I. Cum e Cilicia decedens Rhodum venissem et eo mihi de Q. Hortensi morte esset allatum, opinione omnium majorem animo cepi dolorem. Nam et amico amisso cum consuetudine jucunda tum multorum officiorum conjunctione me privatum videbam et interitu talis auguris dignitatem nostri collegi deminutam dolebam. Qua in cogitatione et cooptatum me ab eo in collegium recordabar, in quo juratus judicium dignitatis meæ fecerat, et inauguratum ab eodem, ex quo augurum institutis in parentis eum loco colere debebam. Augebat etiam molestiam quod magna sapientium civium bonorumque penuria vir egregius conjunctissimusque mecum consiliorum omnium societate alienissimo rei publicæ tempore exstinctus et auctoritatis et prudentiæ suæ triste nobis desiderium reliquerat, dolebamque quod non, ut plerique putabant, adversarium aut obtrectatorem laudum mearum sed socium potius et consortem gloriosi laboris amiseram. Etenim si in leviorum artium studio memoriæ proditum est poetas nobilis poetarum æqualium morte doluisse, quo tandem animo ejus interitum ferre debui, cum quo certare erat gloriosius quam omnino adversarium non habere cum præsertim non modo numquam sit aut illius ame cursus impeditus aut ab illo meus, sed contra semper alter ab altero adiutus et communicando et monendo et favendo.
Sed quoniam perpetua quadam felicitate usus ille cessit e vita suo magis quam suorum civium tempore et tum occidit cum lugere facilius rem publicam posset, si viveret, quam juvare, vixitque tam diu quam licuit in civitate bene beateque vivere, nostro incommodo detrimentoque, si est ita necesse, doleamus, illius vero mortis opportunitatem benevolentia potius quam misericordia prosequamur, ut, quotienscumque de clarissimo et beatissimo viro cogitemus, illum potius quam nosmet ipsos diligere videamur. Nam si id dolemus, quod eo jam frui nobis non licet, nostrum est id malum, quod modice feramus, ne id non ad amicitiam sed ad domesticam utilitatem referre videamur sin tamquam illi ipsi acerbitatis aliquid acciderit angimur, summam ejus felicitatem non satis grato animo interpretamur, Etenim si viveret Q. Hortensius, cetera fortasse desideraret una cum reliquis bonis et fortibus civibus, hunc aut præter ceteros aut cum paucis sustineret dolorem, cum forum populi Romani, quod fuisset quasi theatrum illius ingeni, voce erudita et Romanis Græcisque auribus digna spoliatum atque orbatum videret.
Equidem angor animo non consili, non ingeni, non auctoritatis armis egere rem publicam, quæ didiceram tractare quibusque me assuefeceram quæque erant propria cum præstantis in re publica viri tum bene moratæ et bene constitutæ civitatis. Quod si fuit in re publica tempus ullum, cum extorquere arma posset e manibus iratorum civium boni civis auctoritas et oratio, tum profecto fuit cum patrocinium pacis exclusum est aut errore hominum aut timore. Ita nobismet ipsis accidit ut, quamquam essent multo magis alia lugenda, tamen hoc doleremus quod, quo tempore ætas nostra perfuncta rebus amplissimis tamquam in portum confugere deberet non inertiæ neque desidiæ sed oti moderati atque honesti, cumque ipsa oratio jam nostra canesceret haberetque suam quandam maturitatem et quasi senectutem, tum arma sunt ea sumpta, quibus illi ipsi, qui didicerant eis uti gloriose, quem ad modum salutariter uterentur, non reperiebant. Itaque ei mihi videntur fortunate beateque vixisse cum in ceteris civitatibus tum maxime in nostra, quibus cum auctoritate rerumque gestarum gloria tum etiam sapientiæ laude perfrui licuit.
Quorum memoria et recordatio in maximis nostris gravissimisque curis jucunda sane fuit, cum in eam nuper ex sermone quodam incidissemus, in. Nam cum inambularem in xysto et essem otiosus domi, M. ad me Brutus, ut consueverat, cum T. Pomponio venerat, homines cum inter se conjuncti tum mihi ita cari itaque jucundi, ut eorum aspectu omnis quæ me angebat de re publica cura consederit. Quos postquam salutavi
Quid vos, inquam, Brute et Attice numquid tandem novi
Nihil sane, inquit Brutus, quod quidem aut tu audire velis aut ego pro certo dicere audeam.
Tum Atticus Eo, inquit, ad te animo venimus, ut de re publica esset silentium et aliquid audiremus potius ex te quam te afficeremus ulla molestia.
Vos vero, inquam, Attice, et præsentem me cura levatis et absenti magna solacia dedistis. Nam vestris primum litteris recreatus me ad pristina studia revocavi.
Tum ille Legi, inquit, perlibenter epistulam quam ad te Brutus misit ex Asia, qua mihi visus est et monere te prudenter et consolari amicissime.
Recte, inquam, est visus nam me istis scito litteris ex diuturna perturbatione totius valetudinis tamquam ad aspiciendam lucem esse revocatum. Atque ut post Cannensem illam calamitatem primum Marcelli ad Nolam prœlio populus se Romanus erexit posteaque prosperæ res deinceps multæ consecutæ sunt, sic post rerum nostrarum et communium gravissimos casus nihil ante epistulam Bruti mihi accidit quod vellem aut quod aliqua ex parte sollicitudines allevaret meas.
Tum Brutus Volui id quidem efficere certe et capio magnum fructum, si quidem quod volui tanta in re consecutus sum. Sed scire cupio, quæ te Attici litteræ delectaverint.
Istæ vero, inquam, Brute, non modo delectationem mihi sed etiam, ut spero, salutem attulerunt.
Salutem inquit ille. Quodnam tandem genus istuc tam præclarum litterarum fuit
An mihi potuit, inquam, esse aut gratior ulla salutatio aut ad hoc tempus aptior quam illius libri quo me hic affatus quasi jacentem excitavit
Tum ille Nempe eum dicis, inquit, quo iste omnem rerum memoriam breviter et, ut mihi quidem visum est, perdiligenter complexus est
Istum ipsum, inquam, Brute, dico librum mihi saluti fuisse.
Iv. Tum Atticus Optatissimum mihi quidem est quod dicis sed quid tandem habuit liber iste quod tibi aut novum aut tanto usui posset esse
Ille vero et nova, inquam, mihi quidem multa et eam utilitatem quam requirebam, ut explicatis ordinibus temporum uno in conspectu omnia viderem. Quæ cum studiose tractare cœpissem, ipsa mihi tractatio litterarum salutaris fuit admonuitque, Pomponi, ut ate ipso sumerem aliquid ad me reficiendum teque remunerandum si non pari, at grato tamen munere quamquam illud Hesiodium laudatur ado ctis, quod eadem mensura reddere jubet quæ acceperis aut etiam cumulatiore, si possis. Ego autem voluntatem tibi profecto emetiar, sed rem ipsam nondum posse videor, idque ut ignoscas, ate peto. Nec enim ex novis, ut agricolæ solent, fructibus est, unde tibi reddam quod accepi, sic omnis fetus repressus exustusque flos siti veteris ubertatis exaruit nec ex conditis, qui jacent in tenebris et ad quos omnis nobis aditus, qui pæne solis patuit, obstructus est. Seremus igitur aliquid tamquam in inculto et derelicto solo quod ita diligenter colemus, ut impendiis etiam augere possimus largitatem tui muneris, modo idem noster animus efficere possit quod ager, qui cum multos annos quievit uberiores efferre fruges solet.
Tum ille Ego vero et exspectabo ea quæ polliceris, nec exigam nisi tuo commodo et erunt mihi pergrata si solveris.
Mihi quoque, inquit Brutus, exspectanda sunt ea quæ Attico polliceris, etsi fortasse ego ate hujus voluntarius procurator petam, quod ipse, cui debes, incommodo exacturum negat.
V. At vero, inquam, tibi ego, Brute, non solvam, nisi prius ate cavero amplius eo nomine neminem, cujus petitio sit, petiturum.
Non me hercule, inquit, tibi repromittere istuc quidem ausim. Nam hunc, qui negat, video flagitatorem non illum quidem tibi molestum, sed assiduum tamen et acrem fore.
Tum Pomponius Ego vero, inquit, Brutum nihil mentiri puto. Videor enim jam te ausurus esse appellare, quoniam longo intervallo modo primum animadverti paulo te hilariorem. Itaque quoniam hic quod mihi deberetur se exacturum professus est, quod huic debes ego ate peto.
Ut scribas, inquit, aliquid jam pridem enim conticuerunt tuæ litteræ. Nam ut illos de re publica libros edidisti, nihil ate sane postea accepimus eisque nosmet ipsi ad rerum et magistratuum memoriam comprehendendam impulsi atque incensi sumus. Sed illa, cum poteris atque ut possis, rogo nunc vero, inquit, si es animo vacuo, expone nobis quod quærimus.
Quidnam est id inquam.
Quod mihi nuper in Tusculano incohavisti de oratoribus quando esse cœpissent, qui etiam et quales fuissent. Quem ego sermonem cum ad Brutum tuum, vel nostrum potius, detulissem, magno opere hic audire se velle dixit. Itaque hunc elegimus diem, cum te sciremus esse vacuum. Qua re, si tibi est commodum, ede illa quæ cœperas et Bruto et mihi.
Ego vero, inquam, si potuero, faciam vobis satis.
Poteris, inquit relaxa modo paulum animum aut sane, si potes, libera.
Nempe igitur hinc tum, Pomponi, ductus est sermo, quod erat ame mentio facta causam Deiotari fidelissimi atque optimi regis ornatissime et copiosissime a Bruto me audisse defensam.
Vi. Scio, inquit, ab isto initio tractum esse sermonem teque Bruti dolentem vicem quasi deflevisse judiciorum vastitatem et fori.
Feci, inquam, istuc quidem et sæpe facio. Nam mihi, Brute, in te intuenti crebro in mentem venit vereri, ecquodnam curriculum aliquando sit habitura tua et natura admirabilis et exquisita doctrina et singularis industria. Cum enim in maximis causis versatus esses et cum tibi ætas nostra jam cederet fascisque summitteret, subito in civitate cum alia ceciderunt tum etiam ea ipsa, de qua disputare ordimur, eloquentia obmutuit.
Tum ille Ceterarum rerum causa, inquit, istuc et doleo et dolendum puto dicendi autem me non tam fructus et gloria quam studium ipsum exercitatioque delectat, quod mihi nulla res eripiet te præsertim tam studiosum et? Dicere enim bene nemo potest nisi qui prudenter intellegit qua re qui eloquentiæ veræ dat operam, dat prudentiæ, qua ne maximis quidem in bellis æquo animo carere quisquam potest.
Præclare, inquam, Brute, dicis eoque magis ista dicendi laude delector, quod cetera, quæ sunt quondam habita in civitate pulcherrima, nemo est tam humilis qui se non aut posse adipisci aut adeptum putet eloquentem neminem video factum esse victoria. Sed quo facilius sermo explicetur, sedentes, si videtur, agamus.
Cum idem placuisset illis, tum in pratulo propter Platonis statuam consedimus.
Hic ego Laudare igitur eloquentiam et quanta vis sit ejus expromere quantamque eis qui sint eam consecuti dignitatem afferat, neque propositum nobis est hoc loco neque necessarium. Hoc vero sine ulla dubitatione confirmaverim, sive illa arte pariatur aliqua sive exercitatione quadam sive natura, rem unam esse omnium difficillimam. Quibus enim ex quinque rebus constare dicitur, earum una quæque est ars ipsa magna per sese. Qua re quinque artium concursus maximarum quantam vim quantamque difficultatem habeat existimari potest.
Vii. Testis est Græcia, quæ cum eloquentiæ studio sit incensa iamdiuque excellat in ea præstetque ceteris, tamen omnis artis vetustiores habet et multo ante non inventas solum sed etiam perfectas, quam hæc est a Græcis elaborata dicendi vis atque copia. In quam cum intueor, maxime mihi occurrunt, Attice, et quasi lucent Athenæ tuæ, qua in urbe primum se orator extulit primumque etiam monumentis et litteris oratio est cœpta mandari. Tamen ante Periclem, cujus scripta quædam feruntur, et Thucydidem, qui non nascentibus Athenis sed jam adultis fuerunt, littera nulla est quæ quidem ornatum aliquem habeat et oratoris esse videatur. Quamquam opinio est et eum, qui multis annis ante hos fuerit, Pisistratum et paulo seniorem etiam Solonem posteaque Clisthenem multum ut temporibus illis valuisse dicendo. Post hanc ætatem aliquot annis, ut ex Attici monumentis potest perspici, Themistocles fuit, quem constat cum prudentia tum etiam eloquentia præstitisse post Pericles, qui cum floreret omni genere virtutis, hac tamen fuit laude clarissimus. Cleonem etiam temporibus illis turbulentum illum quidem civem, sed tamen eloquentem constat fuisse. Huic ætati suppares Alcibiades Critias Theramenes quibus temporibus quod dicendi genus viguerit ex Thucydidi scriptis, qui ipse tum fuit, intellegi maxime potest. Grandes erant verbis, crebri sententiis, compressione rerum breves et ob eam ipsam causam interdum subobscuri.
Vin. Sed ut intellectum est quantam vim haberet accurata et facta quodam modo oratio, tum etiam magistri dicendi multi subito exstiterunt. Tum Leontinus Gorgias, Thrasymachus Calchedonius, Protagoras Abderites, Prodicus Cius, Hippias Elius in honore magno fuit aliique multi temporibus eisdem docere se profitebantur, arrogantibus sane verbis, quem ad modum causa inferior — ita enim loquebantur — dicendo fieri superior posset. His opposuit sese Socrates, qui subtilitate quadam disputandi refellere eorum instituta solebat verbis. Hujus ex uberrimis sermonibus exstiterunt doctissimi viri, primumque tum philosophia non illa de natura, quæ fuerat antiquior, sed hæc in qua de bonis rebus et malis deque hominum vita et moribus disputatur, inventa dicitur. Quod quoniam genus ab hoc quod proposuimus abhorret, philosophos aliud in tempus reiciamus ad oratores, aquibus digressi sumus, revertamur.
Exstitit igitur jam senibus illis quos paulo ante diximus Isocrates, cujus domus cunctæ Græciæ quasi ludus quidam patuit atque officina dicendi, magnus orator et perfectus magister, quamquam forensi luce caruit intraque parietes aluit eam gloriam quam nemo meo quidem judicio est postea consecutus. Is et ipse scripsit multa præclare et docuit alios et cum cetera melius quam superiores tum primus intellexit etiam in soluta oratione, dum versum effugeres, modum tamen et numerum quendam oportere servari. Ante hunc enim verborum quasi structura et quædam ad numerum conclusio nulla erat aut, si quando erat, non apparebat eam dedita opera esse quæsitam — quæ forsitan laus sit, verum tamen natura magis tum casuque nonnumquam, quam aut ratione aliqua aut ulla observatione fiebat. Ipsa enim natura circumscriptione quadam verborum comprehendit concluditque sententiam, quæ cum aptis constricta verbis est, cadit etiam plerumque numerose. Nam et aures ipsæ quid plenum, quid inane sit judicant et spiritu quasi necessitate aliqua verborum comprehensio terminatur in quo non modo defici sed etiam laborare turpe est.
Ix. Tum fuit Lysias, ipse quidem in causis forensibus non versatus, sed egregie subtilis scriptor atque elegans, quem jam prope audeas oratorem perfectum dicere. Nam plane quidem perfectum et quoi nihil admodum desit Demosthenem facile dixeris. Nihil acute inveniri potuit in eis causis quas scripsit, nihil, ut ita dicam, subdole, nihil versute, quod ille non viderit nihil subtiliter dici, nihil presse, nihil enucleate, quo fieri possit aliquid limatius nihil contra grande, nihil incitatum, nihil ornatum vel verborum gravitate vel sententiarum, quo quicquam esset elatius. Huic Hyperides proximus et Æschines fuit et Lycurgus et Dinarchus et is, cujus nulla exstant scripta, Demades aliique plures. Hæc enim ætas effudit hanc copiam et, ut opinio mea fert, sucus ille et sanguis incorruptus usque ad hanc ætatem oratorum fuit, in qua naturalis inesset, non fucatus nitor. Phalereus enim successit eis senibus adulescens eruditissimus ille quidem horum omnium, sed non tam armis institutus quam palæstra. Itaque delectabat magis Atheniensis quam inflammabat. Processerat enim in solem et pulverem, non ut e militari tabernaculo, sed ut e Theophrasti doctissimi hominis umbraculis. Hic primus inflexit orationem et eam mollem teneramque reddidit et suavis, sicut fuit, videri maluit quam gravis sed suavitate ea, qua perfunderet animos, non qua perfringeret, [et] tantum ut memoriam concinnitatis suæ, non, quem ad modum de Pericle scripsit Eupolis, cum delectatione aculeos etiam relinqueret in animis eorum aquibus esset auditus.
X. Videsne igitur, Brute, in ea ipsa urbe, in qua et nata et alta sit eloquentia, quam ea sero prodierit in lucem si quidem ante Solonis ætatem et Pisistrati de nullo ut diserto memoriæ proditum est. At hi quidem, ut populi Romani ætas est, senes, ut Atheniensium sæcula numerantur, adulescentes debent videri. Nam etsi Servio Tullio regnante viguerunt, tamen multo diutius Athenæ jam erant quam est Roma ad hodiernum diem. Nec tamen dubito quin habuerit vim magnam semper oratio. Neque enim jam Troicis temporibus tantum laudis in dicendo Ulixi tribuisset Homerus et Nestori, quorum alterum vim habere voluit, alterum suavitatem, nisi jam tum esset honos eloquentiæ neque ipse poeta hic tam [idem] ornatus in dicendo ac plane orator fuisset. Cujus etsi incerta sunt tempora, tamen annis multis fuit ante Romulum si quidem non infra superiorem Lycurgum fuit, aquo est disciplina Lacedæmoniorum astricta legibus. Sed studium ejus generis majorque vis agnoscitur in Pisistrato. Denique hunc proximo sæculo Themistocles insecutus est, ut apud nos, perantiquus, ut apud Atheniensis, non ita sane vetus. Fuit enim regnante jam Græcia, nostra autem civitate non ita pridem dominatu regio liberata. Nam bellum Volscorum illud gravissimum, cui Coriolanus exsul interfuit, eodem fere tempore quo Persarum bellum fuit, similisque fortuna clarorum virorum siquidem uterque cum civis egregius fuisset, populi ingrati pulsus injuria se ad hostis contulit conatumque iracundiæ suæ morte sedavit. Nam etsi aliter apud te est, Attice, de Coriolano, concede tamen ut huic generi mortis potius assentiar.
Xi. At ille ridens Tuo vero, inquit, arbitratu, quoniam quidem concessum est rhetoribus ementiri in historiis, ut aliquid dicere possint argutius. Ut enim tu nunc de Coriolano, sic Clitarchus, sic Stratocles de Themistocle finxit. Nam quem Thucydides, qui et Atheniensis erat et summo loco natus summusque vir et paulo ætate posterior, tantum mortuum scripsit et in Attica clam humatum, addidit fuisse suspicionem veneno sibi conscivisse mortem, hunc isti aiunt, cum taurum immolavisset, excepisse sanguinem patera et eo poto mortuum concidisse. Hanc enim mortem rhetorice et tragice ornare potuerunt, illa mors vulgaris nullam præbebat materiem ad ornatum. Qua re quoniam tibi ita quadrat omnia fuisse Themistocli paria et Coriolano, pateram quoque ame sumas licet, præbebo etiam hostiam, ut Coriolanus sit plane alter Themistocles.
Sit sane, inquam, ut libet, de isto et ego cautius posthac historiam attingam te audiente, quem rerum Romanarum auctorem laudare possum reli-
Sed tum fere Pericles Xanthippi filius, de quo ante dixi, primus adhibuit doctrinam quæ quamquam tum nulla erat dicendi, tamen ab Anaxagora physico eruditus exercitationem mentis a reconditis abstrusisque rebus ad causas forensis popularisque facile traduxerat. Hujus suavitate maxime hilaratæ Athenæ sunt, hujus ubertatem et copiam admiratæ, ejusdem vim dicendi terroremque timuerunt.
Xii. Hæc igitur ætas prima Athenis oratorem prope perfectum tulit. Nec enim in constituentibus rem publicam nec in bella gerentibus nec in impeditis ac regum dominatione devinctis nasci cupiditas dicendi solet. Pacis est comes otique socia et jam bene constitutæ civitatis quasi alumna quædam eloquentia. Itaque ait Aristoteles, cum sublatis in Sicilia tyrannis res privatæ longo intervallo judiciis repeterentur, tum primum, quod esset acuta illa gens et controversa natura, artem et præcepta Siculos Coracem et Tisiam conscripsisse, nam antea neminem solitum via nec arte, sed accurate tamen et discripte plerosque dicere scriptasque fuisse et paratas a Protagora rerum illustrium disputationes, qui nunc communes appellantur loci quod idem fecisse Gorgiam, cum singularum rerum laudes vituperationesque conscripsisset, quod judicaret hoc oratoris esse maxime proprium, rem augere posse laudando vituperandoque rursus affligere huic Antiphontem Rhamnusium similia quædam habuisse conscripta, quo neminem umquam melius ullam oravisse capitis causam, cum se ipse defenderet, se audiente locuples auctor scripsit Thucydides nam Lysiam primo profiteri solitum artem esse dicendi deinde, quod Theodorus esset in arte subtilior, in orationibus autem jejunior, orationes eum scribere aliis cœpisse, artem removisse similiter Isocratem primo artem dicendi esse negavisse, scribere autem aliis solitum orationes, quibus in judiciis uterentur sed cum ex eo, quia quasi committeret contra legem quo quis judicio circumveniretur, sæpe ipse in judicium vocaretur, orationes aliis destitisse scribere totumque se ad artes componendas transtulisse.
Xin. Et Græciæ quidem oratorum partus atque fontis vides, ad nostrorum annalium rationem veteres, ad ipsorum sane recentes. Nam ante quam delectata est Atheniensium civitas hac laude dicendi, multa jam memorabilia et in domesticis et in bellicis rebus effecerat. Hoc autem studium non erat commune Græciæ, sed proprium Athenarum. Quis enim aut Argivum oratorem aut Corinthium aut Thebanum scit fuisse temporibus illis nisi quid de Epaminonda docto homine suspicari libet. Lacedæmonium vero usque ad hoc tempus audivi fuisse neminem. Menelaum ipsum dulcem illum quidem tradit Homerus, sed pauca dicentem. Brevitas autem laus est interdum in aliqua parte dicendi, in universa eloquentia laudem non habet.
