Quæ jam matura videtis.

[65]65 Quæ tandem ista auguratio est ex passeribus annorum potius quam aut mensuum aut dierum? Cur autem de passerculis conjecturam facit, in quibus nullum erat monstrum, de dracone silet, qui, id quod fieri non potuit, lapideus dicitur factus? Postremo quid simile habet passer annis? Nam de angue illo qui Sullæ apparuit immolanti, utrumque memini et Sullam, cum in expeditionem educturus esset, immolavisse, et anguem ab ara extitisse, eoque die rem præclare esse gestam non haruspicis consilio, sed imperatoris.

[66]66 XXXI. " Atque hæc ostentorum genera mirabile nihil habent; Quæ cum facta sunt, tum ad conjecturam aliqua interpretatione revocantur, ut illa tritici grana in os pueri Midæ congesta, aut apes quas dixisti in labris Platonis consedisse pueri — non tam mirabilia sint quam conjecta belle; Quæ tamen vel ipsa falsa esse, vel ea quæ prædicta sunt, fortuito cecidisse potuerunt. De ipso Roscio potest illud quidem esse falsum, ut circumligatus fuerit angui, sed ut in cunis fuerit anguis, non tam est mirum, in Solonio præsertim, ubi ad focum angues nundinari solent. Nam quod haruspices responderint nihil illo clarius, nihil nobilius fore, miror deos * 1

[68]68 XXXII. " At in Lysandri statuæ capite Delphis extitit corona ex asperis herbis, et quidem subita. Itane? Censes ante coronam herbæ extitisse quam conceptum esse semen? Herbam autem asperam credo avium congestu, non hnmano satu; Jam, quicquid in capite est, id coronæ simile videri potest. Nam quod eodem tempore stellas aureas Castoris et Pollucis Delphis positas decidisse, neque eas usquam repertas esse dixisti, — furum id magis

[69]69 Factum quam deorum videtur. Simiæ vero Dodo* nææ improbitatem historiis Græcis mandatam esse demiror. Quid minus mirum quam illam monstruosissimam bestiam urnam evertisse, sortes dissupavisse? Et negant historici Lacedæmoniis ullum ostentum hoc tristius accidisse!

" Nam illa prædicta Veientium, ' si lacus Albanus redundasset isque in mare fluxisset, Romam perituram; Si repressus esset, Veios,' Ita aqua Albana deducta ad utilitatem agri suburbani, non ad arcem urbemque retinendam. * At paulo post audita vox est monentis ut providerent ne a Gallis Roma caperetur; Ex eo Aio Loquenti aram in nova via consecratam.' Quid ergo? Aius iste Loquens, cum eum nemo norat, et aiebat et loquebatur et ex eo nomen invenit; Posteaquam et sedem et aram et nomen invenit, obmutuit? Quod idem dici de Moneta potest; Aqua præterquam de sue plena quid umquam moniti sumus?

[70]70 XXXIII. " Satis multa de ostentis; Auspicia restant et sortes eæ, quæ ducuntur, non illæ, quæ vaticinatione funduntur, quæ oracula verius dicimus; De quibus tum dicemus, cum ad naturalem divinationem venerimus. Restat etiam de Chaldæis; Sed primum auspicia videamus. * Difficilis auguri locus ad contra dicendum/ Marso fortasse, sed Romano facillimus. Non enim sumus ei nos augures, qui avium reliquorumve signorum observatione futura dicamus. Et tamen credo Romulum, qui urbem auspicato condidit, habuisse opinionem esse in providendis rebus augurandi scientiam (errabat enim multis in rebus antiquitas), quas, vel usu jam, vel doctrina, vel vetustate immutatam videmus; Retinetur autem et ad opinionem vulgi et ad magnas utilitates rei publicæ mos, religio, disciplina, jus augurium, collegi auctoritas.

" Nec vero non omni supplicio digni P. Junius consules, qui contra auspicia navigaverunt; Parendum enim fuit religioni, nec patrius mos tam contumaciter repudiandus. Jure igitur alter populi judicio damnatus est, alter mortem sibi ipse conscivit.

[4]4 Flaminius non paruit auspiciis, itaque periit cum exercitu/ At anno post Paulus paruit; Num minus cecidit in Cannensi pugna cum exercitu? Etenim, ut sint auspicia, quæ nulla sunt, hæc certe, quibus utimur, sive tripudio, sive de cælo, simulacra sunt auspiciorum, auspicia nullo modo.

XXXIV. " ' Q. Fabi, te mihi in auspicio esse volo/ Respondet: 4 audivi/ (Hic apud majores nostros 1 adhibebatur peritus, nunc quilibet. Peritum autem esse necesse est eum, qui, silentium quid sit,intellegat; Id enim silentium dicimus in auspiciis, quod omni

[72]72 Vitio caret. Hoc intellegere perfecti auguris est.) Illi autem, qui in auspicium adhibetur, cum ita imperavit is, qui auspicatur, 1 Dicito, si silentium esse videbitur/ nec suspicit nec circumspicit; Statim respondet * * silentium esse videri/ Tum ille: * Dicito, si pascentur/ ' Pascuntur/ Quæ aves? Aut ubi?

[1]1 Attulit/ inquit, ' in cavea pullos is qui, ex eo ipso, nominatur pullarius/ Hæc sunt igitur aves internuntiæ Jovis! Quæ pascantur necne quid refert? Sed quia, cum pascuntur, necesse est aliquid ex ore cadere et terram pavire — ' terripavium * primo, post terripudium * dictum est; Hoc quidem jam ' tripudium * dicitur. Cum igitur offa cecidit ex ore pulli, tum auspicanti tripudium solistimum nuntiatur,

[73]73 XXXV. " Ergo hoc auspicium divini quicquam habere potest, quod tam sit coactum et expressum? Quo antiquissimos augures non esse usos argumento est, quod decretum collegi vetus habemus omnem avem tripudium facere posse. Tum igitur esset auspicium si modo esset ei liberum se ostendisse; Tum avis illa videri posset interpres et satelles Jovis. Nunc vero inclusa in cavea et fame enecta, si in offam pultis invadit, et si aliquid ex ejus? Ore cecidit, hoc tu auspicium aut hoc modo Romulum auspicari solitum put s? Jam de cælo servare non ipsos censes solitos, qui auspicabantur? Nunc imperant pullario; Ille renuntiat. Fulmen sinistrum auspicium optimum habemus ad omnis res præterquam ad comitia; Quod quidem institutum rei publicæ causa est, ut comitiorum vel in judiciis populi vel in jure legum vel in creandis magistratibus principes civitatis essent interpretes.

" ' At Ti. Gracchi litteris Scipio et Figulus consules, cum augures judicassent eos vitio creatos esse, magistratu se abdicaverunt/ Quis negat augurum disciplinam esse? Divinationem nego. * * At haruspices divini quos, cum Ti. Gracchus, propter mortem repentinam ejus qui in prærogativa referenda subito concidisset, in senatum introduxisset, non

[75]75 Justum rogatorem fuisse dixerunt/ Primum vide ne in eum dixerint qui rogator centuriæ fuisset; Is enim erat mortuus; Id autem sine divinatione conjectura poterant dicere. Deinde fortasse casu, qui nullo modo est ex hoc genere tollendus. Quid enim scire Etrusci haruspices aut de tabernaculo recte capto aut de pomeri jure potuerunt? Equidem assentior C. Marcello potius quam App. Claudio, qui ambo mei collegæ fuerunt, existimoque jus augurum, etsi divinationis opinione principio constitutum sit, tamen postea rei publicæ causa conservatum ac

[76]76 Retentum. XXXVI. Sed de hoc loco plura in aliis, nunc hactenus.