At vero extra Græciam magna dicendi studia fuerunt maximique huic laudi habiti honores illustre oratorum nomen reddiderunt. Nam ut semel e Piræo eloquentia evecta est, omnis peragravit insulas atque ita peregrinata tota Asia est, ut se externis oblineret moribus omnemque illam salubritatem Atticæ dictionis et quasi sanitatem perderet ac loqui pæne dedisceret. Hinc Asiatici oratores non contemnendi quidem nec celeritate nec copia, sed parum pressi et nimis redundantes Rhodii saniores et Atticorum similiores. Sed de Græcis hactenus etenim hæc ipsa forsitan fuerint non necessaria.
Tum Brutus Ista vero, inquit, quam necessaria fuerint non facile dixerim jucunda certe mihi fuerunt neque solum non longa, sed etiam breviora quam vellem.
Optime, inquam, sed veniamus ad nostros, de quibus difficile est plus intellegere quam quantum ex monumentis suspicari licet. Xiv. Quis enim putet aut celeritatem ingeni L. Bruto illi nobilitatis vestræ principi defuisse qui de matre savianda ex oraculo Apollinis tam acute arguteque conjecerit qui summam prudentiam simulatione stultitiæ texerit qui potentissimum regem clarissimi regis filium expulerit civitatemque perpetuo dominatu liberatam magistratibus annuis legibus judiciisque devinxerit qui collegæ suo imperium abrogaverit, ut e civitate regalis nominis memoriam tolleret quod certe effici non potuisset, nisi esset oratione persuasum. Videmus item paucis annis post reges exactos, cum plebes prope ripam Anionis ad tertium miliarium consedisset eumque montem qui Sacer appellatus est occupavisset, M. Valerium dictatorem dicendo sedavisse discordias eique ob eam rem honores amplissimos habitos et eum primum ob eam ipsam causam Maximum esse appellatum. Ne L. Valerium quidem Potitum arbitror non aliquid potuisse dicendo, qui post decemviralem invidiam plebem in patres incitatam legibus et contionibus suis mitigaverit. Possumus Appium Claudium suspicari disertum, quia senatum jamjam inclinatum a Pyrrhi pace revocaverit possumus C. Fabricium, quia sit ad Pyrrhum de captivis recuperandis missus orator Ti. Coruncanium, quod ex pontificum commentariis longe plurimum ingenio valuisse videatur M Curium, quod is tribunus plebis interrege Appio Cæco diserto homine comitia contra leges habente, cum de plebe consulem non accipiebat, patres ante auctores fieri cœgerit quod fuit permagnum nondum lege Mænia lata. Licet aliquid etiam de M. Popili ingenio suspicari, qui cum consul esset eodemque tempore sacrificium publicum cum læna faceret, quod erat flamen Carmentalis, plebei contra patres concitatione et seditione nuntiata, ut erat læna amictus ita venit in contionem seditionemque cum auctoritate tum oratione sedavit. Sed eos oratores habitos esse aut omnino tum ullum eloquentiæ præmium fuisse nihil sane mihi legisse videor tantum modo conjectura ducor ad suspicandum. Dicitur etiam C. Flaminius, is qui tribunus plebis legem de agro Gallico et Piceno viritim dividundo tulerit, qui consul apud Trasumennum sit interfectus, ad populum valuisse dicendo. Q. etiam Maximus Verrucosus orator habitus est temporibus illis et Q. Metellus, is qui bello Punico secundo cum L. Veturio Philone consul fuit.
Xv. Quem vero exstet et de quo sit memoriæ proditum eloquentem fuisse et ita esse habitum, primus est M. Cornelius Cethegus, cujus eloquentiæ est auctor et idoneus quidem mea sententia Q. Ennius, præsertim cum et ipse eum audiverit et scribat de mortuo, ex quo nulla suspicio est amicitiæ causa esse mentitum. Est igitur sic apud illum in nono ut opinor annali Et oratorem appellat et suaviloquentiam tribuit, quæ nunc quidem non tam est in plerisque — latrant enim jam quidam oratores, non loquuntur sed est ea laus eloquentiæ certe maxima probe vero ut enim hominis decus ingenium, sic ingeni ipsius lumen est eloquentia, qua virum excellentem præclare tum illi homines florem populi esse dixerunt riet^w quam vocant Græci, cujus effector est orator, hanc Suadam appellavit Ennius ejus autem Cethegum medullam fuisse vult, ut quam deam in Pericli labris scripsit Eupolis sessitavisse, hujus hic medullam nostrum oratorem fuisse dixerit.
At hic Cethegus consul cum P. Tuditano fuit bello Punico secundo quæstorque his consulibus M. Cato modo plane annis ante me consulem et id ipsum nisi unius esset Enni testimonio cognitum, hunc vetustas, ut alios fortasse multos, oblivione obruisset. Illius autem ætatis qui sermo fuerit ex Nævianis scriptis intellegi potest. His enim consulibus, ut in veteribus commentariis scriptum est, Nævius est mortuus quamquam Varro noster diligentissimus investigator antiquitatis putat in hoc erratum vitamque Nævi producit longius. Porcio viginti annis post illos quos ante dixi consulibus mortuus est, Catone censore.
Hunc igitur Cethegum consecutus est ætate Cato, qui annis post eum fuit consul. Eum nos ut perveterem habemus, qui L. Marcio M Manilio consulibus mortuus est, annis ipsis ante me consulem, xvi. Nec vero habeo, quemquam antiquiorem, cujus quidem scripta proferenda putem, nisi quem Appi Cæci oratio hæc ipsa de Pyrrho et non nullæ mortuorum laudationes forte delectant. Et hercules eæ quidem exstant ipsæ enim familiæ sua quasi ornamenta ac monumenta servabant et ad usum, si quis ejusdem generis occidisset, et ad memoriam laudum domesticarum et ad illustrandam nobilitatem suam. Quamquam his laudationibus historia rerum nostrarum est facta mendosior. Multa enim scripta sunt in eis quæ facta non sunt, falsi triumphi, plures consulatus, genera etiam falsa et ad plebem transitiones, cum homines humiliores in alienum ejusdem nominis infunderentur genus ut si ego me a M Tullio esse dicerem, qui patricius cum Servio Sulpicio consul anno x post exactos reges fuit.
Catonis autem orationes non minus multæ fere sunt quam Attici Lysiæ, cujus arbitror plurimas essa — est enim Atticus, quoniam certe Athenis est et natus et mortuus et functus omni civium munere, quamquam Timæus eum quasi Licinia et Mucia lege repetit Syracusas — et quodam modo est non nulla in eis etiam inter ipsos similitudo. Acuti sunt, elegantes faceti breves sed ille Græcus ab omni laude felicior. Habet enim certos sui studiosos, qui non tam habitus corporis opimos quam gracilitates consectentur, quos, valetudo modo bona sit, tenuitas ipsa delectat — quamquam in Lysia sunt sæpe etiam lacerti, sic ut eo fieri nihil possit valentius, verum est certe genere toto strigosior sed habet tamen suos laudatores, qui hac ipsa ejus subtilitate admodum gaudeant. Xvii. Catonem vero quis nostrorum oratorum, qui quidem nunc sunt, legit aut quis novit omnino At quem virum, di boni mitto civem aut senatorem aut imperatorem — oratorem enim hoc loco quærimus quis illo gravior in laudando acerbior in vituperando, in sententiis argutior in docendo edisserendoque subtilior Refertæ sunt orationes amplius centum quinquaginta, quas quidem adhuc invenerim et legerim, et verbis et rebus illustribus. Licet ex his eligant ea quæ notatione et laude digna sint omnes oratoriæ virtutes in eis reperientur. Jam vero Origines ejus quem florem aut quod lumen eloquentiæ non habent Amatores huic desunt, sicuti multis jam ante sæculis et Philisto Syracusio et ipsi Thucydidi. Nam ut horum concisis sententiis, interdum etiam non satis [autem] apertis cum brevitate tum nimio acumine, officit Theopompus elatione atque altitudine orationis suæ (quod idem Lysiæ Demosthenes), sic Catonis luminibus obstruxit hæc posteriorum quasi exaggerata altius oratio. Sed ea in nostris inscitia est, quod hi ipsi, qui in Græcis antiquitate delectantur eaque subtilitate, quam Atticam appellant, hanc in Catone ne noverunt quidem. Hyperidæ volunt esse et Lysiæ laudo, sed cur nolunt Catones Attico genere dicendi se gaudere dicunt sapienter id quidem, atque utinam imitarentur nec ossa solum sed etiam sanguinem gratum est tamen quod volunt. Cur igitur Lysias et Hyperides amatur, cum penitus ignoretur Cato Antiquior est hujus sermo et quædam horridiora verba. Ita enim tum loquebantur id muta, quod tum ille non potuit, et adde numeros et ut aptior sit oratio, ipsa verba compone et quasi coagmenta, quod ne Græci quidem veteres factitaverunt, jam neminem antepones Catoni. Ornari orationem Græci putant, si verborum immutationibus utantur, quos appellant et sententiarum orationisque formis, quæ vocant o-y^/xara non veri simile est quam sit in utroque genere et creber et distinctus Cato. Xvni. Nec vero ignoro nondum esse satis politum hunc oratorem et quærendum esse aliquid perfectius, quippe cum ita sit ad nostrorum temporum rationem vetus, ut nullius scriptum exstet dignum quidem lectione quod sit antiquius. Sed majore honore in omnibus artibus quam in hac una arte dicendi versatur antiquitas.
Quis enim eorum qui hæc minora animadvertunt non intellegit Canachi signa rigidiora esse quam ut imitentur veritatem Calamidis dura illa quidem, sed tamen molliora quam Canachi nondum Myronis satis ad veritatem adducta, jam tamen quæ non dubites pulchra dicere pulchriora etiam Polycliti et jam plane perfecta, ut mihi quidem videri solent Similis in pictura ratio est in qua Zeuxim et Polygnotum et Timanthem et eorum, qui non sunt usi plus quam quattuor coloribus, formas et liniamenta laudamus at in Ætione Nicomacho Protogene Apelle jam perfecta sunt omnia. Et nescio an reliquis in rebus omnibus idem eveniat nihil est enim simul et inventum et perfectum nec dubitari debet quin fuerint ante Homerum poetæ, quod ex eis carminibus intellegi potest, quæ apud illum et in Phæacum et in procorum epulis canuntur. Quid, nostri veteres versus ubi sunt sese res habet, nam et Odyssia Latina est sic tamquam opus aliquod Dædali et Livianæ fabulæ non satis dignæ quæ iterum legantur. Atqui hic Livius [qui] primus fabulam C. Claudio Cæci filio et M. Tuditano consulibus docuit anno ipso ante quam natus est Ennius, post Romam conditam autem quartodecimo et quingentensimo, ut hic ait, quem nos sequimur est enim inter scriptores de numero annorum controversia. Accius autem a Q. Maximo quintum consule captum Tarento scripsit Livium, annis xxx post quam eum fabulam docuisse et Atticus scribit et nos in antiquis commentariis invenimus, docuisse autem fabulam annis post xi Cornelio Q. Minucio consulibus ludis Juventatis, quos Salinator Senensi prœlio voverat. In quo tantus error Acci fuit, ut his consulibus annos natus Ennius fuerit quoi æqualis fuerit Livius minor fuit aliquanto is, qui primus fabulam dedit, quam ei, qui multas docuerant ante hos consules, et Plautus et Nævius. Xix. Hæc si minus apta videntur huic sermoni, Brute, Attico assigna, qui me inflammavit studio illustrium hominum ætates et tempora persequendi.
Ego vero, inquit Brutus, et delector ista quasi notatione temporum et ad id quod instituisti, oratorum genera distinguere ætatibus, istam diligentiam esse accommodatam puto.
Recte, inquam, Brute, intellegis. Atque utinam exstarent illa carmina, quæ multis sæculis ante suam ætatem in epulis esse cantitata a singulis convivis de clarorum virorum laudibus in Originibus scriptum reliquit Cato Tamen illius, quem in vatibus et Faunis annumerat Ennius, bellum Punicum quasi Myronis opus delectat. Sit Ennius sane, ut est certe, perfectior qui si illum, ut simulat, contemneret, non omnia bella persequens primum illud Punicum acerrimum bellum reliquisset. Sed ipse dicit cur id faciat scripsere, inquit, alii rem vorsibus — et luculente quidem scripserunt, etiam si minus quam tu polite, nec vero tibi aliter videri debet, qui a Nævio vel sumpsisti multa, si fateris, vel, si negas, surripuisti.
Cum hoc Catone grandiores natu fuerunt C. Flaminius C. Varro Q. Metellus P. Lentulus P. Crassus, qui cum superiore Africano consul fuit. Ipsum Scipionem accepimus non infantem fuisse. Filius quidem ejus, is qui hunc minorem Scipionem a Paullo adoptavit, si corpore valuisset, in primis habitus esset disertus indicant cum oratiunculæ tum historia quædam Græca scripta dulcissime. Xx. Numeroque eodem fuit Sex. Ælius, juris quidem civilis omnium peritissimus, sed etiam ad dicendum paratus.
Sulpicius Gallus, qui maxime omnium nobilium Græcis litteris studuit isque et oratorum in numero est habitus et fuit reliquis rebus ornatus atque elegans. Jam enim erat unctior quædam splendidiorque consuetudo loquendi. Nam hoc prætore ludos Apollini faciente cum Thyesten fabulam docuisset, Q. Marcio Cn. Servilio consulibus mortem obiit Ennius. Erat isdem temporibus Ti. Gracchus P. f., qui bis consul et censor fuit, cujus est oratio Græca apud Rhodios quem civem cum gravem tum etiam eloquentem constat fuisse. P. etiam Scipionem Nasicam, qui est Corculum appellatus, qui item bis consul et censor fuit, habitum eloquentem aiunt, illius qui sacra acceperit filium dicunt etiam L. Lentulum, qui cum C. Figulo consul fuit. Q. Nobiliorem M. f. jam patrio instituto deditum studio litterarum — qui etiam Q. Ennium, qui cum patre ejus in Ætolia militaverat, civitate donavit, cum triumvir coloniam deduxisset — et T. Annium Luscum hujus Q. Fulvi collegam non indisertum dicunt fuisse atque etiam L. Paullus Africani pater personam principis civis facile dicendo tuebatur.
Et vero etiam tum Catone vivo, qui annos quinque et octoginta natus excessit e vita, cum quidem eo ipso anno contra Ser. Galbam ad populum summa contentione dixisset, quam etiam orationem scriptam reliquit — sed vivo Catone minores natu multi uno tempore oratores floruerunt, xxi. Nam et A. Albinus, is qui Græce scripsit historiam, qui consul cum L. Lucullo fuit, et litteratus et disertus fuit et tenuit cum hoc locum quendam etiam Ser. Fulvius et una Ser. Fabius Pictor et juris et litterarum et antiquitatis bene peritus Quinctusque Fabius Labeo fuit ornatus isdem fere laudibus. Nam Q. Metellus, is cujus quattuor filii consulares fuerunt, in primis est habitus eloquens, qui pro L. Cotta dixit accusante Africano cujus et aliæ sunt orationes et contra Ti. Gracchum exposita est in C. Fanni annalibus. Tum ipse L. Cotta est veterator habitus sed C. Lælius et P. Africanus in primis eloquentes, quorum exstant orationes, ex quibus existimari de ingeniis oratorum potest. Sed inter hos ætate paulum his antecedens sine controversia Ser. Galba eloquentia præstitit et nimirum is princeps ex Latinis illa oratorum propria et quasi legitima opera tractavit, ut egrederetur a proposito ornandi causa, ut delectaret animos, ut permoveret, ut augeret rem, ut miserationibus, ut communibus locis uteretur. Sed nescio quo modo hujus, quem constat eloquentia præstitisse, exiliores orationes sunt et redolentes magis antiquitatem quam aut Læli (aut) Scipionis aut etiam ipsius Catonis, itaque exaruerunt vix jam ut appareant.
De ipsius Læli et Scipionis ingenio quamquam ea est fama, ut plurimum tribuatur ambobus, dicendi tamen laus est in Lælio illustrior. At oratio Læli de collegiis non melior quam de multis quam voles Scipionis non quo illa Læli quicquam sit dulcius aut quo de religione dici possit augustius, sed multo tamen vetustior et horridior ille quam Scipio et, cum sint in dicendo variæ voluntates, delectari mihi magis antiquitate videtur et libenter verbis etiam uti paulo magis priscis Lælius. Sed est mos hominum, ut nolint eundem pluribus rebus excellere. Nam ut ex bellica laude aspirare ad Africanum nemo potest, in qua ipsa egregium Viriathi bello reperimus fuisse Lælium, sic ingeni litterarum eloquentiæ sapientiæ denique, etsi utrique primas, priores tamen libentei* deferunt Lælio. Nec mihi ceterorum judicio solum videtur, sed etiam ipsorum inter ipsos concessu ita tributum fuisse. Erat omnino tum mos, ut in reliquis rebus melior, sic in hoc ipso humanior, ut faciles essent in suum cuique tribuendo.
Xxn. Memoria teneo Smyrnæ me ex P. Rutilio Rufo audivisse, cum diceret adulescentulo se accidisse, ut ex senatus consulto P. Scipio et D. Brutus, ut opinor, consules de re atroci magnaque quærerent. Nam cum in silva Sila facta cædes esset notique homines interfecti insimulareturque familia, partim etiam liberi societatis ejus quæ picarias de P. Cornelio L. Mummio censoribus redemisset, decrevisse senatum ut de ea re cognoscerent et statuerent consules. Causam pro publicanis accurate, ut semper solitus esset, eleganterque dixisse Lælium. Cum consules re audita amplius de consili sententia pronuntiavissent, paucis interpositis diebus iterum Lælium multo diligentius meliusque dixisse iterumque eodem modo a consulibus rem esse prolatam. Tum Lælium, cum eum socii domum reduxissent egissentque gratias et ne defatigaretur oravissent, locutum esse ita se quæ fecisset honoris eorum causa studiose accurateque fecisse, sed se arbitrari causam illam a Ser. Galba, quod is in dicendo ardentior acriorque esset, gravius et vehementius posse defendi. Itaque auctoritate C. Læli publicanos causam detulisse ad Galbam illum autem, quod ei viro succedendum esset, verecunde et dubitanter recepisse. Unum quasi comperendinatus medium diem fuisse, quem totum Galbam in consideranda causa componendaque posuisse et cum cognitionis dies esset et ipse Rutilius rogatu sociorum domum ad Galbam mane venisset, ut eum admoneret et ad dicendi tempus adduceret, usque illum, quoad ei nuntiatum esset consules descendisse, omnibus exclusis commentatum in quadam testudine cum servis litteratis fuisse, quorum aliud dictare eodem alii tempore solitus esset. Interim cum esset ei nuntiatum tempus esse, exisse in ædis eo colore et eis oculis ut egisse causam, non commentatum putares. Addebat etiam idque ad rem pertinere putabat, scriptores illos male mulcatos exisse cum Galba ex quo significabat illum non in agendo solum, sed etiam in meditando vehementem atque incensum fuisse. Quid multa magna exspectatione, plurimis audientibus, coram ipso Lælio sic illam causam tanta vi tantaque gravitate dixisse Galbam ut nulla fere pars orationis silentio præteriretur. Itaque multis querellis multaque miseratione adhibita socios omnibus approbantibus illa die quæstione liberatos esse.
Xxiii. Ex hac Rutili narratione suspicari licet, cum duæ summæ sint in oratore laudes, una subtiliter disputandi ad docendum, altera graviter agendi ad animos audientium permovendos, multoque plus proficiat is qui inflammet judicem quam ille qui doceat, elegantiam in Lælio, vim in Galba fuisse. Quæ quidem vis tum maxime cognita est, cum Lusitanis a Ser. Galba prætore contra interpositam, ut existimabatur, fidem interfectis L. Libone tribuno plebis populum incitante et rogationem in Galbam privilegi similem ferente, summa senectute, ut ante dixi, M. Cato legem suadens in Galbam multa dixit quam orationem in Origines suas rettulit, paucis ante quam mortuus est [an] diebus an mensibus. Tum igitur (nihil) recusans Galba pro sese, et populi Romani fidem implorans, cum suos pueros tum C. Galli etiam filium flens commendabat, cujus orbitas et fletus mire miserabilis fuit propter recentem memoriam clarissimi patris isque se tum eripuit flamma, propter pueros misericordia populi commota, sicut idem scriptum reliquit Cato. Atque etiam ipsum Libonem non infantem video fuisse, ut ex orationibus ejus intellegi potest.
Cum hæc dixissem et paulum interquievissem
Quid igitur, inquit, est causæ, Brutus, si tanta virtus in oratore Galba fuit, cur ea nulla in orationibus ejus appareat quod mirari non possum in eis qui nihil omnino scripti reliquerunt.
Xxiv. Nec enim est eadem, inquam, Brute, causa non scribendi et non tam bene scribendi quam dixerint. Nam videmus alios oratores inertia nihil scripsisse, ne domesticus etiam labor accederet ad forensem — pleræque enim scribuntur orationes habitæ jam, non ut habeantur alios non laborare, ut meliores fiant — nulla enim res tantum ad dicendum proficit quantum scriptio memoriam autem in posterum ingeni sui non desiderant, cum se putant satis magnam adeptos esse dicendi gloriam eamque etiam majorem visum iri, si in existimantium arbitrium sua scripta non venerint alios, quod melius putent dicere se posse quam scribere, quod peringeniosis hominibus neque satis doctis plerumque contingit, ut ipsi Galbæ. Quem fortasse vis non ingeni solum sed etiam animi et naturalis quidam dolor dicentem incendebat efficiebatque ut et incitata et gravis et vehemens esset oratio dein cum otiosus stilum prenderat motusque omnis animi tamquam ventus hominem defecerat, flaccescebat oratio. Quod eis qui limatius dicendi consectantur genus accidere non solet, propterea quod prudentia numquam deficit oratorem, qua ille utens eodem modo possit et dicere et scribere
Ardor animi non semper adest, isque cum consedit, omnis illa vis et quasi flamma oratoris exstinguitur. Hanc igitur ob causam videtur Læli mens spirare etiam in scriptis, Galbæ autem vis occidisse.
Xxv. Fuerunt etiam in oratorum numero mediocrium L. et Sp. Mummii fratres, quorum exstant amborum orationes simplex quidem Lucius et antiquus, Spurius autem nihilo ille quidem ornatior, sed tamen astrictior fuit enim doctus ex disciplina Stoicorum. Multæ sunt Sp. Albini orationes. Sunt etiam L. et C. Aureliorum Orestarum, quos aliquo video in numero oratorum fuisse. P. etiam Popilius cum civis egregius tum non indisertus fuit Gaius vero filius ejus disertus, Gaiusque Tuditanus cum omni vita atque victu excultus atque expolitus, tum ejus elegans est habitum etiam orationis genus. Eodemque in genere est habitus is qui injuria accepta fregit Ti. Gracchum patientia, civis in rebus optimis constantissimus M. Octavius.
At vero M. Æmilius Lepidus, qui est Porcina dictus, isdem temporibus fere quibus Galba, sed paulo minor natu et summus orator est habitus et fuit, ut apparet ex orationibus, scriptor sane bonus. Hoc in oratore Latino primum mihi videtur et levitas apparuisse illa Græcorum et verborum comprensio et jam artifex, ut ita dicam, stilus. Hunc studiose duo adulescentes ingeniosissimi et prope æquales C. Carbo et Ti. Gracchus audire soliti sunt de quibus jam dicendi locus erit cum de senioribus pauca dixero. Q. enim Pompeius non contemptus orator temporibus illis fuit, qui summos honores homo per se cognitus sine ulla commendatione majorum est adeptus. Tum L. Cassius multum potuit non eloquentia, sed dicendo tamen homo non liberalitate, ut alii, sed ipsa tristitia et severitate popularis, cujus quidem legi tabellariæ M. Antius Briso tribunus plebis diu restitit, M. Lepido consule adiuvante eaque res P. Africano vituperationi fuit, quod ejus auctoritate de sententia deductus Briso putabatur. Tum duo Cæpiones multum clientes consilio et lingua, plus auctoritate tamen et gratia sublevabant. Sex. Pompei sunt scripta nec nimis extenuata, quamquam veterum est similis, et plena prudentiæ, xxvi. P. Crassum valde probatum oratorem isdem fere temporibus accepimus, qui et ingenio valuit et studio et habuit quasdam etiam domesticas disciplinas. Nam et cum summo illo oratore Ser. Galba, cujus Gaio filio filiam suam collocaverat, affinitate sese devinxerat et cum esset P. Muci filius fratremque haberet P. Scævolam, domi jus civile cognoverat. In eo industriam constat summam fuisse maximamque gratiam, cum et consuleretur plurimum et diceret. Horum ætatibus adjuncti duo C. Fannii C. et M. filii fuerunt quorum Gai filius, qui consul cum Domitio fuit, unam orationem de sociis et nomine Latino contra Gracchum reliquit sane et bonam et nobilem.
Tum Atticus Quid ergo estne ista Fanni nam varia opinio pueris nobis erat. Alii a C. Persio litterato homine scriptam esse aiebant, illo quem significat valde doctum esse Lucilius alii multos nobilis, quod quisque potuisset, in illam orationem contulisse.
Tum ego Audivi equidem ista, inquam, de majoribus natu, sed numquam sum adductus ut crederem eamque suspicionem propter hanc causam credo fuisse, quod Fannius in mediocribus oratoribus habitus esset, oratio autem vel optima esset illo quidem tempore orationum omnium. Sed nec ejusmodi est ut a pluribus confusa videatur — unus enim sonus est totius orationis et idem stilus — nec de Persio reticuisset Gracchus, cum ei Fannius de Menelao Maratheno et de ceteris obiecisset præsertim cum Fannius numquam sit habitus elinguis. Nam et causas defensitavit et tribunatus ejus arbitrio et auctoritate P. Africam gestus non obscurus fuit. Fannius M. filius, C. Læli gener, et moribus et ipso genere dicendi durior. Is soceri instituto, quem, quia cooptatus in augurum collegium non erat, non admodum diligebat, præsertim cum ille Q. Scævolam sibi minorem natu generum prætulisset, cui tamen Lælius se excusans non genero minori dixit se illud, sed majori filiæ detulisse, is tamen instituto Læli Panætium audiverat. Ejus Omnis in dicendo facultas historia ipsius non ineleganter scripta perspici potest, quæ neque nimis est infans neque perfecte diserta. Mucius autem augur, quod pro se opus erat, ipse dicebat, ut de pecuniis repetundis contra T. Albucium. Is oratorum in numero non fuit, juris civilis intellegentia atque omni prudentiæ genere præstitit. L. Cœlius Antipater scriptor, quem ad modum videtis, fuit ut temporibus illis luculentus, juris valde peritus, multorum etiam ut L. Crassi magister.
Xxvn. Utinam in Ti. Graccho Gaioque Carbone talis mens ad rem publicam bene gerendam fuisset, quale ingenium ad bene dicendum fuit profecto nemo his viris gloria præstitisset. Sed eorum alter propter turbulentissimum tribunatum, ad quem ex invidia fœderis Numantini bonis iratus accesserat, ab ipsa re publica est interfectus alter propter perpetuam in populari ratione levitatem morte voluntaria se a severitate judicum vindicavit. Sed fuit uterque summus orator. Atque hoc memoria patrum teste dicimus nam et Carbonis et Gracchi habemus orationes nondum satis splendidas verbis, sed acutas prudentiæque plenissimas. Fuit Gracchus diligentia Corneliæ matris a puero doctus et Græcis litteris eruditus. Nam semper habuit exquisitos e Græcia magistros, in eis jam adulescens Diophanem Mytilenæum Græciæ temporibus illis disertissimum. Sed ei breve tempus ingeni augendi et declarandi fuit.
Carbo, quoi vita suppeditavit, est in multis judiciis causisque cognitus. Hunc qui audierant prudentes homines, in quibus familiaris noster L. Gellius, qui se illi contubernalem in consulatu fuisse narrabat, canorum oratorem et volubilem et satis acrem atque eundem et vehementem et valde dulcem et perfacetum fuisse dicebat addebat industrium etiam et diligentem et in exercitationibus commentationibusque multum operæ solitum esse ponere. Hic optimus illis temporibus est patronus habitus eoque forum tenente plura fieri judicia cœperunt. Nam et quæstiones perpetuæ hoc adulescente constitutæ sunt quæ antea nullæ fuerunt — L. enim Piso tribunus plebis legem primus de pecuniis repetundis Censorino et Manilio consulibus tulit ipse etiam Piso et causas egit et multarum legum aut auctor aut dissuasor fuit, isque et orationes reliquit, quæ jam evanuerunt, et annalis sane exiliter scriptos — et judicia populi, quibus aderat Carbo, jam magis patronum desiderabant, tabella data quam legem L. Cassius Lepido et Mancino consulibus tulit.
Xxviii. Vester etiam D. filius, ut ex familiari ejus L. Accio poeta sum audire solitus, et dicere non inculte solebat et erat cum litteris Latinis tum etiam Græcis ut temporibus illis eruditus. Quæ tribuebat idem Accius etiam Q. Maximo L. Paulli nepoti et vero ante Maximum illum Scipionem, quo duce privato Ti. Gracchus occisus esset, cum omnibus in rebus vehementem tum acrem aiebat in dicendo fuisse. Lentulus ille princeps ad rem publicam dumtaxat quod opus esset satis habuisse eloquentiæ dicitur isdemque temporibus L. Furius Philus perbene Latine loqui putabatur litteratiusque quam ceteri; P. Scævola valde prudenter et acute; Paulo etiam copiosius nec multo minus prudenter M'. Manilius. Appi Claudi volubilis, sed paulo fervidior oratio. Erat in aliquo numero etiam M. Fulvius Flaccus et C. Cato, Africani sororis filius, mediocres oratores; Etsi Flacci scripta sunt, sed ut studiosi litterarum. Flacci autem æmulus P. Decius fuit, non infans ille quidem, sed ut vita sic oratione etiam turbulentus.
M. Drusus C. f., qui in tribunatu C. Gracchum collegam iterum tribunum fregit, vir et oratione gravis et auctoritate, eique proxime adjunctus C. Drusus frater fuit. Tuus etiam gentilis, Brute, M. Pennus facile agitavit in tribunatu, paulum C. Gracchum ætate antecedens; Fuit enim M. Lepido et L. Oreste consulibus quæstor Gracchus, tribunus Pennus, illius Marci filius, qui cum Q. Ælio consul fuit; Sed is omnia summa sperans ædilicius est mortuus. Nam de T. Flaminino, quem ipse vidi, nihil accepi nisi Latine diligenter locutum.
Xxix. His adjuncti sunt C. Curio M. Scaurus P. Rutilius C. Gracchus. De Scauro et Rutilio breviter licet dicere, quorum neuter summi oratoris habuit laudem, et uterque in multis causis versatus. Erat in quibusdam laudandis viris, etiam si maximi ingeni non essent, probabilis tamen industria quamquam his quidem non omnino ingenium, sed oratorium ingenium defuit. Neque enim refert videre quid dicendum sit, nisi id queas solute et suaviter dicere ne id quidem satis est, nisi id quod dicitur fit voce voltu motuque conditius. Quid dicam opus esse doctrina sine qua etiam si quid bene dicitur adiuvante natura, tamen id, quia fortuito fit, semper paratum esse non potest. In Scauri oratione, sapientis hominis et recti, gravitas summa et naturalis quædam inerat auctoritas, non ut causam, sed ut testimonium dicere putares cum pro reo diceret. Hoc dicendi genus ad patrocinia mediocriter aptum videbatur, ad senatoriam vero sententiam, cujus erat ille princeps, vel maxime significabat enim non prudentiam solum, sed quod maxime rem continebat, fidem. Habebat hoc a natura ipsa, quod a doctrina non facile posset quamquam hujus quoque ipsius rei, quem ad modum scis, præcepta sunt. Hujus et orationes sunt et tres ad L. Fufidium libri scripti de vita ipsius acta sane utiles, quos nemo legit at Cyri vitam et disciplinam legunt, præclaram illam quidem, sed neque tam nostris rebus aptam nec tamen Scauri laudibus anteponendam, xxx. Ipse etiam Fufidius in aliquo patronorum numero fuit.
Rutilius autem in quodam tristi et severo genere dicendi versatus est. Erat uterque natura vehemens et acer itaque cum una consulatum petivissent, non ille solum, qui repulsam tulerat, accusavit ambitus designatum competitorem, sed Scaurus etiam absolutus Rutilium in judicium vocavit. Multaque opera multaque industria Rutilius fuit, quæ erat propterea gratior, quod idem magnum munus de jure respondendi sustinebat. Sunt ejus orationes jejunæ multa præclara de jure doctus vir et Græcis litteris eruditus, Panæti auditor, prope perfectus in Stoicis quorum peracutum et artis plenum orationis genus scis tamen esse exile nec satis populari assensioni accommodatum. Itaque illa, quæ propria est hujus disciplinæ, philosophorum de se ipsorum opinio firma in hoc viro et stabilis inventa est. Qui cum innocentissimus in judicium vocatus esset, quo judicio convulsam penitus scimus esse rem publicam, eum essent eo tempore eloquentissimi viri L. Crassus et M. Antonius consulares, eorum adhibere neutrum voluit. Dixit ipse pro sese et pauca C. Cotta, quod sororis erat filius — et is quidem tamen ut orator, quamquam erat admodum adulescens — et Q. Mucius enucleate ille quidem et polite, ut solebat, nequaquam autem ea vi atque copia quam genus illud judici et magnitudo causæ postulabat. Habeamus igitur in Stoicis oratoribus Rutilium, Scaurum in antiquis utrumque tamen laudemus, quoniam per illos ne hæc quidem in civitate genera hac oratoria laude caruerunt. Volo enim ut in scæna sic etiam in foro non eos modo laudari, qui celeri motu et difficili utantur, sed eos etiam quos statarios appellant, quorum sit illa simplex in agendo veritas, non molesta.
Xxxi. Et quoniam Stoicorum est facta mentio, Q. Ælius Tubero fuit illo tempore, L. Paulli nepos nullo in oratorum numero, sed vita severus et congruens cum ea disciplina quam colebat, paulo etiam durior qui quidem in triumviratu judicaverit contra P. Africani avunculi sui testimonium vacationem augures quo minus judiciis operam darent non habere sed ut vita sic oratione durus incultus horridus itaque honoribus majorum respondere non potuit. Fuit autem constans civis et fortis et in primis Graccho molestus, quod indicat Gracchi in eum oratio. Sunt etiam in Gracchum Tuberonis is fuit mediocris in dicendo, doctissimus in disputando.
Tum Brutus Quam hoc idem in nostris contingere intellego quod in Græcis, ut omnes fere Stoici prudentissimi in disserendo sint et id arte faciant sintque architecti pæne verborum, idem traducti a disputando ad dicendum inopes reperiantur. Unum excipio Catonem, in quo perfectissimo Stoico summam eloquentiam non desiderem quam exiguam in Fannio, ne in Rutilio quidem magnam, in Tuberone nullam video fuisse.
Et ego Non, inquam, Brute, sine causa, propterea quod istorum in dialecticis omnis cura consumitur vagum illud orationis et fusum et multiplex non adhibetur genus. Tuus autem avunculus, quem ad modum scis, habet a Stoicis id quod ab illis petendum fuit, sed dicere didicit a dicendi magistris eorumque more se exercuit. Quod si omnia a philosophis essent petenda, Peripateticorum institutis commodius fingeretur oratio. Quo magis tuum, Brute, judicium probo, qui eorum [id est ex vetere Academia] philosophorum sectam secutus es, quorum in doctrina atque præceptis disserendi ratio conjungitur cum suavitate dicendi et copia quamquam ea ipsa Peripateticorum Academicorumque consuetudo in ratione dicendi talis est ut nec perficere oratorem possit ipsa per sese nec sine ea orator esse perfectus. Nam ut Stoicorum astrictior est oratio aliquantoque contractior quam aures populi requirunt, sic illorum liberior et latior quam patitur consuetudo judiciorum et fori. Quis enim uberior in dicendo Platone Jovem sic [ut] aiunt philosophi, si Græce loquatur, loqui. Quis Aristotele nervosior, Theophrasto dulcior Lectitavisse Platonem studiose, audivisse etiam Demosthenes dicitur idque apparet ex genere et granditate verborum dicit etiam in quadam epistula hoc ipse de sese sed et hujus oratio in philosophiam tralata pugnacior, ut ita dicam, videtur et illorum in judicia pacatior.
Xxxii. Nunc reliquorum oratorum ætates, si placet, et gradus persequamur.
Nobis vero, (inquit^ Atticus, et vehementer quidem, ut pro Bruto etiam respondeam.
Curio fuit igitur ejusdem ætatis fere sane illustris orator, cujus de ingenio ex orationibus ejus existimari potest sunt enim et aliæ et pro Ser. Fulvio de incestu nobilis oratio. Nobis quidem pueris hæc omnium optima putabatur, quæ vix jam comparet in hac turba novorum voluminum.
Præclare, inquit Brutus, teneo qui istam turbam voluminum effecerit.
Et ego, inquam, intellego, Brute, quem dicas certe enim et boni aliquid attulimus juventuti, magnificentius quam fuerat genus dicendi et ornatius et nocuimus fortasse, quod veteres orationes post nostras, non ame quidem — meis enim illas antepono — sed aplerisque legi sunt desitæ.
Me numera, inquit, in plerisque quamquam video mihi multa legenda jam te auctore, quæ antea contemnebam.
Atqui hæc, inquam, de incestu laudata oratio puerilis est locis multis — de amore, de tormentis, de rumore loci sane inanes, verum tamen nondum tritis nostrorum hominum auribus nec erudita civitate tolerabiles. Scripsit etiam alia non nulla et multa dixit et illustria et in numero patronorum fuit, ut eum mirer, cum et vita suppeditavisset et splendor ei non defuisset, consulem non fuisse.
Xxxiii. Sed ecce in manibus vir et præstantis simo ingenio et flagranti studio et doctus a puero C. Gracchus. Noli enim putare quemquam, Brute, pleniorem aut uberiorem ad dicendum fuisse.
Et ille Sic prorsus, inquit, existimo atque istum de superioribus pæne solum lego.
Immo plane, inquam, Brute, legas censeo. Damnum enim illius immaturo interitu res Romanæ Latinæque litteræ fecerunt. Utinam non tam fratri pietatem quam patriæ præstare voluisset Quam ille facile tali ingenio, diutius si vixisset, vel paternam esset vel avitam gloriam consecutus Eloquentia quidem nescio an habuisset parem neminem. Grandis est verbis, sapiens sententiis, genere toto gravis. Manus extrema non accessit operibus ejus præclare incohata multa, perfecta non plane. Legendus, inquam, est hic orator, Brute, si quisquam alius, juventuti non enim solum acuere sed etiam alere ingenium potest.
Huic successit ætati C. Galba, Ser. Illius eloquentissimi viri filius, P. Crassi eloquentis et juris periti gener. Laudabant hunc patres nostri, favebant etiam propter patris memoriam, sed cecidit in cursu. Nam rogatione Mamilia, Jugurthinæ conjurationis invidia, cum pro sese ipse dixisset, oppressus est. Exstat ejus peroratio, qui epilogus dicitur qui tanto in honore pueris nobis erat ut eum etiam edisceremus. Hic, qui in collegio sacerdotum esset, primus post Romam conditam judicio publico est condemnatus. Xxxiv. P. Scipio, qui est in consulatu mortuus, non multum ille quidem nec sæpe dicebat, sed et Latine loquendo cuivis erat par et omnis sale facetiisque superabat. Ejus collega L. Bestia bonis initiis orsus tribunatus — nam P. Gracchi expulsum sua rogatione restituit — vir et acer et non indisertus, tristis exitus habuit consulatus. Nam invidiosa lege Mamilia quæstorium C. Galbam sacerdotem et quattuor consularis L. Bestiam C. Catonem Sp. Albinum civemque præstantissimum L. Opimium, Gracchi interfectorem, a populo absolutum, cum is contra populi studium stetisset, Gracchani judices sustulerunt. Hujus dissimilis in tribunatu reliquaque omni vita civis improbus C. Licinius Nerva non indisertus fuit. C. Fimbria temporibus isdem fere, sed longius ætate provectus, habitus est sane, ut ita dicam, truculentus patronus asper maledicus genere toto paulo fervidior atque commotior, diligentia tamen et virtute animi atque vita bonus auctor in senatu idem tolerabilis patronus nec rudis in jure civili et cum virtute tum etiam ipso orationis genere liber cujus orationes pueri legebamus, quas jam reperire vix possumus. Atque etiam acri ingenio et sermone eleganti, valetudine incommoda C. Sextius Calvinus fuit qui etsi, cum remiserant dolores pedum, non deerat in causis, tamen id non sæpe faciebat. Itaque consilio ejus cum volebant homines utebantur, patrocinio cum licebat. Isdem temporibus M. Brutus, in quo magnum fuit, Brute, dedecus generi vestro, qui, cum tanto nomine esset patremque optimum virum habuisset et juris peritissimum, accusationem factitaverit, ut Athenis Lycurgus. Is magistratus non petivit, sed fuit accusator vehemens et molestus, ut facile cerneres naturale quoddam stirpis bonum degeneravisse vitio depravatæ voluntatis. Atque eodem tempore accusator de plebe L. Cæsulenus fuit, quem ego audivi jam senem, cum ab L. Sabellio multam lege Aquilia damni injuria petivisset. Non fecissem hominis pæne infimi mentionem, nisi judicarem qui suspiciosius aut criminosius diceret audivisse me neminem, xxxv. Doctus etiam Græcis T. Albucius vel potius pæne Græcus. Loquor ut opinor sed licet ex orationibus judicare fuit autem Athenis adulescens, perfectus Epicurius evaserat, minime aptum ad dicendum genus.
Jam Q. Catulus non antiquo illo more, sed hoc nostro, nisi quid fieri potest perfectius, eruditus. Multæ litteræ, summa non vitæ solum atque naturæ sed orationis etiam comitas, incorrupta quædam Latini sermonis integritas quæ perspici cum ex orationibus ejus potest tum facillime ex eo libro quem de consulatu et de rebus gestis suis conscriptum molli et Xenophontio genere sermonis misit ad A. Furium poetam, familiarem suum qui liber nihilo notior est quam illi tres, de quibus ante dixi, Scauri libri.
Tum Brutus Mihi quidem, inquit, nec iste notus est nec illi sed hæc mea culpa est, numquam enim in manus inciderunt. Nunc autem et ate sumam et conquiram ista posthac curiosius.
Fuit igitur in Catulo sermo Latinus, quæ laus dicendi non mediocris ab oratoribus plerisque neglecta est. Nam de sono vocis et suavitate appellandarum litterarum, quoniam filium cognovisti, noli exspectare quid dicam. Quamquam filius quidem non fuit in oratorum numero, sed non deerat ei tamen in sententia dicenda cum prudentia tum elegans quoddam et eruditum orationis genus. Nec habitus est tamen pater ipse Catulus princeps in numero patronorum, sed erat talis ut, cum quosdam audires qui tum erant præstantes, videretur esse inferior, cum autem ipsum audires sine comparatione, non modo contentus esses, sed melius non quæreres.
Q. Metellus Numidicus et ejus collega M. Silanus dicebant de re publica quod esset illis viris et consulari dignitati satis. M. Aurelius Scaurus non sæpe dicebat sed polite Latine vero in primis est eleganter locutus. Quæ laus eadem in A. Albino bene loquendi fuit nam flamen Albinus etiam in numero est habitus disertorum. Q. etiam Cæpio, vir acer et fortis, cui fortuna belli crimini, invidia populi calamitati fuit, xxxvi. L. Memmii fuerunt oratores mediocres, accusatores acres atque acerbi itaque in judicium capitis multos vocaverunt, pro reis non sæpe dixerunt. Sp. Thorius satis valuit in populari genere dicendi, is qui agrum publicum vitiosa et inutili lege vectigali levavit. M. Marcellus Æsernini pater non ille quidem in patronis, sed et in promptis tamen et non inexercitatis ad dicendum fuit, ut filius ejus P. Lentulus. L. etiam Cotta prætorius in mediocrium oratorum numero dicendi non ita multum laude processerat, sed de industria cum verbis tum etiam ipso sono quasi subrustico persequebatur atque imitabatur antiquitatem.