" Externa enim auguria, quæ sunt non tam artificiosa quam superstitiosa, videamus. Omnibus fere avibus utuntur, nos admodum paucis; Alia illis sinistra sunt, alia nostris. Solebat ex me Deiotarus percontari nostri auguri disciplinam, ego ex illo sui. Di immortales! Quantum differebat! Ut quædam essent etiam contraria. Atque ille eis semper utebatur, nos, nisi dum a populo auspicia accepta habemus, quam multum eis utimur? Bellicam rem administrari majores nostri nisi auspicato noluerunt; Quam multi anni sunt, cum bella a proconsulibus et a proprætoribus administrantur, qui auspicia non

[77]77 Habent! Itaque nec amnis transeunt auspicato nec tripudio auspicantur. Ubi ergo avium divinatio? Quæ, quoniam ab eis, qui auspicia nulla habent, bella administrantur" ad urbanas res retenta videtur" a bellicis esse sublata.

" Nam ex acuminibus quidem, quod totum auspicium militare est, jam M. Marcellus ille quinquiens consul totum omisit, idem imperator, idem augur optimus. Et quidem ille dicebat, 1 si quando rem agere vellet, ne impediretur auspiciis, lectica operta facere iter se solere/ Huic simile est, quod nos augures præcipimus, ne juge auspicium obveniat ut

[73]73 Jumenta jubeant dii ungere. Quid est aliud nolle moneri a love nisi efficere ut, aut ne fieri possit auspicium, aut, si fiat, videri?

XXXVII. 11 Nam illud admodum ridiculum, quod negas, * * Deiotarum auspiciorum, quæ sibi ad Pompeium proficiscenti facta sint" pænitere, quod fidem secutus amicitiamque populi Romani functus sit officio; Antiquiorem enim sibi fuisse laudem et gloriam quam regnum et possessiones suas/ Credo equidem, sed hoc nihil ad auspicia; Nec enim ei cornix canere potuit recte eum facere, quod populi Romani libertatem defendere pararet; Ipse hoc

[79]79 Sentiebat, sicuti sensit. Aves eventus significant aut adversos aut secundos. Virtutis auspiciis video esse usum Deiotarum, quæ vetat spectare fortunam, dum præstetur fides. Aves vero, si prosperos eventus ostenderunt, certe fefellerunt. Fugit e prœlio cum Pompeio — grave tempus! Discessit ab eo — luctuosa res! Cæsarem eodem tempore hostem et hospitem vidit — quid hoc tristius? Is cum ei Trocmorum tetrarchiam eripuisset et asseculæ suo Pergameno nescio cui dedisset eidemque detraxisset Armeniam asenatu datam, cumque ab eo magnificentissimo hospitio acceptus esset, spoliatum reliquit et hospitem et regem. Sed labor longius; Ad propositum revertar. Si eventa quærimus, quæ exquiruntur avibus, nullo modo prospera Deiotaro; Sin officia, a virtute ipsius, non ab auspiciis petita sunt.

" Omitte igitur lituum Romuli, quem in maximo incendio negas potuisse comburi; Contemne cotem Atti Navi. Nihil debet esse in philosophia commenticiis fabellis loci; Illud erat philosophi potius, totius auguri primum naturam ipsam videre, deinde inventionem, deinde constantiam. Quæ est igitur natura, quæ volucris huc et illuc passim vagantis efficiat ut significent aliquid et tum vetent agere, tum jubeant aut cantu aut volatu? Cur autem aliis a læva, aliis a dextra datum est avibus ut ratum auspicium facere possint? Quo modo autem hæc aut quando aut aquibus inventa dicemus? Etrusci tamen habent exaratum puerum auctorem disciplinæ suæ; Nos quem? Attumne Navium At aliquot annis antiquior Romulus et Remus, ambo augures, ut accepimus. An Pisidarum aut Cilicum aut Phrygum ista inventa dicemus? Placet igitur humanitatis expertis habere divinitatis auctores l

[81]81 XXXIX. " 'At omnes reges, populi, nationes utuntur auspiciis.* * Quasi vero quicquam sit tam valde quam nihil sapere vulgare, aut quasi tibi ipsi in judicando placeat multitudo! Quotus quisque est qui voluptatem neget esse bonum? Plerique etiam summum bonum dicunt. Num igitur eorum frequentia Stoici de sententia deterrentur? Aut num plerisque in rebus sequitur eorum auctoritatem multitudo? Quid mirum igitur, si in auspiciis et in omni divinatione imbecilli animi superstitiosa ista

[82]82 Concipiant, verum dispicere non possint? Quæ autem est inter augures conveniens et conjuncta constantia? Ad nostri auguri consuetudinem dixit Ennius:

At Homericus Aiax apud Achillem querens de ferocitate Trojanorum nescio quid hoc modo nuntiat; Ita nobis sinistra videntur, Graiis et barbaris dextra meliora. Quamquam haud ignoro, quæ bona sint,

[4]4 Sinistra * nos dicere, etiamsi dextra sint; Sed certe nostri 4 sinistrum r nominaverunt extera ique 4 dex-

[83]83 Trum/ quia plerumque id melius videbatur. Hæc quanta dissensio est! Quid? Quod aliis avibus utuntur, aliis signis, aliter observant, alia respondent, non necesse est fateri partim horum errore susceptum esse, partim superstitione, multa fallendo?

XL. "Atque his superstitionibus non dubitasti etiam omina adjungere. 4 Æmilia Paulo Persam perisse, quod pater omen accepit/ 4 Cæcilia se sororis filiæ sedes suas tradere/ Jam illa: 4 Favete linguis ' et * prærogativam/ omen comitiorum. Hoc est ipsum esse contra se copiosum et disertum! Quando enim ista observans quieto et libero animo esse poteris, ut ad rem gerendam non superstitionem habeas, sed rationem ducem? Itane? Si quis aliquid ex sua re atque ex suo sermone dixerit et ejus verbum aliquod apte ceciderit ad id, quod ages aut cogitabis, ea res tibi aut timorem afferet aut alacri-

[84]84 Tatem? Cum M. Crassus exercitum Brundisi imponeret, quidam in portu caricas Cauno advectas 1 2 * 4 vendens 1 Cauneas * clamitabat. Dicamus, si placet, monitum ab eo Crassum, * caveret ne iret '; Non fuisse periturum, si omini paruisset. Quæ si suscipiamus, pedis offensio nobis et abruptio corrigiæ et sternumenta erunt observanda.