Atque ego et in hoc ipso Cotta et in aliis pluribus intellego me non ita disertos homines et rettulisse in oratorum numerum et relaturum. Est enim propositum colligere eos qui hoc munere in civitate functi sint, ut tenerent oratorum locum quorum quidem quæ fuerit ascensio et quam in omnibus rebus difficilis optimi perfectio atque absolutio ex eo quod dicam existimari potest. Quam multi enim jam oratores commemorati sunt et quam diu in eorum enumeratione versamur, cum tamen spisse atque vix, ut dudum ad Demosthenem et Hyperidem, sic nunc ad Antonium Crassumque pervenimus Nam ego sic existimo, hos oratores fuisse maximos et in his primum cum Græcorum gloria Latine dicendi copiam æquatam.
Xxxvii. Omnia veniebant Antonio in mentem eaque suo quæque loco, ubi plurimum proficere et valere possent, ut ab imperatore equites pedites levis armatura, sic ab illo in maxime opportunis orationis partibus collocabantur. Erat memoria summa, nulla meditationis suspicio imparatus semper aggredi ad dicendum videbatur, sed ita erat paratus ut judices illo dicente non numquam viderentur non satis parati ad cavendum fuisse. Verba ipsa non illa quidem elegantissimo sermone, itaque diligenter loquendi laude caruit neque tamen est admodum inquinate locutus, sed illa, quæ propria laus oratoris est in verbis. Nam ipsum Latine loqui est illud quidem, ut paulo ante dixi, in magna laude ponendum, sed non tam sua sponte quam quod est aplerisque neglectum non enim tam præclarum est scire Latine quam turpe nescire, neque tam id mihi oratoris boni quam civis Romani proprium videtur. Sed tamen Antonius in verbis et eligendis, neque id ipsum tam leporis causa quam ponderis, et collocandis et comprehensione devinciendis nihil non ad rationem et tamquam ad artem dirigebat verum multo magis hoc idem in sententiarum ornamentis et conformationibus. Quo genere quia præstat omnibus Demosthenes, idcirco a doctis oratorum est princeps judicatus ar^paTa enim quæ vocant Græci, ea maxime ornant oratorem eaque non tam in verbis pingendis habent pondus quam in illuminandis sententiis, Sed cum hæc magna in Antonio tum actio singularis quæ si partienda est in gestum atque vocem, gestus erat non verba exprimens, sed cum sententiis congruens — manus umeri latera supplosio pedis status incessus omnisque motus cum verbis sententiisque consentiens vox permanens, verum subrauca natura. Sed hoc vitium huic uni in bonum convertebat habebat enim flebile quiddam in questionibus aptumque cum ad fidem faciendam tum ad misericordiam commovendam ut verum videretur in hoc illud, quod Demosthenem ferunt ei, qui quæsivisset quid primum esset in dicendo, actionem, quid secundum idem, et idem tertium respondisse. Nulla res magis penetrat in animos eosque fingit format flectit talisque oratores videri facit, qualis ipsi se videri volunt.
Huic alii parem esse dicebant, alii anteponebant L. Crassum. Illud quidem certe omnes ita judicabant, neminem esse qui horum altero utro patrono cujusquam ingenium requireret. Equidem quamquam Antonio tantum tribuo quantum supra dixi, tamen Crasso nihil statuo fieri potuisse perfectius. Erat summa gravitas, erat cum gravitate junctus facetiarum et urbanitatis oratorius, non scurrilis lepos Latine loquendi accurata et sine molestia diligens elegantia in disserendo mira explicatio cum de jure civili, cum de æquo et bono disputaretur, argumentorum et similitudinum copia, xxxix. Nam ut Antonius conjectura movenda aut sedanda suspicione aut excitanda incredibilem vim habebat, sic in interpretando, in definiendo, in explicanda æquitate nihil erat Crasso copiosius idque cum sæpe alias tum apud centumviros in M Curi causa cognitum est. Ita enim multa tum contra scriptum pro æquo et bono dixit, ut hominem acutissimum Q. Scævolam et in jure, in quo illa causa vertebatur, paratissimum obrueret argumentorum exemplorumque copia atque ita tum ab his patronis æqualibus et jam consularibus causa illa dicta est, cum uterque ex contraria parte jus civile defenderet, ut eloquentium juris peritissimus Crassus, juris peritorum eloquentissimus Scævola putaretur.
Qui quidem cum peracutus esset ad excogitandum quid in jure aut in æquo verum aut esset aut non esset, tum verbis erat ad rem cum summa brevitate mirabiliter aptus. Qua re sit nobis orator in hoc interpretandi explanandi edisserendi genere mirabilis, sic ut simile nihil viderim in augendo, in ornando, in refellendo magis existimator metuendus quam admirandus orator. Verum ad Crassum revertamur.
Tum Brutus Etsi satis, inquit, mihi videbar habere cognitum Scævolam ex eis rebus quas audiebam sæpe ex C. Rutilio, quo utebar propter familiaritatem Scævolæ nostri, tamen ista mihi ejus dicendi tanta laus nota non erat itaque cepi voluptatem tam ornatum virum tamque excellens ingenium fuisse in nostra re publica.
Hic ego Noli, inquam, Brute, existimare his duobus quicquam fuisse in nostra civitate præstantius. Nam ut paulo ante dixi consultorum alterum disertissimum, disertorum alterum consultissimum fuisse, sic in reliquis rebus ita dissimiles erant inter sese, statuere ut tamen non posses, utrius te malles similiorem. Crassus erat elegantium parcissimus, Scævola parcorum elegantissimus Crassus in summa comitate habebat etiam severitatis satis, Scævolæ multa in severitate non deerat tamen comitas. Licet omnia hoc modo sed vereor ne fingi videantur hæc, ut dicantur ame quodam modo res se tamen sic habet. Cum omnis virtus sit, ut vestra, Brute, vetus Academia dixit, mediocritas, uterque horum medium quiddam volebat sequi sed ita cadebat ut alter ex alterius laude partem, uterque autem suam totam haberet.
Tum Brutus Cum ex tua oratione mihi videor, inquit, bene Crassum et Scævolam cognovisse, tum de te et de Ser. Sulpicio cogitans esse quandam vobis cum illis similitudinem judico.
Quonam, inquam, istuc modo
Quia mihi et tu videris, inquit, tantum juris civilis scire voluisse quantum satis esset oratori, et Servius eloquentiæ tantum assumpsisse ut jus civile facile possit tueri ætatesque vestræ, ut illorum, nihil aut non fere multum differunt.
Et ego De me, inquam, dicere nihil est necesse de Servio autem et tu probe dicis et ego dicam quod sentio. Non enim facile quem dixerim plus studi quam illum et ad dicendum et ad omnis bonarum rerum disciplinas adhibuisse. Nam et in isdem exercitationibus ineunte ætate fuimus et postea una Rhodum ille etiam profectus est, quo melior esset et doctior et inde ut rediit, videtur mihi in secunda arte primus esse maluisse quam in prima secundus. Atque haud scio an par principibus esse potuisset sed fortasse maluit, id quod est adeptus, longe omnium non ejusdem modo ætatis sed eorum etiam qui fuissent in jure civili esse princeps.
Hic Brutus Ain tu inquit. Etiamne Q. Scævolæ Servium nostrum anteponis
Sic enim, inquam, Brute, existimo, juris civilis magnum usum et apud Scævolam et apud multos fuisse, artem in hoc uno quod numquam effecisset ipsius juris scientia, nisi eam præterea didicisset artem quæ doceret rem universam tribuere in partis, latentem explicare definiendo, obscuram explanare interpretando, ambigua primum videre, deinde distinguere, postremo habere regulam qua vera et falsa judicarentur et quæ quibus propositis essent quæque non essent consequentia. Hic enim attulit hanc artem omnium artium maximam quasi lucem ad ea quæ confuse ab aliis aut respondebantur aut agebantur.
Dialecticam mihi videris dicere, inquit.
Recte, inquam, intellegis sed adjunxit etiam et litterarum scientiam et loquendi elegantiam, quæ ex scriptis ejus, quorum similia nulla sunt, facillime perspici potest. Cumque discendi causa duobus peritissimis operam dedisset, L. Lucilio Balbo C. Aquilio Gallo, Galli hominis acuti et exercitati promptam et paratam in agendo et in respondendo celeritatem subtilitate diligentiaque superavit Balbi docti et eruditi hominis in utraque re consideratam tarditatem vicit expediendis conficiendisque rebus. Sic et habet quod uterque eorum habuit, et explevit quod utrique defuit. Itaque ut Crassus mihi videtur sapientius fecisse quam Scævola — hic enim causas studiose recipiebat, in quibus a Crasso superabatur ille se consuli nolebat, ne qua in re inferior esset quam Scævola — sic Servius sapien tissime, cum duæ civiles artes ac forenses plurimum et laudis haberent et gratiæ, perfecit ut altera præstaret omnibus, ex altera tantum assumeret quantum esset et ad tuendum jus civile et ad obtinendam consularem dignitatem satis.
Tum Brutus Ita prorsus, inquit, et antea putabam — audivi enim nuper eum studiose et frequenter Sami, cum ex eo jus nostrum pontificium, qua ex parte cum jure civili conjunctum esset, vellem cognoscere — et nunc meum judicium multo magis confirmo testimonio et judicio tuo simul illud gaudeo, quod et æqualitas vestra et pares honorum gradus et artium studiorumque quasi finitima vicinitas tantum abest ab obtrectatione <et> invidia, quæ solet lacerare plerosque, uti ea non modo non exulcerare vestram gratiam sed etiam conciliare videatur. Quali enim te erga illum perspicio, tali illum in te voluntate judicioque cognovi. Itaque doleo et illius consilio et tua voce populum Romanum carere tam diu quod cum per se dolendum est tum multo magis consideranti ad quos ista non tralata sint, sed nescio quo pacto devenerint.
Hic Atticus Dixeram, inquit, a principio, de re publica ut sileremus itaque faciamus. Nam si isto modo volumus singulas res desiderare, non modo querendi sed ne lugendi quidem finem reperiemus.
Pergamus ergo, inquam, ad reliqua et institutum ordinem persequamur. Paratus igitur veniebat Crassus, exspectabatur, audiebatur a principio statim, quod erat apud eum semper accuratum, exspectatione dignus videbatur. Non multa jactatio corporis, non inclinatio vocis, nulla inambulatio, non crebra supplosio pedis vehemens et interdum irata et plena justi doloris oratio, multæ et cum gravitate facetiæ quodque difficile est, idem et perornatus et perbrevis jam in altercando invenit parem neminem. Versatus est in omni fere genere causarum mature in locum principum oratorum venit. Accusavit C. Carbonem eloquentissimum hominem admodum adulescens summam ingeni non laudem modo sed etiam admirationem est consecutus. Defendit postea Liciniam virginem, cum annos xxvn natus esset. In ea ipsa causa fuit eloquentissimus orationisque ejus scriptas quasdam partis reliquit. Voluit adulescens in colonia Narbonensi causæ popularis aliquid attingere eamque coloniam, ut fecit, ipse deducere exstat in eam legem senior, ut ita dicam, quam ætas illa ferebat oratio. Multæ deinde causæ sed ita tacitus tribunatus ut, nisi in eo magistratu cenavisset apud præconem Granium idque nobis bis narravisset Lucilius, tribunum plebis nesciremus fuisse.
Ita prorsus, inquit Brutus sed ne de Scævolæ quidem tribunatu quicquam audivisse videor et eum collegam Crassi credo fuisse.
Omnibus quidem aliis, inquam, in magistratibus, sed tribunus anno post fuit eoque in rostris sedente suasit Serviliam legem Crassus nam censuram sine Scævola gessit eum enim magistratum nemo umquam Scævolarum petivit. Sed hæc Crassi cum edita oratio est, quam te sæpe legisse certo scio, quattuor et triginta tum habebat annos totidemque annis mihi ætate præstabat. His enim consulibus eam legem suasit quibus nati sumus, cum ipse esset Q. Cæpione consule natus et C. Lælio, triennio ipso minor quam Antonius. Quod idcirco posui ut dicendi Latine prima maturitas in qua ætate exstitisset posset notari et intellegeretur jam ad summum pæne esse perductam, ut eo nihil ferme quisquam addere posset, nisi qui a philosophia, a jure civili, ab historia fuisset instructior.
Erit, inquit [M.] Brutus, aut jam est iste quem exspectas
Nescio, inquam. Sed est etiam L. Crassi in consulatu pro Q. Cæpione defensione juncta, non brevis ut laudatio, ut oratio autem brevis postrema censoris oratio, qua anno duodequinquagesimo usus est. In his omnibus inest quidam sine ullo fuco veritatis color quin etiam comprehensio et ambitus ille verborum, si sic appellari placet, erat apud illum contractus et brevis, et in membra quædam, quæ Græci vocant, dispertiebat orationem libentius.
Hoc loco Brutus Quando quidem tu istos oratores, inquit, tanto opere laudas, vellem aliquid Antonio præter illum de ratione dicendi sane exilem libellum, plura Crasso libuisset scribere cum enim omnibus memoriam sui tum etiam disciplinam dicendi nobis reliquissent. Nam Scævolæ dicendi elegantiam satis ex eis orationibus quas reliquit, habemus cognitam.
Et ego Mihi quidem a pueritia quasi magistra fuit, inquam, illa in legem Cæpionis oratio in qua et auctoritas ornatur senatus, quo pro ordine illa dicuntur, et invidia concitatur in judicum et in accusatorum factionem, contra quorum potentiam populariter tum dicendum fuit. Multa in illa oratione graviter, multa leniter, multa aspere, multa facete dicta sunt plura etiam dicta quam scripta, quod ex quibusdam capitibus expositis nec explicatis intellegi potest. Ipsa illa censoria contra Cn. Domitium collegam non est oratio, sed quasi capita rerum et orationis commentarium paulo plenius. Nulla est enim altercatio clamoribus umquam habita majoribus. Et vero fuit in hoc etiam popularis dictio excellens Antoni genus dicendi multo aptius judiciis quam contionibus.
Hoc loco ipsum Domitium non relinquo. Nam etsi non fuit in oratorum numero, tamen pono satis in eo fuisse orationis atque ingeni quo et magistratus personam et consularem dignitatem tueretur quod idem de C. Cælio dixerim, industriam in eo summam fuisse summasque virtutes, eloquentiæ tantum quod esset in rebus privatis amicis ejus, in re publica ipsius dignitati satis. Eodem tempore M. Herennius in mediocribus oratoribus Latine et diligenter loquentibus numeratus est qui tamen summa nobilitate hominem, cognatione sodalitate collegio, summa etiam eloquentia, L. Philippum in consulatus petitione superavit. Eodem tempore C. Claudius, etsi propter summam nobilitatem et singularem potentiam magnus erat, tamen etiam eloquentiæ quandam mediocritatem afferebat. Ejusdem fere temporis fuit eques Romanus C. Titius, qui meo judicio eo pervenisse videtur quo potuit fere Latinus orator sine Græcis litteris et sine multo usu pervenire. Hujus orationes tantum argutiarum, tantum exemplorum, tantum urbanitatis habent, ut pæne Attico stilo scriptæ esse videantur. Easdem argutias in tragœdias satis ille quidem acute, sed parum tragice transtulit. Quem studebat imitari L. Afranius poeta, homo perargutus, in fabulis quidem etiam, ut scitis, disertus. Fuit etiam Q. Rubrius Varro, qui asenatu hostis cum C. Mario judicatus est, acer et vehemens accusator, in eo genere sane probabilis. Doctus autem Græcis litteris propinquus noster, factus ad dicendum, M. Gratidius M. Antoni perfamiliaris, cujus præfectus cum esset in Cilicia est interfectus, qui accusavit C. Fimbriam, M. Mari Gratidiani pater.
Atque etiam apud socios et Latinos oratores habiti sunt Q. Vettius Vettianus e Marsis, quem ipse cognovi, prudens vir et in dicendo brevis Q. D. Valerii Sorani, vicini et familiares mei, non tam in dicendo admirabiles quam docti et Græcis litteris et Latinis C. Rusticelius Bononiensis, is quidem et exercitatus et natura volubilis omnium autem eloquentissimus extra hanc urbem T. Betutius Barrus Asculanus, cujus sunt aliquot orationes Asculi habitæ illa Romæ contra Cæpionem nobilis sane, quoi orationi Cæpionis ore respondit Ælius, qui scriptitavit orationes multis, orator ipse numquam fuit. Apud majores autem nostros video disertissimum habitum ex Latio L. Papirium Fregellanum Ti. F. fere ætate ejus etiam oratio est pro Fregellanis colonisque Latinis habita in senatu.
Tum Brutus Quid tu igitur, inquit, tribuis istis externis quasi oratoribus
Quid censes, inquam, nisi idem quod urbanis præter unum, quod non est eorum urbanitate quadam quasi colorata oratio.
Et Brutus Qui est, inquit, iste tandem urbanitatis color
Nescio, inquam tantum esse quendam scio. Id tu, Brute, jam intelleges, cum in Galliam veneris audies tum quidem etiam verba quædam non trita Romæ, sed hæc mutari dediscique possunt illud est majus, quod in vocibus nostrorum oratorum retinnit quiddam et resonat urbanius. Nec hoc in oratoribus modo apparet sed etiam in ceteris. Tincam Placentinum hominem facetissimum cum familiari nostro Q. Granio præcone dicacitate certare.
Eon, inquit Brutus, de quo multa Lucilius
Isto ipso sed Tincam non minus multa ridicule dicentem Granius obruebat nescio quo sapore vernaculo ut ego jam non mirer illud Theophrasto accidisse, quod dicitur, cum percontaretur ex anicula quadam quanti aliquid venderet et respondisset illa atque addidisset ' hospes, non pote minoris, tulisse eum moleste se non effugere hospitis speciem, cum ætatem ageret Athenis optimeque loqueretur omnium. Sic, ut opinor, in nostris est quidam urbanorum, sicut illic Atticorum sonus.
Sed domum redeamus, id est ad nostros revertamur. Duobus igitur summis, Crasso et Antonio, L. Philippus proximus accedebat, sed longo intervallo tamen proximus. Itaque eum, etsi nemo intercedebat qui se illi anteferret, neque secundum tamen neque tertium dixerim. Nec enim in quadrigis eum secundum numeraverim aut tertium qui vix e carceribus exierit, cum palmam jam primus acceperit, nec in oratoribus qui tantum absit a primo, vix ut in eodem curriculo esse videatur. Sed tamen erant ea in Philippo, quæ qui sine comparatione illorum spectaret, satis magna diceret summa libertas in oratione, multæ facetiæ, satis creber in reperiendis, solutus in explicandis sententiis erat etiam in primis, ut temporibus illis, Græcis doctrinis institutus in altercando cum aliquo aculeo et maledicto facetus.
Horum ætati prope conjunctus L. Gellius non tam vendibilis orator, quamvis nescires quid ei deesset nec enim erat indoctus nec tardus ad excogitandum nec Romanarum rerum immemor et verbis solutus satis sed in magnos oratores inciderat ejus ætas multam tamen operam amicis et utilem præbuit, atque ita diu vixit ut multarum ætatum oratoribus implicaretur. Multum etiam in causis versabatur isdem fere temporibus D. Brutus, is qui consul cum Mamerco fuit, homo et Græcis doctus litteris et Latinis. Scipio non imperite Gnæusque Pompeius Sex. F. aliquem numerum obtinebat. Nam Sex. Frater ejus præstantissimum ingenium contulerat ad summam juris civilis et ad perfectam geometriæ et rerum Stoicarum scientiam, titam in jure et......... Ante hos M. Brutus et paulo post eum C. Billienus homo per se magnus prope simili ratione summus evaserat qui consul factus esset, nisi in Marianos consulatus et in eas petitionis angustias incidisset. Cn. Autem Octavi eloquentia, quæ fuerat ante consulatum ignorata, in consulatu multis contionibus est vehementer probata. Sed ab eis, qui tantum in dicentium numero, non in oratorum fuerunt, jam ad oratores revertamur.
Censeo, inquit Atticus eloquentis enim videbare, non sedulos velle conquirere.
Festivitate igitur et facetiis, inquam, C. Julius L. f. et superioribus et æqualibus suis omnibus præstitit oratorque fuit minime ille quidem vehemens, sed nemo umquam urbanitate, nemo lepore, nemo suavitate conditior. Sunt ejus aliquot orationes, ex quibus sicut ex ejusdem tragœdiis lenitas ejus sine nervis perspici potest. Ejus æqualis P. Cethegus, cui de re publica satis suppeditabat oratio totam enim tenebat eam penitusque cognoverat itaque in senatu consularium auctoritatem assequebatur, sed in causis publicis nihil, (in) privatis satis veterator videbatur. Erat in privatis causis Q. Lucretius Vespillo et acutus et juris peritus nam Ofella contionibus aptior quam judiciis. Prudens etiam T. Annius Velina et in ejus generis causis orator sane tolerabilis. In eodem genere causarum multum erat T. Juventius nimis ille quidem lentus in dicendo et pæne frigidus, sed et callidus et in capiendo adversario versutus et præterea nec indoctus et magna cum juris civilis intellegentia. Cujus auditor P. Orbius meus fere æqualis in dicendo non nimis exercitatus, in jure autem civili non inferior quam magister fuit. Nam T. Aufidius, qui vixit ad summam senectutem, volebat esse similis horum eratque et bonus vir et innocens, sed dicebat parum nec sane plus frater ejus M. Vergilius, qui tribunus plebis L. Sullæ imperatori diem dixit. Ejus collega P. Magius in dicendo paulo tamen copiosior. Sed omnium oratorum sive rabularum, qui et plane indocti et inurbani aut rustici etiam fuerunt, quos quidem ego cognoverim, solutissimum in dicende et acutissimum judico nostri ordinis Q. Sertorium, equestris C. Gargonium. Fuit etiam facilis et expeditus ad dicendum et vitæ splendore multo et ingenio sane probabili T. Junius L. f. tribunicius, quo accusante P. Sextius prætor designatus damnatus est ambitus is processisset honoribus longius, nisi semper infirma atque etiam ægra valetudine fuisset.