XLI. " Sortes restant et Chaldæi, ut ad vates veniamus et ad somnia. Dicendum igitur putas de sortibus? Quid enim sors est? Idem prope modum, quod micare, quod talos jacere, quod tesseras, quibus in rebus temeritas et casus, non ratio nec consilium valet. Tota res est inventa fallaciis aut ad quæstum aut ad superstitionem aut ad errorem. Atque ut in haruspicina fecimus, sic videamus, clarissimarum sortium quæ tradatur inventio. Numerium Suffustium Prænestinorum monumenta declarant, honestum hominem et nobilem, somniis crebris, ad extremum etiam minacibus, cum juberetur certo in loco silicem cædere, perterritum visis irridentibus suis civibus id agere cœpisse; Itaque perfracto saxo sortis erupisse in robore insculptas priscarum litterarum notis. Is est hodie locus sæptus religiose propter Jovis pueri, qui lactens cum Junone Fortunæ in gremio sedens mammam appetens castissime

[86]86 " Eodemque tempore in eo loco, ubi Fortunæ nunc stat ædes, mei ex olea fluxisse dicunt, haruspicesque dixisse summa nobilitate illas sortis futuras, eorumque jussu ex illa olea arcam esse factam, eoque conditas sortis, quæ hodie Fortunæ monitu tolluntur. Quid igitur in his potest esse certi, quæ Fortunæ monitu pueri manu miscentur atque ducuntur? Quo modo autem istæ positæ in illo loco? Quis robur illud cecidit, dolavit, inscripsit? Nihil est/ inquiunt, * quod deus efficere non possit/ Utinam sapientis Stoicos effecisset ne omnia cum superstitiosa sollicitudine et miseria crederent! Sed hoc quidem genus divinationis vita jam communis explosit; Fani pulchritudo et vetustas Prænestinarum etiam nunc retinet sortium nomen, atque id in

[87]87 Volgus. Quis enim magistratus aut quis vir illustrior utitur sortibus? Ceteris vero in locis sortes plane refrixerunt. Quod Carneadem Clitomachus scribit dicere solitum, nusquam se fortunatiorem quam Præneste vidisse Fortunam. Ergo hoc divinationis genus omittamus.

XLIL " Ad Chaldæorum monstra veniamus; De quibus Eudoxus, Platonis auditor, in astrologia judi eio doctissimorum hominum facile princeps, sic opinatur, id quod scriptum reliquit, Chaldæis in prædictione et in notatione cujusque vitæ ex natali

[88]88 Die minime esse credendum. Nominat etiam Panætius, qui unus e Stoicis astrologorum prædicta reiecit, Anchialum et Cassandrum, summos astrologos illius ætatis, qua erat ipse, cum in ceteris astrologiæ partibus excellerent, hoc prædictionis genere non usos. Scylax Halicarnassius, familiaris Panætii excellens in astrologia idemque in regenda sua civitate princeps, totum hoc Chaldaicum prædicendi genus repudiavit. 89 " Sed ut ratione utamur omissis testibus, sic isti disputant qui hæc Chaldæorum natalicia prædicta defendunt. Vim quandam esse, aiunt, signifero in orbe, qui Græce ζωδιακό? Dicitur, talem ut ejus orbis una quæque pars alia alio modo moveat immutetque cælum, perinde ut quæque stellæ in his finitimisque partibus sint quoque tempore, eamque vim varie moveri ab eis sideribus, quæ vocantur errantia; Cum autem in eam ipsam partem orbis venerint, in qua sit ortus ejus, qui nascatur, aut in eam, quæ conjunctum aliquid habeat aut consentiens, ea 'triangula* * illi et 'quadrata' nominant. Etenim cum tempestatumque cæli conversiones commutationesque tantæ fiant accessu stellarum et recessu, cumque ea vi solis efficiantur, quæ videmus, non veri simile solum, sed etiam verum esse censent perinde, utcumque temperatus sit a r, ita pueros orientis animari atque formari, ex eoque ingenia, inores, animum, corpus, actionem vitæ, casus cujusque eventusque fingi/

[90]90 XLIII. " O delirationem incredibilem! Non enim omnis error stultitia dicenda est. Quibus etiam Diogenes Stoicus concedit aliquid, ut prædicere possint dumtaxat, quali quisque natura et ad quam quisque maxime rem aptus futurus sit; Cetera, quæ profiteantur, negat ullo modo posse sciri; Etenim geminorum formas esse similis, vitam atque fortunam plerumque disparem. Procles et Eurysthenes, Lacedæmoniorum reges, gemini fratres fue-

[91]91 Runt. At nec totidem annos vixerunt; Anno enim Procli vita brevior fuit, multumque is fratri rerum gestarum gloria præstitit. At ego id ipsum quod vir optimus, Diogenes, Chaldæis quasi quadam præ varicatione concedit, nego posse intellegi. Etenim icum, ut ipsi dicunt, ortus nascentium luna moderetur, eaque animadvertant et notent sidera natalicia Chaldæi, quæcumque lunæ juncta videantur, oculorum fallacissimo sensu judicant ea, quæ ratione atque animo videre debebant. Docet enim ratio mathematicorum, quam istis notam esse oportebat, 1 quanta humilitate luna feratur terram pæne contingens, quantum absit a proxima Mercuri stella, multo autem longius a Veneris, deinde alio intervallo distet a sole, cujus lumine collustrari putatur. Reliqua vero tria intervalla infinita et inmensa, a sole ad Martis, inde ad Jovis, ab eo ad Saturni stellam, inde ad cælum ipsum, quod extremum atque ultimum mundi est.

[92]92 Quæ potest igitur contagio ex infinito pæne intervallo pertinere ad lunam vel potius ad terram?

XLIV. " Quid? Cum dicunt, id quod eis dicere necesse est, omnis omnium ortus, quicumque gignantur in omni terra, quæ incolatur, eosdem esse, eademque omnibus, qui eodem statu cæli et stellarum nati sint, accidere necesse esse, nonne ejus modi sunt, ut ne cæli quidem naturam interpretes istos cæli nosse appareat? Cum enim illi orbes, qui cælum quasi medium dividunt et aspectum nostrum definiunt, qui a Græcis nominantur, a nobis finientes * rectissime nominari possunt, varietatem maximam habeant aliique in aliis locis sint, necesse est ortus occasusque siderum non fieri eodem tempore

[93]93 Apud omnis. Quodsi eorum vi cælum modo hoc modo illo modo temperatur, qui potest eadem vis esse nascentium, cum cæli tanta sit dissimilitudo? In his locis quæ nos incolimus, post solstitium Canicula exoritur, et quidem aliquot diebus, at apud Troglodytas, ut scribitur, ante solstitium; Ut, si jam 1 concedamus aliquid vim cælestem ad eos, qui in terra gignuntur, pertinere, confitendum sit illis eos, qui nascuntur eodem tempore posse in dissimilis incidere naturas propter cæli dissimilitudinem; Quod minime illis placet; Volunt enim illi omnis eodem tempore ortos, qui ubique sint nati, eadem condicione nasci.

[94]94 XLV. " Sed quæ tanta dementia est, ut in maximis motibus mutationibusque cæli nihil intersit, qui ventus, qui imber, quæ tempestas ubique sit! Quarum rerum in proximis locis tantæ dissimilitudines sæpe sunt, ut alia Tusculi, alia Romæ eveniat sæpe tempestas; Quod, qui navigant, maxime animadvertunt, cum in flectendis promunturiis ventorum mutationes maximas sæpe sentiunt. Hæc igitur cum sit tum serenitas, tum perturbatio cæli, estne sanorum hominum hoc ad nascentium ortus pertinere non dicere, quod non certe pertinet, illud nescio quid tenue, quod sentiri nullo modo, intellegi autem vix potest, quæ a luna ceterisque sideribus cæli temperatio fiat, dicere ad puerorum ortus pertinere?

" Quid? Quod non intellegunt seminum vim, quæ ad gignendum procreandumque plurimum valeat, funditus tolli, mediocris erroris est? Quis enim non videt et formas et mores et plerosque status ac motus effingere aparentibus liberos? Quod non contingeret, ei hæc non vis et natura gignentium efficeret, sed temperatio lunæ cælique moderatio. Quid? Quod uno et eodem temporis puncto nati dissimilis et naturas et vitas et casus habent, parum ne declarat nihil ad agendam vitam nascendi tempus pertinere? Nisi forte putamus neminem eodem tempore ipso et conceptum et natum, quo Africanum. Num quis igitur talis fuit?