Atque ego præclare intellego me in eorum commemoratione versari qui nec habiti sint oratores neque fuerint, præteririque ame aliquot ex veteribus commemoratione aut laude dignos. Sed hoc quidem ignoratione quid enim est superioris ætatis quod scribi possit de eis, de quibus nulla monumenta loquuntur nec aliorum nec ipsorum de his autem, quos ipsi vidimus, neminem fere prætermittimus eorum quos aliquando dicentis audivimus. Volo enim sciri in tanta et tam vetere re publica maximis præmiis eloquentiæ propositis omnis cupisse dicere, non-plurimos ausos esse, potuisse paucos. Ego tamen ita de uno quoque dicam ut intellegi possit quem existimem clamatorem, quem oratorem fuisse.
Isdem fere temporibus ætate inferiores paulo quam Julius, sed æquales propemodum fuerunt C. Cotta P. Sulpicius Q. Varius Cn. Pomponius C. Curio L. Fufius M. Drusus P. Antistius nec ulla ætate uberior oratorum fetus fuit. Ex his Cotta et Sulpicius cum meo judicio tum omnium facile primas tulerunt.
Hic Atticus Quo modo istuc dicis, inquit, cum tuo judicio tum omnium Semperne in oratore probando aut improbando vulgi judicium cum intellegentium judicio congruit An alii probantur multitudine, alii autem ab eis qui intellegunt
Recte requiris, inquam, Attice sed audies ex me fortasse quod non omnes probent.
An tu, inquit, id laboras, si huic modo Bruto probaturus es
Plane, inquam, Attice, disputationem hanc de oratore probando aut improbando multo malim tibi et Bruto placere, eloquentiam autem meam populo probari velim. Etenim necesse est, qui ita dicat, ut a multitudine probetur, eundem doctis probari. Nam quid in dicendo rectum sit aut pravum ego judicabo, si modo is sum qui id possim aut sciam judicare qualis vero sit orator ex eo quod is dicendo efficiet poterit intellegi. Tria sunt enim, ut quidem ego sentio, quæ sint efficienda dicendo ut doceatur is apud quem dicetur, ut delectetur, ut moveatur vehementius. Quibus virtutibus oratoris horum quidque efficiatur aut quibus vitiis orator aut non assequatur hæc aut etiam in his labatur et cadat, artifex aliquis judicabit. Efficiatur autem ab oratore necne ut ei qui audiunt ita afficiantur ut orator velit, vulgi assensu et populari approbatione indicari solet. Itaque numquam de bono oratore aut non bono doctis hominibus cum populo dissensio fuit. An censes, dum illi viguerunt quos ante dixi, non eosdem gradus oratorum vulgi judicio et doctorum fuisse De populo si quem ita rogavisses quis est in hac civitate eloquentissimus in Antonio et Crasso aut dubitaret aut hunc alius, illum alius diceret. Nemone Philippum tam suavem oratorem, tam gravem, tam facetum his anteferret, quem nosmet ipsi, qui hæc arte aliqua volumus expendere, proximum illis fuisse diximus Nemo profecto id enim ipsum est summi oratoris summum oratorem populo videri. Qua re tibicen Antigenidas dixerit discipulo sane, frigenti ad populum, mihi cane et Musis ego huic Bruto, dicenti ut solet apud multitudinem, mihi cane et populo, mi Brute, dixerim, ut qui audient quid efficiatur, ego etiam cur id efficiatur intellegam. Credit eis quæ dicuntur qui audit oratorem, vera putat, assentitur probat, fidem facit oratio tu artifex quid quæris amplius Delectatur audiens multitudo et ducitur oratione et quasi voluptate quadam perfunditur quid habes quod disputes Gaudet dolet, ridet plorat, favet odit, contemnit invidet, ad misericordiam inducitur, ad pudendum, ad pigendum irascitur miratur, sperat timet hæc perinde accidunt, ut eorum qui adsunt mentes verbis et sententiis et actione tractantur quid est quod exspectetur docti alicujus sententia Quod enim probat multitudo, hoc idem doctis probandum est. Denique hoc specimen est popularis judici, in quo numquam fuit populo cum doctis intellegentibusque dissensio cum multi essent oratores in vario genere dicendi, quis umquam ex his excellere judicatus est vulgi judicio qui non idem a doctis probaretur quando autem dubium fuisset apud patres nostros eligendi cui patroni daretur optio quin aut Antonium optaret aut Crassum aderant multi alii tamen utrum de his potius dubitasset aliquis, quin alterum nemo quid, adulescentibus nobis cum esset Cotta et Hortensius, num quis, quoi quidem eligendi potestas esset, quemquam his anteponebat
Tum Brutus Quid tu, inquit, quæris alios de te ipso nonne quid optarent rei, quid ipse Hortensius judicaret videbamus qui cum partiretur tecum causas, — sæpe enim interfui — perorandi locum, ubi plurimum pollet oratio, semper tibi relinquebat.
Faciebat ille quidem, inquam, et mihi benevolentia credo, ductus tribuebat omnia. Sed ego quæ de me populi sit opinio nescio de reliquis hoc affirmo, qui vulgi opinione disertissimi habiti sint, eosdem intellegentium quoque judicio fuisse probatissimos. Nec enim posset idem Demosthenes dicere quod dixisse Antimachum clarum poetam ferunt, qui cum convocatis auditoribus legeret eis magnum illud quod novistis volumen suum et eum legentem omnes præter Platonem reliquissent legam, inquit, nihilo minus Plato enim mihi unus instar est centum milium. Et recte poema enim reconditum paucorum approbationem, oratio popularis assensum vulgi debet movere. At si eundem hunc Platonem unum auditorem haberet Demosthenes, cum esset relictus a ceteris, verbum facere non posset. Quid tu, Brute possesne, si te ut Curionem quondam contio reliquisset
Ego vero, inquit ille, ut me tibi indicem, in eis etiam causis, in quibus omnis res nobis cum judicibus est, non cum populo, tamen si a corona relictus sim, non queam dicere.
Ita se, inquam, res habet. Ut, si tibiæ inflatæ non referant sonum, abiciendas eas sibi tibicen putet, sic oratori populi aures tamquam tibiæ sunt eæ si inflatum non recipiunt aut. Si auditor omnino tamquam equus non facit, agitandi finis faciendus est. Hoc tamen interest, quod vulgus interdum non probandum oratorem probat, sed probat sine comparatione cum a mediocri aut etiam malo delectatur, eo est contentus esse melius non sentit, illud quod est, qualecumque est, probat. Tenet enim auris vel mediocris orator, sit modo aliquid in eo nec res ulla plus apud animos hominum quam ordo et ornatus orationis valet.
Qua re quis ex populo, cum Q. Scævolam pro M. Coponio dicentem audiret in ea causa de qua ante dixi, quicquam politius aut elegantius aut omnino melius aut exspectaret aut posse fieri putaret Cum is hoc probare vellet, M Curium, cum ita heres institutus esset, si pupillus ante mortuus esset quam in suam tutelam venisset, pupillo non nato heredem esse non posse, quid ille non dixit de testamentorum jure, de antiquis formulis quem ad modum scribi oportuisset, si etiam filio non nato heres institueretur quam captiosum esse populo, quod scriptum esset neglegi et opinione quæri voluntates et interpretatione disertorum scripta simplicium hominum pervertere Quam ille multa de auctoritate patris sui, qui semper jus illud esse defenderat quam omnino multa de conservando jure civili Quæ quidem omnia cum perite et scienter tum ita breviter et presse et satis ornate et pereleganter diceret, quis esset in populo qui aut exspectaret aut fieri posse quicquam melius putaret
At vero, ut contra Crassus ab adulescente delicato, qui in litore ambulans scalmum repperisset ob eamque rem ædificare navem concupivisset, exorsus est, similiter Scævolam ex uno scalmo captionis centumvirale judicium hereditatis effecisse — hoc ille initio, consecutis multis ejusdem generis sententiis, delectavit animosque omnium qui aderant in hilaritatem a severitate traduxit quod est unum ex tribus quæ dixi ab oratore effici debere. Deinde hoc voluisse eum, qui testamentum fecisset, hoc sensisse, quoquo modo filius non esset, qui in suam tutelam veniret, sive non natus sive ante mortuus, Curius heres ut esset ita scribere plerosque et id valere et valuisse semper. Hæc et multa ejus modi dicens fidem faciebat quod est ex tribus oratoris officiis alterum. Deinde æquum bonum, testamentorum sententias voluntatesque tutatus est quanta esset in verbis captio cum in ceteris rebus tum in testamentis, si neglegerent ui voluntates quantam sibi potentiam Scævola assumeret, si nemo auderet testamentum facere postea nisi de illius sententia. Hæc cum graviter tum ab exemplis copiose, tum varie, tum etiam ridicule et facete explicans eam admirationem assensio nemque commovit, dixisse ut contra nemo videretur hoc erat oratoris officium partitione tertium, genere maximum. Hic ille de populo judex, qui separatim alterum admiratus esset, idem audito altero judicium suum contemneret at vero intellegens et doctus audiens Scævolam sentiret esse quoddam uberius dicendi genus et ornatius. Ab utroque autem causa perorata si quæreretur, uter præstaret orator, numquam profecto sapientis judicium a judicio vulgi discreparet.
Qui præstat igitur intellegens imperito Magna re et difficili si quidem magnum est scire, quibus rebus efficiatur amittaturve dicendo illud quidquid est quod aut effici dicendo oportet aut amitti non oportet. Præstat etiam illo doctus auditor indocto, quod sæpe, cum oratores duo aut plures populi judicio probantur, quod dicendi genus optimum sit intellegit. Nam illud quod populo non probatur ne intellegenti quidem auditori probari potest. Ut enim ex nervorum sono in fidibus quam scienter et pulsi sint intellegi solet, sic ex animorum motu cernitur quid tractandis his perficiat orator. Itaque intellegens dicendi existimator, non assidens et attente audiens, sed uno aspectu et præteriens de oratore sæpe judicat. Videt oscitantem judicem, loquentem cum altero, non numquam etiam circulantem, mittentem ad horas, quæsitorem ut dimittat rogantem intellegit oratorem in ea causa non adesse qui possit animis judicum admovere orationem tamquam fidibus manum. Idem si præteriens aspexerit erectos intuentis judices, ut aut doceri de re idque etiam vultu probare videantur, aut ut avem cantu aliquo sic illos viderit oratione quasi suspensos teneri, aut, id quod maxime opus est, misericordia odio motu animi aliquo perturbatos esse vehementius ea si præteriens, ut dixi, aspexerit, si nihil audiverit, tamen oratorem versari in illo judicio et opus oratorium fieri aut perfectum jam esse profecto in-
Cum hæc disseruissem, uterque assensus est, et ego tamquam de integro ordiens
Quando igitur, inquam, a Cotta et Sulpicio hæc omnis fluxit oratio, cum hos maxime judicio illorum hominum et illius ætatis dixissem probatos, revertar ad eos ipsos tum reliquos, ut institui, deinceps per-
Sequar. Quoniam ergo oratorum bonorum, hos enim quærimus, duo genera sunt, unum attenuate presseque, alterum sublate ampleque dicentium, etsi id melius est quod splendidius et magnificentius, tamen in bonis omnia quæ summa sunt jure laudantur. Sed cavenda est presso illi oratori inopia et jejunitas, amplo autem inflatum et corruptum orationis genus. Inveniebat igitur acute Cotta, dicebat pure ac solute et ut ad infirmitatem laterum perscienter contentionem omnem remiserat, sic ad virium imbecillitatem dicendi accommodabat genus. Nihil erat in ejus oratione nisi sincerum, nihil nisi siccum atque sanum, illudque maximum, quod, cum contentione orationis flectere animos judicum vix posset nec omnino eo genere diceret, tractando tamen impellebat ut idem facerent a se commoti quod a Sulpicio concitati.
Fuit enim Sulpicius omnium vel maxime, quos quidem ego audiverim, grandis et, ut ita dicam, tragicus orator. Vox cum magna tum suavis et splendida gestus et motus corporis ita venustus ut tamen ad forum, non ad scænam institutus videretur incitata et volubilis nec ea redundans tamen nec circumfluens oratio. Crassum hic volebat imitari Cotta malebat Antonium sed ab hoc vis aberat Antoni, Crassi ab illo lepos.
O magnam, inquit, artem Brutus, si quidem istis, cum summi essent oratores, duæ res maximæ altera alteri defuit.
Atque in his oratoribus illud animadvertendum est, posse esse summos, qui inter se sint dissimiles. Nihil enim tam dissimile quam Cotta Sulpicio, et uterque æqualibus suis plurimum præstitit. Qua re hoc doctoris intellegentis est videre, quo ferat natura sua quemque, et ea duce utentem sic instituere, ut Isocratem in acerrimo ingenio Theopompi et lenissimo Ephori dixisse traditum est, alteri se calcaria adhibere alteri frenos. Sulpici orationes quæ feruntur, eas post mortem ejus scripsisse P. Cannutius putatur æqualis meus, homo extra nostrum ordinem meo judicio disertissimus. Ipsius Sulpici nulla oratio est, sæpeque ex eo audivi, cum se scribere neque consuesse neque posse diceret. Cottæ pro se lege Varia quæ inscribitur, eam L. Ælius scripsit Cottæ rogatu. Fuit is omnino vir egregius et eques Romanus cum primis honestus idemque eruditissimus et Græcis litteris et Latinis, antiquitatisque nostræ et in inventis rebus et in actis scriptorumque veterum litterate peritus. Quam scientiam Varro noster acceptam ab illo auctamque per sese, vir ingenio præstans omnique doctrina, pluribus et illustrioribus litteris explicavit. Sed idem Ælius Stoicus (esse) voluit, orator autem nec studuit umquam nec fuit. Scribebat tamen orationes, quas alii dicerent, ut Q. Metello. F., ut Q. Cæpioni, ut Q. Pompeio Rufo, quamquam is etiam ipse scripsit eas, quibus pro se est usus, sed non sine Ælio. His enim scriptis etiam ipse interfui, cum essem apud Ælium adulescens eumque audire perstudiose solerem. Cottam autem miror summum ipsum oratorem minimeque ineptum Ælianas levis oratiunculas voluisse existimari suas.
His duobus ejusdem ætatis annumerabatur nemo tertius, sed mihi placebat Pomponius maxime, vel dicam, minime displicebat. Locus erat omnino in maximis causis præter eos de quibus supra dixi nemini, propterea quod Antonius, qui maxime expetebatur, facilis in causis recipiendis erat fastidiosior Crassus, sed tamen recipiebat. Horum qui neutrum habebat, confugiebat ad Philippum fere aut ad Cæsarem Cotta Sulpicius expetebantur. Ita ab his sex patronis causæ illustres agebantur neque tam multa quam nostra ætate judicia fiebant, neque hoc quod nunc fit, ut causæ singulæ defenderentur a pluribus, quo nihil est vitiosius. Respondemus eis quos non audivimus, in quo primum sæpe aliter est dictum aliter ad nos relatum deinde magni interest coram videre me quem ad modum adversarius de quaque re asseveret, maxime autem, quem ad modum quæque res audiatur. Sed nil vitiosius quam, cum unum corpus debeat esse defensionis, nasci de integro causam, cum sit ab altero perorata. Omnium enim causarum unum est naturale principium, una peroratio reliquæ partes quasi membra suo quæque loco locata suam et vim et dignitatem tenent. Cum autem difficile sit in longa oratione non aliquando aliquid ita dicere ut sibi ipse non conveniat, quanto difficilius cavere, ne quid dicas quod non conveniat ejus orationi qui ante te dixerit Sed quia et labor multo major est totam causam quam partem dicere et quia plures ineuntur gratiæ si uno tempore dicas pro pluribus, idcirco hanc consuetudinem libenter ascivimus.
Lvin. Erant tamen quibus videretur illius ætatis tertius Curio, quia splendidioribus fortasse verbis utebatur et quia Latine non pessime loquebatur, usu, credo, aliquo domestico. Nam litterarum admodum nihil sciebat sed magni interest quos quisque audiat cotidie domi, quibuscum loquatur a puero, quem ad modum patres pædagogi matres etiam loquantur. Legimus epistulas Corneliæ matris Gracchorum apparet filios non tam in gremio educatos quam in sermone matris. Auditus est nobis Læliæ C. f. sæpe sermo ergo illam patris elegantia tinctam vidimus et filias ejus Mucias ambas, quarum sermo mihi fuit notus, et neptes Licinias, quas nos quidem ambas, hanc vero Scipionis etiam tu, Brute, credo, aliquando audisti loquentem.
Ego vero ac libenter quidem, inquit Brutus et eo libentius, quod L. Crassi erat filia.
Quid Crassum, inquam, illum censes, istius Liciniæ filium, Crassi testamento qui fuit adoptatus
Summo iste quidem dicitur ingenio fuisse, inquit et vero hic Scipio, collega meus, mihi sane bene et loqui videtur et dicere.
Recte, inquam, judicas, Brute. Etenim istius genus est ex ipsius sapientiæ stirpe generatum. Nam et de duobus avis jam diximus, Scipione et Crasso, et de tribus proavis, Q. Metello, cujus quattuor filii, P. Scipione, qui ex dominatu Ti. Gracchi privatus in libertatem rem publicam vindicavit, Q. Scævola augure, qui peritissimus juris idemque percomis est habitus. Jam duorum abavorum quam est illustre nomen, P. Scipionis, qui bis consul fuit, qui est Corculum dictus, alterius omnium sapientissimi, C. Læli.
O generosam, inquit, stirpem et tamquam in unam arborem plura genera, sic in istam domum multorum insitam atque innatam sapientiam
Similiter igitur suspicor, ut conferamus parva magnis, Curionis, etsi pupillus relictus est, patrio fuisse instituto puro sermone assuefactam domum et eo magis hoc judico quod neminem, ex his quidem qui aliquo in numero fuerunt, cognovi in omni genere honestarum artium tam indoctum, tam rudem. Nullum ille poetam noverat, nullum legerat oratorem, nullam memoriam antiquitatis collegerat non publicum jus, non privatum et civile cognoverat. Quamquam hoc quidem fuit etiam in aliis et magnis quidem oratoribus, quos parum his instructos artibus vidimus, ut Sulpicium, ut Antonium. Sed ei tamen unum illud habebant dicendi opus elaboratum idque cum constaret ex quinque notissimis partibus, nemo in aliqua parte earum omnino nihil poterat in quacumque enim una plane clauderet, orator esse non posset sed tamen alius in alia excellebat magis. Reperiebat quid dici opus esset et quo modo præparari et quo loco locari, memoriaque ea comprehendebat Antonius excellebat autem actione. Erantfque] ei quædam ex his paria cum Crasso, quædam etiam superiora at Crassi magis nitebat oratio. Nec vero Sulpicio neque Cottæ dicere possumus neque cuiquam bono oratori rem ullam ex illis quinque partibus plane atque omnino defuisse.
Itaque in Curione hoc verissime judicari potest, nulla re una magis oratorem commendari quam verborum splendore et copia. Nam cum tardus in cogitando tum in struendo dissipatus fuit. Reliqua duo sunt, agere et meminisse in utroque cachinnos irridentium commovebat. Motus erat is quem et C. Julius in perpetuum notavit, cum ex eo in utramque partem toto corpore vacillante quæsivit quis loqueretur e lintre, et Cn. Sicinius Homo impurus, sed admodum ridiculus, neque aliud in eo oratoris simile quicquam. Is cum tribunus plebis Curionem et Octavium consules produxisset Curioque multa dixisset sedente Cn. Octavio collega, qui devinctus erat fasciis et multis medicamentis propter dolorem artuum delibutus, numquam, inquit, Octavi, collegæ tuo gratiam referes qui nisi se suo more jactavisset, hodie te istic muscæ comedissent. Memoria autem ita fuit nulla, ut aliquotiens, tria cum proposuisset, aut quartum adderet aut tertium quæreret qui in judicio privato vel maximo, cum ego pro Titinia Cottæ peroravissem, ille contra me pro Ser. Nævio diceret, subito totam causam oblitus est idque veneficiis et cantionibus Titiniæ factum esse dicebat. Magna hæc immemoris ingeni signa sed nihil turpius quam quod etiam in scriptis obliviscebatur quid paulo ante posuisset, ut in eo libro, ubi se exeuntem e senatu et cum Pansa nostro et cum Curione filio colloquentem facit, cum senatum Cæsar consul habuisset, omnisque ille sermo ductus (est) e percontatione fili quid in senatu esset actum in quo multis verbis cum inveheretur in Cæsarem Curio disputatioque esset inter eos, ut est consuetudo dialogorum, cum sermo esset institutus senatu misso, quem senatum Cæsar consul habuisset, reprehendit eas res quas idem Cæsar anno post et deinceps reliquis annis
Tum Brutus admirans Tantamne fuisse oblivionem, inquit, in scripto præsertim, ut ne legens quidem umquam senserit quantum flagiti commisisset
Quid autem, inquam, Brute, stultius quam, si ea vituperare volebat quæ vituperavit, non eo tempore instituere sermonem, cum illarum rerum jam tempora præterissent Sed ita totus errat ut in eodem sermone dicat in senatum se Cæsare consule non accedere et id dicat ipso consule exiens e senatu. Jam, qui hac parte animi, quæ custos est ceterarum ingeni partium, tam debilis esset ut ne in scripto quidem meminisset quid paulo ante posuisset, huic minime mirum est ex tempore dicenti solitam effluere mentem. Itaque cum ei nec officium deesset et flagraret studio dicendi, perpaucæ ad eum causæ deferebantur. Orator autem vivis ejus æqualibus proximus optimis numerabatur propter verborum tem quodam modo celeritatem. Itaque ejus orationes aspiciendas tamen censeo. Sunt illæ quidem languidiores, verum tamen possunt augere et quasi alere id bonum quod in illo mediocriter fuisse concedimus, quod habet tantam vim ut solum sine aliis in Curione speciem oratoris alicujus effecerit. Sed ad instituta redeamus.