XLVI. " Quid? Illudne dubium est, quin multi, cum ita nati essent, ut quædam contra naturam depravata haberent, restituerentur et corrigerentur ab natura, cum se ipsa revocasset, aut arte atque medicina? Ut, quorum linguæ sic inhærerent, ut loqui non possent, eæ scalpello resectæ liberarentur. Multi etiam naturæ vitium meditatione atque exercitatione sustulerunt, ut Demosthenem scribit Phalereus, cum rho dicere nequiret, exercitatione fecisse, ut planissime diceret. Quodsi hæc astro ingenerata et tradita essent, nulla res ea mutare posset. Quid? Dissimilitudo locorum nonne dissimilis hominum procreationes habet? Quas quidem percurrere oratione facile est, quid inter Indos et Persas et Æthiopas et Syros differat corporibus, animis, ut incredibilis varietas dissimilitudoque sit. Ex quo intellegitur plus terrarum situs quam lunæ quadringenta septuaginta milia annorum in periclitandis experiendisque pueris, quicumque essent nati, Babylonios posuisse, fallunt; Si enim esset factitatum, non esset desitum; Neminem autem habemus auctorem, qui aut fieri dicat aut factum sciat.

XLVIL " Videsne me non ea dicere quæ Carneades, sed ea quæ princeps Stoicorum Panætius dixerit? Ego autem etiam hoc requiro: omnesne qui Cannensi pugna ceciderint uno astro fuerint? Exitus quidem omnium unus et idem fuit. Quid? Qui ingenio atque animo singulares, num astro quoque uno? Quod enim tempus, quo non innumera-

[98]98 Biles nascantur? At certe similis nemo Homeri. Et, si ad rem pertinet, quo modo cælo affecto compositisque sideribus quodque animal oriatur, valeat id necesse est etiam in rebus inanimis; Quo quid dici potest absurdius? L. quidem Tarutius Firmanus, familiaris noster, in primis Chaldaicis rationibus eruditus, urbis etiam nostræ natalem diem repetebat ab iis Parilibus, quibus eam a Romulo conditam accepimus, Romamque, in jugqcum esset luna, natam

[99]99 Esse dicebat, nec ejus fata canere dubitabat. O vim maximam erroris! Etiamne urbis natalis dies ad vim stellarum et lunæ pertinebat? Fac in puero referre, ex qua affectione cæli primum spiritum 1 2 duxerit; Bum hoc in latere aut in cæmento, ex quibus urbs effecta est, potuit valere? Sed quid plura? Cotidie refelluntur. Quam multa ego Pompeio, quam multa Crasso, quam multa huic ipsi Cæsari, a Chaldæis dicta memini, neminem eorum nisi senectute, nisi domi, nisi cum claritate esse moriturum! Ut mihi permirum videatur quemquam exstare, qui etiam nunc credat eis quorum prædicta cotidie videat re et eventis refelli. LOO XLVIIL " Restant duo divinandi genera quæ habere dicimur a natura, non ab arte, vaticinandi et somniandi; De quibus, Quinte/' inquam, " si placet, disseramus."

" Mihi vero," inquit, placet; His enim, quæ adhuc disputasti, prorsus adsentior, et, vere ut loquar, quamquam tua me oratio confirmavit, tamen etiam mea sponte nimis superstitiosam de divinatione Stoicorum sententiam judicabam; Hæc me Peripateticorum ratio magis movebat et veteris Dicæarchi et ejus, qui nunc floret, Cratippi, qui censent esse in mentibus hominum tamquam oraclum aliquod, ex quo futura præsentiant, si aut furore divino incitatus animus aut somno relaxatus solute moveatur ac libere. His de generibus quid sentias et quibus ea rationibus infirmes, audire sane velim." 1 XLIX. Quæ cuna ille dixisset, tam ego rursus quasi ab alio principio sum exorsus dicere:

Non ignoro," inquam, " Quinte, te semper ita sensisse, ut de ceteris divinandi generibus dubitares, ist.A duo, furoris et somnii, quæ a libera mente fluere viderentur, probares. Dicam igitur de istis ipsis duobus generibus mihi quid videatur, si prius et Stoicorum conclusio rationis et Cratippi nostri quid valeat videro. Dixisti enim et Chrysippum et Diogenem et Antipatrum concludere hoc modo: ' sunt di neque ante declarant hominibus quæ 'j futura sint, aut non diligunt homines, aut quid 'r,, r c "* eventurum sit ignorant; Aut existimant nihil interesse hominum scire quid sit futurum; Aut non censent esse suæ maiestatis præsignificare hominibus quæ sunt futura; Aut ea ne ipsi quidem di significare

[102]102 Possunt. At neque non diligunt nos (sunt enim benefici generique hominum amici); Neque ignorant ea quæ ab ipsis constituta et designata sunt; Neque nostra nihil interest scire ea quæ futura sunt (erimus enim cautiores, si sciemus); Neque hoc alienum ducunt maiestate sua (nihil est enim beneficentia præstantius); Neque non possunt futura prænoscere; Non igitur di sunt nec significant 1 2 nobis futura; Sunt autem di; Significant ergo: et non, ^i si^nifiea^t ^x^ura, nullas dant vias nobis ad significationum scientiam (frustra enim significarent)! Nec, si dant vias, non est divinatio; Est igitur divinatio/ —

[103]103 " O acutos homines! Quam paucis verbis confectum negotium putant! Ea sumunt ad concludendum quorum eis nihil conceditur. Conclusio autem rationis ea probanda est, in qua ex rebus non dubiis id quod dubitatur efficitur.

L. " Videsne Epicurum, quem hebetem et rudem dicere solent Stoici, quem ad modum, quod in natura rerum omne esse dicimus, id infinitum esse concluserit? 4 Quod finitum est/ inquit, * habet extremum/ Quis hoc non dederit? 4 Quod autem habet extremum, id cernitur ex alio extrinsecus/ Hoc quoque est concedendum. 4 At, quod omne est, id non cernitur ex alio extrinsecus/ Ne hoc quidem negari potest. 4 Nihil igitur cum habeat extremum, infini-

[104]104 Tum sit necesse est/ Videsne ut ad rem dubiam concessis rebus pervenerit? Hoc vos dialectici non facitis; Nec solum ea non sumitis ad concludendum quæ ab omnibus concedantur, sed ea sumitis, quibus concessis nihilo magis efficiatur quod velitis. Primum enim hoc sumitis: 4 Si sunt di, benefici in homines sunt/ Quis hoc vobis dabit? Epicurusne? Qui negat quicquam deos nec alieni curare nec sui. An noster Ennius? Qui magno plausu loquitur assentiente populo:

LL " Sequitur porro, * nihil deos ignorare, quod omnia sint ab eis constituta/ Hic vero quanta pugna est doctissimorum hominum negantium esse hæc adis inmortalibus constituta! * At nostra interest scire ea, quæ eventura sunt/ Magnus Dicæarchi liber est nescire ea melius esse quam scire. Negant 'id esse alienum maiestate deorum/ Scilicet casas omnium introspicere ut videant quid cuique conducat!

[1]1 Neque non possunt futura prænoscere/ Negant posse ei quibus non placet esse certum, quid futurum sit. Videsne igitur, quæ dubia sint, ea sumi pro certis atque concessis? Deinde contorquent et ita concludunt: ' Non igitur et sunt di nec significant futura/ Id enim jam perfectum arbitrantur. — Deinde assumunt: ' Sunt autem di/ quod ipsum 1 non ab omnibus conceditur. * Significant ergo/ Ne id quidem sequitur; Possunt enim non significare et tamen esse di. ' Nec, si significent, non dant vias aliquas ad scientiam significationis/ At id quoque potest, ut non dent homini, ipsi habeant; Cur enim Tuscis potius quam Romanis darent? 1 Nec, si dant vias, nulla est divinatio/ Fac dare deos, quod absurdum est, quid refert, si accipere non possumus? Extremum est: ' Est igitur divinatio/ Sit extremum, effectum tamen non est; Ex falsis enim, ut ab ipsis didicimus, verum effici non potest. Jacet igitur tota conclusio.

[107]107 LII. " Veniamus nunc ad optimum virum, familiarem nostrum, Cratippum:

* Si sine oculis/ inquit, * non potest exstare officium et munus oculorum, possunt autem aliquando oculi non fungi suo munere, qui vel semel ita est usus oculis, ut vera cerneret, is habet sensum oculorum vera cernentium. Item igitur, si sine divinatione non potest officium et munus divinationis exstare, potest autem, cum quis divinationem habeat, errare aliquando nec vera cernere, satis est ad confirmandam divinationem, semel aliquid ita esse divinatum, nihil ut fortuito cecidisse videatur; Sunt autem ejus generis innumerabilia; Esse igitur divinationem confitendum est/ voluit, etiamsi faciles nos ad concedendum habuerit, id tamen quod assumit concedi nullo modo potest. 108 4 Si,' inquit, 4 aliquando oculi peccent, tamen, quia recte aliquando viderint, inest in eis vis videndi; Item si quis semel aliquid in divinatione viderit, is, etiam cum peccet, tamen existimandus sit habere vim divinandi/

LIII. 44 Vide, quæso, Cratippe noster, quam sint ista similia; Nam mihi non videntur. Oculi enim vera cernentes utuntur natura atque sensu; Animi, si quando vel vaticinando vel somniando vera viderunt, usi sunt fortuna atque casu; Nisi forte concessuros tibi existimas eos, qui somnia pro somniis habent, si quando aliquod somnium verum evaserit, non id fortuito accidisse. Sed demus tibi istas duas sumptiones (ea quæ λήμματα appellant dialectici, sed nos Latine loqui malumus), assumptio tamen (quam πρόσληψιν eidem vocant), non dabitur. 109 44 Assumit autem Cratippus hoc modo: 4 Sunt autem innumerabiles præsensiones non fortuitæ/ At ego dico nullam. Vide, quanta sit controversia. Jam assumptione non concessa nulla conclusio est.

[4]4 At impudentes sumus qui, cum tara perspicuum sit, non concedamus/ Quid est 4 perspicuum '? Plura falsa? Nonne ipsa varietas, quæ est propria fortunæ, fortunam esse causam, non naturam esse docet? Deinde, si tua ista conclusio, Cratippe, vera est — tecum enim mihi res est — non intellegis eadem uti posse et haruspices et fulguratores et interpretes ostentorum et augures et sortilegos et Chaldæos? Quorum generum nullum est ex quo non aliquid sicut prædictum sit evaserit. Ergo aut ea quoque genera divinandi sunt, quæ tu rectissime improbas, aut, si ea non sunt, non intellego cur hæc duo sint quæ relinquis. Qua ergo ratione hæc inducis, eadem illa possunt esse, quæ tollis.

[110]110 LIV. "Quid vero habet auctoritatis furor iste, quem ' divinum* vocatis ut, quæ sapiens non videat, ea videat insanus, et is qui humanos sensus amiserit divinos adsecutus sit? Sibyllæ versus observamus, quos illa furens fudisse dicitur. Quorum interpres nuper falsa quadam hominum fama dicturus in senatu putabatur eum, quem re vera regem habebamus, appellandum quoque esse regem, si salvi esse vellemus. Hoc si est in libris, in quem hominem et in quod tempus est? Callide enim, qui illa composuit, perfecit, ut, quodcumque accidisset, prædictum videretur hominum et temporum definitione sublata. 1

[111]111 Adhibuit etiam latebram obscuritatis, ut eidem versus alias in aliam rem posse accommodari viderentur. Non esse autem illud carmen furentis cum ipsum po ma declarat (est enim magis artis et diligentiæ quam incitationis et motus), tum vero ea, quæ -

Dicitur, cum deinceps ex primis versuum litteris aliquid conectitur, ut in quibusdam Ennianis: * Quintus Ennius fecit/ Id certe magis est attenti animi

[112]112 Quam furentis. Atque in Sibyllinis ex primo versu cujusque sententiæ primis litteris illius sententiæ carmen omne prætexitur. Hoc scriptoris est, non furentis, adhibentis diligentiam, non insani. Quam ob rem Sibyllam quidem sepositam et conditam habeamus, ut, id quod proditum est a majoribus, injussu senatus ne legantur quidem libri valeantque ad deponendas potius quam ad suscipiendas religiones; Cum antistitibus agamus, ut quidvis potius ex illis libris quam regem proferant, quem Romæ posthac nec di nec homines esse patientur.

LV. " At multi sæpe vera vaticinati, ut Cassandra: eademque paulo post:

[113]113 Num igitur me cogis etiam fabulis credere? Quæ 1 2 delectationis habeant, quantum voles, verbis, sententiis, numeris, cantibus adiuventur; Auctoritatem quidem nullam debemus nec fidem commenticiis rebus adjungere. Eodemque modo nec ego Publicio nescio cui, nec Marciis vatibus, nec Apollinis opertis, credendum existimo; Quorum partim ficta aperte, partim effutita temere numquam, ne mediocri quidem cuiquam, non modo prudenti probata sunt. 114 " * Quid? ' Inquies, ' remex ille de classe Coponi nonne ea prædixit, quæ facta sunt? ' Ille vero, et ea quidem quæ omnes eo tempore ne acciderent timebamus. Castra enim in Thessalia castris collata audiebamus, videbaturque nobis exercitus Cæsaris et audaciæ plus habere, quippe qui patriæ bellum intulisset, et roboris propter vetustatem; Casum autem prœli nemo nostrum erat quin timeret; Sed, ita ut constantibus hominibus par erat, non aperte. Ille autem Græcus, quid mirum si, magnitudine timoris, ut plerumque fit, a constantia atque amente atque a se ipse discessit? Qua perturbatione animi, quæ, sanus cum esset, timebat ne evenirent, ea demens eventura esse dicebat. Utrum tandem, per deos atque homines! Magis veri simile est vesanum remigem an aliquem nostrum qui ibi tum eramus, 1 postremo, quamquam semper fuit, ut apud Ennium est, tamen hanc amphiboliam versus intellegere potuisset, ' vincere te Romanos * nihilo magis in se quam in Romanos valere; Nam illa amphibolia quæ Crœsum decepit, vel Chrysippum potuisset fallere, hæc vero ne Epicurum quidem!

[117]117 LVII. " Sed, quod caput est, cur isto modo jam oracla Delphis non eduntur non modo nostra ætate, sed jam diu, ut modo nihil possit esse contemptius? Hoc loco cum urguentur, 4 evanuisse,* aiunt, 4 vetustate vim loci ejus, unde anhelitus ille terræ fieret, quo Pythia mente incitata oracla ederet/ De vino j aut salsamento putes loqui, quæ evanescunt vetus- itate. De vi loci agitur, neque solum naturali, sed etiam divina; Quæ quo tandem modo evanuit? ' Vetustate/ inquies. Quæ 4 vetustas * est quæ vim divinam conficere possit? Quid tam divinum autem quam afflatus eterra mentem ita movens, ut eam providam rerum futurarum efficiat, ut ea non modo cernat multo ante, sed etiam numero versuque pronuntiet? Quando ista vis autem

° Demosthenes quidem, qui abhinc annos prope trecentos fuit, jam tum φιλιππίζειν Pythiam dicebat, id est quasi cum Philippo facere. Hoc autem eo spectabat, ut eam a Philippo corruptam diceret. Quo licet existimare in aliis quoque oraculis Delphicis aliquid non sinceri fuisse. Sed nescio quo modo isti philosophi superstitiosi et pæne fanatici quidvis malle videntur quam se non ineptos. Evanuisse mavultis et extinctum esse id quod si umquam fuisset, certe æternum esset, quam ea quæ non sunt credenda non credere.