In eodem igitur numero ejusdem ætatis C. Carbo fuit illius eloquentissimi viri filius, non satis acutus orator, sed tamen orator numeratus est erat in verbis gravitas et facile dicebat et auctoritatem naturalem quandam habebat oratio. Acutior Q. Varius rebus inveniendis nec minus verbis expeditus. Fortis vero actor et vehemens et verbis nec inops nec abiectus et quem plane oratorem dicere auderes, Cn. Pomponius lateribus pugnans, incitans animos, acer acerbus criminosus. Multum ab his aberat L. Fufius, tamen ex accusatione M Aquili diligentiæ fructum ceperat. Nam M. Drusum tuum magnum avunculum, gravem oratorem ita dumtaxat cum de re publica diceret, L. autem Lucullum etiam acutum, patremque tuum, Brute, juris quoque et publici et privati sane peritum, M. Lucullum, M. Octavium Cn. F., qui tantum auctoritate dicendoque valuit ut legem Semproniam frumentariam populi frequentis suffragiis abrogaverit, Cn. Octavium M. f., M. Catonem patrem, Q. etiam Catulum filium abducamus ex acie, id est a judiciis, et in præsidiis rei publicæ, cui facile satis facere possint, collocemus. Eodem Q. Cæpionem referrem, nisi nimis equestri ordini deditus asenatu dissedisset.
Cn. Marium et ex eodem genere compluris minime dignos elegantis conventus auribus aptissimos cognovi turbulentis contionibus. Quo in genere, ut in his perturbem ætatum ordinem, nuper L. Quinctius fuit aptior etiam Palicanus auribus imperitorum. Et quoniam hujus generis facta mentio est, seditiosorum omnium post Gracchos L. Appuleius Saturninus eloquentissimus visus est magis specie tamen et motu atque ipso amictu capiebat homines quam aut dicendi copia aut mediocritate prudentiæ. Longe autem post natos homines improbissimus C. Servilius Glaucia, sed peracutus et callidus cum primisque ridiculus. Is ex summis et fortunæ et vitæ sordibus in prætura consul factus esset, rationem ejus haberi licere judicatum esset nam et plebem tenebat et equestrem ordinem beneficio legis devinxerat. Is prætor, eodem die quo Saturninus tribunus plebis, Mario et Flacco consulibus publice est interfectus homo simillimus Atheniensis Hyperboli, cujus improbitatem veteres Atticorum comœdiæ notaverunt. Quos Sex. Titius consecutus, homo loquax sane et satis acutus, sed tam solutus et mollis in gestu ut saltatio quædam nasceretur cui saltationi Titius nomen esset. Ita cavendum est ne quid in agendo dicendove facias, cujus imitatio rideatur.
Sed ad paulo superiorem ætatem revecti sumus nunc ad eam de qua aliquantum sumus locuti revertamur.
Conjunctus igitur Sulpici ætati P. Antistius fuit, rabula sane probabilis, qui multos cum acuisset annos neque contemni solum sed inrideri etiam solitus esset, in tribunatu primum contra C. Juli illam consulatus petitionem extraordinariam veram causam agens est probatus et eo magis quod eandem causam cum ageret ejus collega ille ipse Sulpicius, hic plura et acutiora dicebat. Itaque post tribunatum primo multæ ad eum causæ, deinde omnes maximæ quæcumque erant deferebantur. Rem videbat acute, componebat diligenter, memoria valebat verbis non ille quidem ornatis utebatur sed tamen non abiectis expedita autem erat et perfacile currens oratio et erat ejus quidam tamquam habitus non inurbanus actio paulum cum vitio vocis tum etiam ineptiis claudicabat. Hic temporibus floruit eis, quibus inter profectionem reditumque L. Sullæ sine jure fuit et sine ulla dignitate res publica hoc etiam magis probabatur, quod erat ab oratoribus quædam in foro solitudo. Sulpicius occiderat, Cotta aberat et Curio, vivebat e reliquis patronis ejus ætatis nemo præter Carbonem et Pomponium, quorum utrumque facile superabat.
Inferioris autem ætatis erat proximus L. Sisenna, doctus vir et studiis optimis deditus, bene Latine loquens, gnarus rei publicæ, non sine facetiis, sed neque laboris multi nec satis versatus in causis interiectusque inter duas ætates Hortensi et Sulpici nec majorem consequi poterat et minori necesse erat cedere. Hujus omnis facultas ex historia ipsius perspici potest, quæ cum facile omnis vincat superiores, tum indicat tamen quantum absit a summo quamque genus hoc scriptionis nondum sit satis Latinis litteris illustratum. Nam Q. Hortensi admodum adulescentis ingenium ut Phidiæ signum simul aspectum et probatum est.
Is L. Crasso Q. Scævola consulibus primum in foro dixit et apud hos ipsos quidem consules, et cum eorum qui adfuerunt, tum ipsorum consulum qui omnis intellegentia anteibant, judicio discessit probatus. Undeviginti annos natus erat eo tempore, est autem L. Paullo C. Marcello consulibus mortuus ex quo videmus eum in patronorum numero annos quattuor et quadraginta fuisse. Hoc de oratore paulo post plura dicemus hoc autem loco voluimus (ejus) ætatem in disparem oratorum ætatem includere. Quamquam id quidem omnibus usu venire necesse fuit, quibus paulo longior vita contigit, ut et cum multo majoribus natu quam essent ipsi et cum aliquanto minoribus compararentur. Ut Accius isdem ædilibus ait se et Pacuvium docuisse fabulam, cum ille octoginta, ipse triginta annos natus esset, sic Hortensius non cum suis æqualibus solum sed et mea cum ætate et cum tua, Brute, et cum aliquanto superiore conjungitur, si quidem et Crasso vivo dicere solebat et magis jam etiam vigebat cum Antonio et Philippo jam sene pro Cn. Pompei bonis dicente, in illa causa adulescens cum esset princeps fuit et in eorum quos in Sulpici ætate posui numerum facile pervenerat et suos inter æqualis M. Crassum Cn. Lentulum P. Lentulum Suram longe præstitit et me adulescentem nactus octo annis minorem quam erat ipse multos annos in studio ejusdem laudis exercuit et tecum simul, sicut ego pro multis, sic ille pro Appio Claudio dixit paulo ante mortem.
Vides igitur ut ad te oratorem, Brute, pervenerimus tam multis inter nostrum tuumque initium dicendi interpositis oratoribus ex quibus, quoniam in hoc sermone nostro statui neminem eorum qui viverent nominare, ne vos curiosius eliceretis ex me quid de quoque judicarem, eos qui jam sunt mortui nominabo.
Tum Brutus Non est, inquit, ista causa quam dicis, quam ob rem de eis qui vivunt nihil velis dicere.
Quænam igitur, inquam, est
Vereri te, inquit, arbitror ne per nos hic sermo tuus emanet et ei tibi suscenseant quos præterieris.
Quid vos, inquam, tacere non poteritis
Nos quidem, inquit, facillime sed tamen te arbitror malle ipsum tacere quam taciturnitatem nostram experiri.
Tum ego Vere tibi, inquam, Brute, dicam. Non me existimavi in hoc sermone usque ad hanc ætatem esse venturum sed ita traxit ordo ætatum orationem ut jam ad minores etiam pervenerim.
Interpone igitur, inquit, si quos videtur deinde redeamus ad te et ad Hortensium.
Immo vero, inquam, ad Hortensium de me alii dicent, si qui volent.
Minime vero, inquit. Nam etsi me facile omni tuo sermone tenuisti, tamen is mihi longior videtur, quod propero audire de te nec vero tam de virtutibus dicendi tuis, quæ cum omnibus tum certe mihi notissimæ sunt, quam quod gradus tuos et quasi processus dicendi studeo cognoscere.
Geretur, inquam, tibi mos, quoniam me non ingeni prædicatorem esse vis sed laboris mei. Verum interponam, ut placet, alios et a M. Crasso, qui fuit æqualis Hortensi, exordiar.
Is igitur mediocriter a doctrina instructus, angustius etiam a natura, labore et industria, et quod adhibebat ad obtinendas causas curam etiam et gratiam, in principibus patronis aliquot annos fuit. In hujus oratione sermo Latinus erat, verba non abiecta, res compositæ diligenter, nullus flos tamen neque lumen ullum, animi magna, vocis parva contentio, omnia fere ut similiter atque uno modo dicerentur. Nam hujus æqualis et inimicus C. Fimbria non ita diu jactare se potuit qui omnia magna voce dicens verborum sane bonorum cursu quodam incitato ita furebat tamen, ut mirarere tam alias res agere populum, ut esset insano inter disertos locus. Cn. Autem Lentulus multo majorem opinionem dicendi actione faciebat quam quanta in eo facultas erat qui cum esset nec peracutus, quamquam et ex facie et ex vultu videbatur, nec abundans verbis, etsi fallebat in eo ipso, sic intervallis exclamationibus, voce suavi et canora, fadmirando inridebatf calebat in agendo, ut ea quæ deerant non desiderarentur. Ita, tamquam Curio copia non nulla verborum, nullo alio bono, tenuit oratorum locum, sic Lentulus ceterarum virtutum dicendi mediocritatem actione occultavit, in qua excellens fuit. Nec multo secus P. Lentulus, cujus et excogitandi et loquendi tarditatem tegebat formæ dignitas, corporis motus plenus et artis et venustatis, vocis et suavitas et magnitudo sic in hoc nihil præter actionem fuit, cetera etiam minora
M. Piso quidquid habuit, habuit ex disciplina maximeque ex omnibus qui ante fuerunt Græcis doctrinis eruditus fuit. Habuit a natura genus quoddam acuminis, quod etiam arte limaverat, quod erat in reprehendendis verbis versutum et sollers, sed sæpe stomachosum, non numquam frigidum, interdum etiam facetum. Is laborem quasi cursum forensem diutius non tulit, quod et corpore erat infirmo et hominum ineptias ac stultitias, quæ devorandæ nobis sunt, non ferebat iracundiusque respuebat sive morose, ut putabatur, sive ingenuo liberoque fastidio. Is cum satis floruisset adulescens, minor haberi est cœptus postea deinde ex virginum judicio magnam laudem est adeptus et ex eo tempore quasi revocatus in cursum tenuit locum tam diu quam ferre potuit laborem postea quantum detraxit ex studio tantum amisit ex gloria. P. Murena mediocri ingenio, sed magno studio rerum veterum, litterarum et studiosus et non imperitus, multæ industriæ et magni laboris fuit. C. Censorinus Græcis litteris satis doctus, quod proposuerat explicans expedite, non invenustus actor, sed iners et inimicus fori. L. Turius parvo ingenio sed multo labore, quoquo modo poterat, sæpe dicebat itaque ei paucæ centuriæ ad consulatum defuerunt. C. Macer auctoritate semper eguit, sed fuit patronus propemodum diligentissimus. Hujus si vita, si mores, si vultus denique non omnem commendationem ingeni everteret, majus nomen in patronis fuisset. Non erat abundans, non inops tamen non valde nitens, non plane horrida oratio vox gestus et omnis actio sine lepore at in inveniendis componendisque rebus mira accuratio, ut non facile in ullo diligentiorem majoremque cognoverim, sed eam ut citius veteratoriam quam oratoriam diceres. Hic etsi etiam in publicis causis probabatur, tamen in privatis illus-
C. deinde Piso statarius et sermonis plenus orator, minime ille quidem tardus in excogitando, verum tamen vultu et simulatione multo etiam acutior quam erat videbatur. Nam ejus æqualem M Glabrionem bene institutum avi Scævolæ diligentia socors ipsius natura neglegensque tardaverat. Etiam L. Torquatus elegans in dicendo, in existimando admodum prudens, toto genere perurbanus. Meus autem æqualis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus majorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum majoris gloriæ cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. Erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat actio vero ejus habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem. Noster item æqualis D. Silanus vitricus tuus studi ille quidem habuit non multum sed acuminis et orationis satis. Q. Pompeius A. f., qui Bithynicus dictus est, biennio quam nos fortasse major, summo studio dicendi multaque doctrina, incredibili labore atque industria quod scire possum; Fuit enim mecum et cum M. Pisone cum amicitia tum studiis exercitationibusque conjunctus. Hujus actio non satis commendabat orationem in hac enim satis erat copiæ, in illa autem leporis parum. Erat ejus æqualis P. Autronius voce peracuta atque magna nec alia re ulla probabilis, et L. Octavius Reatinus, qui cum multas jam causas diceret, adulescens est mortuus — is tamen ad dicendum veniebat magis audacter quam parate et C. Staienus, qui se ipse adoptaverat et de Staieno Ælium fecerat, fervido quodam et petulanti et furioso genere dicendi quod quia multis gratum erat et probabatur, ascendisset ad honores, nisi in facinore manifesto deprehensus pœnas legibus et judicio dedisset, Eodem tempore C. L. Cæpasii fratres fuerunt, qui multa opera, ignoti homines et repentini, quæstores celeriter facti sunt, oppidano quodam et incondito genere dicendi. Addamus huc etiam, ne quem vocalem præterisse videamur, C. Cosconium Calidianum, qui nullo acumine eam tamen verborum copiam, si quam habebat, præbebat populo cum multa concursatione magnoque clamore. Quod idem faciebat Q. Arrius, qui fuit M. Crassi quasi secundarum. Is omnibus exemplo debet esse quantum in hac urbe polleat multorum obœdire tempori multorumque vel honori vel periculo servire. His enim rebus infimo loco natus et honores et pecuniam et gratiam consecutus etiam in patronorum, sine doctrina, sine ingenio, aliquem numerum pervenerat. Sed ut pugiles inexercitati, etiam si pugnos et plagas Olympiorum cupidi ferre possunt, solem tamen sæpe ferre non possunt, sic ille cum omni jam fortuna prospere functus labores etiam magnos excepisset, illius judicialis anni severitatem quasi solem non tulit.
Tum Atticus Tu quidem de fæce, inquit, hauris idque jam dudum, sed tacebam hoc vero non putabam, te usque ad Staienos et Autronios esse venturum.
Non puto, inquam, existimare te ambitione me labi, quippe de mortuis sed ordinem sequens in memoriam notam et æqualem necessario incurro. Volo autem hoc perspici, omnibus conquisitis qui in multitudine dicere ausi sint, memoria quidem dignos perpaucos, verum qui omnino nomen habuerint, non ita multos fuisse. Sed ad sermonem institutum revertamur.
T. f. et doctus vir ex Rhodia disciplina Molonis et a natura ad dicendum satis solutus atque expeditus, cui si vita suppeditavisset, sublato ambitu, consul factus esset, plus facultatis habuit ad dicendum quam voluntatis. Itaque studio huic non satis fecit, officio vero nec in suorum necessariorum causis nec in sententia senatoria defuit. Etiam M. Pontidius municeps noster multas privatas causas actitavit, celeriter sane verba volvens nec hebes in causis, vel dicam plus etiam quam non hebes, sed effervescens in dicendo stomacho sæpe iracundiaque vehementius ut non cum adversario solum sed etiam, quod mirabile esset, cum judice ipso, cujus delenitor esse debet orator, jurgio sæpe contenderet. M. Messalla minor natu quam nos, nullo modo inops, sed non nimis ornatus genere verborum prudens, acutus, minime incautus patronus, in causis cognoscendis componendisque diligens, magni laboris, multæ operæ multarumque causarum. Duo etiam Metelli, Celer et Nepos, nihil in causis versati, nec sine ingenio nec indocti, hoc erant populare dicendi genus assecuti. Cn. Autem Lentulus Marcellinus nec umquam indisertus et in consulatu pereloquens visus est, non tardus sententiis, non inops verbis, voce canora, facetus satis. C. Memmius L. f. perfectus litteris, sed Græcis, fastidiosus sane Latinarum, argutus orator verbisque dulcis sed fugiens non modo dicendi verum etiam cogitandi laborem, tantum sibi de facultate detraxit quantum imminuit industriæ.
Hoc loco Brutus Quam vellem, inquit, de his etiam oratoribus qui hodie sunt tibi dicere liberet et, si de aliis minus, de duobus tamen quos ate scio laudari solere, Cæsare et Marcello, audirem non minus libenter quam audivi de eis qui fuerunt.
Cur tandem inquam an exspectas quid ego judicem de istis qui tibi sunt æque noti ac mihi
Mihi mehercule, inquit, Marcellus satis est notus, Cæsar autem parum illum enim sæpe audivi, hic, cum ego judicare jam aliquid possem, afuit.
Quid igitur de illo judicas, quem sæpe audivisti
Quid censes, inquit, nisi id, quod habiturus es similem tui
Ne ego, inquam, si ita est, velim tibi eum placere quam maxime.
Atqui et ita est, inquit, et vehementer placet nec vero sine causa. Nam et didicit et omissis ceteris studiis unum id egit seseque cotidianis commentationibus acerrime exercuit. Itaque et lectis utitur verbis et frequentibus (sententiis) et splendore vocis dignitate motus fit speciosum et illustre quod dicitur, omniaque sic suppetunt, ut ei nullam deesse virtutem oratoris putem maximeque laudandus est, qui hoc tempore ipso, quod liceat in hoc communi nostro et quasi fatali malo, consoletur se cum conscientia optimæ mentis tum etiam usurpatione et renovatione doctrinæ. Vidi enim Mytilenis nuper virum atque, ut dixi, vidi plane virum. Itaque cum eum antea tui similem in dicendo viderim, tum vero nunc a doctissimo viro tibique, ut intellexi, amicissimo Cratippo instructum omni copia multo videbam similiorem.
Hic ego Etsi, inquam, de optimi viri nobisque amicissimi laudibus libenter audio, tamen incurro in memoriam communium miseriarum, quarum oblivionem quærens hunc ipsum sermonem produxi longius. Sed de Cæsare cupio audire quid tandem Atticus judicet.
Et ille Præclare, inquit, tibi constas, ut de eis qui nunc sint nihil velis ipse dicere et hercule si sic ageres, ut de eis egisti qui jam mortui sunt, neminem ut prætermitteres, ne tu in multos Autronios et Staienos incurreres. Qua re sive hanc turbam effugere voluisti sive veritus (es) ne quis se aut præteritum aut non satis laudatum queri posset, de Cæsare tamen potuisti dicere, præsertim cum et tuum de illius ingenio notissimum judicium esset nec illius de tuo obscurum.
Sed tamen, Brute, inquit Atticus, de Cæsare et ipse ita judico et de hoc hujus generis acerrimo existimatore sæpissime audio, illum omnium fere oratorum Latine loqui elegantissime nec id solum domestica consuetudine, ut dudum de Læliorum et Muciorum familiis audiebamus, sed quamquam id quoque credo fuisse, tamen, ut esset perfecta illa bene loquendi laus, multis litteris et eis quidem reconditis et exquisitis summoque studio et diligentia est consecutus quin etiam in maximis occupationibus ad te ipsum, inquit in me intuens, de ratione Latine loquendi accuratissime scripsit primoque in libro dixit verborum dilectum originem esse eloquentiæ tribuitque, mi Brute, huic nostro, qui me de illo maluit quam se dicere, laudem singularem nam scripsit his verbis, cum hunc nomine esset affatus ac si, ut cogitata præclare eloqui possent, non nulli studio et usu elaboraverunt, cujus te pæne principem copiæ atque inventorem bene de nomine ac dignitate populi Romani meritum esse existimare debemus, hunc facilem et cotidianum novisse sermonem num pro relicto est habendum
Tum Brutus Amice hercule, inquit, et magnifice te laudatum puto, quem non solum principem atque inventorem copiæ dixerit, quæ erat magna laus, sed etiam bene meritum de populi Romani nomine et dignitate. Quo enim uno vincebamur a victa Græcia, id aut ereptum illis est aut certe nobis cum Græcis communicatum. Hanc autem, inquit, gloriam testimoniumque Cæsaris tuæ quidem supplicationi non, sed triumphis multorum antepono.
Et recte quidem, inquam, Brute modo sit hoc Cæsaris judici, non benevolentiæ testimonium. Plus enim certe attulit huic populo dignitatis, quisquis est ille, si modo est aliquis, qui non illustravit modo sed etiam genuit in hac urbe dicendi copiam, quam illi qui Ligurum castella expugnaverunt, ex quibus multi sunt, ut scitis, triumphi. Verum quidem si audire volumus, omissis illis divinis consiliis, quibus sæpe constituta est imperatorum sapientia salus civitatis aut belli aut domi, multo magnus orator præstat minutis imperatoribus. At prodest plus imperator. Quis negat Sed tamen — non metuo ne mihi acclametis est autem quod sentias dicendi liber locus — malim mihi L. Crassi unam pro M Curio dictionem quam castellanos triumphos duo. At plus interfuit rei publicæ castellum capi Ligurum quam bene defendi causam M Curi. Credo sed Atheniensium quoque plus interfuit firma tecta in domiciliis habere quam Minervæ signum ex ebore pulcherrimum tamen ego me Phidiam esse mallem quam vel optimum fabrum tignarium. Qua re non quantum quisque prosit, sed quanti quisque sit ponderandum est præsertim cum pauci pingere egregie possint aut fingere, operarii autem aut baiuli deesse non possint, Sed perge, Pomponi, de Cæsare et redde quæ restant.
Solum quidem, inquit ille, et quasi fundamentum oratoris vides, locutionem emendatam et Latinam, cujus penes quos laus adhuc fuit, non fuit rationis aut scientiæ, sed quasi bonæ consuetudinis. Mitto C. Lælium Philum Scipionem ætatis illius ista fuit laus tamquam innocentiæ sic Latine loquendi — nec omnium tamen, nam illorum æqualis Cæcilium et Pacuvium male locutos videmus — sed omnes tum fere, qui nec extra urbem hanc vixerant neque eos aliqua barbaries domestica infuscaverat, recte loquebantur. Sed hanc certe rem deteriorem vetustas fecit et Romæ et in Græcia. Confluxerunt enim et Athenas et in hanc urbem multi inquinate loquentes ex diversis locis. Quo magis expurgandus est sermo et adhibenda tamquam obrussa ratio, quæ mutari non potest, nec utendum pravissima consuetudinis regula. T. Flamininum, qui cum Q. Metello consul fuit, pueri vidimus existimabatur bene Latine, sed litteras nesciebat. Catulus erat ille quidem minime indoctus, ut ate paulo est ante dictum, sed tamen suavitas vocis et lenis appellatio litterarum bene loquendi fama,m confecerat. Cotta, qui se valde dilatandis litteris a similitudine Græcæ locutionis abstraxerat sonabatque contrarium Catulo subagreste quiddam planeque subrusticum, alia quidem quasi inculta et silvestri via ad eandem laudem pervenerat. Sisenna autem quasi emendator sermonis usitati cum esse vellet, ne a C. Rusio quidem accusatore deterreri potuit quo minus inusitatis verbis uteretur.