[119]119 LVIIL " Similis est error in somniis; Quorum quidem defensio repetita quam longe est! Divinos animos censent esse nostros, eosque esse tractos extrinsecus, animorumque consentientium multitudine completum esse mundum; Hac igitur mentis et ipsius divinitate et conjunctione cum externis mentibus cerni, quæ sint futura. Contrahi autem animum Zeno et quasi labi putat atque concidere id ipsum esse dormire. Jam Pythagoras et Plato,, locupletissimi auctores, quo in somnis certiora videamus, præparatos quodam cultu atque victu proficisci ad dormiendum jubent. Faba quidem i Pythagorei utique abstinere, quasi vero eo cibo mens, non venter, infletur! Sed nescio quo modo nihil tam; Absurde dici potest quod non dicatur ab aliquo i philosophorum.

[120]120 " Utrum igitur censemus dormientium animos per censet, externa et adventicia visione pulsari? Sive enim sic est sive illo modo, videri possunt permulta somniantibus falsa pro veris. Nam et navigantibus moveri videntur ea quæ stant, et quodam obtutu oculorum duo pro uno lucernæ lumina. Quid dicam, insanis, quid ebriis, quam multa falsa videantur? Quodsi ejus modi visis credendum non est, cur somniis credatur, nescio. Nam tam licet de his erroribus, si velis, quam de somniis disputare, ut ea quæ stant, si moveri videantur, terræ motum significare dicas aut repentinam aliquam fugam; Gemino autem lucernæ lumine declarari dissensionem ac seditionem moveri!

[121]121 LIX. " Jam ex insanorum aut ebriorum visis innumerabilia conjectura trahi possunt, quæ futura videantur. Quis est enim, qui totum diem jaculans non aliquando colliniet? Totas noctes dormimus, neque ulla est fere, qua non somniemus, et miramur aliquando id quod somniarimus evadere? Quid est tam incertum quam talorum jactus? Tamen nemo est quin sæpe jactans Venerium jaciat aliquando, non numquam etiam iterum ac tertium. Num igitur, ut inepti, Veneris id impulsu fieri malumus quam casu dicere? Quodsi ceteris temporibus falsis visis j credendum non est, non video, quid præcipui somnus habeat, in quo valeant falsa pro veris. 1

[122]122 Quodsi ita natura paratum esset, ut ea dormientes agerent, quæ somniarent, alligandi omnes essent, qui cubitum irent; Majores enim quam ulli insani efficerent motus somniantes.

" Quodsi insanorum visis fides non est habenda, quia falsa sunt, cur credatur somniantium visis, quæ multo etiam perturbatiora sunt, non intellego An quod insani sua visa conjectori non narrant, narrant, qui somniaverunt? Quæro etiam, si velim scribere quid, aut legere, aut canere, vel voce vel fidibus, aut geometricum quiddam, aut physicum, aut dialecticum explicare, somniumne exspectandum sit, an ars adhibenda, sine qua nihil earum rerum nec fieri nec expediri potest? Atqui, ne si navigare quidem velim, ita gubernem ut somniaverim;

[123]123 Præsens enim pœna sit. Qui igitur convenit ægros a conjectore somniorum potius quam a medico petere medicinam? An Æsculapius an Serapis potest nobis præscribere per somnium curationem valetudinis, Neptunus gubernantibus non potest? Et si sine medico medicinam dabit Minerva, Musæ scribendi, legendi, ceterarum artium scientiam somniantibus non dabunt? At si curatio daretur valetudinis, hæc quoque, quæ dixi, darentur; Quæ quoniam non dantur, medicina 1 non datur. Qua sublata tollitur omnis auctoritas somniorum.

[124]124 LX. " Sed hæc quoque in promptu fuerint, nunc interiora videamus. Aut enim divina vis quædam consulens nobis somniorum significationes facit; Aut conjectores ex quadam convenientia et conjunctione naturæ, quam vocant σ-υμπάθειαν, quid cuique rei conveniat ex somniis, et quid quamque rem sequatur, intellegunt; Aut eorum neutrum est, sed quædam observatio constans atque diuturna est, cum quid visum secundum quietem sit, quid evenire et quid sequi soleat. Primum igitur intellegendum est nullam vim esse divinam effectricem somniorum. Atque illud quidem perspicuum est, nulla visa somniorum proficisci a numine deorum; Nostra enim causa di id facerent, ut providere futura possemus.

[125]125 " Quotus igitur est quisque, qui somniis pareat, qui intellegat, qui meminerit? Quam multi vero, qui contemnant eamque superstitionem imbecilli animi atque anilis putent! Quid est igitur cur his hominibus consulens deus somniis moneat eos qui illa non modo cura, sed ne memoria quidem digna ducant? Est, quod abhorret etiam ab hominis constantia. Ita, si pleraque somnia aut ignorantur aut negleguntur, aut nescit hoc deus aut frustra somniorum significatione utitur; Sed horum neutrum in deum cadit; Nihil igitur adeo somniis significari fatendum est.

[126]126 LXI. " Illud etiam requiro, cur, si deus ista visa nobis providendi causa dat, non vigilantibus potius det quam dormientibus? Sive enim externus et adventicius pulsus animos dormientium commovet, sive per se ipsi animi moventur, sive quæ causa alia est cur secundum quietem aliquid videre, audire, agere videamur, eadem causa vigilantibus esse poterat; Idque si nostra causa di secundum quietem facerent, vigilantibus idem facerent, præsertim cum Chrysippus Academicos refellens permulto clariora et certiora esse dicat quæ vigilantibus videantur quam quæ somniantibus. Fuit igitur divina beneficentia dignius, cum consulerent nobis, clariora visa dare vigilantibus quam obscuriora per somnum. Quod quoniam non fit, somnia divina

[127]127 Putanda non sunt. Jam vero quid opus est circumitione et amfractu, ut sit utendum interpretibus somniorum potius quam directo. Deus, siquidem nobis consulebat, ' Hoc facito/ * hoc ne feceris/ diceret idque visum vigilanti potius quam dormienti daret.

LXII. " lam vero quis dicere audeat vera omnia esse somnia? * Aliquot somnia vera, inquit Ennius,

[4]4 Sed omnia non est necesse/ Quæ est tandem ista distinctio? Quæ vera, quæ falsa habet? Et, si vera adeo mittuntur, falsa unde nascuntur? Nam si ea quoque divina quid inconstantius deo? Quid inscitius autem est quam mentes mortalium falsis et mendacibus visis concitare? Sin vera visa divina sunt, falsa autem et inania humana, quæ est ista designandi licentia, ut hoc deus, hoc natura fecerit potius quam aut omnia deus, quod negatis, aut omnia natura? Quod quoniam illud negatis, hoc

[128]128 Necessario confitendum est. Naturam autem eam dico, qua numquam animus insistens agitatione et motu esse vacuus potest. Is cum languore corporis nec membris uti nec sensibus potest, incidit in visa varia et incerta ' ex reliquiis/ ut ait Aristoteles, inhærentibus earum rerum, quas vigilans gesserit aut cogitaverit/ Quarum perturbatione mirabiles interdum existunt species somniorum; Quæ si aha falsa, alia vera, qua nota internoscantur, scire sane velim. Si nulla est, quid istos interpretes audiamus? Sin quæpiam est, aveo audire, quæ sit; Sed hærebunt.

[129]129 LXIII. " Venit enim jam in contentionem, utrum sit probabilius, deosne immortalis, rerum omnium 1 2 præstantia excellentis, cursare omnium mortalium qui ubique sunt, non modo lectos, verum etiam grabatos et, cum stertentem aliquem viderint, obicere eis visa quædam tortuosa et obscura, quæ illi exterriti somno ad conjectorem mane deferant? An natura fieri ut mobiliter animus agitatus, quod vigilans viderit, dormiens videre videatur? Utrum philosophia dignius, sagarum superstitione ista interpretari an explicatione naturæ? Ut, si jam fieri possit vera conjectura somniorum, tamen isti, qui profitentur, eam facere non possint; Ex levissimo enim et indoctissimo genere constant. Stoici autem tui negant quemquam nisi sapientem divinum esse posse.

[130]130 " Chrysippus quidem divinationem definit his verbis: ' vim cognoscentem et videntem et explicantem signa, quæ adis hominibus portendantur; Officium autem esse ejus prænoscere, dei erga homines mente qua sint quidque significent, quem ad modumque ea procurentur atque expientur/ Idemque somniorum conjectionem definit hoc modo:

[1]1 Esse vim cernentem et explanantem, quæ adis hominibus significentur in somnis/ Quid ergo? Ad hæc mediocri opus est prudentia an et ingenio præstanti et eruditione perfecta? Talem autem cognovimus neminem.

[131]131 LXIV. " Vide igitur, ne, etiamsi divinationem tibi tamen divinum reperire possimus. Qualis autem ista mens est deorum, si neque ea nobis significant in somnis quæ ipsi per nos intellegamus, neque ea quorum interpretes habere possimus? Similes enim sunt dei, si ea nobis obiciunt, quorum nec scientiam neque explanatorem habeamus, tamquam si Poeni aut Hispani in senatu nostro loquerentur sine interprete.

[132]132 Jam vero quo pertinent obscuritates et ænigmata somniorum? Intellegi enim a nobis di velle debebant ea quæ nostra causa nos monerent. Quid? Poeta nemo physicus obscurus? Illi vero nimis etiam

[133]133 Obscurus Euphorion; At non Homerus. Uter igitur melior? Valde Heraclitus obscurus, minime Democritus. Num igitur conferendi? Mea causa me mones, quod non intellegam. Quid me igitur mones? Ut si quis medicus ægroto imperet, ut sumat potius quam hominum more * cocleam' diceret. Nam Pacuvianus Amphio Cum dixisset obscurius, tum Attici respondent:

LXV. " Defert ad conjectorem quidam somniasse se ovum pendere ex fascia lecti sui cubicularis — est hoc in Chrysippi libro somnium —; Respondit conjector thesaurum defossum esse sub lecto. Fodit, invenit auri aliquantum, idque circumdatum argento, misit conjectori quantulum visum est de argento. Tum ille: 1 Nihilne,' inquit, * de vitello? ' Id enim ei ex ovo videbatur aurum declarasse reliquum argentum. Nemone igitur umquam alius ovum somniavit? Cur ergo hic nescio qui thesaurum solus invenit? Quam multi inopes digni præsidio deorum nullo somnio ad thesaurum reperiendum admonentur! Quam autem ob causam tam est obscure admonitus ut ex ovo nasceretur thesauri similitudo, potius quam aperte thesaurum quærere juberetur, sicut aperte Simonides vetitus est navigare? Ergo obscura somnia minime consentanea maiestati deorum.

LXVI. " Ad aperta et clara veniamus, quale est de illo interfecto a caupone Megaris; Quale de Simonide, qui ab eo, quem humarat, vetitus est navigare; Quale etiam de Alexandro, quod ate præteritum esse miror, Quinte. Cum Ptolemæus, familiaris ejus, in prœlio telo venenato ictus esset eoque vulnere summo cum dolore moreretur, Alexander assidens somno est consopitus. Tum secundum quietem visus ei dicitur draco is, quem mater Olympias alebat, radiculam ore ferre et simul dicere, quo illa loci nasceretur (neque is longe aberat ab eo loco), ejus autem esse vim tantam, ut Ptolomæum facile sanaret. Cum Alexander experrectus narrasset amicis somnium, emissi sunt, qui illam radiculam quærerent; Qua inventa et Ptolomæus sanatus dicitur et multi milites, qui erant eodem genere teli vulnerati. 136 " Multa etiam sunt ate ex historiis prolata somnia, matris Phalaridis, Cyri superioris, matris Dionysi, Poeni Hamilcaris, Hannibalis, P. Deci; Pervulgatum jam illud de præsule, C. Gracchi etiam et recens Cæciliæ, Bale arici filiæ, somnium. Sed hæc externa ob eamque causam ignota nobis sunt, non nulla etiam ficta fortasse. Quis enim auctor istorum? De nostris somniis quid habemus i dicere? Tu de emerso me et equo ad ripam, ego de j Mario cum fascibus laureatis me in suum deduci I jubente monumentum?

LXVII. Omnium somniorum, Quinte, una ratio est; Quæ, per deos immortalis! Videamus ne nostra i

[137]137 Superstitione et depravatione superetur. Quem enim tu Marium visum ame putas? ' Speciem/ credo, ejus et ' imaginem/ ut Democrito videtur. Unde profectam ' imaginem *? ' A corporibus * enim solidis et a certis figuris vult fluere * imagines/ Quod igitur Marii corpus erat? * Ex eo/ inquit, quod fuerat/ Ista igitur me * imago ' Mari in campum Atinatem persequebatur? ' Plena sunt " imaginum" omnia'; Nulla enim species cogitari 13S potest nisi pulsu 'imaginum/ Quid ergo? Istæ ' imagines' ita nobis dicto audientes sunt ut, simul atque velimus, accurrant? Etiamne earum rerum quæ nullæ sunt? Quæ est enim forma tam invisitata, tam nulla, quam non sibi ipse fingere animus possit? Ut, quæ numquam vidimus, ea tamen informata habeamus, oppidorum situs, horni-

[139]139 Num figuras. Num igitur, cum aut muros Babylonis aut Homeri faciem cogito, 'imago * illorum me aliqua pellit? Omnia igitur, quæ volumus, nota nobis esse possunt; Nihil est enim, de quo cogitare nequeamus; Nullæ ergo 'imagines' obrepunt in animos dormientium extrinsecus, nec omnino fluunt ullæ, nec cognovi quemquam, qui majore auctoritate nihil diceret.

" Animorum est ea vis eaque natura, ut vigeant vigilantes nullo adventicio pulsu, sed suo motu incredibili quadam celeritate. Hi cum sustinentur membris et corpore et sensibus, omnia certiora cernunt, cogitant, sentiunt. Cum autem hæc subtracta sunt desertusque animus languore corporis, tum agitatur ipse per sese. Itaque in eo et formæ versantur et actiones, et multa audiri, multa dici

[140]140 Videntur. Hæc scilicet in imbecillo remissoque animo multa omnibus modis confusa et variata versantur, maximeque 4 reliquiæ * rerum earum moventur in animis et agitantur de quibus vigilantes aut cogitavimus aut egimus; Ut mihi temporibus illis multum in animo Marius versabatur recordanti, quam ille gravem suum casum magno animo, quam constanti tulisset. Hanc credo causam de illo somniandi fuisse. Ore teneret locutus est. Sed nihil est magnum somnianti. Quæro autem cur Alexandro tam illustre somnium, tam certum, nec huic eidem alias, nec multa ceteris? Mihi quidem præter hoc Marianum nihil sane, quod meminerim. Frustra igitur consumptæ tot noctes tam longa in ætate! Nunc quidem propter intermissionem forensis operæ et lucubrationes detraxi et meridiationes addidi, quibus uti antea non solebam, nec tam multum dormiens ullo somnio sum admonitus, tantis præsertim de rebus, nec mihi magis umquam videor, quam cum aut in foro magistratus aut in curia senatum video, somniare.