Quidnam istuc est inquit Brutus, aut quis est iste C. Rusius
Et ille Fuit accusator, inquit, vetus, quo accusante C. Hirtilium Sisenna defendens dixit quædam ejus sputatilica esse crimina, Tum C. Rusius Circumvenior, inquit, judices, nisi subvenitis. Sisenna quid dicat nescio metuo insidias. Sputatilica, quid est hoc sputa quid sit scio, tilica nescio. Maximi risus sed ille tamen familiaris meus recte loqui putabat esse inusitate loqui. Cæsar autem rationem adhibens consuetudinem vitiosam et corruptam pura et incorrupta consuetudine emendat. Itaque cum ad hanc elegantiam verborum Latinorum — quæ, etiam si orator non sis et sis ingenuus civis Romanus, tamen necessaria est — adjungit illa oratoria ornamenta dicendi, tum videtur tamquam tabulas bene pictas collocare in bono lumine. Hanc cum habeat præcipuam laudem in communibus, non video cui debeat cedere. Splendidam quandam minimeque veteratoriam rationem dicendi tenet, voce motu forma etiam magnificam et generosam quodam modo.
Tum Brutus Orationes quidem ejus mihi vehementer probantur. Compluris autem legi atque etiam commentarios, quos idem scripsit rerum suarum.
Valde quidem, inquam, probandos nudi enim sunt, recti et venusti, omni ornatu orationis tamquam veste detracta. Sed dum voluit alios habere parata, unde sumerent qui vellent scribere historiam, ineptis gratum fortasse fecit, qui illa volent calamistris inurere, sanos quidem homines ascribendo deterruit nihil est enim in historia pura et illustri brevitate dulcius. Sed ad eos, si placet, qui vita excesserunt, revertamur.
C. Sicinius igitur Q. Pompei illius, qui censor fuit, ex filia nepos, quæstorius mortuus est probabilis orator, jam vero etiam probatus, ex hac inopi ad ornandum, sed ad inveniendum expedita Hermagoræ disciplina. Ea dat rationes certas et præcepta dicendi, quæ si minorem habent apparatum — sunt enim exilia — tamen habent ordinem et quasdam errare in dicendo non patientis vias has ille tenens et paratus ad causas veniens, verborum non egens, ipsa illa comparatione disciplinaque dicendi jam in patronorum numerum pervenerat. Erat etiam vir doctus in primis C. Visellius Varro, consobrinus meus, qui fuit cum Sicinio ætate conjunctus. Is, cum post curulem ædilitatem judex quæstionis esset, est mortuus in quo fateor vulgi judicium a judicio meo dissensisse. Nam populo non erat satis vendibilis præceps quædam et cum idcirco obscura quia peracuta, tum rapida et celeritate cæcata oratio sed neque verbis aptiorem cito alium dixerim neque sententiis crebriorem præterea perfectus in litteris jurisque civilis jam a patre Aculeone traditam tenuit disciplinam.
Reliqui sunt, qui mortui sint, L. Torquatus, quem tu non tam cito rhetorem dixisses, etsi non deerat oratio, quam, ut Græci dicunt, erant in eo plurimæ litteræ nec eæ vulgares, sed interiores quædam et reconditæ, divina memoria, summa verborum et gravitas et elegantia, atque hæc omnia vitæ decorabat gravitas et integritas. Me quidem admodum delectabat etiam Triari in illa ætate plena litteratæ senectutis oratio. Quanta severitas in vultu quantum pondus in verbis quam nihil non consideratum exibat ex ore
Tum Brutus Torquati et Triari mentione commotus — utrumque enim eorum admodum dilexerat Ne ego, inquit, ut omittam cetera quæ sunt innumerabilia, de istis duobus cum cogito, doleo nihil tuam perpetuam auctoritatem de pace valuisse nam nec istos excellentis viros nec multos alios præstantis civis res publica perdidisset.
Sileamus, inquam, Brute, de istis, ne augeamus dolorem nam et præteritorum recordatio est acerba et acerbior exspectatio reliquorum. Itaque omittamus lugere et tantum quid quisque dicendo potuerit, quoniam id quærimus, prædicemus.
Sunt etiam ex eis qui eodem bello occiderunt M. Bibulus, qui et scriptitavit accurate, cum præsertim non esset orator, et egit multa constanter. Appius Claudius socer tuus, collega et familiaris meus hic jam et satis studiosus et valde cum doctus tum etiam exercitatus orator et cum auguralis tum omnis publici juris antiquitatisque nostræ bene peritus fuit. L. Domitius nulla ille quidem arte, sed Latine tamen et multa cum libertate dicebat. Duo præterea Lentuli consulares, quorum Publius, ille nostrarum injuriarum ultor, auctor salutis, quicquid habuit, quantumcumque fuit, illud totum habuit e disciplina instrumenta naturæ deerant sed tantus animi splendor et tanta magnitudo ut sibi omnia quæ clarorum virorum essent non dubitaret asciscere eaque omni dignitate obsi modo orator, sed cogitandi non ferebat laborem vox canora, verba non horrida sane, ut plena esset animi et terroris oratio quæreres in judiciis fortasse melius, in re publica quod erat esse judicares satis. Ne T. quidem Postumius contemnendus in dicendo de re publica vero non minus vehemens orator quam bellator fuit, effrenatus et acer nimis, sed bene juris publici leges atque instituta cognoverat.
Hoc loco Atticus Putarem te, inquit, ambitiosum esse, si, ut dixisti, ei quos jam diu colligis viverent. Omnis enim commemoras, qui ausi aliquando sunt stantes loqui, ut mihi imprudens M. Servilium præterisse videare.
Lxxvin. Non, inquam, ego istuc ignoro, Pomponi, multos fuisse qui verbum numquam in publico fecissent, cum melius aliquanto possent quam isti oratores quos colligo dicere sed his commemorandis etiam illud assequor, ut intellegatis primum ex omni numero quam non multi ausi sint dicere, deinde ex eis ipsis quam pauci fuerint laude digni. Itaque ne hos quidem equites Romanos, amicos nostros qui nuper mortui sunt, P. Cominium Spoletinum, quo accusante defendi C. Cornelium, in quo et compositum dicendi genus et acre et expeditum fuit T. Accium Pisaurensem, cujus accusationi respondi pro A. Cluentio, qui et accurate dicebat et satis copiose, eratque præterea doctus Hermagoræ præceptis, quibus etsi ornamenta non satis opima dicendi, tamen, ut hastæ velitibus amentatæ, sic apta quædam et parata singulis causarum generibus argumenta traduntur.
Studio autem neminem nec industria majore cognovi — quamquam ne ingenio quidem qui præstiterit facile dixerim C. Pisoni genero meo. Nullum tempus illi umquam vacabat aut a forensi dictione aut a commentatione domestica aut ascribendo aut a cogitando; Itaque tantos processus efficiebat ut evolare, non excurrere videretur; Eratque verborum et dilectus elegans et apta et quasi rotunda constructio cumque argumenta excogitabantur ab eo multa et firma ad probandum tum concinnæ acutæque sententiæ gestusque natura ita venustus ut ars etiam, quæ non erat, et e disciplina motus quidam videretur accedere. Vereor ne amore videar plura quam fuerint in illo dicere, quod non ita est alia enim de illo majora dici possunt, nam nec continentia nec pietate nec ullo genere virtutis quemquam ejusdem ætatis cum illo conferendum puto.
Nec vero M. Cælium prætereundum arbitror, quæcumque ejus in exitu vel fortuna vel mens fuit qui quamdiu auctoritati meæ paruit, talis tribunus plebis fuit ut nemo contra civium perditorum popularem turbulentamque dementiam asenatu et abonorum causa steterit constantius, f Quam ejus actionem multum tamen et splendida et grandis et eadem in primis faceta et perurbana commendabat oratio. Graves ejus contiones aliquot fuerunt, acres accusationes tres eæque omnes ex rei publicæ contentione susceptæ defensiones, etsi illa erant in eo meliora quæ dixi, non contemnendæ tamen saneque tolerabiles. Hic cum summa voluntate bonorum ædilis curulis factus esset, nescio quo modo discessu meo discessit a sese ceciditque, postea quam eos imitari cœpit quos ipse perverterat.
Sed de M. Calidio dicamus aliquid, qui non fuit orator unus e multis, potius inter multos prope singularis fuit, ita reconditas exquisitasque sententias mollis et perlucens vestiebat oratio. Nihil tam tenerum quam illius comprehensio verborum, nihil tam flexibile, nihil quod magis ipsius arbitrio fingeretur, ut nullius oratoris æque in potestate fuerit quæ primum ita pura erat ut nihil liquidius, ita libere fluebat ut nusquam adhæresceret nullum nisi loco positum et tamquam in vermiculato emblemate, ut ait Lucilius, structum verbum videres nec vero ullum aut durum aut insolens aut humile aut [in] longius ductum ac non propria verba rerum sed pleraque translata, sic tamen ut ea non inruisse in alienum locum sed immigrasse in suum diceres nec vero hæc soluta nec diffluentia sed astricta numeris, non aperte nec eodem modo semper sed varie dissimulanterque conclusis. Erant autem et verborum et sententiarum illa lumina quæ vocant Græci o-yrj/zara, quibus, tamquam insignibus in ornatu distinguebatur omnis oratio. Qua de re agitur autem illud quod multis locis in juris consultorum includitur formulis, id ubi esset videbat, Accedebat ordo rerum plenus artis, actio liberalis totumque dicendi placidum et sanum genus. Quod si est optimum suaviter dicere, nihil est quod melius hoc quærendum putes. Sed cum a nobis paulo ante dictum sit tria videri esse quæ orator efficere deberet, ut doceret ut delectaret ut moveret, duo summe tenuit, ut et rem illustraret disserendo et animos eorum qui audirent devinciret voluptate aberat tertia illa laus, qua permoveret atque incitaret animos, quam plurimum pollere diximus nec erat ulla vis atque contentio, sive consilio, quod eos quorum altior oratio actioque esset ardentior furere atque bacchari arbitraretur, sive quod natura non esset ita factus, sive quod non consuesset, sive quod non posset. Hoc unum illi, si nihil utilitatis habebat, afuit, si opus erat, defuit.
Quin etiam memini, cum in accusatione sua Q. Gallio crimini dedisset sibi eum venenum paravisse, idque a se esse deprensum, seseque chirographa testificationes indicia quæstiones manifestam rem deferre diceret, deque eo crimine accurate et exquisite disputavisset, me in respondendo, cum essem argumentatus quantum res ferebat, hoc ipsum etiam posuisse pro argumento, quod ille, cum pestem capitis sui, cum indicia mortis se comperisse manifesto et manu tenere diceret, tam solute egisset, tam leniter, tam oscitanter. Tu istuc, M. Calidi, nisi fingeres, sic ageres præsertim cum ista eloquentia alienorum hominum pericula defendere acerrime soleas, tuum neglegeres Ubi dolor ubi ardor animi, qui etiam ex infantium ingeniis elicere voces et querelas solet Nulla perturbatio animi nulla corporis, frons non percussa non femur, pedis, quod minimum est, nulla supplosio. Itaque tantum afuit ut inflammares nostros animos, somnum isto loco vix tenebamus. Sic nos summi oratoris vel sanitate vel vitio pro argumento ad diluendum crimen usi sumus.
Tum Brutus Atque dubitamus, inquit, utrum ista sanitas fuerit an vitium Quis enim non fateatur, cum ex omnibus oratoris laudibus longe ista sit maxima, inflammare animos audientium et quocumque res postulet modo flectere, qui hac virtute caruerit, id ei quod maximum fuerit defuisse
Sit sane ita, inquam sed redeamus ad eum qui jam unus restat, Hortensium, tum de nobismet ipsis, quoniam id etiam, Brute, postulas, pauca dicemus. Quamquam facienda mentio est, ut quidem mihi videtur, duorum adulescentium, qui si diutius vixissent magnam essent eloquentiæ laudem consecuti.
C. Curionem te, inquit Brutus, et C. Licinium Calvum arbitror dicere.
Recte, inquam, arbitraris quorum quidem alter [quod verisimile dixisset] ita facile soluteque verbis volvebat satis interdum acutas, crebras quidem certe sententias, ut nihil posset ornatius esse, nihil expeditius. Atque hic parum a magistris institutus naturam habuit admirabilem ad dicendum industriam non sum expertus, studium certe fuit. Qui si me audire voluisset, ut cœperat, honores quam opes consequi maluisset.
Quidnam est, inquit, istuc et quem ad modum distinguis
Hoc modo, inquam cum honos sit præmium virtutis judicio studioque civium delatum ad aliquem, qui eum sententiis, qui suffragiis adeptus est, is mihi et honestus et honoratus videtur. Qui autem occasione aliqua etiam invitis suis civibus nactus est imperium, ut ille cupiebat, hunc nomen honoris adeptum, non honorem puto. Quæ si ille audire voluisset, maxima cum gratia et gloria ad summam amplitudinem pervenisset, ascendens gradibus magistratuum, ut pater ejus fecerat, ut reliqui clariores viri. Quæ quidem etiam cum P. Crasso M. f., (cum) initio ætatis ad amicitiam se meam contulisset, sæpe egisse me arbitror, cum eum vehementer hortarer ut eam laudis viam rectissimam esse duceret quam majores ejus ei tritam reliquissent. Erat enim cum institutus optime tum etiam perfecte planeque eruditus, ineratque et ingenium satis acre et orationis non inelegans copia, prætereaque sine arrogantia gravis esse videbatur et sine segnitia verecundus. Sed hunc quoque absorbuit æstus quidam insolitæ adulescentibus gloriæ, qui quia navarat miles operam imperatori, imperatorem se statim esse cupiebat, cui muneri mos majorum ætatem certam, sortem incertam reliquit. Ita gravissimo suo casu, dum Cyri et Alexandri similis esse voluit, qui suum cursum transcurrerant, et L. Crassi et multorum Crassorum inventus est dissimillimus.
Sed ad Calvum — is enim nobis erat propositus — revertamur qui orator fuit cum litteris eruditior quam Curio tum etiam accuratius quoddam dicendi et exquisitius afferebat genus quod quamquam scienter eleganterque tractabat, nimium tamen inquirens in se atque ipse sese observans metuensque ne vitiosum colligeret, etiam verum sanguinem deperdebat. Itaque ejus oratio nimia religione attenuata doctis et attente audientibus erat illustris, (a) multitudine autem et a foro, cui nata eloquentia est, devorabatur.
Tum Brutus Atticum se, inquit, Calvus noster dici oratorem volebat inde erat ista exilitas quam ille de industria consequebatur.
Dicebat, inquam, ita, sed et ipse errabat et alios etiam errare cogebat. Nam si quis eos qui nec inepte dicunt nec odiose nec putide Attice putat dicere, is recte nisi Atticum probat neminem. Insulsitatem enim et insolentiam tamquam insaniam quandam orationis odit, sanitatem autem et in toris probat. Hæc omnium debet oratorum eadem esse sententia. Sin autem jejunitatem et siccitatem et inopiam, dum modo sit polita, dum urbana, dum elegans, in Attico genere ponit, hoc recte dumtaxat sed quia sunt in Atticis alia meliora, videat ne ignoret et gradus et dissimilitudines et vim et varietatem nec enim est unum genus. Nam quid est tam dissimile quam Demosthenes et Lysias quam idem et Hyperides quam horum omnium Æschines Quem igitur imitaris Si aliquem, ceteri ergo Attice non dicebant si omnis, qui potes, cum sint ipsi dissimillimi inter se In quo illud etiam quæro, Phalereus ille Demetrius Atticene dixerit? Mihi quidem ex illius orationibus redolere ipsæ Athenæ videntur. At est floridior, ut ita dicam, quam Hyperides, quam Lysias natura quædam aut voluntas ita dicendi fuit.
Et quidem duo fuerunt per idem tempus dissimiles inter se, sed Attici tamen quorum Charisius multarum orationum, quas scribebat aliis, cum cupere videretur imitari Lysiam Demochares autem, qui fuit Demostheni sororis filius, et orationes scripsit aliquot et earum rerum historiam quæ erant Athenis ipsius ætate gestæ non tam historico quam oratorio genere perscripsit. Ac Charisi vult Hegesias esse similis, isque se ita putat Atticum, ut veros illos præ se pæne agrestis putet. At quid est tam fractum, tam minutum, tam in ipsa, quam tamen consequitur, concinnitate puerile Atticorum similes esse volumus. Optime. Suntne igitur hi Attici oratores Quis negare potest Hos imitamur. Quo modo, qui sunt et inter se dissimiles et aliorum Thucydidem, inquit, imitamur. Optime, si historiam scribere, non si causas dicere cogitatis. Thucydides enim rerum gestarum pronuntiator sincerus et grandis etiam fuit hoc forense concertatorium judiciale non tractavit genus. Orationes autem quas interposuit — multæ enim sunt — eas ego laudare soleo imitari neque possim si velim, nec velim fortasse si possim. Ut si quis Falerno vino delectetur, sed eo nec ita novo ut proximis consulibus natum velit, nec rursus ita vetere ut Opimium aut Anicium consulem quærat. Atqui hæ notæ sunt optimæ. Credo sed nimia vetustas nec habet eam quam quærimus suavitatem nec est jam sane tolerabilis num igitur qui hoc sentiat, si is potare velit, de dolio sibi hauriendum putet Minime sed quandam sequatur ætatem. Sic ego istis censuerim et novam istam quasi de musto ac lacu fervidam orationem fugiendam nec illam præclaram Thucydidi nimis veterem tamquam Anicianam notam persequendam. Ipse enim Thucydides si posterius fuisset, multo maturior fuisset et mitior.
Demosthenem igitur imitemur. O di boni quid, quæso, nos aliud agimus aut quid aliud optamus At non assequimur isti enim videlicet Attici nostri quod volunt assequuntur. Ne illud quidem intellegunt, non modo ita memoriæ proditum esse sed ita necesse fuisse, cum Demosthenes dicturus esset, ut concursus audiendi causa ex tota Græcia fierent. At cum isti Attici dicunt, non modo a corona, quod est ipsum miserabile, sed etiam ab advocatis relinquuntur. Qua re si anguste et exiliter dicere est Atticorum,, sint sane Attici sed in comitium veniant, ad stantem judicem dicant subsellia grandiorem et pleniorem vocem desiderant. Volo hoc oratori contingat, ut cum auditum sit eum esse dicturum, locus in subselliis occupetur, compleatur tribunal, gratiosi scribæ sint in dando et cedendo loco, corona multiplex, judex erectus cum surgat is qui dicturus sit, significetur a corona silentium, deinde crebræ assensiones, multæ admirationes risus cum velit, cum velit fletus, ut qui hæc procul videat, etiam si quid agatur nesciat, at placere tamen et in scæna esse Roscium intellegat. 'Hæc cui contingant, eum scito Attice dicere, ut de Pericle audimus, ut de Hyperide, ut de Æschine, de ipso quidem Demosthene maxime. Sin autem acutum prudens et idem sincerum et solidum et exsiccatum genus orationis probant nec illo graviore ornatu oratorio utuntur et hoc proprium esse Atticorum volunt, recte laudant. Est enim in arte tanta tamque varia etiam huic minutæ subtilitati locus. Ita fiet ut non omnes, qui Attice, idem bene, sed ut omnes, qui bene, idem etiam Attice dicant. Sed redeamus rursus ad Hortensium.
Sane quidem, inquit Brutus quamquam ista mihi tua fuit periucunda aproposita oratione digressio.
Tum Atticus Aliquotiens sum, inquit, conatus, sed interpellare nolui. Nunc quoniam jam ad perorandum spectare videtur sermo tuus, dicam, opinor, quod sentio.
Tu vero, inquam, Tite.
Tum ille Ego, inquit, ironiam illam quam in Socrate dicunt fuisse, qua ille in Platonis et Xenophontis et Æschini libris utitur, facetam et elegantem puto. Est enim et minime inepti hominis et ejusdem etiam faceti, cum de sapientia disceptetur, hanc sibi ipsum detrahere, eis tribuere illudentem, qui eam sibi arrogant, ut apud Platonem Socrates in cælum effert laudibus Protagoram Hippiam Prodicum Gorgiam ceteros, se autem omnium rerum inscium fingit et rudem. Decet hoc nescio quo modo illum, nec Epicuro, qui id reprehendit, assentior. Sed in historia, qua tu es usus in omni sermone, cum qualis quisque orator fuisset exponeres, vide quæso, inquit, ne tam reprehendenda sit ironia quam in testimonio.
Quorsus, inquam, istuc non enim intellego.
Quia primum, inquit, ita laudavisti quosdam oratores ut imperitos posses in errorem inducere. Equidem in quibusdam risum vix tenebam, cum Attico Lysiæ Catonem nostrum comparabas, magnum mehercule hominem vel potius summum et singularem virum nemo dicet secus sed oratorem sed etiam Lysiæ similem, quo nihil potest esse pictius Bella ironia, si jocaremur sin asseveramus, vide ne religio nobis tam adhibenda sit quam si testimonium diceremus. Ego enim Catonem tuum ut civem, ut senatorem, ut imperatorem, ut virum denique cum prudentia et diligentia tum omni virtute excellentem probo orationes autem ejus ut illis temporibus valde laudo significant enim formam quandam ingeni, sed admodum impolitam et plane rudem. Origines vero cum omnibus oratoris laudibus refertas diceres et Catonem cum Philisto et Thucydide comparares, Brutone te id censebas an mihi probaturum Quos enim ne e Græcis quidem quisquam imitari potest, his tu comparas hominem Tusculanum nondum suspicantem quale esset copiose et ornate dicere, Galbam laudas. Si ut illius ætatis principem, assentior — sic enim accepimus sin ut oratorem, cedo quæso orationes -sunt enim — et dic hunc, quem tu plus quam te amas, Brutum velle te illo modo dicere. Probas Lepidi orationes. Paulum hic tibi assentior, modo ita laudes ut antiquas quod item de Africano, de Lælio, cujus tu oratione negas fieri quicquam posse dulcius, addis etiam nescio quid augustius nomine nos capis summi viri vitæque elegantissimæ verissimis laudibus. Remove hæc ne ista dulcis oratio ita sit abiecta ut eam aspicere nemo velit. Carbonem in summis oratoribus habitum scio sed cum in ceteris re bustum in dicendo semper, quo jam nihil est melius, id laudari, qualecumque est, solet. Dico idem de Gracchis, etsi de eis ea sunt ate dicta quibus ego assentior. Omitto ceteros venio ad eos in quibus jam perfectam putas esse eloquentiam, quos ego audivi, sine controversia magnos oratores, Crassum et Antonium. De horum laudibus tibi prorsus assentior, sed tamen non isto modo ut Polycliti Doryphorum sibi Lysippus aiebat, sic tu suasionem legis Serviliæ tibi magistram fuisse. Hæc germana ironia est. Cur ita sentiam non dicam, ne me tibi assentari putes. Omitto igitur quæ de his ipsis, quæ de Cotta, quæ de Sulpicio, quæ modo de Cælio dixeris. Hi enim fuerunt certe oratores quanti autem et quales tu videris. Nam illud minus curo quod congessisti operarios omnis, ut mihi videantur mori voluisse non nulli, ut ate in oratorum numerum referrentur.