LXIX. Etenim — ex divisione hoc secundum est — quæ est continuatio conjunctioque naturæ quam, ut dixi, vocant συ/χττά&ιαν, ejus modi, ut thesaurus ex ovo intellegi debeat? Nam medici ex quibusdam rebus et advenientis et crescentis morbos intellegunt, non nullas etiam valetudinis significationes, ut hoc ipsum, pleni enectine simus, ex quodam genere somniorum intellegi posse dicunt. Thesaurus vero et hereditas et honos et victoria et multa generis ejusdem qua cum somniis naturali cognatione

[143]143 Junguntur? Dicitur quidam, cum in somnis complexu Venerio jungeretur, calculos ejecisse. Video 1 2 * 4 sympathian; Visum est enim tale obiectum dormienti, ut id, quod evenit naturæ vis, non opinio erroris effecerit. Quæ igitur natura obtulit illam speciem Simonidi aqua vetaretur navigare? Aut quid naturæ copulatum habuit Alcibiadis quod scribitur somnium? Qui paulo ante interitum visus est in somnis amicæ esse amictus amiculo. Is cum esset proiectus inhumatus ab omnibusque desertus jaceret, amica corpus ejus texit suo pallio. Ergo hoc inerat in rebus futuris et causas naturalis habebat, an, et ut videretur et ut eveniret, casus effecit? LXX. " Quid? Ipsorum interpretum conjecturæ nonne magis ingenia declarant eorum quam vim consensumque naturæ? Cursor, ad Olympia proficisci cogitans, visus est in somnis curru quadrigarum vehi. Mane ad conjectorem. At ille: * Vinces/ inquit; ' Id enim celeritas significat et vis equorum. Post idem ad Antiphontem. Is autem: * Vincare/ inquit, * necesse est; An non intellegis quattuor ante te cucurrisse? ' Ecce alius cursor — atque horum somniorum et talium plenus est Chrysippi liber, plenus Antipatri — sed ad cursorem redeo: ad interpretem detulit aquilam se in somnis visum esse factum. At ille: ' Vicisti; Ista enim avi volat nulla vehementius/ Huic eidem Antipho: 1 Baro/ inquit, * victum te esse non vides? Ista enim avis insectans alias avis et agitans semper ipsa postrema est/ 145 " Parere quædam matrona cupiens, dubitans essetne prægnans, visa est in quiete obsignatam habere naturam. Rettulit. Negavit eam, quoniam obsignata fuisset, concipere potuisse. At alter prægnantem esse dixit; Nam inane obsignari nihil solere. Quæ est ars conjectoris eludentis ingenio? An ea, quæ dixi, et innumerabilia, quæ collecta habent Stoici, quicquam significant nisi acumen hominum ex similitudine aliqua conjecturam modo huc, modo illuc ducentium? Medici signa quædam habent ex venis et spiritu ægroti multisque ex aliis futura præsentiunt; Gubernatores cum exsultantis lolligines viderunt aut delphinos se in portum conicientes, tempestatem significari putant. Hæc ratione explicari et ad naturam revocari facile possunt, ea vero, quæ paulo ante dixi, nullo modo.

[146]146 LXXI. " At enim observatio diuturna (hæc enim pars una restat) notandis rebus fecit artem. An tandem? Somnia observari possunt? Quonam modo? Sunt enim innumerabiles varietates; Nihil tam præpostere, tam incondite, tam monstruose cogitari igitur, hæc infinita et semper nova aut memoria complecti aut observando notare possumus? Astrologi motus errantium stellarum notaverunt; Inventus est enim ordo in eis stellis, qui non putabatur. Cedo tandem qui sit ordo aut quæ concursatio somniorum? Quo modo autem distingui possunt vera somnia a falsis, cum eadem et aliis aliter evadant et eisdem non semper eodem modo? Ut mihi mirum videatur, cum mendaci homini ne verum quidem dicenti credere soleamus, quo modo isti, si somnium verum evasit aliquod, non ex multis potius uni fidem derogent quam ex uno innumerabilia confirment. 147 " Si, igitur, neque deus est effector somniorum, neque naturæ societas ulla cum somniis neque observatione inveniri potuit scientia, effectum est, ut nihil prorsus somniis tribuendum sit, præsertim cum illi ipsi qui ea vident nihil divinent, ei qui interpretantur conjecturam adhibeant, non naturam, casus autem innumerabilibus pæne sæculis in omnibus plura mirabilia quam in somniorum visis effecerit, neque conjectura, quæ in varias partis duci possit, non numquam etiam in contrarias, quicquam sit incertius. U8 LXXII. Explodatur igitur hæc quoque somniorum divinatio pariter cum ceteris. Nam, ut vere loquamur, superstitio, fusa per gentis, oppressit omnium fere animos atque hominum imbecillitatem occupavit. Quod et in eis libris dictum est qui sunt de Naiura Deorum, et hac disputatione id maxime egimus. Multum enim et nobismet ipsis et nostris profuturi videbamur, si eam funditus sustulissemus. Nec vero — id enim diligenter intellegi volo — superstitione tollenda religio tollitur. Nam et majorum instituta tueri sacris cærimoniisque retinendis sapientis est, et esse præstantem aliquam æternamque naturam, et eam suspiciendam admirandamque hominum generi pulchritudo mundi ordoque rerum cælestium cogit confiteri.

[149]149 " Quam ob rem, ut religio propaganda etiam est, quæ est juncta cum cognitione naturæ, sic superstitionis stirpes omnes eiiciendæ. Instat enim et urget et, quo te cumque verteris, persequitur, sive tu vatem sive tu omen audieris, sive immolaris sive avem aspexeris, si Chaldæum, si haruspicem videris, si fulserit, si tonuerit, si tactum aliquid erit de quorum necesse est plerumque aliquid eveniat, ut numquam liceat quieta mente consistere. ΙδΟ " Perfugium videtur omnium laborum et sollicitudinum esse somnus. At ex eo ipso plurimæ curæ metusque nascuntur; Qui quidem ipsi per se minus valerent et magis contemnerentur, nisi somniorum patrocinium philosophi suscepissent, nec ei quidem contemptissimi, sed in primis acuti et consequentia et repugnantia videntes, qui prope jam absoluti et perfecti putantur. Quorum licentiæ nisi Carneades restitisset, haud scio an soli jam philosophi judicarentur. Cum quibus omnis fere nobis disceptatio contentioque est, non quod eos maxime contemnamus, sed quod videntur acutissime sententias suas prudentissimeque defendere. Cura autem proprium sit Academiæ judicium suum nullum interponere, ea probare quæ simillima veri videantur, conferre causas, et quid in quamque sententiam dici possit expromere, nulla adhibita sua auctoritate judicium audientium relinquere integrum ac liberum. Tenebimus hanc consuetudinem, a Socrate traditam, eaque inter nos, si tibi, Quinte frater, placebit, quam sæpissime utemur."

" Mihi vero," inquit ille, " nihil potest esse jucundius."

Quæ cum essent dicta, surreximus.

Index