Hæc cum ille dixisset Longi sermonis initium pepulisti, inquam, Attice, remque commovisti nova disputatione dignam, quam in aliud tempus differamus. Volvendi enim sunt libri cum aliorum tum in primis Catonis. Intelleges nihil illius liniamentis nisi eorum pigmentorum, quæ inventa nondum erant, florem et colorem defuisse. Nam de Crassi oratione sic existimo, ipsum fortasse melius potuisse scribere, alium, ut arbitror, neminem. Nec in hoc me duxeris esse, quod eam orationem mihi magistram fuisse dixerim. Nam etsi tute melius existimare videris de ea, si quam nunc habemus, facultate, tamen adulescentes quid in Latinis potius imitaremur non habebamus. Quod autem plures a nobis nominati sunt, eo pertinuit, ut paulo ante dixi, quod intellegi volui, in eo cujus omnes cupidissimi essent, quam pauci digni nomine evaderent. Quare eipwra me, ne si Africanus quidem fuit, ut ait in historia sua Fannius, existimari velim
Ut voles, inquit Atticus. Ego enim non alienum ate putabam, quod et in Africano fuisset et in Socrate.
Tum Brutus De isto postea sed tu, inquit me intuens, orationes nobis veteres explicabis
Vero, inquam, Brute sed in Cumano aut in Tusculano aliquando, si modo licebit, quoniam utroque in loco vicini sumus. Sed jam ad id unde digressi sumus revertamur.
Hortensius igitur cum admodum adulescens orsus esset in foro dicere, celeriter ad majores causas adhiberi cœptus est. Quamquam inciderat in Cottæ et Sulpici ætatem, qui annis decem (erant) majores, excellente tum Crasso et Antonio, dein Philippo, post Julio, cum his ipsis dicendi gloria comparabatur. Primum memoria tanta quantam in nullo cognovisse me arbitror, ut quæ secum commentatus esset, ea sine scripto verbis eisdem redderet quibus cogitavisset. Hoc adiumehto ille tanto sic utebatur ut sua et commentata et scripta et nullo referente omnia adversariorum dicta memi umquam flagrantius studium viderim. Nullum enim patiebatur esse diem quin aut in foro diceret aut meditaretur extra forum. Sæpissime autem eodem die utrumque faciebat. Attuleratque minime vulgare genus dicendi duas quidem res quas nemo alius partitiones quibus de rebus dicturus esset et collectiones eorum quæ essent dicta contra quæque ipse dixisset. Erat in verborum splendore elegans, compositione aptus, facultate copiosus eaque erat cum summo ingenio tum exercitationibus maximis consecutus. Rem complectebatur memoriter, dividebat acute, nec prætermittebat fere quicquam quod esset in causa aut ad confirmandum aut ad refellendum. Vox canora et suavis, motus et gestus etiam plus artis habebat quam erat oratori satis. Hoc igitur florescente Crassus est mortuus, Cotta pulsus, judicia intermissa bello, nos in forum venimus.
Erat Hortensius in bello primo anno miles, altero tribunus militum, Sulpicius legatus aberat etiam M. Antonius exercebatur una lege judicium Varia, ceteris propter bellum intermissis quoi frequens aderam, quamquam pro se ipsi dicebant oratores non illi quidem principes, L. Memmius et Q. Pompeius, sed oratores tamen, teste diserto utique Philippo, cujus in testimonio contentio et vim accusatoris habebat et copiam. Reliqui qui tum principes numerabantur in magistratibus erant cotidieque fere a nobis in contionibus audiebantur. Erat enim tribunus plebis tum C. Curio, quamquam is quidem silebat ut erat semel a contione universa relictus Q. Metellus Celer non ille quidem orator, sed tamen non infans diserti autem Q. Varius Carbo Cn. Pomponius, et hi quidem habitabant in rostris C. etiam Julius ædilis curulis cotidie fere accuratas contiones habebat.
Sed me cupidissimum audiendi primus dolor percussit Cotta cum est expulsus. Reliquos frequenter audiens acerrimo studio tenebar cotidieque et scribens et legens et commentans oratoriis tantum exercitationibus contentus non eram. Jam consequente anno Q. Varius sua lege damnatus excesserat ego autem juris civilis studio multum operæ dabam Q. Scævolæ Q. f., qui quamquam nemini se ad docendum dabat, tamen consulentibus respondendo studiosos audiendi docebat. Atque huic anno proximus Sulla consule et Pompeio fuit. Tum P. Sulpici in tribunatu cotidie contionantis totum genus dicendi penitus cognovimus eodemque tempore, cum princeps Academiæ Philo cum Atheniensium optimatibus Mithridatico bello domo profugisset Romamque venisset, totum ei me tradidi admirabili quodam ad philosophiam studio concitatus, in quo hoc etiam commorabar attentius, etsi rerum ipsarum varietas et magnitudo summa me delectatione retinebat, sed tamen sublata jam esse in perpetuum ratio judiciorum videbatur. Occiderat Sulpicius illo anno tresque proximo trium ætatum oratores erant crudelissime interfecti, Q. Catulus M. Antonius C. Julius. Eodem anno etiam Moloni Rhodio Romæ dedimus operam et actori summo causarum et magistro.
Xc. Hæc etsi videntur esse aproposita ratione diversa, tamen idcirco ame proferuntur ut nostrum cursum perspicere, quoniam voluisti, Brute, possis — nam Attico hæc nota sunt — et videre quem ad modum simus in spatio Q. Hortensium ipsius vestigiis persecuti.
Triennium fere fuit urbs sine armis, sed oratorum aut interitu aut discessu aut fuga — nam aberant etiam adulescentes M. Crassus et Lentuli duo — primas in causis agebat Hortensius, magis magisque cotidie probabatur Antistius, Piso sæpe dicebat, minus sæpe Pomponius, raro Carbo, semel aut iterum Philippus. At vero ego hoc tempore omni noctes et dies in omnium doctrinarum meditatione versabar. Eram cum Stoico Diodoto, qui cum habitavisset apud (me) mecumque vixisset, nuper est domi meæ mortuus. A quo cum in aliis rebus tum studiosissime in dialectica exercebar, quæ quasi contracta et astricta eloquentia putanda est sine qua etiam tu, Brute, judicavisti te illam justam eloquentiam, quam dialecticam esse dilatatam putant, consequi non posse. Huic ego doctori et ejus artibus variis atque multis ita eram tamen deditus ut ab exercitationibus oratoriis nullus dies vacuus esset. Commentabar declamitans — sic enim nunc loquuntur — sæpe cum M. Pompeio aut cum aliquo cotidie, idque faciebam multum etiam Latine, sed Græce sæpius, vel quod Græca oratio plura ornamenta suppeditans consuetudinem similiter Latine dicendi afferebat, vel quod a Græcis summis doctoribus, nisi Græce dicerem, neque corrigi possem neque doceri.
Tumultus interim recuperanda re publica et crudelis interitus oratorum trium Scævolæ Carbonis Antisti, reditus Cottæ Curionis Crassi Lentulorum Pompei, leges et judicia constituta, recuperata res publica j ex numero autem oratorum Pomponius Censorinus Murena sublati. Tum primum nos ad causas et privatas et publicas adire cœpimus, non ut in foro disceremus, quod plerique fecerunt, sed ut, quantum nos efficere potuissemus, docti in forum veniremus. Eodem tempore Moloni dedimus operam dictatore enim Sulla legatus ad senatum de Rhodiorum præmiis venerat. Itaque prima causa publica pro Sex. Roscio dicta tantum commendationis habuit ut non ulla esset quæ non digna nostro patrocinio videretur. Deinceps inde multæ, quas nos diligenter elaboratas et tamquam elucubratas afferebamus.
Xci. Nunc quoniam totum me non nævo aliquo aut crepundiis, sed corpore omni videris velle cognoscere, complectar non nulla etiam quæ fortasse videantur minus necessaria. Erat eo tempore in nobis summa gracilitas et infirmitas corporis, procerum et tenue collum, qui habitus et quæ figura non procul abesse putatur a vitæ periculo, si accedit labor et laterum magna contentio. Eoque magis hoc eos quibus eram carus commovebat, quod omnia sine remissione sine varietate, vi summa vocis et totius corporis contentione dicebam. Itaque cum me et amici et medici hortarentur ut causas agere desisterem, quodvis potius periculum mihi adeundum quam asperata dicendi gloria discedendum putavi. Sed cum censerem remissione et moderatione vocis et commutato genere dicendi me et periculum vitare posse et temperatius dicere, ut consuetudinem dicendi mutarem, ea causa mihi in Asiam proficiscendi fuit. Itaque cum essem biennium versatus in causis et jam in foro celebratum meum nomen esset, Roma sum profectus.
Cum venissem Athenas, sex mensis cum Antiocho veteris Academiæ nobilissimo et prudentissimo philosopho fui studiumque philosophiæ numquam intermissum a primaque adulescentia cultum et semper auctum hoc rursus summo auctore et doctore renovavi. Eodem tamen tempore Athenis apud Demetrium Syrum veterem et non ignobilem dicendi magistrum studiose exerceri solebam. Post ame Asia tota peragrata est* cum summis quidem oratoribus, quibuscum exercebar ipsis libentibus quorum erat princeps Menippus Stratonicensis meo judicio tota Asia illis temporibus disertissimus et, si nihil habere molestiarum nec ineptiarum Atticorum est, hic orator in illis numerari recte potest. Assiduissime autem mecum fuit Dionysius Magnes erat etiam Æschylus Cnidius, Adramyttenus Xenocles. Hi tum in Asia rhetorum principes numerabantur. Quibus non contentus Rhodum veni meque ad eundem quem Romæ audiveram Molonem applicavi, cum actorem in veris causis scriptoremque præstantem tum in notandis animadvertendisque vitiis et instituendo docendoque prudentissimum. Is dedit operam, si modo id consequi potuit, ut nimis redundantis nos et supra fluentis juvenili quadam dicendi impunitate et licentia reprimeret et quasi extra ripas diffluentis cœrceret. Ita recepi me biennio post non modo exercitatior sed prope mutatus. Nam et contentio nimia vocis resederat et quasi deferverat oratio lateribusque vires et corpori mediocris habitus accesserat.
Duo tum excellebant oratores qui me imitandi cupiditate incitarent, Cotta et Hortensius quorum alter remissus et lenis et propriis verbis comprehendens solute et facile sententiam, alter ornatus, acer et non talis qualem tu eum, Brute, jam deflorescentem cognovisti, sed verborum et actionis genere commotior. Itaque cum Hortensio mihi magis arbitrabar rem esse, quod et dicendi ardore eram propior et ætate conjunctior. Etenim videram in isdem causis, ut pro M. Canuleio, pro Cn. Dolabella consulari, cum Cotta princeps adhibitus esset, priores tamen agere partis Hortensium. Acrem enim oratorem, incensum et agentem et canorum, concursus hominum forique strepitus desiderat. Unum igitur annum, cum redissemus ex Asia, causas nobilis egimus, cum quæsturam nos, consulatum Cotta, ædilitatem peteret Hortensius. Interim me quæstorem Siciliensis excepit annus, Cotta ex consulatu est profectus in Galliam, princeps et erat et habebatur Hortensius. Cum autem anno post ex Sicilia me recepissem, jam videbatur illud in me, quicquid esset, esse perfectum et habere maturitatem quandam suam. Nimis multa videor de me, ipse præsertim sed omni huic sermoni propositum est non ut ingenium et eloquentiam meam perspicias, unde longe absum, sed ut laborem et industriam. Cum igitur essem in plurimis causis et in principibus patronis quinquennium fere versatus, tum in patrocinio Siciliensi maximum in certamen veni designatus ædilis cum designato consule Hortensio.
Sed quoniam omnis hic sermo noster non solum enumerationem oratorum verum etiam præcepta quædam desiderat, quid tamquam notandum et animadvertendum sit in Hortensio breviter licet dicere. Nam is post consulatum — credo quod Videret ex consularibus neminem esse secum comparandum, neglegeret autem eos qui consules non fuissent — summum illud suum studium remisit quo a puero fuerat incensus, atque in omnium rerum abundantia voluit beatius, ut ipse putabat, remissius certe vivere. Primus et secundus annus et tertius tantum quasi de picturæ veteris colore detraxerat, quantum non quivis unus ex populo, sed existimator doctus et intellegens posset cognoscere. Longius autem procedens, ut in ceteris eloquentiæ partibus, tum maxime in celeritate et continuatione verborum adhærescens, sui dissimilior videbatur fieri cotidie. Nos autem non desistebamus cum omni genere exercitationis tum maxime stilo nostrum illud quod erat augere, quantumcunque erat. Atque ut multa omittam in hoc spatio et in his post ædilitatem annis, prætor et primus et incredibili populari voluntate sum factus. Nam cum propter assiduitatem in causis et industriam tum propter exquisitius et minime vulgare orationis genus animos hominum ad me dicendi novitate converteram. Nihil de me dicam, dicam de ceteris quorum nemo erat qui videretur exquisitius quam vulgus hominum studuisse litteris, quibus fons perfectæ eloquentiæ continetur, nemo qui philosophiam complexus esset matrem omnium bene factorum beneque dictorum, nemo qui jus civile didicisset rem ad privatas causas et ad oratoris prudentiam maxime necessariam, nemo qui memoriam rerum Romanarum teneret, ex qua, si quando opus esset, ab inferis locupletissimos testis excitaret, nemo qui breviter arguteque illuso adversario laxaret judicum animos atque a severitate paulisper ad hilaritatem risumque traduceret, nemo qui dilatare posset atque a propria ac definita disputatione hominis ac temporis ad communem quæstionem universi generis orationem traducere, nemo qui delectandi gratia digredi parumper a causa, nemo qui ad iracundiam magno opere judicem, nemo qui ad fletum posset adducere, nemo qui animum ejus, quod unum est oratoris maxime proprium, quocumque res postularet, impellere.
Xciv. Itaque cum jam pæne evanuisset Hortensius et ego anno meo, sexto autem post illum consulem consul factus essem, revocare se ad inre superiores videremur. Sic duodecim post meum consulatum annos in maximis causis, cum ego mihi illum, sibi me ille anteferret, conjunctissime versati sumus, consulatusque meus, qui illum primo leviter perstrinxerat, idem nos rerum mearum gestarum, quas ille admirabatur, laude conjunxerat. Maxime vero perspecta est utriusque nostrum exercitatio, paulo ante quam perterritum armis hoc studium, Brute, nostrum conticuit subito et obmutuit, cum lege Pompeia ternis horis ad dicendum datis ad causas simillimas inter se vel potius easdem novi veniebamus cotidie quibus quidem causis tu etiam, Brute, præsto fuisti complurisque et nobiscum et solus egisti ut qui non satis diu vixerit Hortensius tamen hunc cursum confecerit t annis ante decem causas agere cœpit quam tu es natus idem quarto (et) sexagesimo anno, perpaucis ante mortem diebus, una tecum socerum tuum defendit Appium. Dicendi autem genus quod fuerit in utroque, orationes utriusque etiam posteris nostris indicabunt.
Xcv. Sed si quærimus cur adulescens magis floruerit dicendo quam senior Hortensius, causas reperiemus verissimas duas. Primum, quod genus erat orationis Asiaticum adulescentiæ magis concessum quam senectuti. Genera autem Asiaticæ dictionis duo sunt, unum sententiosum et argutum, sententiis non tam gravibus et severis quam concinnis et venustis, qualis in historia Timæus, in dicendo autem pueris nobis Hierocles Alabandeus magis etiam Menecles frater ejus fuit, quorum utriusque Aliud autem genus est non tam sententiis frequentatum quam verbis volucre atque incitatum, quale est nunc Asia tota, nec flumine solum orationis, sed etiam exornato et faceto genere verborum, in quo fuit Æschylus Cnidius et meus æqualis Milesius Æschines. In his erat admirabilis orationis cursus, ornata sententiarum concinnitas non erat. Hæc autem, ut dixi, genera dicendi aptiora sunt adulescentibus, in senibus gravitatem non habent. Itaque Hortensius utroque genere florens clamores faciebat adulescens; Habebat enim et Meneclium illud studium crebrarum venustarumque sententiarum, in quibus, ut in illo Græco, sic in hoc erant quædam magis venustæ dulcesque sententiæ quam aut necessariæ aut interdum utiles et erat oratio cum incitata et vibrans tum etiam accurata et polita. Non probabantur hæc senibus — sæpe videbam cum irridentem tum etiam irascentem et stomachantem Philippum — sed mirabantur adulescentes, multitudo movebatur. Erat excellens judicio vulgi et facile primas tenebat adulescens etsi enim genus illud dicendi auctoritatis habebat parum, tamen aptum esse ætati videbatur. Et certe, quod et ingeni quædam forma elucebat [et] exercitatione perfecta, verborumque erat (arte) astricta comprehensio, summam hominum admirationem excitabat. Sed cum jam honores et illa senior auctoritas gravius quiddam requireret, remanebat idem nec decebat idem quodque exercitationem studiumque dimiserat, quod in eo fuerat acerrimum, concinnitas illa crebritasque sententiarum pristina manebat, sed ea vestitu illo orationis quo consuerat ornata non erat. Hoc tibi ille, Brute, minus fortasse placuit quam placuisset, si illum flagrantem studio et florentem facultate audire potuisses.
Xcvi. Tum Brutus Ego vero, inquit, et ista quæ dicis video qualia sint et Hortensium magnum oratorem semper putavi maximeque probavi pro Messalla dicentem, cum tu afuisti.
Sic ferunt, inquam, idque declarat totidem quot dixit, ut aiunt, scripta verbis oratio. Ergo ille a Crasso consule et Scævola usque ad Paullum et Marcellum consules floruit, nos in eodem cursu fuimus a Sulla dictatore ad eosdem fere consules. Sic Q. Hortensi vox exstincta fato suo est, nostra publico.
Melius, quæso, ominare, inquit Brutus.
Sit sane ut vis, inquam, et id non tam mea causa quam tua sed fortunatus illius exitus, qui ea non vidit cum fierent quæ providit futura. Sæpe enim inter nos impendentis casus deflevimus, cum belli civilis causas in privatorum cupiditatibus inclusas, pacis spem a publico consilio esse exclusam videremus. Sed illum videtur felicitas ipsius qua semper est usus ab eis miseriis quæ consecutæ sunt morte vindicavisse.
Nos autem, Brute, quoniam post Hortensi clarissimi oratoris mortem orbæ eloquentiæ quasi tutores relicti sumus, domi teneamus eam sæptam liberali custodia et hos ignotos atque impudentis procos repudiemus tueamurque ut adultam virginem caste et ab amatorum impetu quantum possumus prohibeamus. Equidem etsi doleo me in vitam paulo serius tamquam in viam ingressum, prius quam confectum iter sit, in hanc rei publicæ noctem incidisse, tamen ea consolatione sustentor quam tu mihi, Brute, adhibuisti tuis suavissimis litteris, quibus me forti animo esse oportere censebas, quod ea gessissem quæ de me etiam me tacente ipsa loquerentur, mortuo viverentfque] quæ, si recte esset, salute rei publicæ, sin secus, interitu ipso testimonium meorum de re publica consiliorum darent.
Sed in te intuens, Brute, doleo, cujus in adulescentiam per medias laudes quasi quadrigis vehentem transversa incurrit misera fortuna rei publicæ. Hic me dolor tangit, hæc cura sollicitat et hunc mecum socium ejusdem et amoris et judici. Tibi favemus, te tua frui virtute cupimus, tibi optamus eam rem publicam in qua duorum generum amplissimorum renovare memoriam atque augere possis. Tuum enim forum, tuum erat illud curriculum, tu illuc veneras unus, qui non linguam modo acuisses exercitatione dicendi sed et ipsam eloquentiam locupletavisses graviorum artium instrumento et isdem artibus decus omne virtutis cum summa eloquentiæ laude junxisses. Ex te duplex nos afficit sollicitudo, quod et ipse re publica careas et illa te. Tu tamen, etsi cursum ingeni tui, Brute, premit hæc importuna clades civitatis, contine te in tuis perennibus studiis et effice id quod jam prope modum vel plane potius effeceras, ut te eripias ex ea quam ego congessi in hunc sermonem turba patronorum. Nec enim decet te ornatum uberrimis artibus, quas cum domo haurire non posses arcessivisti ex urbe ea quæ domus est semper habita doctrinæ, numerari in vulgo patronorum. Nam quid te exercuit Pammenes vir longe eloquentissimus Græciæ quid illa vetus Academia atque ejus heres Aristus hospes et familiaris meus, si quidem similes majoris partis oratorum futuri sumus Nonne cernimus vix singulis ætatibus binos oratores laudabilis constitisse Galba fuit inter tot æqualis unus excellens, cui, quem ad modum accepimus, et Cato cedebat senior et qui temporibus illis ætate inferiores fuerunt, Lepidus postea, deinde Carbo nam Gracchi in contionibus multo faciliore et liberiore genere dicendi, quorum tamen ipsorum ad ætatem laus eloquentiæ perfecta nondum fuit; Antonius Crassus, post Cotta Sulpicius, Hortensius — nihil dico amplius tantum dico, si mihi accidisset ut numerarer in multis... Si operosa est concursatio magis opportunorum